وقوله: (انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ) أي: نبينها ونوضحها ونُقِرُّهَا (لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ) أي: يفهمون ويتدبرون عن الله آياته وحججه وبراهينه.
Ayetteki: (انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ) [Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz] buyruğu; yani onları beyan eder, açıklar ve ortaya koyarız demektir. (لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ) [Belki anlarlar]; yani Allah'ın ayetlerini, delillerini ve burhanlarını anlayıp tefekkür ederler.
قال زيد بن أسلم: لما نزلت (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ [أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ]) الآية، قال رسول الله ﷺ: "لا ترجعوا بعدي كفارا يضرب بعضكم رِقاب بعض بالسيوف" . قالوا: ونحن نشهد أن لا إله إلا الله، وأنك رسول الله؟ قال: " نعم". فقال بعض الناس: لا يكون هذا أبدا، أن يقتل بعضنا بعضا ونحن مسلمون، فنزلت: (انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ * وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ * لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ)
Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ [أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ]) [De ki: O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye kādirdir...] ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Benden sonra birbirinizin boyunlarını kılıçlarla vuran kâfirlere dönmeyin" buyurdu. Onlar: "Biz Allah'tan başka ilah olmadığına ve senin Allah'ın elçisi olduğuna şehadet ediyorken mi?" dediler. O da: "Evet" buyurdu. Bunun üzerine insanların bir kısmı: "Bizler Müslüman iken birbirimizi öldürmemiz asla söz konusu olamaz!" deyince şu ayet indi: (انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ * وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ * لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ) [Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz, belki anlarlar! O hak olduğu halde kavmin onu yalanladı. De ki: Ben sizin üzerinize vekil değilim. Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır; yakında bileceksiniz].
رواه ابن أبي حاتم وابن جرير
Bunu İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr rivayet etmiştir.
{وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦) لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧) وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨)}
{وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦) لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧) وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨)} “O hak olduğu halde kavmin onu yalanladı. De ki: Ben sizin üzerinize vekil değilim. (66) Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır; yakında bileceksiniz. (67) Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlardan yüz çevir. Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğuyla beraber oturma. (68)”
يقول تعالى: (وَكَذَّبَ بِهِ) أي: بالقرآن الذي جئتهم به، والهدى والبيان. (قَوْمُكَ) يعني: قريشا (وَهُوَ الْحَقُّ) أي: الذي ليس وراءه حق (قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ) أي: لست عليكم بحفيظ، ولست بموكل بكم، كقوله {وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ} [الكهف: ٢٩] أي: إنما علي البلاغ، وعليكم السمع والطاعة، فمن اتبعني، سعد في الدنيا والآخرة، ومن خالفني، فقد شقي في الدنيا والآخرة؛ ولهذا قال: (لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ)
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (وَكَذَّبَ بِهِ) [Onu yalanladı]; yani onlara getirdiğin Kur'an'ı, hidayeti ve açıklamayı. (قَوْمُكَ) [Kavmin]; yani Kureyş. (وَهُوَ الْحَقُّ) [Oysa o haktır]; yani ötesinde başka bir hak olmayan [gerçektir]. (قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ) [De ki: Ben üzerinize vekil değilim]; yani ben sizin üzerinize bir koruyucu değilim ve size vekil kılınmış değilim. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ} [el-Kehf: 29] “De ki: Hak Rabbinizdendir; artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin”. Yani bana düşen ancak tebliğ etmektir; size düşen ise dinleyip itaat etmektir. Kim bana uyarsa dünyada ve ahirette mutlu olur; kim de bana muhalefet ederse dünyada ve ahirette şaki (bedbaht) olur. İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur: (لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ) [Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır].
قال ابن عباس وغير واحد: أي لكل نبأ حقيقة، أي: لكل خبر وقوع، ولو بعد حين، كما قال:
İbn Abbâs ve pek çok müfessir şöyle demiştir: Yani her haberin bir hakikati vardır; yani her haberin -bir süre sonra da olsa- gerçekleşeceği bir vakit vardır. Nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur:
{وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ} [ص: ٨٨]، وقال {لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ} [الرعد: ٣٨].
{وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ} [Sâd: 88] “Onun haberini bir müddet sonra mutlaka bileceksiniz” ve {لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ} [er-Ra'd: 38] “Her ecelin yazılmış bir hükmü (vakti) vardır”.
وهذا تهديد ووعيد أكيد؛ ولهذا قال بعده: (وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ)
Bu, kesin bir tehdit ve uyarıdır. İşte bu sebeple ardından şöyle buyurmuştur: (وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ) [Yakında bileceksiniz].
ثم قال: (وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا) أي: بالتكذيب والاستهزاء (فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ) أي: حتى يأخذوا في كلام آخر غير ما كانوا فيه من التكذيب، (وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ) والمراد بهذا كلّ فرد، فرد من آحاد الأمة، ألا يجلس مع المكذبين الذين يحرفون آيات الله ويضعونها على غير مواضعها، فإن جلس أحد معهم ناسيًا (فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى) بعد التذكر (مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ)
Daha sonra şöyle buyurmuştur: (وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا) [Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman]; yani yalanlama ve alay ile [dalıp gidenleri]. (فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ) [Başka bir söze dalıncaya kadar onlardan yüz çevir]; yani içinde bulundukları o yalanlamadan başka bir söze başlayıncaya kadar. (وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ) [Eğer şeytan sana unutturursa]; bununla ümmetin her bir ferdi kastedilmektedir: Allah'ın ayetlerini tahrif eden ve onları yerlerinin dışına çeken yalanlayıcılarla birlikte oturmasın. Şayet biri unutarak onlarla oturursa: (فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى) hatırladıktan sonra artık oturma (مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) [o zalimler topluluğuyla beraber].
ولهذا ورد في الحديث: "رفع عن أمتي الخطأ والنسيان وما استكرهوا عليه"
İşte bu sebeple hadiste şöyle vârid olmuştur: "Ümmetimden hata, unutma ve zorlandıkları şeyler [in sorumluluğu] kaldırılmıştır."
وقال السُّدِّي، عن أبي مالك وسعيد بن جُبَيْر في قوله: (وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ) قال: إن نسيت فذكرت، فلا تجلس معهم. وكذا قال مقاتل بن حيان.
es-Süddî, Ebû Mâlik ve Saîd b. Cübeyr'den: (وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ) [Eğer şeytan sana unutturursa] buyruğu hakkında: "Unutur da sonra hatırlarsan, artık onlarla birlikte oturma" dediğini nakletmiştir. Mukâtil b. Hayyân da böyle demiştir.
وهذه الآية هي المشار إليها في قوله: {وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ} الآية [النساء: ١٤٠] أي: إنكم إذا جلستم معهم وأقررتموهم على ذلك، فقد ساويتموهم في الذي هم فيه.
Bu ayet, Yüce Allah'ın şu buyruğunda işaret edilen ayettir: {وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ} [en-Nisâ: 140] “Oysa Allah size Kitap'ta şunu indirmiştir: Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğinizde, başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın; yoksa siz de onlar gibi olursunuz”. Yani onlarla beraber oturur ve bu yaptıklarına onay verirseniz, içinde bulundukları durumda onlara eşit olmuş olursunuz.
{وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلَكِنْ ذِكْرَى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩)}
{وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلَكِنْ ذِكْرَى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩)} “Sakınanlara onların hesabından bir şey [sorumluluk] yoktur; fakat sakınırlar diye bir hatırlatmadır. (69)”
وقوله: (وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ) أي: إذا تجنبوهم فلم يجلسوا معهم في ذلك، فقد برئوا من عهدتهم، وتخلصوا من إثمهم.
Ayetteki: (وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ) [Sakınanlara onların hesabından bir şey yoktur] buyruğu; yani onlardan sakınır ve bu hususta onlarla beraber oturmazlarsa, onların sorumluluğundan berî olmuş ve günahlarından kurtulmuş olurlar demektir.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشَجّ، حدثنا عبيد الله بن موسى، عن إسرائيل، عن السُّدِّي، عن أبي مالك وسعيد بن جُبَيْر، قوله: (وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ) قال: ما عليك أن يخوضوا في آيات الله إذا فعلت ذلك، أي: إذا تجنبتهم وأعرضت عنهم.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ebû Saîd el-Eşecc rivayet etti, bize Ubeydullah b. Mûsâ, İsrâîl'den, o es-Süddî'den, o da Ebû Mâlik ve Saîd b. Cübeyr'den: (وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ) [Sakınanlara onların hesabından bir şey yoktur] buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: "Bunu yaptığın takdirde -yani onlardan sakınıp yüz çevirdiğin zaman- onların Allah'ın ayetlerine dalıp gitmelerinden sana bir sorumluluk yoktur."
وقال آخرون: بل معناه: وإن جلسوا معهم، فليس عليهم من حسابهم من شيء. وزعموا أن هذا منسوخ بآية النساء المدنية، وهي قوله: {إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ} [النساء: ١٤٠]. قاله مجاهد، والسُّدِّي، وابن جُرَيْج، وغيرهم. وعلى قولهم، يكون قوله: (وَلَكِنْ ذِكْرَى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) أي: ولكن أمرناكم بالإعراض عنهم حينئذ تذكيرا لهم عما هم فيه؛ لعلهم يتقون ذلك، ولا يعودون إليه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; onlarla beraber otursalar bile onların hesabından kendilerine hiçbir sorumluluk yoktur [demektir]. Onlar bu hükmün, Nisâ sûresindeki Medenî olan şu ayetle neshedildiğini ileri sürmüşlerdir: {إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ} “O takdirde siz de kesinlikle onlar gibi olursunuz.” [en-Nisâ: 140]. Bunu Mücâhid, es-Süddî, İbn Cüreyc ve başkaları söylemiştir. Onların bu görüşüne göre (وَلَكِنْ ذِكْرَى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) [Fakat bu, sakınmaları için bir hatırlatmadır] buyruğu; fakat o esnada, içinde bulundukları durumdan ötürü kendilerine bir hatırlatma olsun diye onlardan yüz çevirmenizi emrettik; umulur ki bundan sakınırlar ve bir daha buna dönmezler anlamına gelir.
{وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْهَا أُولَئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)}
{وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْهَا أُولَئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)} “Dinlerini oyun ve eğlence edinen ve dünya hayatının aldattığı kimseleri bırak! Bir kimsenin kazandıkları yüzünden helake sürüklenmemesi için onunla (Kur'an'la) hatırlat. Onun için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır. Her türlü fidyeyi denk kılsa da ondan alınmaz. İşte onlar, kazandıkları sebebiyle helake terk edilmiş kimselerdir. İnkâr etmekte olduklarından ötürü onlar için kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır. (70)”
يقول تعالى: (وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا) أي: دعهم وأعرض عنهم وأمهلهم قليلا فإنهم صائرون إلى عذاب عظيم؛ ولهذا قال: (وَذَكِّرْ بِهِ) أي: وذكر الناس بهذا القرآن، وحذرهم نقمة الله وعذابه الأليم يوم القيامة.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا) [Dinlerini oyun ve eğlence edinen ve dünya hayatının aldattığı kimseleri bırak]; yani onları kendi hallerine bırak, onlardan yüz çevir ve onlara biraz mühlet tanı; zira onlar büyük bir azaba varacaklardır. İşte bu sebeple: (وَذَكِّرْ بِهِ) buyurmuştur; yani insanlara bu Kur'an ile hatırlat, onları kıyamet gününde Allah'ın intikamından ve can yakıcı azabından sakındır.
وقوله: (أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ) أي: لئلا تبسل. قال الضحاك عن ابن عباس، ومجاهد، وعِكْرِمة، والحسن، والسُّدِّي: تبسل: تُسْلَم.
Ayetteki: (أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ) [Bir kimsenin kazandıkları yüzünden helake sürüklenmemesi için] buyruğu; yani helake terk edilmesin diyedir. ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan; ayrıca Mücâhid, İkrime, el-Hasan ve es-Süddî şöyle demişlerdir: Tübsele (تُبْسَلَ), teslim edilmek (tüsleme) demektir.
وقال الوالبي، عن ابن عباس: تفتضح. وقال قتادة: تُحْبَس. وقال مُرَّة وابن زيد تُؤاخذ. وقال الكلبي: تُجَازَي
el-Vâlibî, İbn Abbâs'tan: "Rezillik ve rüsvaylığa uğramasıdır" dediğini nakletmiştir. Katâde: "Hapsedilmesidir", Mürre ve İbn Zeyd: "Hesaba çekilip cezalandırılmasıdır", el-Kelbî ise: "Karşılığının verilmesidir" demiştir.
وكل هذه العبارات متقاربة في المعنى، وحاصلها الإسلام للهلكة، والحبس عن الخير، والارتهان عن درك المطلوب، كما قال: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ * إِلا أَصْحَابَ الْيَمِينِ} [المدثر: ٣٨، ٣٩].
Tüm bu ifadeler anlam bakımından birbirine yakındır; bunların neticesi, helake teslim edilmek, hayırdan alıkonulmak ve arzu edilen şeye ulaşmaktan rehin tutulmaktır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ * إِلا أَصْحَابَ الْيَمِينِ} [el-Müddessir: 38-39] “Her nefis kazandığına karşılık bir rehindir; ancak sağın adamları (amel defteri sağdan verilenler) müstesnadır”.
وقوله: (لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ) أي: لا قريب ولا أحد يشفع فيها، كما قال: {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفَاعَةٌ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ} [البقرة: ٢٥٤].
Ayetteki: (لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ) [Onun için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır] buyruğu; yani ne bir yakını ne de onun hakkında şefaat edecek bir kimse vardır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفَاعَةٌ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ} [el-Bakara: 254] “İçinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin bulunmadığı bir gün gelmeden önce... Kâfirler, zalimlerin ta kendileridir”.
وقوله: (وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْهَا) أي: ولو بذلت كلّ مبذول ما قبل منها كما قال: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الأَرْضِ ذَهَبًا [وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ] } [آل عمران: ٩١]، وهكذا قال هاهنا: (أُولَئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ)
Ayetteki: (وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْهَا) [Her türlü fidyeyi denk kılsa da ondan alınmaz] buyruğu; yani feda edilebilecek her şeyi verse bile ondan kabul edilmez demektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الأَرْضِ ذَهَبًا [وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ] } [Âl-i İmrân: 91] “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, [dünya dolusu altını fidye olarak verse bile asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar için can yakıcı bir azap vardır ve onların hiçbir yardımcıları yoktur]”. Burada da aynı şekilde şöyle buyurmuştur: (أُولَئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ) [İşte onlar, kazandıkları sebebiyle helake terk edilmiş kimselerdir. İnkâr etmekte olduklarından ötürü onlar için kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır].
{قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُنَا وَلا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الأَرْضِ حَيْرَانَ لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنَا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٧١) وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣)}
{قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُنَا وَلا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الأَرْضِ حَيْرَانَ لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنَا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٧١) وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣)} “De ki: Allah'ı bırakıp da bize ne fayda ne de zarar veremeyecek şeylere mi yalvaralım? Allah bizi doğru yola ilettikten sonra, şeytanların ayartıp yeryüzünde şaşkın bıraktığı, arkadaşlarının ise 'Bize gel' diye doğru yola çağırdığı kimse gibi ökçelerimiz üzerinde gerisin geri mi döndürülelim? De ki: Şüphesiz Allah'ın hidayeti asıl hidayetin ta kendisidir ve bize âlemlerin Rabbine teslim olmamız emredildi. (71) 'Namazı dosdoğru kılın ve O'ndan sakının' [diye de emrolundu]. Huzuruna toplanacağınız O'dur. (72) Gökleri ve yeri hak ile yaratan O'dur. 'Ol' dediği gün hemen oluverir; O'nun sözü haktır. Sûr'a üfleneceği gün mülk O'nundur. Görülmeyeni ve görüleni bilendir; O, Hakîm'dir, Habîr'dir. (73)”
قال السُّدِّي: قال المشركون للمؤمنين: اتبعوا سبيلنا، واتركوا دين محمد، فأنزل الله، ﷿: (قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُنَا وَلا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا) أي: في الكفر (بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ) فيكون مثلُنا مثل الذي (اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الأَرْضِ [حَيْرَانَ]) يقول: مثلكم، إن كفرتم بعد الإيمان، كمثل رجل كان مع قوم على الطريق، فضل الطريق، فحيرته الشياطين، واستهوته في الأرض، وأصحابه على الطريق، فجعلوا يدعونه إليهم يقولون: "ائتنا فَإنَّا على الطريق"، فأبى أن
Süddî şöyle demiştir: Müşrikler müminlere: "Bizim yolumuza uyun ve Muhammed'in dinini bırakın" dediler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُنَا وَلا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا} “De ki: Biz Allah'ı bırakıp bize fayda da zarar da vermeyecek şeylere mi dua edelim ve gerisin geriye mi döndürülelim?” yani küfre [mi döndürülelim?] {بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ} “Allah bizi doğru yola ilettikten sonra?” Böylece bizim halimiz; {اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الأَرْضِ [حَيْرَانَ]} “...şeytanların ayartıp yeryüzünde şaşkın bıraktığı kimsenin” haline benzer [ayetini indirdi]. [Süddî] der ki: Eğer imandan sonra küfre girerseniz sizin misaliniz; bir toplulukla beraber yolda giderken yolu kaybeden, şeytanların aklını çelip yeryüzünde şaşkınlığa düşürdüğü, arkadaşları ise yolda olup kendisini yanlarına çağırarak: "Bize gel, çünkü biz doğru yoldayız" dedikleri halde
يأتيهم. فذلك مثل من يتبعهم بعد المعرفة بمحمد ﷺ ومحمد هو الذي يدعو إلى الطريق، والطريق هو الإسلام. رواه ابن جرير.
onlara gelmekten kaçınır. İşte bu, Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem tanıdıktan sonra onlara uyan kimsenin misalidir. Muhammed yola çağıran kimsedir, yol ise İslam'dır. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال قتادة: (اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الأَرْضِ) أضلته في الأرض، يعني: استهوته مثل قوله: {تَهْوِي إِلَيْهِمْ} [إبراهيم: ٣٧].
Katâde: (اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الأَرْضِ) [Şeytanların ayartıp yeryüzünde şaşkın bıraktığı] buyruğu hakkında: "Yeryüzünde onu saptırdığı demektir; yani 'istehvethu' , {تَهْوِي إِلَيْهِمْ} [İbrâhîm: 37] 'onlara meyleder' kavli gibidir" demiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُنَا وَلا يَضُرُّنَا) الآية. هذا مثل ضربه الله للآلهة ومن يدعو إليها، والدعاة الذين يدعون إلى الله، ﷿، كمثل رجل ضل عن طريق تائها ضالا إذ ناداه مناد: "يا فلان بن فلان، هلم إلى الطريق"، وله أصحاب يدعونه: "يا فلان، هلم إلى الطريق"، فإن اتبع الداعي الأول، انطلق به حتى يلقيه إلى الهلكة وإن أجاب من يدعوه إلى الهدى، اهتدى إلى الطريق. وهذه الداعية التي تدعو في البرية من الغيلان، يقول: مثل من يعبد هذه الآلهة من دون الله، فإنه يرى أنه في شيء حتى يأتيه الموت، فيستقبل الهلكة والندامة. وقوله: (كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الأرْضِ) هم "الغيلان"، يدعونه باسمه واسم أبيه وجده، فيتبعها وهو يرى أنه في شيء، فيصبح وقد ألقته في هلكة، وربما أكلته -أو تلقيه في مضلة من الأرض، يهلك فيها عطشا، فهذا مثل من أجاب الآلهة التي تعبد من دون الله، ﷿. رواه ابن جرير.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan: (قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُنَا وَلا يَضُرُّنَا) [De ki: Allah'ı bırakıp da bize ne fayda ne de zarar veremeyecek şeylere mi yalvaralım?] ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Bu, Allah'ın sahte ilahlar ve onlara çağıranlar ile Azîz ve Celîl olan Allah'a çağıran davetçiler için verdiği bir misaldir; tıpkı yoldan sapıp şaşkın ve kaybolmuş halde kalan, bu esnada bir çağırıcının: "Ey falan oğlu falan! Yola gel!" diye seslendiği, arkadaşlarının da: "Ey falan! Yola gel!" diye çağırdığı adamın misali gibidir. Eğer birinci çağırıcıya uyarsa, onu alıp götürür ve nihayet helake atar. Hidayete çağıran kimseye icabet ederse doğru yolu bulur. Çölde çağıran bu davetçi gûllardandır (şeytani varlıklardandır). Şöyle demektedir: Allah'tan başka bu ilahlara tapan kimsenin misali böyledir; o, ölüm kendisine gelip de helak ve pişmanlıkla karşılaşıncaya kadar doğru bir şey üzerinde olduğunu sanır. Ayetteki: (كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الأرْضِ) [Şeytanların ayartıp yeryüzünde şaşkın bıraktığı kimse gibi] ifadesi; onlar "gûllardır", onu kendi ismiyle, babasının ve dedesinin ismiyle çağırırlar. O da bir şey üzerinde olduğunu sanarak onların peşine düşer. Sabah olduğunda ise [o gûl] onu bir helake atmış, belki de yemiş olur; yahut onu susuzluktan helak olacağı ıssız ve sapa bir yere bırakır. İşte bu, Azîz ve Celîl olan Allah'tan başka tapılan ilahlara icabet eden kimsenin misalidir. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي نجيح، عن مجاهد: (كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الأرْضِ حَيْرَانَ) قال: رجل حيران يدعوه أصحابه إلى الطريق، وذلك مثل من يضل بعد أن هدي.
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den: (كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الأرْضِ حَيْرَانَ) [Şeytanların ayartıp yeryüzünde şaşkın bıraktığı kimse gibi] buyruğu hakkında: "Arkadaşları kendisini yola çağıran şaşkın bir adamdır; bu da hidayete erdirildikten sonra sapan kimsenin misalidir" dediğini nakletmiştir.
وقال العَوْفي، عن ابن عباس، قوله: (كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الأرْضِ حَيْرَانَ) هو الذي لا يستجيب لهدى الله، وهو رجل أطاع الشيطان، وعمل في الأرض بالمعصية، وجار عن الحق وضل عنه، وله أصحاب يدعونه إلى الهدى، ويزعمون أن الذي يأمرونه به هدى، يقول الله ذلك لأوليائهم من الإنس، يقول [الله] (إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى) والضلال ما يدعو إليه الجن. رواه ابن جرير، ثم قال: وهذا يقتضي أن أصحابه يدعونه إلى الضلال، ويزعمون أنه هدى. قلت: وهذا خلاف ظاهر الآية؛ فإن الله أخبر أن أصحابه يدعونه إلى الهدى، فغير جائز أن يكون ضلالا وقد أخبر الله أنه هدى.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan: (كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الأرْضِ حَيْرَانَ) [Şeytanların ayartıp yeryüzünde şaşkın bıraktığı kimse gibi] buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: O, Allah'ın hidayetine icabet etmeyen kimsedir. O, şeytana itaat eden, yeryüzünde günah işleyen, haktan sapan ve onu kaybeden bir adamdır. Onun kendisini hidayete çağıran ve emrettikleri şeyin hidayet olduğunu iddia eden arkadaşları vardır. Allah bunu onların insanlardan olan dostları için söylemektedir. [Allah] şöyle buyurur: (إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى) [Şüphesiz Allah'ın hidayeti asıl hidayetin ta kendisidir], sapıklık ise cinlerin çağırdığı şeydir. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiş, sonra da şöyle demiştir: Bu görüş, arkadaşlarının onu sapıklığa çağırdığını ve bunun hidayet olduğunu iddia ettiklerini gerektirir. Ben derim ki: Bu, ayetin zahirine aykırıdır; zira Allah, arkadaşlarının onu hidayete çağırdığını haber vermiştir. Allah onun hidayet olduğunu bildirmişken onun sapıklık olması caiz değildir.
وهو كما قال ابن جرير، وكان سياق الآية يقتضي أن هذا الذي استهوته الشياطين في الأرض حيران، وهو منصوب على الحال، أي: في حال حيرته وضلاله وجهله وجه المحجة، وله أصحاب على المحجة سائرون، فجعلوا يدعونه إليهم وإلى الذهاب معهم على الطريقة المثلى. وتقدير الكلام: فيأبى عليهم ولا يلتفت إليهم، ولو شاء الله لهداه، ولرد به إلى الطريق؛ ولهذا قال: (قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى)
Durum İbn Cerîr'in dediği gibidir. Ayetin akışı, yeryüzünde şeytanların ayartıp şaşkın düşürdüğü bu kimsenin durumunu gerektirmektedir. 'Hayrân' (حَيْرَانَ) kelimesi hâl (durum belirteci) olarak mansubdur; yani şaşkınlığı, sapkınlığı ve doğru yolun yönünü bilmeyişi hâlindedir. Oysa onun doğru yol üzere yürüyen arkadaşları vardır; onlar kendisini yanlarına ve en ideal yol üzere kendileriyle birlikte gitmeye çağırmaya başlarlar. Sözün takdiri ise şöyledir: [Fakat o,] onlara karşı direnir ve kendilerine dönüp bakmaz. Şayet Allah dileseydi onu hidayete erdirir ve onu yola geri döndürürdü. İşte bu sebeple {قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى} “De ki: Şüphesiz Allah'ın hidayeti, asıl hidayetin ta kendisidir” buyurmuştur.
كما قال: {وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ} [الزمر: ٣٧]، وقال: {إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} [النحل: ٣٧]، وقوله (وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ) أي: نخلص له العباد وحده لا شريك له.
Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ} [ez-Zümer: 37] “Allah kimi hidayete erdirirse, artık onu saptıracak hiç kimse yoktur” ve {إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} [en-Nahl: 37] “Sen onların hidayete ermelerini ne kadar arzulasan da şüphesiz Allah saptırdığı kimseyi hidayete erdirmez; onların hiçbir yardımcıları da yoktur”. Ayetteki: (وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ) [Ve bize âlemlerin Rabbine teslim olmamız emredildi] buyruğu; yani hiçbir ortağı olmaksızın yalnızca O'na ibadeti ihlasla yapmamız [emredildi] demektir.
(وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ) أي: وأمرنا بإقامة الصلاة وبتقواه في جميع الأحوال، (وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ) أي: يوم القيامة.
(وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ) ['Namazı dosdoğru kılın ve O'ndan sakının']; yani namazı kılmakla ve her halükarda O'ndan sakınmakla emrolunduk. (وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ) [Huzuruna toplanacağınız O'dur]; yani kıyamet gününde.
(وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ بِالْحَقِّ) أي: بالعدل، فهو خالقهما ومالكهما، والمدبر لهما ولمن فيهما.
(وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ بِالْحَقِّ) [Gökleri ve yeri hak ile yaratan O'dur]; yani adaletle [yaratandır]. O, ikisinin yaratıcısı, mâliki, ikisini ve içindekileri çekip çevirendir.
وقوله: (وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ) يعني: يوم القيامة، الذي يقول الله: (كُنْ) فيكون عن أمره كلمح البصر، أو هو أقرب.
Ayetteki: (وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ) ['Ol' dediği gün hemen oluverir] buyruğu; yani Allah'ın (كُنْ) [Ol] dediğinde, O'nun emriyle göz açıp kapayıncaya kadar yahut daha da yakın bir sürede var olacağı kıyamet gününü kastetmektedir.
(وَيَوْمَ) منصوب إما على العطف على قوله: (وَاتَّقُوهُ) وتقديره: واتقوا يوم يقول كن فيكون، وإما على قوله: (خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ) أي: وخلق يوم يقول كن فيكون. فذكر بدء الخلق وإعادته، وهذا مناسب. وإما على إضمار فعل تقديره: واذكر يوم يقول كن فيكون.
(وَيَوْمَ) kelimesi ya: (وَاتَّقُوهُ) [O'ndan sakının] buyruğuna atıfla mansubdur ve takdiri: "Ol dediği ve hemen oluverdiği günden sakının" şeklindedir; ya da: (خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ) [Gökleri ve yeri yarattı] buyruğuna atıftır, yani: "Ol dediği ve hemen oluverdiği günü de yarattı" demektir; böylece yaratılışın başlangıcını ve iadesini zikretmiş olur ki bu da uygundur; yahut da takdiri: "Ol dediği ve hemen oluverdiği günü hatırla" şeklinde olan gizli bir fiille mansubdur.
وقوله: (قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ) جملتان محلهما الجر، على أنهما صفتان لرب العالمين.
Ayetteki: (قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ) [O'nun sözü haktır ve mülk O'nundur] cümleleri, âlemlerin Rabbinin sıfatları olmak üzere cerr mahallindedir.
وقوله: (يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ) يحتمل أن يكون بدلا من قوله: (وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ) (يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ) ويحتمل أن يكون ظرفًا لقوله: (وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ) كقوله {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} [غافر: ١٦]، وكقوله {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا} [الفرقان: ٢٦]، وما أشبه ذلك.
(يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ) [Sûr'a üfleneceği gün] buyruğunun: (وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ) [Ol dediği gün hemen oluverir] buyruğundan bedel olması muhtemel olduğu gibi, Yüce Allah'ın: {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} [Gâfir: 16] “Bugün mülk kimindir? Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır” ve {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا} [el-Furkân: 26] “O gün hak mülk Rahmân'ındır ve kâfirler için pek çetin bir gün olmuştur” buyruklarında ve benzerlerinde olduğu gibi: (وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ) [Sûr'a üfleneceği gün mülk O'nundur] ifadesi için zarf olması da muhtemeldir.
واختلف المفسرون في قوله: (يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ) فقال بعضهم: المراد بالصور هاهنا جمع "صورة" أي: يوم ينفخ فيها فتحيا.
Müfessirler: (يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ) [Sûr'a üfleneceği gün] buyruğu hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir kısmı: "Burada sûr ile kastedilen, sûretin (صورة) çoğuludur; yani sûretlere üflenip canlanacakları gündür" demiştir.
قال ابن جرير: كما يقال سور -لسور البلد هو جمع سورة. والصحيح أن المراد بالصور: "القَرْن" الذي ينفخ فيه إسرافيل، ﵇، قال ابن جرير: والصواب عندنا ما تظاهرت به الأخبار عن رسول الله ﷺ أنه قال: "إن إسرافيل قد التقم الصور وحنى جبهته، ينتظر متى يُؤمَر فينفخ".
İbn Cerîr şöyle demiştir: Nitekim şehrin suru (سُور البلد) için kullanılan 'sûr' (سُوَر) kelimesinin 'sûre'nin çoğulu olması gibidir. Sahih olan ise sûr ile kastedilenin, İsrâfîl'in -aleyhisselâm- içine üfleyeceği "boynuz/boru" (karn) olduğudur. İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize göre doğru olan, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz İsrâfîl Sûr'u ağzına almış, alnını eğmiş, kendisine ne zaman üflemesi emredilecek diye beklemektedir" buyurduğu şeklinde tevatür derecesinde nakledilen haberlerin ifade ettiği manadır.
وقال الإمام أحمد: حدثنا إسماعيل، حدثنا سليمان التيمي، عن أسلم العِجْلي، عن بِشْر بن شَغَاف، عن عبد الله بن عمرو قال: قال أعرابي: يا رسول الله، ما الصور؟ قال: "قرن ينفخ
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize İsmâil rivayet etti, bize Süleyman et-Teymî, Eslem el-İclî'den, o Bişr b. Şeğâf'tan, o da Abdullah b. Amr'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: Bir bedevî: "Ey Allah'ın Resûlü, Sûr nedir?" diye sordu. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «قَرْنٌ يُنْفَخُ...» «[İçine] üflenen bir boynuzdur...»
فيه.
buyurdu.
وقد روينا حديث الصور بطوله، من طريق الحافظ أبي القاسم الطبراني، في كتابه "الطّوالات" قال: حدثنا أحمد بن الحسن المصري الأيْلي، حدثنا أبو عاصم النبيل، حدثنا إسماعيل بن رافع، عن محمد بن زياد، عن محمد بن كعب القُرَظي، عن أبي هريرة، ﵁ قال: حدثنا رسول الله ﷺ، وهو في طائفة من أصحابه، فقال: "إن الله لما فرغ من خلق السموات والأرض، خلق الصور فأعطاه إسرافيل، فهو واضعه على فيه، شاخصًا بصرَه إلى العرش، ينتظر متى يؤمر". قلت: يا رسول الله، وما الصور؟ قال "القَرْن". قلت: كيف هو؟ قال: "عظيم، والذي بعثني بالحق، إن عظم دارة فيه كعرض السموات والأرض. ينفخ فيه ثلاث نفخات: النفخة الأولى نفخة الفزع، والثانية نفخة الصعق، والثالثة نفخة القيام لرب العالمين. يأمر الله تعالى إسرافيل بالنفخة الأولى، فيقول. انفخ، فينفخ نفخة الفزع، فيفزع أهل السموات [وأهل] الأرض إلا من شاء الله. ويأمره فيديمها ويطيلها ولا يفتر، وهي كقول الله: {وَمَا يَنْظُرُ هَؤُلاءِ إِلا صَيْحَةً وَاحِدَةً مَا لَهَا مِنْ فَوَاقٍ} [ص: ١٥]، فيسير الله الجبال فتمر مر السحاب، فتكون سرابًا".
Sûr hadisini uzun olarak, Hâfız Ebü'l-Kāsım et-Taberânî'nin "et-Tıvâlât" adlı kitabındaki tarikten rivayet ettik; [Taberânî] şöyle demiştir: Bize Ahmed b. el-Hasan el-Mısrî el-Eylî rivayet etti, bize Ebû Âsım en-Nebîl rivayet etti, bize İsmâil b. Râfi‘, Muhammed b. Ziyâd'dan, o Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'den, o da Ebû Hüreyre'den -radıyallâhu anh- rivayet etti ki şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir grup içindeyken bize şöyle anlattı: "Şüphesiz Allah gökleri ve yeri yaratmayı bitirince Sûr'u yarattı ve onu İsrâfîl'e verdi. O da gözünü Arş'a dikmiş, ne zaman emredileceğini bekleyerek onu ağzına koymuş durumdadır." Ben: "Ey Allah'ın Resûlü, Sûr nedir?" dedim. "Boynuzdur (borudur)" buyurdu. "Nasıl bir şeydir?" dedim. Şöyle buyurdu: "Pek büyüktür! Beni hak ile gönderene yemin olsun ki onun ağzının dairesinin büyüklüğü göklerin ve yerin genişliği kadardır. Ona üç defa üflenir: Birinci üfleme dehşet (feza') üflemesi, ikinci üfleme çarpılıp ölme (sa‘k) üflemesi, üçüncü üfleme ise âlemlerin Rabbi için kalkış (kıyâm) üflemesidir. Yüce Allah İsrâfîl'e birinci üflemeyi emreder ve: 'Üfle!' buyurur. O da dehşet üflemesini üfler; Allah'ın diledikleri müstesna göklerdekiler [ve] yerdekiler dehşete kapılır. Allah ona emreder; o da bunu kesintisiz sürdürür, uzatır ve hiç ara vermez. Bu durum Allah'ın: {وَمَا يَنْظُرُ هَؤُلاءِ إِلا صَيْحَةً وَاحِدَةً مَا لَهَا مِنْ فَوَاقٍ} [Sâd: 15] 'Bunlar ancak bir an bile gecikmesi olmayan tek bir çığlığa bakmaktadırlar' buyruğu gibidir. Allah dağları yürütür de onlar bulutların geçişi gibi geçer ve serap haline gelirler."
ثم ترتج الأرض بأهلها رجة فتكون كالسفينة المرمية في البحر، تضربها الأمواج، تكفأ بأهلها كالقنديل المعلق بالعرش، ترجرجه الرياح، وهي التي يقول {يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ * تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ * قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ} [النازعات: ٦ - ٨]، فَيَميدُ الناس على ظهرها، وتذهل المراضع، وتضع الحوامل، وتشيب الولدان، وتطير الشياطين هاربة من الفزع، حتى تأتي الأقطار، فتأتيها الملائكة فتضرب وجوهها، فترجع، ويولي الناس مدبرين ما لهم من أمْر الله من عاصم، ينادي بعضهم بعضا، وهو الذي يقول الله تعالى: {يَوْمَ التَّنَادِ} [غافر: ٣٢].
"Sonra yeryüzü üzerindekilerle birlikte öyle bir sarsılır ki denizde dalgaların vurduğu, içindekileri altüst eden bir gemi gibi, yahut rüzgarların salladığı Arş'a asılı bir kandil gibi olur. İşte bu, [Allah'ın] şöyle buyurduğu gündür: {يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ * تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ * قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ} [en-Nâziât: 6-8] 'O gün sarsan sarsar, arkasından onu bir başkası takip eder; kalpler o gün korkuyla çarpar'. İnsanlar yeryüzünün üzerinde çalkalanır, emzikli kadınlar unutur, hamileler yükünü bırakır, çocuklar ihtiyarlar, şeytanlar dehşetten kaçarak uçar; nihayet [yeryüzünün] uçlarına varırlar. Orada melekler karşılarına çıkıp yüzlerine vururlar, onlar da geri dönerler. İnsanlar Allah'ın emrinden kendilerini kurtaracak hiçbir sığınak bulamayarak arkalarını dönüp kaçarlar ve birbirlerine seslenirler; işte bu, Yüce Allah'ın: {يَوْمَ التَّنَادِ} [Gâfir: 32] 'Birbirinize feryat edeceğiniz gün' buyurduğu gündür."
فبينما هم على ذلك، إذا انصدعت الأرض من قطر إلى قطر، فرأوا أمرا عظيما لم يروا مثله، وأخذهم لذلك من الكرب والهول ما الله به عليم، ثم نظروا إلى السماء، فإذا هي كالمُهْل، ثم انشقت فانتثرت نجومها، وانخسف شمسها وقمرها. قال رسول الله ﷺ: "الأموات لا يعلمون بشيء من ذلك" قال أبو هريرة: يا رسول الله، من استثنى الله، ﷿، حين يقول: {فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ} [النمل: ٨٧]، قال: "أولئك الشهداء، وإنما يصل الفزع إلى الأحياء، وهم أحياء عند الله يرزقون، وقاهم الله فزع ذلك اليوم، وآمنهم منه، وهو عذاب الله يبعثه على شرار خلقه"، قال: وهو الذي يقول الله، ﷿: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ * يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَمَا هُمْ بِسُكَارَى وَلَكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ} [الحج: ١، ٢]،
Onlar bu haldeyken, birdenbire yer bir ucundan diğer ucuna yarılır; öyle büyük bir şey görürler ki benzerini hiç görmemişlerdir. Bundan dolayı onları, Allah'ın bildiği [büyüklükte] bir keder ve dehşet kaplar. Sonra göğe bakarlar; bir de bakarlar ki o, erimiş maden gibidir. Sonra [gök] yarılır, yıldızları dağılıp dökülür, güneşi ve ayı kararır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ölüler bunlardan hiçbir şey bilmezler» buyurdu. Ebû Hüreyre: "Ey Allah'ın Resûlü! {فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ} [en-Neml: 87] “Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde ve yerde bulunanlar dehşete kapılır” buyurduğu vakit Allah Azze ve Celle'nin istisna ettikleri kimlerdir?" diye sordu. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Onlar şehitlerdir. Dehşet ancak dirilere ulaşır. Onlar ise Allah katında diridirler ve rızıklandırılırlar. Allah onları o günün dehşetinden korumuş ve ondan emin kılmıştır. Bu ise Allah'ın, yarattıklarının en şerlileri üzerine gönderdiği azabıdır.» [Ebû Hüreyre] dedi ki: İşte bu, Allah Azze ve Celle'nin şöyle buyurduğu [gündür]: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ * يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَمَا هُمْ بِسُكَارَى وَلَكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ} [el-Hac: 1-2] “Ey insanlar! Rabbinizden sakının. Şüphesiz kıyamet sarsıntısı büyük bir şeydir. Onu gördüğünüz gün, her emzikli kadın emzirdiğini unutup terk eder, her hamile kadın yükünü bırakır ve insanları sarhoş görürsün; oysa onlar sarhoş değillerdir, fakat Allah'ın azabı çok şiddetlidir.”
فيكونون في ذلك العذاب ما شاء الله، إلا أنه يطول.
"Allah'ın dilediği kadar bu azap içinde kalırlar; ne var ki bu süre uzar."
ثم يأمر الله إسرافيل بنفخة الصعق، فينفخ نفخة الصعق، فيصعق أهل السموات [وأهل] الأرض إلا من شاء الله، فإذا هم قد خمدوا، وجاء ملك الموت إلى الجبار، ﷿، فيقول: يا رب، قد مات أهل السموات والأرض إلا من شئت. فيقول الله -وهو أعلم بمن بقي -: فمن بقي؟ فيقول: يا رب، بقيتَ أنت الحي الذي لا تموت، وبقيت حملة العرش، وبقي جبريل وميكائيل، وبقيت أنا. فيقول الله، ﷿: ليمت جبريل وميكائيل. فيُنْطِقُ الله العرش فيقول: يا رب، يموت جبريل وميكائيل!! فيقول: اسكت، فإني كتبت الموت على كل من كان تحت عرشي، فيموتان. ثم يأتي ملك الموت إلى الجبار [﷿] فيقول يا رب، قد مات جبريل وميكائيل. فيقول الله [﷿] -وهو أعلم بمن بقي -: فمن تبقي؟ فيقول: بقيت أنت الحي الذي لا تموت، وبقيت حملة عرشك، وبقيت أنا. فيقول الله، [﷿] ليمت حملة عَرْشي. فيموتوا، ويأمر الله العرش. فيقبض الصور من إسرافيل، ثم يأتي ملك الموت، فيقول: يا رب، قد مات حملة عرشك. فيقول الله -وهو أعلم بمن بقي -:: فمن بقي؟ فيقول: يا رب، بقيت أنت الحي الذي لا تموت، وبقيت أنا. فيقول الله [﷿] أنت خَلْق من خلقي، خلقتك لما رأيت، فمِت. فيموت. فإذا لم يبق إلا الله الواحد القهار الأحد [الصمد] الذي لم يلد ولم يولد، كان آخرًا كما كان أولا طوى السموات والأرض طي السجل للكتب ثم دحاهما ثم يلقفهما ثلاث مرات، ثم يقول: أنا الجبار، أنا الجبار، أنا الجبار ثلاثًا. ثم هتف بصوته: {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ} ثلاث مرات، فلا يجيبه أحد، ثم يقول لنفسه: {لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} [غافر: ١٦]، يقول الله: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ} [إبراهيم: ٤٨]، فيبسطهما ويسطحهما، ثم يمدهما مد الأديم العكاظي {لا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلا أَمْتًا} [طه: ١٠٧].
"Sonra Allah İsrâfîl'e çarpılıp ölme (sa‘k) üflemesini emreder. O da sa‘k üflemesini üfler; Allah'ın diledikleri müstesna göklerdekiler [ve] yerdekiler çarpılıp ölürler. Bir de bakarsın ki hepsi sönüp gitmiştir. Ölüm meleği Azîz ve Celîl olan Cebbâr'ın huzuruna gelir ve: 'Ey Rabbim! Senin dilediklerin hariç göklerdekiler ve yerdekiler öldü' der. Allah -kimin kaldığını en iyi bilen olduğu halde-: 'Peki kim kaldı?' buyurur. O da: 'Ey Rabbim! Asla ölmeyen diri olan Sen kaldın, Arş'ı taşıyanlar kaldı, Cebrâîl ile Mîkâîl kaldı ve ben kaldım' der. Azîz ve Celîl olan Allah: 'Cebrâîl ile Mîkâîl ölsün' buyurur. Allah Arş'ı konuşturur da Arş: 'Ey Rabbim! Cebrâîl ile Mîkâîl de mi ölecek?!' der. [Allah]: 'Sus! Zira Ben Arşımın altında olan herkes için ölümü takdir ettim' buyurur ve ikisi de ölür. Sonra ölüm meleği Cebbâr'ın [﷿] huzuruna gelip: 'Ey Rabbim! Cebrâîl ile Mîkâîl öldü' der. Allah [﷿] -kimin kaldığını en iyi bilen olduğu halde-: 'Peki kim kaldı?' buyurur. O da: 'Asla ölmeyen diri olan Sen kaldın, Arşını taşıyanlar kaldı ve ben kaldım' der. Allah [﷿]: 'Arşımı taşıyanlar ölsün' buyurur. Onlar da ölürler. Allah Arş'a emreder; o da Sûr'u İsrâfîl'den teslim alır. Sonra ölüm meleği gelir ve: 'Ey Rabbim! Arşını taşıyanlar öldü' der. Allah -kimin kaldığını en iyi bilen olduğu halde-: 'Peki kim kaldı?' buyurur. O da: 'Ey Rabbim! Asla ölmeyen diri olan Sen kaldın ve ben kaldım' der. Allah [﷿]: 'Sen de yarattıklarımdan bir yaratıksın, seni gördüğün vazife için yarattım; haydi sen de öl!' buyurur; o da ölür. Böylece doğurmamış ve doğurulmamış olan, Vâhid, Kahhâr, Ehad [ve Samed] olan Allah'tan başka kimse kalmayınca, tıpkı ilk olduğu gibi [yine] son olur. Kitapların sayfalarını dürer gibi gökleri ve yeri dürer; sonra ikisini yayar, sonra üç defa dürüp kaldırır ve: 'Ben Cebbâr'ım! Ben Cebbâr'ım! Ben Cebbâr'ım!' diye üç kez buyurur. Sonra sesiyle üç defa: {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ} 'Bugün mülk kimindir?' diye nida eder, O'na hiç kimse cevap veremez; sonra kendi zatına: {لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} [Gâfir: 16] 'Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır' buyurur. Allah: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ} [İbrâhîm: 48] 'O gün yer başka bir yere, gökler de başka göklere dönüştürülür' buyurmaktadır; ikisini serip düzleştirir, sonra da Ukâz derisinin uzatılıp gerildiği gibi uzatıp yayar: {لا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلا أَمْتًا} [Tâhâ: 107] 'Orada ne bir çukurluk ne de bir tümseklik görürsün'."
ثم يزجر الله الخلق زجرة، فإذا هم في هذه الأرض المبدلة مثل ما كانوا فيها من الأولى، من كان في بطنها كان في بطنها، ومن كان على ظهرها كان على ظهرها، ثم ينزل الله [﷿] عليهم ماء من تحت العرش، ثم يأمر الله السماء أن تمطر، فتمطر أربعين يومًا، حتى يكون الماء فوقهم اثني عشر ذراعا، ثم يأمر الله الأجساد أن تنبت فتنبت كنبات الطراثيث -أو: كنبات البقل -حتى إذا تكاملت أجسادهم فكانت كما كانت، قال الله، ﷿: ليَحْيَا حملةُ عرشي، فيحيون. ويأمر الله إسرافيل فيأخذ الصور، فيضعه على فيه، ثم يقول: ليحيا جبريل وميكائيل، فيحيان، ثم يدعو الله الأرواح
Sonra Allah mahlûkatı tek bir haykırışla azarlar; bir de bakarlar ki bu değiştirilmiş yeryüzünde, ilk yeryüzündeki durumları gibidirler; karnında (içinde) olan karnında, sırtında (üstünde) olan sırtındadır. Sonra Allah [azze ve celle] onların üzerine Arş'ın altından bir su indirir. Ardından Allah göğe yağmur yağdırmasını emreder; gök kırk gün yağmur yağdırır, öyle ki su onların üzerinde on iki zira boyuna ulaşır. Sonra Allah cesetlere bitmelerini (filizlenmelerini) emreder; onlar da tarâsîs (yabani mantar) -yahut sebze bitkisi- gibi biterler. Nihayet cesetleri tamamlanıp önceki [özgün] hallerine kavuşunca Azîz ve Celîl olan Allah: 'Arşımı taşıyanlar dirilsin!' buyurur ve dirilirler. Allah İsrâfîl'e emreder, o da Sûr'u alıp ağzına yerleştirir. Sonra [Allah]: 'Cebrâîl ve Mîkâîl dirilsin!' buyurur ve ikisi dirilir. Sonra Allah ruhları çağırır
فيؤتى بها تتوهج أرواح المسلمين نورا، وأرواح الكافرين ظلمة، فيقبضها جميعا ثم يلقيها في الصور.
"ve onlar getirilir; Müslümanların ruhları nur saçarak parlamakta, kâfirlerin ruhları ise kapkaranlık durmaktadır. Onların hepsini kabzeder, sonra Sûr'un içine bırakır."
ثم يأمر الله إسرافيل أن ينفخ نفخة البعث، فينفخ نفخة البعث، فتخرج الأرواح كأنها النحل قد ملأت ما بين السماء والأرض، فيقول [الله] وعزتي وجلالي، ليرجعن كل روح إلى جسده، فتدخل الأرواح في الأرض إلى الأجساد، فتدخل في الخياشيم، ثم تمشي في الأجساد كما يمشي السم في اللديغ، ثم تَنْشَقّ الأرض عنكم وأنا أول من تَنْشَقّ الأرض عنه، فتخرجون سراعًا إلى ربكم تنسلون {مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِي يَقُولُ الْكَافِرُونَ هَذَا يَوْمٌ عَسِرٌ} [القمر: ٨] حَفَاة عُرَاة [غُلْفًا] غُرْلا فتقفون موقفًا واحدًا مقداره سبعون عامًا، لا يُنْظَر إليكم ولا يقضى بينكم، فتبكون حتى تنقطع الدموع، ثم تدمعون دمًا وتَعْرَقون حتى يلجمكم العرق، أو يبلغ الأذقان، وتقولون من يشفع لنا إلى ربنا فيقضي بيننا؟ فتقولون من أحق بذلك من أبيكم آدم، خلقه الله بيده، ونفخ فيه من روحه، وكلمه قبلا؟ فيأتون آدم، فيطلبون ذلك إليه فيأبى، ويقول: ما أنا بصاحب ذلك. فيستقرءون الأنبياء نبيا نبيا، كلما جاءوا نبيا، أبى عليهم". قال رسول الله ﷺ: "حتى يأتوني، فأنطلق إلى الفحص فأَخر ساجدًا" قال أبو هريرة: يا رسول الله، وما الفَحْص؟ قال: "قدام العرش حتى يبعث الله إلي ملكا فيأخذ بعضدي، فيرفعني، فيقول لي: يا محمد فأقول: نعم يا رب. فيقول الله، ﷿: ما شأنك؟ وهو أعلم، فأقول: يا رب، وعدتني الشفاعة فشَفعني في خلقك، فاقض بينهم. قال [الله] قد شفعتك، أنا آتيكم أقضي بينكم".
"Sonra Allah İsrâfîl'e yeniden diriliş (ba‘s) üflemesini üflemesini emreder. O da ba‘s üflemesini üfler. Ruhlar, yerle gök arasını doldurmuş arılar gibi çıkar. Bunun üzerine [Allah]: 'İzzetime ve celalime andolsun ki her ruh mutlaka kendi cesedine dönecektir' buyurur. Ruhlar yerin altındaki cesetlere girer, burun deliklerinden girip zehrin sokulan kişide yürüdüğü gibi cesetlerde yürür. Sonra yeryüzü üzerinizden yarılır; yeryüzü üzerinden ilk yarılacak olan benim. Rabbinize doğru süratle çıkıp koşarsınız: {مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِي يَقُولُ الْكَافِرُونَ هَذَا يَوْمٌ عَسِرٌ} [el-Kamer: 8] 'Çağırana doğru koşarak; kâfirler: Bu çok çetin bir gündür! derler'. Yalınayak, çıplak [ve sünnetsiz] olarak çıkarsınız. Yetmiş yıl süren tek bir duruş yerinde dikilirsiniz; size bakılmaz ve aranızda hüküm verilmez. Gözyaşları tükeninceye kadar ağlarsınız, sonra kan ağlarsınız ve ter sizi gemleyinceye yahut çenelere ulaşıncaya kadar terlersiniz. 'Rabbimiz katında bizim için kim şefaat eder de aramızda hüküm verir?' dersiniz. Birbirinize: 'Buna, Allah'ın bizzat Kendi eliyle yarattığı, ruhundan üflediği ve yüz yüze konuştuğu babanız Âdem'den daha layık kim vardır?' dersiniz. Âdem'e gelip bunu ondan talep ederler; o ise çekinir ve: 'Ben bu işin ehli değilim' der. Peygamberleri birer birer dolaşırlar; hangi peygambere gelseler o bundan kaçınır." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devamla şöyle buyurdu: "Nihayet bana gelirler. Ben de Fahs'a gider ve secdeye kapanırım." Ebû Hüreyre: "Ey Allah'ın Resûlü, Fahs nedir?" dedi. Şöyle buyurdu: "Arş'ın önüdür. Nihayet Allah bana bir melek gönderir; melek kollarımdan tutup beni kaldırır ve bana: 'Ey Muhammed!' der. Ben de: 'Buyur ya Rabbi!' derim. Azîz ve Celîl olan Allah -en iyi bilen olduğu halde-: 'Durumun nedir?' buyurur. Ben de: 'Ey Rabbim! Bana şefaat vadetmiştin; mahlukatın hakkında şefaatimi kabul buyur ve aralarında hüküm ver' derim. [Allah]: 'Şefaatin kabul edilmiştir; gelip aranızda hükmü vereceğim' buyurur."
قال رسول الله ﷺ: "فأرجع فأقف مع الناس، فبينما نحن وقوف، إذ سمعنا حسا من السماء شديدا، فهالنا فنزل أهل السماء الدنيا بمثلي من في الأرض من الجن والإنس، حتى إذا دنوا من الأرض، أشرقت الأرض بنورهم، وأخذوا مصافهم، وقلنا لهم: أفيكم ربنا؟ قالوا: لا وهو آت.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Ben de döner, insanlarla birlikte dururum. Biz öylece dururken gökten şiddetli bir ses işitiriz; bu bizi dehşete düşürür. Derken dünya semasının ehli, yerdeki cinlerin ve insanların iki katı kadar bir kalabalıkla inerler. Yere yaklaştıklarında, yer onların nuruyla aydınlanır ve saf saf dizilirler. Biz onlara: 'Rabbimiz aranızda mı?' deriz. Onlar: 'Hayır, fakat O gelecektir' derler.
ثم ينزل [من] أهل السماء الثانية بمثلي من نزل من الملائكة، وبمثلي من فيها من الجن والإنس، حتى إذا دنوا من الأرض، أشرقت الأرض بنورهم، وأخذوا مصافهم، وقلنا لهم: أفيكم ربنا؟ فيقولون: لا وهو آت.
Sonra ikinci semanın ehlinden [bir grup], inen meleklerin iki katı ve yeryüzündeki cinlerin ve insanların iki katı kadar bir kalabalıkla iner. Yere yaklaştıklarında yer onların nuruyla aydınlanır ve saf saf dizilirler. Biz onlara: 'Rabbimiz aranızda mı?' deriz. Onlar: 'Hayır, fakat O gelecektir' derler.
ثم ينزلون على قدر ذلك من التضعيف، حتى ينزل الجبار، ﷿، في ظُلل من الغمام والملائكة، ويحمل عرشه يومئذ ثمانية -وهم اليوم أربعة -أقدامهم في تخوم الأرض السفلى،
Sonra bu şekilde katlanarak inmeye devam ederler; nihayet Cebbâr azze ve celle, buluttan gölgeler içinde ve meleklerle birlikte iner. O gün O'nun Arş'ını sekiz [melek] taşır -ki onlar bugün dört [melek]tir-; ayakları en alt yerin sınırları içinde dir,
والأرض والسموات إلى حُجْزَتَهم والعرش على مناكبهم، لهم زجل في تسبيحهم، يقولون: سبحان ذي العرش والجبروت، سبحان ذي الملك والملكوت، سبحان الحي الذي لا يموت، سبحان الذي يميت الخلائق ولا يموت، سُبُّوح قدوس قدوس قدوس، سبحان ربنا الأعلى، رب الملائكة والروح، سبحان ربنا الأعلى، الذي يميت الخلائق ولا يموت، فيضع الله كرسيه حيث يشاء من أرضه، ثم يهتف بصوته يا معشر الجن والإنس، إني قد أنصت لكم منذ خلقتكم إلى يومكم هذا، أسمع قولكم وأبصر أعمالكم، فأنصتوا إلي، فإنما هي أعمالكم وصحفكم تقرأ عليكم، فمن وجد خيرا فليحمد الله، ومن وجد غير ذلك فلا يلومن إلا نفسه.
yer ve gökler ise onların bellerine kadardır; Arş da omuzları üzerindedir. Tesbih ederken gür bir sesleri vardır; şöyle derler: 'Arş ve ceberût sahibini tenzih ederiz. Mülk ve melekût sahibini tenzih ederiz. Asla ölmeyen Diri olanı tenzih ederiz. Mahlukatı öldüren fakat Kendisi ölmeyen Zât'ı tenzih ederiz. Subbûhtur, Kuddûstur, Kuddûstur, Kuddûstur. En yüce Rabbimiz, meleklerin ve Rûh'un Rabbi münezzehtir. Mahlukatı öldüren fakat Kendisi ölmeyen en yüce Rabbimiz münezzehtir.' Allah dilediği yeryüzü yerine Kürsî'sini koyar; sonra Kendi sesiyle şöyle nida eder: 'Ey cin ve insan topluluğu! Sizi yarattığımdan bugüne kadar sizleri dinledim; sözlerinizi işitiyor, amellerinizi görüyordum. Şimdi siz Beni dinleyin! Şüphesiz bu, size okunmakta olan amelleriniz ve amel defterlerinizdir. Artık kim hayır bulursa Allah'a hamdetsin, kim de bundan başkasını bulursa ancak kendi nefsini kınasın.'
ثم يأمر الله جهنم، فيخرج منها عنق [مظلم] ساطع، ثم يقول: {أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ * وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ * هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} [يس: ٦٠ - ٦٣]-أو: بها تكذبون -شك أبو عاصم {وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ} [يس: ٥٩] فيميز الله الناس وتجثو الأمم. يقول الله تعالى: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [الجاثية: ٢٨] فيقضي الله، ﷿، بين خلقه، إلا الثقلين الجن والإنس، فيقضي بين الوحش والبهائم، حتى إنه ليقضي للجماء من ذات القرن، فإذا فزغ من ذلك، فلم تبق تبعة عند واحدة للأخرى قال الله [لها] كوني ترابًا. فعند ذلك يقول الكافر: {يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا} [النبأ: ٤٠]
Sonra Allah cehenneme emreder; oradan [karanlık], parıldayan bir boyun çıkar. Sonra şöyle buyurur: {أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ * وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ * هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} [Yâsîn: 60-63] “Ey Âdemoğulları! Ben size, şeytana tapmayın, o sizin apaçık bir düşmanınızdır ve Bana kulluk edin, dosdoğru yol budur, diye ahdetmedim mi? Andolsun ki o, sizden nice nesilleri saptırdı. Hiç akıl erdirmiyor muydunuz? İşte bu, vadedilip durduğunuz cehennemdir” -yahut Ebû Âsım'ın şüphesine göre: onu yalanlıyordunuz- {وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ} [Yâsîn: 59] “Ey suçlular! Bugün bir tarafa ayrılın!” Bunun üzerine Allah insanları ayırır ve ümmetler dizüstü çöker. Nitekim Allah Teâlâ: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [el-Câsiye: 28] “Her ümmeti dizüstü çökmüş görürsün. Her ümmet kendi kitabına çağrılır: Bugün yaptıklarınızın karşılığı size verilecektir” buyurmaktadır. Azîz ve Celîl olan Allah, iki ağırlık (insan ve cin) müstesna, mahlukatı arasında hüküm verir; vahşi hayvanlar ve davarlar arasında öyle hüküm verir ki boynuzsuz koyun için boynuzludan hakkını alır. Bundan fariğ olup birinin diğeri üzerinde hiçbir hakkı kalmayınca, Allah [onlara]: 'Toprak olun' buyurur. İşte o zaman kâfir: {يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا} [en-Nebe: 40] “Keşke ben de toprak olsaydım!” der.
ثم يقضي الله [﷿] بين العباد، فكان أول ما يقضي فيه الدماء، ويأتي كلّ قتيل في سبيل الله، ﷿، ويأمر الله [﷿] كلّ قتيل فيحمل رأسه تَشْخُب أو داجه يقول: يا رب، فيم قتلني هذا؟ فيقول -وهو أعلم -: فيم قتلتهم؟ فيقول: قتلتهم لتكون العزة لك. فيقول الله له: صدقت. فيجعل الله وجهه مثل نور الشمس، ثم تمر به الملائكة إلى الجنة.
Sonra Azîz ve Celîl olan Allah kullar arasında hüküm verir. İlk hükme bağlayacağı konu kan davalarıdır. Azîz ve Celîl olan Allah yolunda öldürülen herkes gelir; Azîz ve Celîl olan Allah öldürülen her birine emreder, o da şahdamarlarından kan fışkırır vaziyette başını taşır ve: 'Ey Rabbim, bu beni ne için öldürdü?' der. Allah -en iyi bilen olduğu halde-: 'Onları ne için öldürdün?' buyurur. O da: 'İzzet Senin olsun diye onları öldürdüm' der. Allah da ona: 'Doğru söyledin' buyurur. Bunun üzerine Allah onun yüzünü güneş nuru gibi yapar; sonra melekler onu cennete götürür.
ويأتي كل من قُتل على غير ذلك يحمل رأسه وتشخب أوداجه، فيقول: يا رب، [فيم] قتلني هذا؟ فيقول -وهو أعلم -: لم قتلتهم؟ فيقول: يا رب، قتلتهم لتكون العزة لك ولي. فيقول: تعست. ثم لا تبقى نفس قتلها إلا قتل بها، ولا مظلمة ظلمها إلا أخذ بها، وكان في مشيئة الله إن شاء عذبه، وإن شاء رحمه.
Bunun dışındaki bir sebeple öldürülen herkes ise başını taşır ve şahdamarlarından kan fışkırır vaziyette gelir ve: 'Ey Rabbim, bu beni [ne için] öldürdü?' der. Allah -en iyi bilen olduğu halde-: 'Onları niçin öldürdün?' buyurur. O da: 'Ey Rabbim, izzet Senin ve benim olsun diye onları öldürdüm' der. Allah: 'Kahrolasıca!' buyurur. Sonra öldürdüğü her can için kendisinden kısas alınmadık ve ettiği hiçbir haksızlığın hesabı sorulmadık kalmaz. Artık o Allah'ın meşietindedir; dilerse ona azap eder, dilerse ona merhamet eder.
ثم يقضي الله تعالى بين من بقي من خلقه حتى لا تبقى مظلمة لأحد عند أحد إلا أخذها [الله] للمظلوم من الظالم، حتى إنه ليكلف شائب اللبن بالماء ثم يبيعه إلى أن يخلص اللبن من الماء.
Sonra Yüce Allah, yaratıklarından geriye kalanlar arasında hüküm verir; öyle ki [Allah] zalimden mazlumun hakkını alıp kimsede kimsenin hakkı kalmayıncaya kadar [bu hükmü sürdürür]. Hatta süte su katıp sonra da onu satan kimseyi, sütü sudan ayrıştırıncaya kadar [bununla] mükellef tutar.
فإذا فرغ الله من ذلك، ناد مناد يسمع الخلائق كلهم: ألا ليلحق كل قوم بآلهتهم وما كانوا يعبدون من دون الله. فلا يبقى أحد عبد من دون الله إلا مثلت له آلهته بين يديه، ويجعل يومئذ ملك من الملائكة على صورة عُزَير، ويجعل ملك من الملائكة على صورة عيسى ابن مريم. ثم يتبع هذا اليهود وهذا النصارى، ثم قادتهم آلهتهم إلى النار، وهو الذي يقول [تعالى] {لَوْ كَانَ هَؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ} [الأنبياء: ٩٩].
Allah bundan da fariğ olunca, bütün mahlukatın işiteceği bir münadi şöyle seslenir: 'Dikkat edin! Her kavim kendi ilahlarına ve Allah'tan başka tapmakta olduklarına katılsın.' Artık Allah'tan başka kendisine tapılan ne varsa, hepsi o kimsenin karşısına dikilir. O gün meleklerden bir melek Üzeyr sûretine, bir diğer melek de Meryem oğlu Îsâ sûretine büründürülür. Sonra birinin peşine Yahudiler, diğerinin peşine de Hristiyanlar takılır. Ardından ilahları onları cehenneme sürükler. Nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: {لَوْ كَانَ هَؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ} [el-Enbiyâ: 99] “Eğer onlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi. Oysa hepsi orada ebedî kalacaklardır”.
فإذا لم يبق إلا المؤمنون فيهم المنافقون، جاءهم الله فيما شاء من هيئته، فقال: يا أيها الناس، ذهب الناس فالحقوا بآلهتكم وما كنتم تعبدون. فيقولون: والله ما لنا إله إلا الله، وما كنا نعبد غيره، فينصرف عنهم، وهو الله الذي يأتيهم فيمكث ما شاء الله أن يمكث، ثم يأتيهم فيقول: يا أيها الناس، ذهب الناس فالحقوا بآلهتكم وما كنتم تعبدون. فيقولون: والله ما لنا إله إلا الله وما كنا نعبد غيره، فيكشف لهم عن ساقه، ويتجلى لهم من عظمته ما يعرفون أنه ربهم، فيخرون سجدا على وجوههم، ويخر كل منافق على قفاه، ويجعل الله أصلابهم كصياصي البقر. ثم يأذن الله لهم فيرفعون، ويضرب الله الصراط بين ظهراني جهنم كحد الشفرة -أو: كحد السيف -عليه كلاليب وخطاطيف وحسك كحسك السعدان، دون جسر دحض مزلة، فيمرون كطرف العين، أو كلمح البرق، أو كمر الريح، أو كجياد الخيل، أو كجياد الركاب، أو كجياد الرجال. فناج سالم، وناج مخدوش، ومكردس على وجهه في جهنم.
Geriye aralarında münafıkların da bulunduğu sadece müminler kalınca, Allah dilediği bir sûrette onların yanına gelip şöyle buyurur: 'Ey insanlar! Herkes gitti; siz de ilahlarınıza ve tapmakta olduklarınıza katılın.' Onlar: 'Vallahi bizim Allah'tan başka hiçbir ilahımız yoktur ve biz O'ndan başkasına tapmıyorduk' derler. Bunun üzerine Allah onların yanından ayrılır. O, onların yanına gelen Allah'tır; dilediği kadar bir süre bekler, sonra tekrar yanlarına gelip: 'Ey insanlar! Herkes gitti; siz de ilahlarınıza ve tapmakta olduklarınıza katılın' buyurur. Onlar yine: 'Vallahi bizim Allah'tan başka hiçbir ilahımız yoktur ve biz O'ndan başkasına tapmıyorduk' derler. Bunun üzerine onlara bacağını (sâkını) açar ve azametinden öyle bir tecelli eder ki O'nun kendi Rableri olduğunu anlarlar. Yüzüstü secdeye kapanırlar; her münafık ise ensesi üstüne düşer. Allah onların bellerini sığır boynuzları gibi [kaskatı] yapar. Sonra Allah onlara izin verir ve başlarını kaldırırlar. Allah, cehennemin ortasına ustura ağzı -veya kılıç ağzı- gibi Sırat'ı kurar; üzerinde çengeller, kancalar ve Sa'dân dikeni gibi dikenler vardır; altı ise kaygan, ayakların kaydığı bir köprüdür. İnsanlar oradan göz kırpması gibi yahut şimşek çakması gibi yahut rüzgârın esmesi gibi yahut cins atlar gibi yahut süratli binekler gibi yahut koşan adamlar gibi geçerler. Kimi kurtulur selamet bulur, kimi tırmalanmış olarak kurtulur, kimi de cehenneme yüzüstü yuvarlanır.
فإذا أفضى أهل الجنة إلى الجنة، قالوا: من يشفع لنا إلى ربنا فندخل الجنة؟ فيقولون: من أحق بذلك من أبيكم آدم، ﵇، خلقه الله بيده، ونفخ فيه من روحه، وكلمه قبلا؟ فيأتون آدم فيطلبون ذلك إليه، فيذكر ذنبا ويقول: ما أنا بصاحب ذلك، ولكن عليكم بنوح، فإنه أول رسل الله. فيؤتى نوح فيُطْلَب ذلك إليه، فيذكر ذنبا ويقول: ما أنا بصاحب ذلك، ويقول عليكم بإبراهيم، فإن الله اتخذه خليلا. فيؤتى إبراهيم، فيُطْلَب ذلك إليه، فيذكر ذنبا ويقول: ما أنا بصاحب ذلك، ويقول: عليكم بموسى فإن الله قربه نَجيّا، وكلمه وأنزل عليه التوراة. فيؤتى موسى، فيطلب ذلك إليه، فيذكر ذنبا ويقول: لست بصاحب ذلك، ولكن عليكم بروح الله وكلمته عيسى ابن مريم.
Cennet ehli cennete varınca: 'Rabbimiz katında bize kim şefaat eder de cennete gireriz?' derler. Birbirlerine: 'Buna, Allah'ın Kendi eliyle yarattığı, ruhundan üflediği ve yüz yüze konuştuğu babanız Âdem'den aleyhisselâm daha layık kim vardır?' derler. Âdem'e gelip bunu ondan talep ederler; o bir günahını hatırlar ve: 'Ben bu işin ehli değilim; fakat siz Nûh'a gidin, zira o Allah'ın ilk resûlüdür' der. Nûh'a gelinir ve bu ondan talep edilir; o bir günahını hatırlar ve: 'Ben bu işin ehli değilim; siz İbrâhîm'e gidin, zira Allah onu dost (halil) edinmiştir' der. İbrâhîm'e gelinir ve bu ondan talep edilir; o bir günahını hatırlar ve: 'Ben bu işin ehli değilim; siz Mûsâ'ya gidin, zira Allah onu hususi fısıldaşmayla Kendisine yaklaştırmış, onunla konuşmuş ve ona Tevrat'ı indirmiştir' der. Mûsâ'ya gelinir ve bu ondan talep edilir; o bir günahını hatırlar ve: 'Ben bu işin ehli değilim; fakat siz Allah'ın ruhu ve kelimesi olan Meryem oğlu Îsâ'ya gidin' der.
فيؤتى عيسى ابن مريم، فيطلب ذلك إليه، فيقول: ما أنا بصاحبكم، ولكن عليكم بمحمد". قال رسول الله ﷺ: "فيأتوني -ولي عند ربي ثلاث شفاعات [وعدنهن] -فأنطلق فآتي الجنة، فآخذ بحلَقَة الباب، فأستفتح فيفتح لي، فأحيىّ ويرحب بي. فإذا دخلت الجنة فنظرت إلى ربي خررت ساجدا، فيأذن الله لي من حمده وتمجيده بشيء ما أذن به لأحد من خلقه، ثم يقول: ارفع رأسك يا محمد، واشفع تشفع، وسل تعطه. فإذا رفعت رأسي يقول الله -وهو أعلم -: ما شأنك؟ فأقول: يا رب، وعدتني الشفاعة، فشفعني في أهل الجنة فيدخلون الجنة، فيقول الله: قد شفعتك وقد أذنت
Bunun üzerine Meryem oğlu Îsâ'ya gelinir ve ondan da bu talepte bulunulur. O: "Ben aradığınız kişi değilim, fakat siz Muhammed'e gidin" der. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Bunun üzerine bana gelirler -ki Rabbim katında bana vaat edilmiş üç şefaat [hakkım] vardır- Ben de gidip cennete gelirim. Kapının halkasını tutar ve açılmasını isterim; kapı bana açılır, selamlanır ve hoş karşılanırım. Cennete girip Rabbime baktığımda hemen secdeye kapanırım. Allah, mahlûkatından hiç kimseye izin vermediği (öğretmediği) şekilde Kendisine hamd ve temcidde bulunmam için bana izin verir. Sonra şöyle buyurur: 'Başını kaldır ey Muhammed! Şefaat et, şefaatin kabul edilsin; iste, sana verilsin!' Başımı kaldırdığımda Allah -durumu en iyi bilen Kendisi olduğu hâlde-: 'Dileğin nedir?' buyurur. Ben de: 'Ey Rabbim! Bana şefaat vaat etmiştin; cennet ehli hakkında şefaatimi kabul buyur da cennete girsinler' derim. Allah Teâlâ: 'Şefaatini kabul ettim ve»
لهم في دخول الجنة".
onların cennete girmelerine izin verdim.'"
وكان رسول الله ﷺ يقول: "والذي نفسي بيده، ما أنتم في الدنيا بأعرف بأزواجكم ومساكنكم من أهل الجنة بأزواجهم ومساكنهم، فيدخل كل رجل منهم على اثنتين وسبعين زوجة، سبعين مما ينشئ الله، ﷿، وثنتين آدميتين من ولد آدم، لهما فضل على من أنشأ الله، لعبادتهما الله في الدنيا. فيدخل على الأولى في غرفة من ياقوتة، على سرير من ذهب مكلل باللؤلؤ، عليها سبعون زوجا من سندس وإستبرق، ثم إنه يضع يده بين كتفيها، ثم ينظر إلى يده من صدرها، ومن وراء ثيابها وجلدها ولحمها، وإنه لينظر إلى مُخّ ساقها كما ينظر أحدكم إلى السلك في قصبة الياقوت، كبدها له مرآة، وكبده لها مرآة. فبينا هو عندها لا يملها ولا تمله، ما يأتيها من مرة إلا وجدها عذراء، ما يَفْترُ ذَكَرَهُ، وما تشتكي قبلها. فبينا هو كذلك إذ نودي: إنا قد عرفنا أنك لا تمل ولا تمل، إلا أنه لا مَني ولا مَنِية إلا أن لك أزواجا غيرها. فيخرج فيأتيهن واحدة واحدة، كلما أتى واحدة [له] قالت: والله ما أرى في الجنة شيئا أحسن منك، ولا في الجنة شيء أحب إلي منك.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, dünyada siz hanımlarınızı ve meskenlerinizi nasıl tanıyorsanız, cennet ehli de eşlerini ve meskenlerini bundan daha iyi tanırlar. Onlardan her bir adam yetmiş iki eşin yanına girer; yetmişi Azîz ve Celîl olan Allah'ın bizzat var ettiği [hurilerden], ikisi de dünyada Allah'a ibadet etmelerinden ötürü Allah'ın var ettiklerine karşı üstünlükleri bulunan Âdemoğullarından kadınlardır. Adam bunlardan birincisinin yanına yakuttan bir odada, incilerle süslenmiş altından bir taht üzerinde girer; kadının üzerinde ince ve kalın ipekten yetmiş kat elbise vardır. Sonra adam elini onun iki omuzu arasına koyar; ardından elini onun göğsünden, elbiselerinin, derisinin ve etinin arkasından görür. Birinizin yakut boru içindeki ipliği gördüğü gibi, onun bacağının iliğini görür; kadının ciğeri adama ayna, adamın ciğeri de kadına ayna gibidir. O onun yanında dururken ne o kadından usanır, ne de kadın ondan usanır. Onun yanına her geldiğinde onu bakire bulur; cinsel gücü asla zayıflamaz ve kadın da vajinasından dolayı hiçbir acıdan şikâyet etmez. O bu haldeyken birden şöyle nida edilir: 'Biliyoruz ki sen ne usanır ne de usandırılırsın; şu var ki ne meni vardır ne de ölüm; üstelik senin bundan başka eşlerin de vardır.' Bunun üzerine çıkar ve birer birer onların yanına gelir. Yanına vardığı her kadın [ona]: 'Vallahi cennette senden daha güzel bir şey görmüyorum ve cennette bana senden daha sevimli hiçbir şey yoktur' der."
وإذا وقع أهل النار في النار، وقع فيها خلق من خلق ربك أوبقتهم أعمالهم، فمنهم من تأخذ النار قدميه لا تجاوز ذلك، ومنهم من تأخذه إلى أنصاف ساقيه، ومنهم من تأخذه إلى ركبتيه، ومنهم من تأخذه إلى حقويه، ومنهم من تأخذ جسده كله، إلا وجهه حرم الله صورته عليها". قال رسول الله ﷺ: "فأقول يا رب، من وقع في النار من أمتي. فيقول: أخرجوا من عرفتم، فيخرج أولئك حتى لا يبقى منهم أحد. ثم يأذن الله في الشفاعة فلا يبقى نبي ولا شهيد إلا شفع، فيقول الله: أخرجوا من وجدتم في قلبه زنة الدينار إيمانا. فيخرج أولئك حتى لا يبقى منهم أحد، ثم يشفع الله فيقول: أخرجوا من [وجدتم] في قلبه إيمانا ثلثي دينار. ثم يقول: ثلث دينار. ثم يقول: ربع دينار. ثم يقول: قيراطا. ثم يقول: حبة من خردل. فيخرج أولئك حتى لا يبقى منهم أحد، وحتى لا يبقى في النار من عمل لله خيرا قط، ولا يبقى أحد له شفاعة إلا شفع، حتى إن إبليس ليتطاول مما يرى من رحمة الله رجاء أن يشفع له، ثم يقول: بقيت وأنا أرحم الراحمين. فيدخل يده في جهنم فيخرج منها ما لا يحصيه غيره، كأنهم حُمَم، فيلقون على نهر يقال له: نهر الحيوان، فينبتون كما تنبت الحبة في حميل السيل ما يلقى الشمس منها أخيضر، وما يلي الظل منها أصيفر، فينبتون كنبات الطراثيث، حتى يكونوا أمثال الذر، مكتوب في رقابهم: "الجُهَنَّمِيُّون عتقاء الرحمن"، يعرفهم أهل الجنة بذلك الكتاب، ما عملوا خيرًا لله قط، فيمكثون في الجنة ما شاء الله، وذلك الكتاب في رقابهم، ثم يقولون: ربنا امح عنا هذا الكتاب، فيمحوه الله، ﷿، عنهم".
Cehennem ehli cehenneme düştüğünde, Rabbinin mahlukatından amellerinin helak ettiği bir topluluk da oraya düşer. Onlardan kimini ateş ayaklarına kadar alır, öteye geçmez; kimini bacaklarının yarısına kadar alır; kimini dizlerine kadar alır; kimini böğürlerine kadar alır; kiminin ise -Allah suretini ateşe haram kıldığı için- yüzü hariç bütün bedenini alır." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devamla buyurdu ki: "Ben: 'Ey Rabbim! Ümmetimden cehenneme düşenler var' derim. Allah: 'Tanıdıklarınızı çıkarın' buyurur. Onlardan hiç kimse kalmayıncaya kadar o kimseler çıkarılır. Sonra Allah şefaate izin verir; artık şefaat etmeyen hiçbir peygamber ve hiçbir şehit kalmaz. Allah şöyle buyurur: 'Kalbinde bir dinar ağırlığınca iman bulduğunuz kimseleri çıkarın.' Onlardan hiç kimse kalmayıncaya kadar o kimseler çıkarılır. Sonra Allah [tekrar] şefaat edilmesini diler ve: 'Kalbinde üçte iki dinar iman [bulduğunuz] kimseleri çıkarın' buyurur. Sonra: 'Üçte bir dinar' buyurur. Sonra: 'Dörtte bir dinar' buyurur. Sonra: 'Bir kırat' buyurur. Sonra: 'Bir hardal tanesi kadar' buyurur. Onlardan hiç kimse kalmayıncaya kadar ve cehennemde Allah için zerre kadar hayır işlemiş hiç kimse kalmayıncaya, şefaat yetkisi olup da şefaat etmemiş kimse kalmayıncaya kadar bunlar çıkarılır. Hatta İblis bile Allah'ın rahmetinden gördüğü şeyler sebebiyle kendisine de şefaat edilir ümidiyle boynunu uzatır. Sonra Allah: 'Geriye Ben kaldım, Ben merhametlilerin en merhametlisiyim' buyurur. Elini cehenneme daldırır ve oradan Kendisinden başkasının sayamayacağı kadar, kömür kesilmiş kimseler çıkarır. Onlar Hayat Nehri denilen bir nehre atılırlar; selintinin taşıdığı çerçöp içindeki tohumun bittiği gibi biterler; güneşe bakan tarafları yeşilimsi, gölgede kalan tarafları sarımsı olur; nihayet karıncalar gibi oluncaya kadar tarâsîs (bir tür mantar) gibi biterler. Boyunlarında 'Er-Rahmân'ın cehennemden azatlıları' yazılıdır. Cennet ehli onları boyunlarındaki bu yazıdan tanır; zira onlar Allah için hiçbir hayır işlememişlerdir. Boyunlarında o yazı olduğu halde cennette Allah'ın dilediği kadar kalırlar. Sonra: 'Rabbimiz, bu yazıyı üzerimizden sil' derler ve Azîz ve Celîl olan Allah da o yazıyı onlardan siler."
هذا حديث [مشهور] وهو غريب جدا، ولبعضه شواهد في الأحاديث المتفرقة وفي
Bu [meşhur] bir hadis olup son derece gariptir. Bazı kısımları için dağınık hadislerde şahitler (destekleyici rivayetler) bulunmaktadır ve
بعض ألفاظه نكارة. تفرد به إسماعيل بن رافع قاص أهل المدينة، وقد اختلف فيه، فمنهم من وثقه، ومنهم من ضعفه، ونص على نكارة حديثه غير واحد من الأئمة، كأحمد بن حنبل، وأبي حاتم الرازي، وعمرو بن علي الفَلاس، ومنهم من قال فيه: هو متروك. وقال ابن عدي: أحاديثه كلها فيها نظر إلا أنه يكتب حديثه في جملة الضعفاء.
bazı lafızlarında münkerlik vardır. Bu rivayette Medinelilerin kıssacısı İsmâîl b. Râfi‘ tek kalmıştır. Onun hakkında ihtilaf edilmiştir; kimi onu sika saymış, kimi de zayıf görmüştür. Ahmed b. Hanbel, Ebû Hâtim er-Râzî ve Amr b. Alî el-Fellâs gibi birden fazla imam onun hadisinin münker olduğunu açıkça belirtmiştir. Kimi de onun hakkında: 'O metrûktur' demiştir. İbn Adî ise şöyle demiştir: 'Hadislerinin hepsinde eleştirilecek bir yön vardır; ancak hadisi zayıflar zümresi içinde yazılır.'
قلت: وقد اختلف عليه في إسناد هذا الحديث على وجوه كثيرة، قد أفردتها في جزء على حدة. وأما سياقه، فغريب جدًا، ويقال: إنه جمعه من أحاديث كثيرة، وجعله سياقا واحدا، فأنكر عليه بسبب ذلك. وسمعت شيخنا الحافظ أبا الحجاج المزي يقول: إنه رأى للوليد بن مسلم مصنفا قد جمع فيه كل الشواهد لبعض مفردات هذا الحديث، فالله أعلم.
Ben derim ki: Bu hadisin isnadında onun aleyhine birçok vecihte ihtilaf edilmiştir; bunları müstakil bir cüzde topladım. Metin akışına gelince, son derece gariptir. Denildiğine göre o bunu pek çok hadisten derleyip tek bir metin akışı haline getirmiştir; bu sebeple de tenkit edilmiştir. Hocamız Hâfız Ebü'l-Haccâc el-Mizzî'nin şöyle dediğini işittim: O, Velîd b. Müslim'e ait bir eser görmüş, Velîd bu eserde bu hadisin bazı kısımlarına dair bütün şahitleri bir araya toplamıştır. En doğrusunu Allah bilir.
{وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٧٤) وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥) فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لا أُحِبُّ الآفِلِينَ (٧٦) فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧) فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩)}
{وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٧٤) وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥) فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لا أُحِبُّ الآفِلِينَ (٧٦) فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧) فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩)} “Hani İbrâhîm, babası Âzer'e: 'Putları ilahlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum' demişti. (74) Böylece biz İbrâhîm'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk ki kesin inananlardan olsun. (75) Üzerine gece karanlığı basınca bir yıldız gördü: 'İşte bu benim Rabbim!' dedi. Yıldız batınca: 'Batanları sevmem' dedi. (76) Ay'ı doğarken görünce: 'İşte bu benim Rabbim!' dedi. O da batınca: 'Rabbim beni doğru yola iletmeseydi elbette sapan kavimden olurdum' dedi. (77) Güneş'i doğarken görünce: 'İşte bu benim Rabbim, bu daha büyük!' dedi. O da batınca şöyle dedi: 'Ey kavmim! Doğrusu ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım.' (78) 'Şüphesiz ben, bir muvahhit (hanîf) olarak yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim ve ben müşriklerden değilim.' (79)”
قال الضحاك، عن ابن عباس: إن أبا إبراهيم لم يكن اسمه آزرُ، إنما كان اسمه تارح. رواه ابن أبي حاتم.
Dahhâk, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: İbrâhîm'in babasının adı Âzer değildi; onun adı Târah idi. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال أيضا: حدثنا أحمد بن عمرو بن أبي عاصم النبيل، حدثنا أبي، حدثنا أبو عاصم شبيب، حدثنا عِكْرِمة، عن ابن عباس في قوله: (وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لأبِيهِ آزَرَ) يعني بآزر: الصنم، وأبو إبراهيم اسمه تارح، وأمه اسمها مثاني، وامرأته اسمها سارة، وأم إسماعيل اسمها هاجر، وهي سرية إبراهيم.
Yine o şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Amr b. Ebî Âsım en-Nebîl anlattı, bize babam anlattı, bize Ebû Âsım Şebîb anlattı, bize İkrime, İbn Abbâs'tan: (وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لأبِيهِ آزَرَ) “Hani İbrâhîm babası Âzer'e demişti” kavli hakkında rivayet etti ki: Âzer ile kastedilen puttur. İbrâhîm'in babasının adı Târah, annesinin adı Mesânî, hanımının adı Sâre, İsmâîl'in annesinin adı Hâcer olup o İbrâhîm'in cariyesiydi.
وهكذا قال غير واحد من علماء النسب: إن اسمه تارح. وقال مجاهد والسُّدِّي: آزر: اسم صنم.
Nesep âlimlerinden birden fazlası da böyle söyleyerek adının Târah olduğunu belirtmiştir. Mücâhid ve Süddî ise: 'Âzer bir putun adıdır' demişlerdir.
قلت: كأنه غلب عليه آزر لخدمته ذلك الصنم، فالله أعلم
Derim ki: Sanki o puta hizmet etmesinden ötürü Âzer [ismi] ona baskın gelmiştir; doğrusunu en iyi Allah bilir.
وقال ابن جرير: وقال آخرون: "هو سب وعيب بكلامهم، ومعناه: مُعْوَج" ولم يسنده ولا حكاه عن أحد.
İbn Cerîr şöyle demiştir: Başkaları da: 'Bu, onların dilinde bir sövgü ve ayıplamadır; anlamı da: Eğridir' demişlerdir. Ancak bunu ne isnad etmiş ne de bir kimseden nakletmiştir.
وقد قال ابن أبي حاتم: ذُكر عن مُعْتَمِر بن سليمان، سمعت أبي يقرأ: (وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لأبِيهِ آزَرَ) قال: بلغني أنها أعوج، وأنها أشد كلمة قالها إبراهيم، ﵇.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Mu'temir b. Süleymân'dan nakledildiğine göre: Babamı (وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لأبِيهِ آزَرَ) “Hani İbrâhîm babası Âzer'e demişti” [ayetini] okurken işittim; o şöyle dedi: 'Bana ulaştığına göre bu, eğri (çarpık) anlamına gelmektedir ve İbrâhîm'in aleyhisselâm söylediği en sert kelimedir.'
ثم قال ابن جرير: والصواب أن اسم أبيه آزر. ثم أورد على نفسه قول النسابين أن اسمه تارح، ثم أجاب بأنه قد يكون له اسمان، كما لكثير من الناس، أو يكون أحدهما لقبا وهذا الذي قاله جيد قوي، والله أعلم.
Daha sonra İbn Cerîr şöyle demiştir: Doğru olan, babasının adının Âzer olduğudur. Sonra nesepçilerin adının Târah olduğuna dair sözünü kendine itiraz olarak getirmiş, ardından buna, pek çok insanda olduğu gibi onun da iki adının bulunabileceği veya birinin lakap olabileceği şeklinde cevap vermiştir. Onun bu söylediği güzel ve kuvvetlidir; en doğrusunu Allah bilir.
واختلف القراء في أداء قوله تعالى: (وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لأبِيهِ آزَرَ) فحكى ابن جرير عن الحسن البصري وأبي يزيد المدني أنهما كانا يقرآن: (وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لأبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً) معناه: يا آزر، أتتخذ أصناما آلهة.
Kurrâ, Allah Teâlâ'nın: (وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لأبِيهِ آزَرَ) “Hani İbrâhîm babası Âzer'e demişti” kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Cerîr, Hasen-i Basrî ve Ebû Yezîd el-Medenî'den, onların (وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لأبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً) şeklinde [ötre ile Âzeru] okuduklarını nakletmiştir; bunun manası: 'Ey Âzer! Putları ilahlar mı ediniyorsun?' demektir.
وقرأ الجمهور بالفتح، إما على أنه علم أعجمي لا ينصرف، وهو بدل من قوله: (لأبِيهِ) أو عطف بيان، وهو أشبه.
Cumhur ise fetha ile okumuştur; bu da ya gayrimunsarif bir acemî özel isim olup (لأبِيهِ) kavlinden bedeldir yahut atf-ı beyandır ki bu daha uygundur.
وعلى قول من جعله نعتًا لا ينصرف أيضا كأحمر وأسود.
Onu sıfat kabul edenlerin görüşüne göre de 'ahmer' ve 'esved' gibi gayrimunsariftir.
فأما من زعم أنه منصوب لكونه معمولا لقوله: (أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا) تقديره: يا أبت، أتتخذ آزر أصناما آلهة، فإنه قول بعيد في اللغة؛ لأن ما بعد حرف الاستفهام لا يعمل فيما قبله؛ لأن له صدر الكلام، كذا قرره ابن جرير وغيره. وهو مشهور في قواعد العربية العربية.
Bunun (أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا) kavlinin mefulü olduğu için mansub olduğunu ve takdirinin de: 'Ey babacığım, Âzer'i ilah putlar mı ediniyorsun?' şeklinde olduğunu ileri süren kimseye gelince; bu, dil kuralları bakımından uzak bir görüştür. Çünkü istifham edatından sonra gelen kısım, kendisinden öncekinde amel etmez; zira istifham edatı cümlenin başında yer alma hakkına sahiptir. İbn Cerîr ve başkaları bunu bu şekilde tespit etmiştir ve bu kural Arapça dilbilgisi kaidelerinde meşhurdur.
والمقصود أن إبراهيم، ﵇، وعظ أباه في عبادة الأصنام، وزجره عنها، ونهاه فلم ينته، كما قال: (وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لأبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً) أي: أتتأله لصنم تعبده من دون الله، (إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ) أي: السالكين مسلكك (فِي ضَلالٍ مُبِينٍ) أي: تائهين لا يهتدون أين يسلكون، بل في حيرة وجهل وأمركم في الجهالة والضلال بين واضح لكل ذي عقل صحيح.
Maksat şudur ki; İbrâhîm aleyhisselâm putlara tapma konusunda babasına vaaz vermiş, onu bundan sakındırmış ve menetmiş fakat o vazgeçmemiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: (وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لأبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً) yani: Allah'ı bırakıp tapındığın bir puta mı ilahlık yakıştırıyorsun? (إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ) yani: senin gittiğin yoldan gidenleri (فِي ضَلالٍ مُبِينٍ) yani: nereye gideceklerini bilemeyen şaşkınlar olarak; bilakis bir hayret ve cehalet içinde görüyorum; sizin durumunuz cehalet ve sapıklık bakımından aklı başında olan herkes için gayet açık ve nettir.
وقال تعالى: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا * إِذْ قَالَ لأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا * يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا * يَا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا * يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا * قَالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا * قَالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا * وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي عَسَى أَلا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا} [مريم: ٤١ - ٤٨]،
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا * إِذْ قَالَ لأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا * يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا * يَا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا * يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا * قَالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا * قَالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا * وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي عَسَى أَلا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا} [مريم: ٤١ - ٤٨] “Kitap'ta İbrâhîm'i de an. Şüphesiz ki o, dosdoğru bir peygamberdi. Hani o babasına şöyle demişti: 'Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin tapıyorsun? Babacığım! Doğrusu sana gelmeyen bir ilim bana geldi; öyleyse bana uy ki seni dosdoğru bir yola ileteyim. Babacığım! Şeytana tapma; çünkü şeytan Rahmân'a çok asi olmuştur. Babacığım! Doğrusu ben, sana Rahmân'dan bir azabın dokunmasından ve böylece şeytana bir dost olmandan korkuyorum.' [Babası] dedi ki: 'Ey İbrâhîm! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Eğer vazgeçmezsen, andolsun seni taşlarım! Uzun bir süre benden uzak dur!' [İbrâhîm] dedi ki: 'Sana selâm olsun! Rabbimden senin için mağfiret dileyeceğim. Çünkü O, bana karşı çok lütufkârdır. Sizden de Allah'tan başka yalvardıklarınızdan da ayrılıp bir kenara çekiliyorum ve Rabbime dua ediyorum. Umulur ki Rabbime dua etmekle bedbaht (mahrum) olmam.'” [Meryem: 41-48]
فكان إبراهيم، ﵇، يستغفر لأبيه مدة حياته، فلما مات على الشرك وتبين إبراهيم ذلك، رجع عن الاستغفار له، وتبرأ منه، كما قال تعالى: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأَبِيهِ إِلا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ} [التوبة: ١١٤].
İbrâhîm aleyhisselâm hayatta olduğu müddetçe babası için mağfiret diliyordu. Fakat babası şirk üzere ölüp de İbrâhîm için bu durum kesinleşince, onun için mağfiret dilemekten vazgeçti ve ondan teberri etti (uzaklaştı). Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأَبِيهِ إِلا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ} [et-Tevbe: 114] “İbrâhîm'in babası için mağfiret dilemesi, sadece ona vermiş olduğu bir sözden dolayı idi. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine açıkça belli olunca, ondan uzaklaştı. Şüphesiz İbrâhîm çok yufka yürekli ve pek yumuşak huylu idi.”
وثبت في الصحيح: أن إبراهيم يلقى أباه آزر يوم القيامة فيقول له أبوه: يا بني، اليوم لا أعصيك، فيقول إبراهيم: أي رب، ألم تعدني أنك لا تخزني يوم يبعثون وأي خزي أخزي من أبي الأبعد؟ فيقال: يا إبراهيم، انظر ما وراءك. فإذا هو بذيخ متلطخ فيؤخذ بقوائمه، فيلقى في النار
Sahih'te sabit olduğuna göre: İbrâhîm kıyamet günü babası Âzer ile karşılaşır; babası ona: 'Ey oğulcuğum! Bugün sana isyan etmeyeceğim' der. İbrâhîm: 'Ey Rabbim! İnsanların diriltileceği gün beni utandırmayacağını bana vadetmemiş miydin? Rahmetten en uzak babamın [bu halinden] daha büyük hangi rüsvaylık olabilir?' der. Bunun üzerine: 'Ey İbrâhîm, arkana bak!' denilir. Bir de bakar ki pisliğe bulanmış bir sırtlan durmaktadır; ayaklarından tutulup ateşe atılır.
وقوله: (وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) أي: تبين له وجه الدلالة في نظره إلى خلقهما على وحدانية الله، ﷿، في ملكه وخلقه، وإنه لا إله غيره ولا رب سواه، كقوله {قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ} [يونس: ١٠١]، وقال {أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ} [الأعراف: ١٨٥]، وقال {أَفَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ} [سبأ: ٩].
Allah Teâlâ'nın: (وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) “Böylece biz İbrâhîm'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” kavli; yani her ikisinin yaratılışına bakışında, Azîz ve Celîl olan Allah'ın mülkünde ve yaratmasında birliğine, O'ndan başka hiçbir ilah ve O'ndan gayrı hiçbir rab bulunmadığına dair delil yönünü ona beyan ediyorduk demektir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ} [Yûnus: 101] “De ki: Göklerde ve yerde neler var, bakın!”; yine: {أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ} [el-A‘râf: 185] “Göklerin ve yerin melekûtuna bakmadılar mı?” buyurmuş; yine: {أَفَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ} [Sebe: 9] “Gökten ve yerden önlerinde ve arkalarında olan şeylere bakıp görmediler mi? Dilesek onları yerin dibine geçirir veya üzerlerine gökten parçalar düşürürüz. Şüphesiz bunda [Rabbine] yönelen her kul için bir ibret vardır” buyurmuştur.
فأما ما حكاه ابن جرير وغيره، عن مجاهد، وعَطاء، وسعيد بن جُبَيْر، والسُّدِّي، وغيرهم قالوا -واللفظ لمجاهد -: فرجت له السموات، فنظر إلى ما فيهن، حتى انتهى بصره إلى العرش، وفرجت له الأرضون السبع، فنظر إلى ما فيهن -وزاد غيره -: فجعل ينظر إلى العباد على المعاصي فيدعوا عليهم، فقال الله له: إني أرحم بعبادي منك، لعلهم أن يتوبوا وَيُرَاجِعُوا. وقد روى ابن مَرْدُوَيه في ذلك حديثين مرفوعين، عن معاذ، وعلي [بن أبي طالب] ولكن لا يصح إسنادهما، والله أعلم. وروى ابن أبي حاتم من طريق العَوْفي عن ابن عباس في قوله: (وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ) فإنه تعالى جلا لَهُ الأمر؛ سره وعلانيته، فلم يخف عليه شيء من أعمال الخلائق، فلما جعل يلعن أصحاب الذنوب قال الله: إنك لا تستطيع هذا. فرده [الله] -كما كان قبل ذلك -فيحتمل أن يكون كشف له عن بصره، حتى رأى ذلك عيانا، ويحتمل أن يكون عن بصيرته حتى شاهده بفؤاده وتحققه وعرفه، وعلم ما في ذلك من الحكم الباهرة والدلالات القاطعة، كما رواه الإمام أحمد والترمذي وصححه، عن معاذ بن جبل [﵁]
İbn Cerîr ve diğerlerinin; Mücâhid, Atâ, Saîd b. Cübeyr, es-Süddî ve başkalarından naklettiklerine gelince -ki lafız Mücâhid'e aittir- onlar şöyle demişlerdir: Gökler onun için açıldı; o da içlerindekilere baktı, nihayet bakışı Arş'a kadar ulaştı. Yedi kat yer de onun için açıldı ve içlerindekilere baktı. -Başkası ise şu ilaveyi yapmıştır:- Kulların günah işlediklerini görmeye başlayınca onlara beddua etti. Bunun üzerine Allah ona şöyle buyurdu: "Ben kullarıma karşı senden daha merhametliyim; belki tevbe edip [haktan yana] dönerler." İbn Merdûye bu konuda Muâz ve Ali [b. Ebî Tâlib]'den merfû iki hadis rivayet etmiştir; ancak bu iki hadisin senedi sahih değildir, en doğrusunu Allah bilir. İbn Ebî Hâtim, el-Avfî tarikinden İbn Abbâs'ın: (وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ) “Böylece biz İbrâhîm'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk ve kesin inananlardan olsun diye” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Şüphesiz Allah Teâlâ ona meseleyi, gizlisini ve açığını tecelli ettirip gösterdi; böylece yaratılmışların amellerinden hiçbir şey ona gizli kalmadı. Günahkârlara lanet etmeye başlayınca Allah: "Sen buna dayanamazsın" buyurdu ve [Allah] onu bundan önceki haline döndürdü. Buna göre, gözündeki perdenin kaldırılmış ve bunu bizzat gözüyle görmüş olması muhtemel olduğu gibi, basîretinin açılmış olup bunu kalbiyle müşahede etmiş, hakikatine ermiş, kavramış ve bunda yer alan göz kamaştırıcı hikmetleri ile kesin delilleri bilmiş olması da muhtemeldir. Nitekim İmam Ahmed ve Tirmizî'nin -Tirmizî hadisi sahih kabul etmiştir- Muâz b. Cebel'den [radıyallâhu anh] rivayet ettikleri gibi...
في حديث المنام: "أتاني ربي في أحسن صورة فقال: يا محمد، فيم يختصم الملأ الأعلى؟ فقلت: لا أدري يا رب، فوضع كفه بين كتفي، حتى وجدت برد أنامله بين ثديي، فتجلى لي كل شيء وعرفت … " وذكر الحديث
rüya hadisinde şöyle buyrulmuştur: "Rabbim bana en güzel sûrette geldi ve: 'Ey Muhammed! Mele-i A'lâ (yüce topluluk) ne hakkında tartışıyor?' buyurdu. Ben: 'Bilmiyorum ey Rabbim' dedim. Bunun üzerine elini iki omuzumun arasına koydu; öyle ki parmak uçlarının serinliğini iki göğsüm arasında hissettim. Derken bana her şey tecelli etti ve bildim..." Hadisi zikretti.
وقوله: (وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ) قيل: "الواو" زائدة، تقديره: وكذلك نري إبراهيم ملكوت السموات والأرض ليكون من الموقنين، كقوله: {[وَكَذَلِكَ] نُفَصِّلُ الآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ} [الأنعام: ٥٥].
Allah Teâlâ'nın: (وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ) “Ve kesin inananlardan olsun diye” kavli hakkında şöyle denilmiştir: Buradaki "vav" zâidedir; takdiri şöyledir: 'Kesin inananlardan olsun diye İbrâhîm'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyoruz.' Nitekim: {[وَكَذَلِكَ] نُفَصِّلُ الآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ} [el-En‘âm: 55] “[İşte böylece] suçluların yolu apaçık belli olsun diye ayetleri açıklarız” ayetinde de böyledir.
وقيل: بل هي على بابها، أي نريه ذلك ليكون عالما وموقنا.
Şöyle de denilmiştir: Bilakis "vav" asıl manasındadır; yani 'Bilen ve yakîn sahibi biri olsun diye ona bunu gösteriyoruz' demektir.
وقوله: (فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ) أي: تغشاه وستره (رَأَى كَوْكَبًا) أي: نجما، (قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ) أي: غاب. قال محمد بن إسحاق بن يسار: "الأفول" الذهاب. وقال ابن جرير: يقال: أفل النجم يأفلُ ويأفِل أفولا وأفْلا إذا غاب، ومنه قول ذي الرمة.
Allah Teâlâ'nın: (فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ) yani: gece onu bürüyüp örttüğünde (رَأَى كَوْكَبًا) yani: bir yıldız gördü; (قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ) yani: batınca. Muhammed b. İshâk b. Yesâr şöyle demiştir: 'el-Üfûl' (الأفول) kaybolup gitmektir. İbn Cerîr ise şöyle demiştir: Yıldız battığı zaman 'أفل النجم يأفل ويأفِل أفولا وأفْلا' denir. Zü'r-Rumme'nin şu beyti de bu kabildendir:
مصابيح ليست باللواتي تَقُودُها … نُجُومٌ، ولا بالآفلات الدوالك
Onlar yıldızların sürüklediği kandiller değildir … batıp gidenlerden de değildir
ويقال: أين أفلت عنا؟ بمعنى: أين غبت عنا؟
Yine: 'أين أفلت عنا' denir ki manası: 'Bizden nereye kayboldun?' demektir.
قال: (قَالَ لا أُحِبُّ الآفِلِينَ) قال قتادة: علم أن ربه دائم لا يزول، (فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا) أي: طالعا (قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ * فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي) أي: هذا المنير الطالع ربي (هَذَا أَكْبَرُ) أي: جرمًا من النجم ومن القمر، وأكثر إضاءة.: (فَلَمَّا أَفَلَتْ) أي: غابت، (قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ) أي أخلصت ديني وأفردت عبادتي (لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ) أي: خلقهما وابتدعهما على غير مثال سبق. (حَنِيفًا) أي في حال كوني حَنِيفًا، أي: مائلا عن الشرك إلى التوحيد؛ ولهذا قال: (وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ)
Şöyle buyurdu: (قَالَ لا أُحِبُّ الآفِلِينَ) Katâde: 'Rabbinin dâim olduğunu ve zail olmayacağını bildi' demiştir. (فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا) yani: doğarken görünce (قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ * فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي) yani: bu doğan nurlu varlık benim Rabbimdir, (هَذَا أَكْبَرُ) yani: yıldızdan ve Ay'dan cüssece daha büyük ve ışığı daha fazladır [dedi]. (فَلَمَّا أَفَلَتْ) yani: batınca, (قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ) yani: dinimi hâlis kıldım ve kulluğumu yalnızca (لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ) yani: gökleri ve yeri yoktan var eden ve daha önce bir örneği olmaksızın yaratan Zât'a has kıldım. (حَنِيفًا) yani: ben hanîf olduğum halde, yani şirkten tevhide yönelerek; nitekim bundan dolayı: (وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ) “Ve ben müşriklerden değilim” demiştir.
وقد اختلف المفسرون في هذا المقام، هل هو مقام نظر أو مناظرة؟ فروى ابن جرير من طريق علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس ما يقتضي أنه مقام نظر، واختاره ابن جرير مستدلا بقوله: (لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي [لأكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ])
Müfessirler bu makam hakkında; bunun bir nazar (hakikati arama) makamı mı yoksa bir münazara (delil getirme) makamı mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Cerîr, Ali b. Ebî Talha yoluyla İbn Abbâs'tan bunun bir nazar makamı olduğunu gerektiren bir rivayet nakletmiş ve İbn Cerîr de: (لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي [لأكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ]) “[Rabbim beni doğru yola iletmeseydi elbette sapan kavimden olurdum]” kavlini delil getirerek bu görüşü tercih etmiştir.
وقال محمد بن إسحاق: قال ذلك حين خرج من السّرب الذي ولدته فيه أمه، حين تخوفت عليه النمرود بن كنعان، لما أنْ قد أخبر بوجود مولود يكون ذهاب ملكك على يديه، فأمر بقتل الغلمان عامئذٍ. فلما حملت أم إبراهيم به وحان وضعها، ذهبت به إلى سَرَبٍ ظاهر البلد، فولدت فيه
Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Bunu, annesinin kendisini içinde dünyaya getirdiği yer altı sığınağından çıktığı zaman söylemiştir. [Zira] annesi, Nemrûd b. Ken‘ân'a: "Saltanatının yok oluşu elleriyle gerçekleşecek bir erkek çocuk doğacak" diye haber verilmesi ve onun da o yıl doğan erkek çocukların öldürülmesini emretmesi üzerine onun hakkında endişelenmişti. İbrâhîm'in annesi ona hamile kalıp doğum vakti yaklaşınca, onu şehrin dışındaki bir yer altı sığınağına götürdü ve orada doğurdu
إبراهيم وتركته هناك. وذكر أشياء من خوارق العادات، كما ذكرها غيره من المفسرين من السلف والخلف.
İbrâhîm'i doğurdu ve onu orada bıraktı. Selef ve haleften diğer müfessirlerin zikrettiği gibi o da olağanüstü hadiselerden bazı şeyler zikretmiştir.
والحق أن إبراهيم، ﵊، كان في هذا المقام مناظرا لقومه، مبينا لهم بطلان ما كانوا عليه من عبادة الهياكل والأصنام، فبين في المقام الأول مع أبيه خطأهم في عبادة الأصنام الأرضية، التي هي على صورة الملائكة السماوية، ليشفعوا لهم إلى الخالق العظيم الذين هم عند أنفسهم أحقر من أن يعبدوه، وإنما يتوسلون إليه بعبادة ملائكته، ليشفعوا لهم عنده في الرزق والنصر، وغير ذلك مما يحتاجون إليه. وبين في هذا المقام خطأهم وضلالهم في عبادة الهياكل، وهي الكواكب السيارة السبعة المتحيرة، وهي: القمر، وعطارد، والزهرة، والشمس، والمريخ، والمشترى، وزحل، وأشدهن إضاءة وأشرقهن عندهم الشمس، ثم القمر، ثم الزهرة. فبين أولا أن هذه الزهرة لا تصلح للإلهية؛ لأنها مسخرة مقدرة بسير معين، لا تزيغ عنه يمينًا ولا شمالا ولا تملك لنفسها تصرفا، بل هي جرم من الأجرام خلقها الله منيرة، لما له في ذلك من الحكم العظيمة، وهي تطلع من المشرق، ثم تسير فيما بينه وبين المغرب حتى تغيب عن الأبصار فيه، ثم تبدو في الليلة القابلة على هذا المنوال. ومثل هذه لا تصلح للإلهية. ثم انتقل إلى القمر. فبين فيه مثل ما تقدم في النجم.
Doğrusu şudur ki; İbrâhîm aleyhisselâm bu makamda kavmiyle münazara etmekte, onların heykellere ve putlara tapma konusundaki bâtıl inançlarını kendilerine açıklamaktaydı. Nitekim babasıyla olan birinci makamda, semavî meleklerin sûretinde yapılmış olan yeryüzü putlarına tapmalarındaki hatayı açıklamıştı; zira onlar kendilerini o Yüce Yaratıcı'ya doğrudan ibadet etmekten aciz ve hakir görüyor, O'nun katında kendilerine rızık ve zafer gibi ihtiyaç duydukları konularda şefaat etsinler diye O'nun meleklerine ibadet ederek tevessülde bulunuyorlardı. Bu makamda ise heyakile, yani yedi seyyare yıldıza tapmalarındaki hata ve sapıklıklarını açıkladı. Bunlar: Ay, Merkür, Venüs, Güneş, Merih, Müşteri ve Zühâl'dir. Onlara göre bunların en parlak ve ışığı en güçlü olanı Güneş, sonra Ay, sonra Venüs'tür. İbrâhîm ilk olarak bu Venüs yıldızının ilah olmaya elverişli olmadığını açıkladı; çünkü o boyun eğdirilmiş, belirli bir yörünge ile takdir edilmiştir; sağa veya sola sapmaz ve kendi kendine tasarruf yetkisi yoktur. Bilakis o, Allah'ın bundaki büyük hikmetleri sebebiyle nurlu olarak yarattığı cisimlerden bir cisimdir. Doğudan doğar, sonra doğu ile batı arasında seyreder, nihayet batıda gözlerden kaybolur; sonraki gece yine aynı minval üzere ortaya çıkar. İşte böylesi bir varlık ilah olmaya layık değildir. Sonra Ay'a geçti; onun hakkında da yıldızda geçen açıklamaların aynısını yaptı.
ثم انتقل إلى الشمس كذلك. فلما انتفت الإلهية عن هذه الأجرام الثلاثة التي هي أنور ما تقع عليه الأبصار، وتحقق ذلك بالدليل القاطع، (قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ) أي: أنا بريء من عبادتهن وموالاتهن، فإن كانت آلهة، فكيدوني بها جميعا ثم لا تنظرون، (إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ) أي: إنما أعبد خالق هذه الأشياء ومخترعها ومسخرها ومقدرها ومدبرها، الذي بيده ملكوت كل شيء، وخالق كل شيء وربه ومليكه وإلهه، كما قال تعالى: {إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} [الأعراف: ٥٤] وكيف يجوز أن يكون إبراهيم [الخليل] ناظرا في هذا المقام، وهو الذي قال الله في حقه: {وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ * إِذْ قَالَ لأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ} الآيات [الأنبياء: ٥١، ٥٢]، وقال تعالى: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * شَاكِرًا لأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ * ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [النحل: ١٢٠ - ١٢٣]، وقال تعالى: {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [الأنعام: ١٦١].
Sonra aynı şekilde Güneş'e geçti. Gözlerin gördüğü en parlak bu üç cisimden ilahlık vasfı nefyedilip bu durum kesin delille sabit olunca: (قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ) yani: Ben bunlara tapmaktan ve bunlara dostluk beslemekten uzağım; şayet bunlar birer ilah iseler, hepiniz toplanıp bana tuzak kurun ve bana mühlet de vermeyin; (إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ) yani: Ben ancak bu varlıkları yaratan, yoktan var eden, onları boyun eğdiren, takdir eden ve idare eden Zât'a ibadet ederim ki her şeyin melekûtu O'nun elindedir; her şeyin yaratıcısı, Rabbi, mâliki ve ilahı O'dur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} [el-A‘râf: 54] “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istivâ eden Allah'tır. O, geceyi durmadan onu kovalayan gündüze bürür; Güneş'i, Ay'ı ve yıldızları Kendi emrine boyun eğdirilmiş olarak yaratmıştır. Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!” Hem [Halîl] İbrâhîm'in bu makamda hakikati arayan (nâzır) olması nasıl caiz olabilir ki? Oysa Allah onun hakkında şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ * إِذْ قَالَ لأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ} [el-Enbiyâ: 51, 52] “Andolsun biz daha önce İbrâhîm'e rüşdünü vermiştik ve biz onu biliyorduk. Hani o, babasına ve kavmine: 'Şu karşısına geçip tapmakta olduğunuz heykeller de nedir?' demişti”; yine Allah Teâlâ: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * شَاكِرًا لأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ * ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [en-Nahl: 120-123] “Şüphesiz İbrâhîm, Allah'a itaat eden, bir muvahhit (hanîf) olan başlı başına bir ümmet idi; müşriklerden olmadı. O'nun nimetlerine şükrediciydi; Allah onu seçti ve doğru yola iletti. Biz ona dünyada bir güzellik verdik; şüphesiz o ahirette de salihlerdendir. Sonra sana: 'Bir muvahhit olarak İbrâhîm'in dinine uy; o müşriklerden değildi' diye vahyettik” buyurmuş; yine Allah Teâlâ: {قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [el-En‘âm: 161] “De ki: Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru yola, dosdoğru dine, bir muvahhit olan İbrâhîm'in dinine iletti; o müşriklerden değildi” buyurmuştur.
وقد ثبت في الصحيحين، عن أبي هريرة، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "كل مولود يولد على
Nitekim Sahîhayn'da, Ebû Hureyre'den [rivayetle] Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu sabit olmuştur: «Her doğan çocuk ... üzerine
الفطرة" وفي صحيح مسلم عن عياض بن حمار؛ أن رسول الله ﷺ قال: "قال الله: إني خلقت عبادي حنفاء" وقال الله في كتابه العزيز: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} [الروم: ٣٠]، وقال تعالى: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} [الأعراف: ١٧٢] ومعناه على أحد القولين، كقوله: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا} كما سيأتي بيانه.
fıtrat üzere doğar." Sahîh-i Müslim'de İyâz b. Hımâr'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah buyurdu ki: 'Ben kullarımı hanîfler (muvahhitler) olarak yarattım.'" Allah Aziz Kitabı'nda şöyle buyurmuştur: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} [er-Rûm: 30] “Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata [sarıl]. Allah'ın yaratışında hiçbir değişme yoktur”; yine Allah Teâlâ: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} [el-A‘râf: 172] “Hani Rabbin Âdemoğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutarak: Ben sizin Rabbiniz değil miyim? demişti. Onlar da: Evet [Rabbimizsin] dediler” buyurmuştur ki bunun anlamı, iki görüşten birine göre -açıklaması ileride geleceği üzere- {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا} “Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata” kavli gibidir.