Binûn

En'âm Suresi Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فإذا كان هذا في حق سائر الخليقة، فكيف يكون إبراهيم الخليل -الذي جعله الله {أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [النحل: ١٢٠] ناظرا في هذا المقام؟! بل هو أولى الناس بالفطرة السليمة، والسجية المستقيمة بعد رسول الله ﷺ بلا شك ولا ريب. ومما يؤيد أنه كان في هذا المقام مناظرًا لقومه فيما كانوا فيه من الشرك لا ناظرا قوله تعالى

Eğer bu durum diğer bütün yaratılmışlar için geçerliyse, Allah'ın {أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [en-Nahl: 120] “Allah'a itaat eden, bir muvahhit (hanîf) olan başlı başına bir ümmet idi; müşriklerden olmadı” kıldığı İbrâhîm Halîl bu makamda nasıl [delil arayan bir] araştırmacı olabilir?! Bilakis o, şüphesiz ve tereddütsüz Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem sonra selim fıtrata ve dosdoğru seciyeye en layık insandır. Onun bu makamda [gerçeği arayan bir] araştırmacı değil de, kavminin içinde bulunduğu şirke karşı onlarla münazara eden biri olduğunu teyit eden delillerden biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur :

{وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ وَلا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠) وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١)}

{وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ وَلا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠) وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١)} “Kavmi onunla tartışmaya girişti. Dedi ki: 'Beni doğru yola iletmişken, Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz? O'na ortak koştuklarınızdan korkmam; meğerki Rabbim bir şey dilemiş olsun. Rabbim ilim bakımından her şeyi kuşatmıştır. Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız? Siz, Allah'ın size hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koşmaktan korkmazken, ben sizin ortak koştuklarınızdan nasıl korkarım? Eğer biliyorsanız, bu iki zümreden hangisi güvende olmaya daha layıktır?'”

يقول تعالى: وجادله قومه فيما ذهب إليه من التوحيد، وناظروه بشبه من القول، قال (قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ) أي: تجادلونني في أمر الله وأنه لا إله إلا هو، وقد بصرني وهداني إلى الحق وأنا على بينة منه؟ فكيف ألتفت إلى أقوالكم الفاسدة وشبهكم الباطلة؟!

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Kavmi, onun benimsediği tevhid konusunda onunla mücadele etti ve birtakım şüphe içeren sözlerle onunla tartıştılar. O da (قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ) dedi. Yani: O beni basiret sahibi kılıp hakka iletmişken ve ben O'ndan apaçık bir delil üzere bulunurken, Allah'ın emri ve O'ndan başka ilah olmadığı hususunda benimle mi tartışıyorsunuz? Artık sizin bu bozuk sözlerinize ve batıl şüphelerinize nasıl iltifat ederim?!

وقوله: (وَلا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا) أي: ومن الدليل على بطلان قولكم فيما ذهبتم إليه أن هذه الآلهة التي تعبدونها لا تؤثر شيئا، وأنا لا أخافها، ولا أباليها، فإن كان لها صنع، فكيدوني بها [جميعا] ولا تنظرون، بل عاجلوني بذلك.

Onun: (وَلا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا) sözü: İddia ettiğiniz şeydeki sözünüzün batıl olduğunun bir delili de, ibadet ettiğiniz bu ilahların hiçbir etki yapamamasıdır. Ben onlardan korkmuyorum, onlara aldırış da etmiyorum. Eğer onların bir gücü varsa, [hepiniz] onlarla bana tuzak kurun ve bana mühlet de vermeyin, bilakis hemen elinizden geleni ardınıza koymayın, demektir.

وقوله: (إِلا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا) استثناء منقطع. أي لا يضر ولا ينفع إلا الله، ﷿.

Onun: (إِلا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا) sözü munkatı bir istisnadır. Yani: Yüce ve Aziz olan Allah'tan başka hiçbir varlık ne zarar verebilir ne de fayda sağlayabilir.

(وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا) أي: أحاط علمه بجميع الأشياء، فلا تخفى عليه خافية.

(وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا) Yani: O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır; hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz .

(أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ) أي: فيما بينته لكم فتعتبرون أن هذه الآلهة باطلة، فتزجروا عن عبادتها؟ وهذه الحجة نظير ما احتج به نبي الله هود، ﵇، على قومه عاد، فيما قص عنهم في كتابه،

{أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ} “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” Yani: Size açıkladığım şeyleri ibret nazarıyla düşünüp de bu ilahların batıl olduğunu anlamaz ve onlara tapmaktan vazgeçmez misiniz? Bu hüccet, Allah'ın peygamberi Hûd'un -aleyhisselâm- [Allah'ın] Kitabı'nda kendilerinden naklettiği üzere kavmi Âd'a karşı ileri sürdüğü delilin bir benzeridir;

حيث يقول: {قَالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ * إِنْ نَقُولُ إِلا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ * إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا [إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ] } [هود: ٥٣ - ٥٦].

Nitekim şöyle buyurmaktadır: {قَالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ * إِنْ نَقُولُ إِلا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ * إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا [إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ] } [Hûd: 53-56] “Dediler ki: 'Ey Hûd! Bize apaçık bir delil getirmedin. Biz senin sözünle ilahlarımızı terk edecek değiliz ve sana inanacak da değiliz. Biz ancak: İlahlarımızdan biri seni fena çarpmış, diyoruz.' Hûd dedi ki: 'Ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben, O'nu bırakıp da ortak koştuğunuz şeylerden uzağım. Haydi, hepiniz toptan bana tuzak kurun, sonra da bana mühlet vermeyin! Şüphesiz ben, benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim. Yeryüzünde yürüyen hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın. Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir.'”

وقوله: (وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ) أي: كيف أخاف من هذه الأصنام التي تعبدون من دون الله (وَلا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا)؟ قال ابن عباس وغير واحد من السلف: أي حجة وهذا كما قال تعالى: {أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ} [الشورى: ٢١] وقال {إِنْ هِيَ إِلا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ} [النجم: ٢٣].

Ayetteki: (وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ) kavli; Allah'ı bırakıp da taptığınız bu putlardan ben nasıl korkarım, (وَلا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا) “oysa siz, hakkında size hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koşmaktan korkmuyorsunuz?” demektir. İbn Abbâs ve Selef'ten pek çok kişi: "Yani hiçbir delil [indirmediği]" demişlerdir. Bu, tıpkı Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibidir: {أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ} [eş-Şûrâ: 21] “Yoksa onların, Allah'ın izin vermediği bir dini kendilerine meşru kılan ortakları mı var?” ve {إِنْ هِيَ إِلا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ} [en-Necm: 23] “Bunlar, sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir.”

وقوله: (فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالأمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ) أي: فأي الطائفتين أصوب؟ الذي عَبَد من بيده الضر والنفع، أو الذي عبد من لا يضر ولا ينفع بلا دليل، أيهما أحق بالأمن من عذاب الله يوم القيامة؟

Ayetteki: (فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالأمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ) kavli; bu iki gruptan hangisi daha isabetlidir? Zarar ve fayda elinde olan [Allah'a] ibadet eden mi, yoksa hiçbir delil olmaksızın ne zarar ne de fayda vermeyen şeylere ibadet eden mi? Kıyamet günü Allah'ın azabından güvende olmaya hangisi daha layıktır? demektir.

{الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢) وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٨٣)}

{الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢) وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٨٣)} “İman edip de imanlarına zulüm (şirk) bulaştırmayanlar var ya, işte güven onlaradır ve hidayete erenler de onlardır. İşte bu, kavmine karşı İbrâhîm'e verdiğimiz hüccetimizdir (delilimizdir). Biz dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz. Şüphesiz senin Rabbin Hakîm'dir (hikmet sahibidir), Alîm'dir (her şeyi bilendir).”

قال الله تعالى: (الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الأمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ) أي: هؤلاء الذين أخلصوا العبادة لله وحده لا شريك، له، ولم يشركوا به شيئا هم الآمنون يوم القيامة، المهتدون في الدنيا والآخرة.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الأمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ) Yani: İbadeti hiçbir ortağı olmayan tek bir Allah'a halis kılan ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayanlar var ya, işte kıyamet günü güvende olacaklar ve dünyada da ahirette de hidayete ermiş olanlar onlardır.

قال البخاري: حدثنا محمد بن بشار، حدثنا ابن أبي عَدِيّ، عن شعبة، عن سليمان، عن إبراهيم، عن علقمة، عن عبد الله قال: لما نزلت (وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ) قال أصحابه: وأينا لم يظلم نفسه؟ فنزلت: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} [لقمان: ١٣]

Buhârî dedi ki: Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize İbn Ebî Adiyy, Şu‘be'den, o Süleyman'dan, o İbrâhîm'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan rivayetle anlattı: (وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ) ayeti indiğinde Resûlullah'ın ashabı: "Hangimiz nefsine zulmetmemiştir ki?" dediler. Bunun üzerine: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} [Lokmân: 13] “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür” [ayeti] indi.

وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن إبراهيم، عن عَلْقَمَة، عن عبد الله قال: لما نزلت هذه الآية: (الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ) شق ذلك على الناس وقالوا: يا رسول الله، فأينا لا يظلم نفسه؟ قال: "إنه ليس الذي تعنون! ألم تسمعوا ما قال العبد الصالح: {يَا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} إنما هو الشرك"

İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebû Muâviye anlattı, bize el-A‘meş, İbrâhîm'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan rivayetle anlattı: Bu (الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ) ayeti indiğinde bu, insanlara pek ağır geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Hangimiz nefsine zulmetmez ki?" dediler. Resûlullah: "Bu sizin kastettiğiniz şey değildir! Salih kulun {يَا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} 'Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma; şüphesiz şirk, büyük bir zulümdür' dediğini işitmediniz mi ? O ancak şirktir" buyurdu.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشج، حدثنا وكيع وابن إدريس، عن الأعمش، عن إبراهيم، عن علقمة، عن عبد الله قال: لما نزلت: (وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ) شق ذلك على أصحاب رسول الله ﷺ، قالوا: وأينا لم يظلم نفسه؟ فقال رسول الله ﷺ: "ليس كما تظنون، إنما قال [لقمان] لابنه: {يَا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ}

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize Vekî‘ ve İbn İdrîs, el-A‘meş'ten, o İbrâhîm'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan rivayetle anlattı: (وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ) ayeti indiğinde bu, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına pek ağır geldi ve: "Hangimiz nefsine zulmetmemiştir ki?" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Zannettiğiniz gibi değil; [Lokmân] oğluna yalnızca şöyle demiştir: {يَا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} “Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma. Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür.”»

وحدثنا عمر بن شَبَّةَ النمري، حدثنا أبو أحمد، حدثنا سفيان، عن الأعمش، عن إبراهيم، عن علقمة، عن عبد الله عن النبي ﷺ في قوله: (وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ) قال: "بشرك".

Bize Ömer b. Şebbe en-Nümeyrî anlattı, bize Ebû Ahmed anlattı, bize Süfyân, el-A‘meş'ten, o İbrâhîm'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan rivayetle Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem: (وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ) kavli hakkında: "Şirkle [bulaştırmayanlar]" buyurduğunu anlattı.

قال: ورُوي عن أبي بكر الصديق، وعمر، وأُبيّ بن كعب، وسلمان، وحذيفة، وابن عباس، وابن عمر، وعمرو بن شرحبيل، وأبي عبد الرحمن السُّلَمِي، ومجاهد، وعِكْرِمة، والنَّخَعِي، والضحاك، وقتادة، والسُّدِّي نحو ذلك.

[Müellif] dedi ki: Ebû Bekir es-Sıddîk, Ömer, Übeyy b. Ka‘b, Selmân, Huzeyfe, İbn Abbâs, İbn Ömer, Amr b. Şurahbîl, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, Mücâhid, İkrime, en-Nehaî, ed-Dahhâk, Katâde ve es-Süddî'den de buna benzer rivayetler nakledilmiştir.

وقال ابن مَرْدُوَيه: حدثنا الشافعي، حدثنا محمد بن شَدَّاد المِسْمَعِيّ، حدثنا أبو عاصم، حدثنا سفيان الثوري، عن الأعمش، عن إبراهيم، عن علقمة، عن عبد الله قال: لما نزلت: (الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ) قال رسول الله ﷺ: "قيل لي: أنت منهم"

İbn Merdûye dedi ki: Bize eş-Şâfiî anlattı, bize Muhammed b. Şeddâd el-Mismeî anlattı, bize Ebû Âsım anlattı, bize Süfyân es-Sevrî, el-A‘meş'ten, o İbrâhîm'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan rivayetle anlattı: (الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ) ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bana: 'Sen onlardansın' denildi" buyurdu.

وقال الإمام أحمد: حدثنا إسحاق بن يوسف، حدثنا أبو جَناب، عن زاذان، عن جرير بن عبد الله قال: خرجنا مع رسول الله ﷺ: فلما برزنا من المدينة، إذا راكب يوضع نحونا، فقال رسول الله ﷺ: "كأن هذا الراكب إياكم يريد". فانتهى إلينا الرجل، فسلم فرددنا عليه فقال له النبي ﷺ: "من أين أقبلت؟ " قال: من أهلي وولدي وعشيرتي. قال: "فأين تريد؟ "، قال: أريدُ رسول الله. قال: "فقد أصبته". قال: يا رسول الله، علمني ما الإيمان؟ قال: "تشهد أن لا إله إلا الله، وأن محمدًا رسول الله، وتقيم الصلاة، وتؤتي الزكاة، وتصوم رمضان، وتحج البيت". قال: قد أقررت. قال: ثم إن بعيره دخلت يده في شبكة جُرْذَان، فهوى بعيره وهوى الرجل، فوقع على هامته فمات، فقال النبي ﷺ: "علي بالرجل". فوثب إليه عمار بن ياسر وحذيفة بن اليمان فأقعداه، فقالا يا رسول الله، قبض الرجل! قال: فأعرض عنهما رسول الله ﷺ، ثم قال لهما رسول الله ﷺ: أما رأيتما إعراضي عن الرجل، فإني رأيت ملكين يدسان في فيه من ثمار الجنة، فعلمت أنه مات جائعا"، ثم قال رسول الله ﷺ: "هذا من الذين قال الله، ﷿: (الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ) ثم قال: "دونكم أخاكم". قال: فاحتملناه إلى الماء فغسلناه وحنطناه وكفناه، وحملناه إلى القبر، فجاء رسول الله ﷺ حتى جلس على شَفِير القبر فقال: "الحدوا ولا تشقوا، فإن اللحد لنا والشق لغيرنا"

İmam Ahmed dedi ki: Bize İshâk b. Yûsuf anlattı, bize Ebû Cenâb, Zâzân'dan, o da Cerîr b. Abdillâh'tan şöyle rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yola çıktık. Medine'den dışarı çıktığımızda bize doğru hızla süren bir süvari gördük. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Görünen o ki bu süvari sizi arıyor" buyurdu. Adam yanımıza kadar geldi, selam verdi, biz de selamını aldık . Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Nereden geliyorsun?" dedi. Adam: "Ailemden, çocuklarımdan ve aşiretimden" dedi. "Nereye gitmek istiyorsun?" buyurdu. Adam: "Resûlullah'a gitmek istiyorum" dedi. Resûlullah: "İşte ona eriştin" buyurdu. Adam: "Ey Allah'ın Resûlü, bana imanın ne olduğunu öğret" dedi. Resûlullah: "Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet etmen, namazı kılman, zekâtı vermen, Ramazan orucunu tutman ve Beyt'i haccetmendir" buyurdu. Adam: "Kabul ettim" dedi. [Cerîr] dedi ki: Sonra devesinin ayağı bir köstebek çukuruna girdi, devesi tökezledi, adam da düşüp başının üstüne çakılarak öldü. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: "Adamı bana getirin" buyurdu. Ammâr b. Yâsir ile Huzeyfe b. el-Yemân koşup onu oturttular ve: "Ey Allah'ın Resûlü, adam vefat etmiş!" dediler. [Cerîr] dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan yüz çevirdi, sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ikisine: "Adamdan yüz çevirdiğimi gördünüz değil mi? Çünkü iki meleğin onun ağzına Cennet meyvelerinden tıkıştırdığını gördüm ve anladım ki o aç olarak vefat etmiştir" buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu kişi, Yüce ve Aziz olan Allah'ın: (الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ) buyurduğu kimselerdendir" dedi. Ardından: "Kardeşinize sahip çıkın" buyurdu. [Cerîr] dedi ki: Onu suyun yanına taşıdık, yıkadık, kokuladık, kefenledik ve kabre taşıdık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gelip kabrin kenarına oturdu ve: "Lahid yapın, yarma (şakk) yapmayın; zira lahid bizim içindir, yarma ise bizden başkaları içindir" buyurdu.

ثم رواه أحمد عن أسود بن عامر، عن عبد الحميد بن جعفر الفراء، عن ثابت، عن زاذان، عن جرير بن عبد الله، فذكر نحوه، وقال فيه: "هذا ممن عَمل قليلا وأجر كثيرًا"

Sonra Ahmed bunu Esved b. Âmir'den, o Abdülhamîd b. Ca‘fer el-Ferrâ'dan, o Sâbit'ten, o Zâzân'dan, o da Cerîr b. Abdillâh'tan benzer şekilde rivayet etti ve hadiste şöyle geçtiğini belirtti: "Bu, az amel edip çok mükâfat alan kimselerdendir."

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا يوسف بن موسى القطان، حدثنا مِهْران بن أبي عمر،

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Yûsuf b. Mûsâ el-Kattân anlattı, bize Mihrân b. Ebî Ömer anlattı,

حدثنا علي بن عبد الأعلى عن أبيه، عن سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس قال: كنا مع رسول الله ﷺ في مسير ساره، إذ عرض له أعرابي فقال: يا رسول الله، والذي بعثك بالحق، لقد خرجت من بلادي وتلادي ومالي لأهتدي بهداك، وآخذ من قولك، وما بلغتك حتى ما لي طعام إلا من خَضِر الأرض، فاعْرِضْ عَلَيّ. فعرض عليه رسول الله ﷺ، فقبل فازدحمنا حوله، فدخل خف بَكْره في بيت جُرْذَان، فتردى الأعرابي، فانكسرت عنقه، فقال رسول الله ﷺ: صدق والذي بعثني بالحق، لقد خرج من بلاده وتلاده وماله ليهتدي بهداي ويأخذ من قولي، وما بلغني حتى ما له طعام إلا من خضر الأرض، أسمعتم بالذي عمل قليلا وأجر كثيرا هذا منهم! أسمعتم بالذين آمنوا ولم يلبسوا إيمانهم بظلم أولئك لهم الأمن وهم مهتدون؟ فإن هذا منهم" [وروى ابن مَرْدُوَيه من حديث محمد بن معلى -وكان نزل الري -حدثنا زياد بن خيثمة عن أبي داود عن عبد الله بن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "من أعطي فشكر ومنع فصبر وظلم فاستغفر وظلم فغفر" وسكت، قالوا: يا رسول الله ما له؟ قال ": (أُولَئِكَ لَهُمُ الأمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ)]

Bize Ali b. Abdila‘lâ , babasından, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yaptığı bir yolculukta beraberdik. Aniden bir bedevi karşısına çıktı ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Seni hak ile gönderene yemin olsun ki memleketimden, malımdan ve mülkümden senin hidayetine uymak ve senin sözünden almak için çıktım. Sana ulaşıncaya kadar yeryüzünün otlarından başka hiçbir yiyeceğim olmadı; [İslam'ı] bana arz et" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona [İslam'ı] arz etti, o da kabul etti. Bunun üzerine etrafında toplandık. Bu esnada genç devesinin ayağı bir köstebek yuvasına girdi ve bedevi yere yuvarlanıp boynu kırıldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Beni hak ile gönderene yemin olsun ki doğru söyledi; hidayetime uymak ve sözümden almak için memleketinden, malından ve mülkünden çıktı; bana ulaşıncaya kadar yeryüzünün otlarından başka hiçbir yiyeceği olmadı. Az amel edip çok mükâfat alan kimseyi işittiniz mi? İşte bu onlardandır! 'İman edip de imanlarına zulüm bulaştırmayanlar var ya, işte güven onlaradır ve hidayete erenler de onlardır' [ayetini] işittiniz mi? Şüphesiz bu kişi onlardandır!" buyurdu. [İbn Merdûye de -Rey'e yerleşmiş olan- Muhammed b. Muallâ'nın hadisinden rivayet etti: Bize Ziyâd b. Hayseme, Ebû Dâvûd'dan, o da Abdullah b. Ömer'den rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kime verilir de şükreder, mahrum bırakılır da sabreder, haksızlık eder de mağfiret diler, haksızlığa uğrar da bağışlarsa..." buyurup sustu. Sahabiler: "Ey Allah'ın Resûlü, ona ne vardır?" dediler. Resûlullah: "(أُولَئِكَ لَهُمُ الأمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ) 'İşte güven onlaradır ve hidayete erenler de onlardır'" buyurdu.]

وقوله: (وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ) أي: وجهنا حجته على قومه.

(وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ) kavli; yani kavmine karşı onun hüccetini (delilini) üstün ve geçerli kıldık, demektir.

قال مجاهد وغيره: يعني بذلك قوله: {وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالأَمْنِ [إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ]} وقد صدقه الله، وحكم له بالأمن والهداية فقال: (الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الأمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ) ثم قال بعد ذلك كله: (وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ)

Mücâhid ve başkaları: Bununla onun: {وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالأَمْنِ [إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ]} “Siz, Allah'ın size hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koşmaktan korkmazken, ben sizin ortak koştuklarınızdan nasıl korkarım? Eğer biliyorsanız, bu iki zümreden hangisi güvende olmaya daha layıktır?” sözünü kastettiğini söylemişlerdir. Allah onu doğrulamış ve onun güven ve hidayet üzere olduğuna hükmederek: (الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الأمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ) “İman edip de imanlarına zulüm bulaştırmayanlar var ya, işte güven onlaradır ve hidayete erenler de onlardır” buyurmuştur. Bütün bunlardan sonra da: (وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ) “İşte bu, kavmine karşı İbrâhîm'e verdiğimiz hüccetimizdir. Biz dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz” buyurmuştur.

قرئ بالإضافة وبلا إضافة، كما في سورة يوسف، وكلاهما قريب في المعنى.

Tıpkı Yûsuf Suresi'nde olduğu gibi hem izafetle hem de izafetsiz olarak [derecâtin / derecâti] okunmuştur; her iki kıraatin anlamı da birbirine yakındır.

وقوله: (إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ) أي: حكيم في أفعاله وأقواله (عَلِيمٌ) أي: بمن يهديه ومن يضله، وإن قامت عليه الحجج والبراهين، كما قال: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [يونس: ٩٦، ٩٧]؛ ولهذا قال هاهنا:

(إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ) kavli; yani fiillerinde ve sözlerinde Hakîm'dir (hikmet sahibidir). (عَلِيمٌ) “Alîm'dir”; yani aleyhine deliller ve bürhanlar ikame edilmiş olsa bile kimi hidayete erdireceğini ve kimi saptıracağını çok iyi bilendir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [Yûnus: 96-97] “Şüphesiz haklarında Rabbinin hükmü kesinleşmiş olanlar, kendilerine bütün ayetler gelse bile, o elem verici azabı görünceye kadar iman etmezler.” İşte bu sebeple burada:

(إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ)

(إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ) “Şüphesiz senin Rabbin Hakîm'dir, Alîm'dir.”

{وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلا هَدَيْنَا وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤) وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥) وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا وَكُلا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ (٨٦) وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٨٧) ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨) أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ (٨٩) أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ قُلْ لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ (٩٠)}

{وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلا هَدَيْنَا وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤) وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥) وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا وَكُلا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ (٨٦) وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٨٧) ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨) أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ (٨٩) أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ قُلْ لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ (٩٠)} “Biz ona İshâk'ı ve Ya‘kūb'u bağışladık; her birini doğru yola ilettik. Daha önce Nûh'u da doğru yola iletmiştik. Onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı, Eyyûb'u, Yûsuf'u, Mûsâ'yı ve Hârûn'u da [doğru yola ilettik]. Biz iyilik edenleri işte böyle mükâfatlandırırız. Zekeriyyâ'yı, Yahyâ'yı, Îsâ'yı ve İlyâs'ı da [ilettik]. Hepsi de salihlerdendi. İsmâîl'i, Elyesa'ı, Yûnus'u ve Lût'u da [ilettik]. Her birini âlemlere üstün kıldık. Onların atalarından, zürriyetlerinden ve kardeşlerinden kimilerini de [üstün kıldık]; onları seçtik ve dosdoğru yola ilettik. İşte bu, Allah'ın hidayetidir ki kullarından dilediğini onunla doğru yola iletir. Eğer onlar da şirk koşsalardı, yapmış oldukları ameller kesinlikle boşa çıkardı. İşte onlar, kendilerine kitap, hüküm ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir. Eğer şunlar (Mekkeliler) bunları inkâr ederse, biz onları inkâr etmeyecek bir topluluğu bunlara vekil kılmışızdır. İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; öyleyse sen de onların hidayetine uy! De ki: 'Ben buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. O, âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir.'”

يخبر تعالى أنه وهب لإبراهيم إسحاق، بعد أن طَعَن في السن، وأيس هو وامرأته "سارة" من الولد، فجاءته الملائكة وهم ذاهبون إلى قوم لوط، فبشروهما بإسحاق، فتعجبت المرأة من ذلك، وقالت: {قَالَتْ يَا وَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ * قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ} [هود: ٧٢، ٧٣]، وبشروه مع وجوده بنبوته، وبأن له نسلا وعَقِبا، كما قال: {وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ} [الصافات: ١١٢]، وهذا أكمل في البشارة، وأعظم في النعمة، وقال: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} [هود: ٧١] أي: ويولد لهذا المولود ولد في حياتكما، فتقر أعينكما به كما قرت بوالده، فإن الفرح بولد الولد شديد لبقاء النسل والعقب، ولما كان ولد الشيخ والشيخة قد يتوهم أنه لا يَعْقب لضعفه، وقعت البشارة به وبولده باسم "يعقوب"، الذي فيه اشتقاق العقب والذرية، وكان هذا مجازاة لإبراهيم، ﵇، حين اعتزل قومه وتركهم، ونزح عنهم وهاجر من بلادهم ذاهبا إلى عبادة الله في الأرض، فعوضه الله، ﷿، عن قومه وعشيرته بأولاد صالحين من صلبه على دينه، لتقر بهم عينه، كما قال [تعالى] {فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلا جَعَلْنَا نَبِيًّا} [مريم: ٤٩]، وقال هاهنا: (وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلا هَدَيْنَا)

Allah Teâlâ, yaşı ilerledikten ve kendisi ile eşi Sâre çocuktan ümit kestikten sonra İbrâhîm'e İshâk'ı bağışladığını haber vermektedir. Melekler Lût kavmine giderken ona gelip ikisine İshâk'ı müjdelemişlerdi. Kadın buna şaşırmış ve: {قَالَتْ يَا وَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ * قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ} [Hûd: 72-73] “'Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı, bu kocam da bir ihtiyar iken çocuk mu doğuracağım? Doğrusu bu pek şaşılacak bir şey!' dedi. [Melekler:] 'Allah'ın emrine mi şaşıyorsun? Ey ev halkı! Allah'ın rahmeti ve bereketleri sizin üzerinizdedir. Şüphesiz O, övülmeye layıktır, şanı yücedir' dediler” demişti. Melekler onun doğumuyla birlikte peygamberliğini ve onun bir nesli ve zürriyeti olacağını da müjdelemişlerdi. Nitekim Allah: {وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ} [es-Sâffât: 112] “Biz onu salihlerden bir peygamber olarak İshâk ile de müjdeledik” buyurmuştur. Bu ise müjde bakımından daha kâmil, nimet bakımından daha büyüktür. Allah: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} [Hûd: 71] “Ona İshâk'ı, İshâk'ın ardından da Ya‘kūb'u müjdeledik” buyurmuştur; yani siz hayattayken bu doğacak çocuğun da bir çocuğu olacak ve babasıyla gözünüz aydın olduğu gibi onunla da gözünüz aydın olacaktır. Zira neslin ve zürriyetin devamı açısından torun sevinci pek büyüktür. İhtiyar bir erkek ile kadının çocuğunun, zayıflığından ötürü arkasından nesil bırakamayacağı zannedilebileceği için, hem kendisi hem de ardı ve zürriyeti (akîb) türeme kökünden gelen "Ya‘kūb" ismiyle çocuğu müjdelenmiştir. Bu, İbrâhîm'in aleyhisselâm kavmini terk edip onlardan uzaklaştığında, yurtlarından hicret edip yeryüzünde Allah'a ibadet etmek üzere gittiğindeki mükâfatıydı. Bu yüzden Allah Teâlâ, kavmine ve aşiretine karşılık onun kendi sulbünden gelen ve onun dini üzere bulunan salih evlatlar vererek gözünü aydın kılmıştır. Nitekim [Allah Teâlâ]: {فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلا جَعَلْنَا نَبِيًّا} [Meryem: 49] “İbrâhîm onları ve Allah'tan başka taptıklarını terk edince, biz ona İshâk'ı ve Ya‘kūb'u bağışladık ve her birini peygamber yaptık” buyurmuş; burada da: (وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلا هَدَيْنَا) “Biz ona İshâk'ı ve Ya‘kūb'u bağışladık; her birini doğru yola ilettik” buyurmuştur.

وقوله: (وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ) أي: من قبله، هديناه كما هديناه، ووهبنا له ذرية صالحة، وكل منهما له خصوصية عظيمة، أما نوح، ﵇، فإن الله تعالى لما أغرق أهل الأرض إلا من آمن به -وهم الذين صحبوه في السفينة -جعل الله ذريته هم الباقين، فالناس كلهم من ذرية نوح، وكذلك الخليل إبراهيم، ﵇، لم يبعث الله، ﷿، بعده نبيا إلا من ذريته، كما قال تعالى: {وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ} الآية [العنكبوت: ٢٧]، وقال تعالى: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا وَإِبْرَاهِيمَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ} [الحديد: ٢٦]، وقال تعالى: {أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا} [مريم: ٥٨].

(وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ) kavli; yani ondan önce Nûh'u da, İbrâhîm'i hidayete erdirdiğimiz gibi hidayete erdirmiş ve ona salih bir zürriyet bağışlamıştık, demektir. Her ikisinin de çok büyük bir hususiyeti vardır: Nûh'a aleyhisselâm gelince; Allah Teâlâ yeryüzü halkını -ona iman eden ve gemide onunla beraber bulunanlar müstesna- suda boğduğunda, sadece onun neslini kalıcı kılmıştır. Dolayısıyla bütün insanlar Nûh'un soyundandır. Halîl İbrâhîm'e aleyhisselâm gelince; Yüce ve Aziz olan Allah, ondan sonra ancak onun soyundan peygamber göndermiştir. Nitekim Allah Teâlâ: {وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ} [el-Ankebût: 27] “Peygamberliği ve Kitabı onun soyuna verdik” buyurmuş; yine Allah Teâlâ: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا وَإِبْرَاهِيمَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ} [el-Hadîd: 26] “Andolsun ki biz Nûh'u ve İbrâhîm'i gönderdik, peygamberliği ve Kitabı da onların soylarına verdik” buyurmuş; yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّتِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّتِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَايُمْ إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا} [Meryem: 58] “İşte bunlar; Âdem'in soyundan, Nûh ile birlikte [gemide] taşıdıklarımızdan, İbrâhîm ve İsrâîl'in (Ya‘kūb'un) soyundan, doğru yola ilettiğimiz ve seçtiğimiz peygamberlerden, Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerdir. Onlara Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı.”

وقوله في هذه الآية الكريمة: (وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ) أي: وهدينا من ذريته (دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ) الآية، وعود الضمير إلى "نوح"؛ لأنه أقرب المذكورين، ظاهر. وهو اختيار ابن جرير، ولا إشكال عليه. وعوده

Bu kerîm ayetteki: (وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ) [kavli]; yani 'Onun soyundan da (دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ) Dâvûd'u ve Süleymân'ı...' ayeti [ifade etmektedir]. Zamirin 'Nûh'a dönmesi zâhirdir (açıktır); zira o, zikredilenlerin en yakınıdır. İbn Cerîr'in tercihi de budur ve buna göre herhangi bir müşkillik yoktur. Zamirin

إلى "إبراهيم"؛ لأنه الذي سبق الكلام من أجله حسن، لكن يشكل على ذلك "لوط"، فإنه ليس من ذرية "إبراهيم"، بل هو ابن أخيه مادان بن آزر؛ اللهم إلا أن يقال: إنه دخل في الذرية تغليبًا، كما في قوله تعالى: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} [البقرة: ١٣٣]، فإسماعيل عمه، ودخل في آبائه تغليبا.

"İbrâhîm"e dönmesi de güzeldir; zira söz başından beri onun hakkında geçmektedir. Ancak buna göre "Lût" ismi müşkillik arz eder; çünkü o, İbrâhîm'in soyundan değil, bilakis kardeşi Mâdân b. Âzer'in oğludur. Meğerki Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi galebe yoluyla (tağlîben) zürriyete dahil edildiği söylensin: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} [el-Bakara: 133] “Yoksa siz Ya‘kūb'a ölüm geldiği vakit orada hazır mıydınız? Hani o oğullarına: 'Benden sonra kime ibadet edeceksiniz?' demişti. Onlar da: 'Senin ilahına ve ataların İbrâhîm, İsmâîl ve İshâk'ın tek olan ilahına ibadet edeceğiz ve biz O'na teslim olanlarız' demişlerdi.” Burada İsmâîl onun amcası olduğu halde tağlîb yoluyla babalarının arasına dahil edilmiştir.

[وكما قال في قوله: {فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إِلا إِبْلِيسَ} [الحجر: ٣٠، ٣١] فدخل إبليس في أمر الملائكة بالسجود، وذم على المخالفة؛ لأنه كان قد تشبه بهم، فعومل معاملتهم، ودخل معهم تغليبا، وكان من الجن وطبيعتهم النار والملائكة من النور]

[Tıpkı Allah'ın: {فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إِلا إِبْلِيسَ} [el-Hicr: 30-31] “Meleklerin hepsi toptan secde ettiler; İblîs hariç” buyruğunda olduğu gibi. İblîs de meleklere yönelik secde emrine dahil olmuş ve muhalefetinden dolayı yerilmiştir; çünkü o meleklere benzemişti, dolayısıyla onların muamelesine tabi tutuldu ve tağlîb yoluyla onlara dahil edildi. Oysa o cinlerdendi ve onların tabiatı ateşten, meleklerin tabiatı ise nurdandı.]

وفي ذكر "عيسى"، ﵇، في ذرية "إبراهيم" أو "نوح"، على القول الآخر دلالة على دخول ولد البنات في ذرية الرجال؛ لأن "عيسى"، ﵇، إنما ينسب إلى "إبراهيم"، ﵇، بأمه "مريم" ﵍، فإنه لا أب له.

Îsâ'nın aleyhisselâm "İbrâhîm"in ya da diğer görüşe göre "Nûh"un zürriyeti arasında zikredilmesinde, kız çocuklarının evlatlarının da erkeklerin zürriyetine dahil olduğuna dair delil vardır. Çünkü Îsâ aleyhisselâm, babası olmadığı için İbrâhîm'e aleyhisselâm ancak annesi Meryem aleyhasselâm vasıtasıyla nispet edilmektedir.

قال ابن أبي حاتم: حدثنا سهل بن يحيى العسكري، حدثنا عبد الرحمن بن صالح، حدثنا علي بن عابس عن عبد الله بن عطاء المكي، عن أبي حرب بن أبي الأسود قال: أرسل الحجاج إلى يحيى بن يَعْمُر فقال: بَلَغَني أنك تزعم أن الحسن والحسين من ذرية النبي ﷺ، تجده في كتاب الله، وقد قرأته من أوله إلى آخره فلم أجده؟ قال: أليس تقرأ سورة الأنعام: (وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ) حتى بلغ (وَيَحْيَى وَعِيسَى)؟ قال: بلى، قال: أليس عيسى من ذرية إبراهيم، وليس له أب؟ قال: صدقت.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Sehl b. Yahyâ el-Askerî anlattı, bize Abdurrahmân b. Sâlih anlattı, bize Ali b. Âbis , Abdullah b. Atâ el-Mekkî'den, o da Ebû Harb b. Ebi'l-Esved'den rivayetle anlattı: Haccâc, Yahyâ b. Ya‘mer'e haber gönderip şöyle dedi: "Bana ulaştığına göre sen Hasan ile Hüseyin'in, Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem zürriyetinden olduğunu iddia ediyor ve bunu Allah'ın Kitabı'nda bulduğunu söylüyormuşsun. Oysa ben Kitab'ı başından sonuna kadar okudum ama bunu bulamadım?" Yahyâ dedi ki: "En‘âm Suresi'ndeki: (وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ) ayetini (وَيَحْيَى وَعِيسَى) kısmına kadar okumuyor musun?" Haccâc: "Evet, okuyorum" dedi. Yahyâ: "Peki, babası olmadığı halde Îsâ, İbrâhîm'in zürriyetinden değil midir?" deyince, Haccâc: "Doğru söyledin" dedi.

فلهذا إذا أوصى الرجل لذريته، أو وقف على ذريته أو وهبهم، دخل أولاد البنات فيهم، فأما إذا أعطى الرجل بنيه أو وقف عليهم، فإنه يختص بذلك بنوه لصلبه وبنو بنيه، واحتجوا بقول الشاعر العربي:

İşte bu sebeple bir kimse zürriyetine vasiyette bulunsa, zürriyetine vakıf yapsa veya onlara hibe etse, kızlarının çocukları da buna dahil olur. Fakat kişi oğullarına (benîhi) bir şey verir veya onlara vakıf yaparsa, bu sadece kendi sulbünden olan oğullarına ve oğullarının oğullarına mahsus olur. Bu görüştekiler şu Arap şairinin sözünü delil getirmişlerdir:

بنونا بنو أبنائنا وبناتنا … بنوهن أبناء الرجال الأجانب

Oğullarımız, oğullarımızın oğullarıdır; kızlarımızın oğulları ise yabancı adamların oğullarıdır .

وقال آخرون: ويدخل بنو البنات فيه أيضا، لما ثبت في صحيح البخاري، أن رسول الله ﷺ قال للحسن بن علي: "إن ابني هذا سيد، ولعل الله أن يصلح به بين فئتين عظيمتين من المسلمين" فسماه ابنا، فدل على دخوله في الأبناء.

Diğer bazı âlimler ise: Sahîh-i Buhârî'de sabit olduğu üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hasan b. Ali hakkında: "Benim bu oğlum bir seyyiddir (efendidir); umulur ki Allah onun vesilesiyle Müslümanlardan iki büyük fırkayı barıştırır" buyurduğu ve onu "oğul" diye isimlendirdiği için kız çocuklarının oğulları da buna dahil olur, demişlerdir. Bu da onun oğullar kapsamına girdiğine delalet eder.

وقال آخرون: هذا تجوز.

Başkaları ise: Bu mecazdır, demişlerdir.

وقوله: (وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ) ذكر أصولهم وفروعهم. وذوي طبقتهم، وأن الهداية والاجتباء شملهم كلهم؛ ولهذا قال: (وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ)

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ} “Babalarından, soylarından ve kardeşlerinden de [bazılarını hidayete erdirdik]” kavli, onların asıllarını (atalarını), nesillerini ve kendi tabakalarında olanları (akranlarını) zikretmektedir; hidayet ve seçilmenin hepsini kuşattığını belirtmektedir. Nitekim bundan dolayı: {وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Onları seçtik ve kendilerini dosdoğru bir yola ilettik” buyurmuştur.

ثم قال: (ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ) أي: إنما حصل لهم ذلك بتوفيق الله وهدايته إياهم، (وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) تشديد لأمر الشرك، وتغليظ لشأنه، وتعظيم لملابسته، كما قال [تعالى] {وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ} الآية [الزمر: ٦٥]، وهذا شرط، والشرط لا يقتضي جواز الوقوع، كقوله [تعالى] {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ} [الزخرف: ٨١]، وكقوله {لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا لاتَّخَذْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا إِنْ كُنَّا فَاعِلِينَ} [الأنبياء: ١٧] وكقوله {لَوْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا لاصْطَفَى مِمَّا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ سُبْحَانَهُ هُوَ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} [الزمر: ٤].

Sonra şöyle buyurmuştur: (ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ) “İşte bu, Allah'ın hidayetidir ki kullarından dilediğini onunla doğru yola iletir”; yani onlara bu durum ancak Allah'ın tevfiki ve onları hidayete erdirmesiyle nasip olmuştur. (وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) “Eğer onlar da şirk koşsalardı, yapmış oldukları ameller kesinlikle boşa çıkardı” kavli ise şirkin vahametini vurgulamak, durumunu ağırlaştırmak ve ona bulaşmanın tehlikesini büyütmek içindir. Nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ} [ez-Zümer: 65] “Andolsun, sana ve senden öncekilere şöyle vahyolunmuştur: Eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar”. Bu bir şart cümlesidir ve şart cümlesi olayın vuku bulmasının caiz olduğunu gerektirmez. Tıpkı [Allah Teâlâ'nın] şu buyruklarında olduğu gibi: {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ} [ez-Zuhruf: 81] “De ki: Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [ona] tapanların ilki ben olurdum”; {لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا لاتَّخَذْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا إِنْ كُنَّا فَاعِلِينَ} [el-Enbiyâ: 17] “Eğer bir eğlence edinmek isteseydik, [bunu yapacak] olsaydık kendi katımızdan edinirdik”; ve {لَوْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا لاصْطَفَى مِمَّا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ سُبْحَانَهُ هُوَ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} [ez-Zümer: 4] “Eğer Allah bir çocuk edinmek isteseydi, yarattıklarından dilediğini seçerdi. O yücedir; O, Vâhid (tek olan), Kahhâr (her şeye galip gelen) Allah'tır.”

وقوله: (أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ) أي: أنعمنا عليهم بذلك رحمة للعباد بهم، ولطفا منا بالخليقة، (فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا) أي: بالنبوة. ويحتمل أن يكون الضمير عائدا على هذه الأشياء الثلاثة: الكتاب، والحكم، والنبوة.

Ayetteki: (أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ) “İşte onlar, kendilerine kitap, hüküm ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir” kavli; yani kullara bir rahmet ve yaratılmışlara bir lütuf olarak onlara bunları ihsan ettik, demektir. (فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا) “Eğer bunları inkâr ederse” ifadesi, peygamberliği inkâr ederlerse demektir; zamirin bu üç şeye, yani Kitap, hüküm ve peygamberliğe dönüyor olması da muhtemeldir.

وقوله: (هَؤلاءِ) يعني: أهل مكة. قاله ابن عباس، وسعيد بن المُسَيَّب، والضحاك، وقتادة، والسُّدِّي. (فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ) أي: إن يكفر بهذه النعم من كفر بها من قريش وغيرهم من سائر أهل الأرض، من عرب وعجم، ومليين وكتابيين، فقد وكلنا بها قوما (آخَرِينَ) يعني: المهاجرين والأنصار وأتباعهم إلى يوم القيامة، (لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ) أي: لا يجحدون شيئا منها، ولا يردون منها حرفًا واحدًا، بل يؤمنون بجميعها محكمها ومتشابهها، جعلنا الله منهم بمنه وكرمه وإحسانه.

(هَؤلاءِ) “şunlar” kavliyle Mekke halkı kastedilmektedir. Bunu İbn Abbâs, Saîd b. el-Müseyyeb, ed-Dahhâk, Katâde ve es-Süddî söylemiştir. (فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ) “biz onları inkâr etmeyecek bir topluluğu bunlara vekil kılmışızdır” kavli ise; Kureyş'ten ve yeryüzünün diğer ehlinden Arap ve Acem, millet ehli ve Ehl-i Kitap'tan bu nimetleri kim inkâr ederse etsin, biz bunlara (başka) bir topluluğu, yani Muhacirleri, Ensar'ı ve kıyamet gününe kadar onların peşinden gidenleri vekil kılmışızdır. (لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ) “onlar bunları inkâr etmezler”; yani onlardan hiçbir şeyi inkâr etmezler, tek bir harfini bile reddetmezler; bilakis muhkemiyle ve müteşabihiyle hepsine iman ederler, demektir. Allah lütuf, kerem ve ihsanıyla bizi de onlardan eylesin.

ثم قال تعالى مخاطبا عبده ورسوله محمدا ﷺ: (أُولَئِكَ) يعني: الأنبياء المذكورين مع من أضيف إليهم من الآباء والذرية والإخوان وهم الأشباه (الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ) أي: هم أهل الهداية لا غيرهم، (فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ) أي: اقتد واتبع. وإذا كان هذا أمرا للرسول ﷺ، فأمته تبع له فيما يشرعه [لهم] ويأمرهم به.

Sonra Allah Teâlâ kulu ve Resûlü Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitap ederek şöyle buyurdu: (أُولَئِكَ) “İşte onlar”, yani zikredilen peygamberler ile onlara eklenen ataları, zürriyetleri ve kardeşleri ki onlar benzerleridir; (الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ) “Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir”, yani başkaları değil, asıl hidayet ehli onlardır. (فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ) “öyleyse sen de onların hidayetine uy!”, yani uy ve tabi ol! Bu emir Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik olunca, ümmeti de [kendileri için] teşri kıldığı ve emrettiği hususlarda ona tabi olur.

قال البخاري عند هذه الآية: حدثنا إبراهيم بن موسى، أخبرنا هشام، أن ابن جريج أخبرهم قال: أخبرني سليمان الأحول، أن مجاهدا أخبره، أنه سأل ابن عباس: أفي (ص) سجدة؟ فقال: نعم، ثم تلا (وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ) إلى قوله: (فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ) ثم قال: هو منهم -زاد يزيد بن هارون، ومحمد بن عبيد، وسهل بن يوسف، عن العوام، عن مجاهد قال: قلت لابن عباس، فقال: نبيكم ﷺ ممن أُمِرَ أن يَقْتَدي بهم

Buhârî bu ayetin tefsirinde şöyle dedi: Bize İbrâhîm b. Mûsâ anlattı, bize Hişâm haber verdi, İbn Cüreyc'in kendilerine haber verip şöyle dediğini söyledi: Bana Süleyman el-Ahvel bildirdi ki Mücâhid kendisine İbn Abbâs'a: "Sâd Suresi'nde secde var mıdır?" diye sorduğunu, İbn Abbâs'ın da: "Evet" dediğini ve ardından (وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ) ayetinden (فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ) ayetine kadar okuyup: "O (Dâvûd) da onlardandır" dediğini haber vermiştir. Yezîd b. Hârûn, Muhammed b. Ubeyd ve Sehl b. Yûsuf, Avvâm'dan, o Mücâhid'den şu ilaveyi nakletmişlerdir: "İbn Abbâs'a sordum, o da: 'Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine uyması emredilenlerdendir' dedi."

وقوله: (قُلْ لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا) أي: لا أطلب منكم على إبلاغي إياكم هذا القرآن (أَجْرًا) أي: أجرة، ولا أريد منكم شيئا، (إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ) أي: يتذكرون به فَيُرْشَدُوا من العمى إلى الهدى، ومن الغي إلى الرشاد، ومن الكفر إلى الإيمان.

Allah Teâlâ'nın: (قُلْ لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا) “De ki: 'Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum'” kavli; bu Kur'an'ı size tebliğ etmeme karşılık sizden (أَجْرًا) yani bir ücret talep etmiyorum ve sizden hiçbir şey istemiyorum, demektir. (إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ) “O, ancak âlemler için bir öğüttür”; yani onunla düşünüp öğüt alsınlar da körlükten hidayete, sapıklıktan doğruluğa ve küfürden imana eriştirilsinler, demektir.

{وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (٩١) وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَى صَلاتِهِمْ يُحَافِظُونَ (٩٢)}

{وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (٩١) وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَى صَلاتِهِمْ يُحَافِظُونَ (٩٢)} “'Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmemiştir' dedikleri zaman, Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir etmediler (O'nun şanını gereği gibi yüceltmediler). De ki: 'Öyleyse Mûsâ'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği, sizin parça parça kâğıtlar haline koyup [işinize geleni] gösterdiğiniz, çoğunu da gizlediğiniz; sizin de atalarınızın da bilmediği şeylerin size öğretildiği o Kitabı kim indirdi?' De ki: 'Allah [indirdi]!' Sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar. Bu [Kur'an] da kendisinden öncekileri doğrulayan, Şehirlerin Anası'nı (Mekke'yi) ve etrafındakileri uyarman için indirdiğimiz mübarek bir Kitaptır. Ahirete iman edenler buna da inanırlar ve onlar namazlarına devam ederler.”

يقول تعالى: وما عظموا الله حق تعظيمه، إذ كذبوا رسله إليهم، قال ابن عباس، ومجاهد، وعبد الله بن كثير: نزلت في قريش. واختاره ابن جرير، وقيل: نزلت في طائفة من اليهود؛ وقيل: في فنحاص رجل منهم، وقيل: في مالك بن الصيف.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Kendilerine gönderilen elçilerini yalanladıkları zaman Allah'ı gereği gibi tazim etmediler. İbn Abbâs, Mücâhid ve Abdullah b. Kesîr: Bu ayet Kureyş hakkında indi, demişlerdir. İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. Bir görüşe göre Yahudilerden bir grup hakkında; bir görüşe göre onlardan Fınhâs adlı bir adam hakkında; bir görüşe göre de Mâlik b. es-Sayf hakkında inmiştir.

(قَالُوا مَا أَنزلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ) والأول هو الأظهر؛ لأن الآية مكية، واليهود لا ينكرون إنزال الكتب من السماء، وقريش -والعرب قاطبة -كانوا يبعدون إرسال رسول من البشر، كما قال [تعالى] {أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ [وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ] } [يونس: ٢]، وقال تعالى: {وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولا * قُلْ لَوْ كَانَ فِي الأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولا} [الإسراء: ٩٤، ٩٥]، وقال هاهنا: (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنزلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ) قال الله تعالى: (قُلْ مَنْ أََنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ)؟ أي: قل يا محمد لهؤلاء المنكرين لإنزال شيء من الكتب من عند الله، في جواب سلبهم العام بإثبات قضية جزئية موجبة: (مَنْ أََنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى) يعني: التوراة التي قد علمتم -وكل أحد -أن الله قد أنزلها على موسى بن عمران نورًا وهدى للناس، أي: ليستضاء بها في كشف المشكلات، ويهتدى بها من ظلم الشبهات.

(قَالُوا مَا أَنزلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ) “'Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmemiştir' dedikleri zaman...” Birinci görüş daha açıktır; zira ayet Mekkîdir ve Yahudiler gökten kitapların indirilmesini inkâr etmezler. Kureyş ve genel olarak Araplar ise bir insanın elçi olarak gönderilmesini uzak görürlerdi. Nitekim [Allah Teâlâ]: {أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ [وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ] } [Yûnus: 2] “İnsanları uyar diye içlerinden bir adama vahyetmemiz insanlara şaşılacak bir şey mi geldi?” buyurmuş; yine Allah Teâlâ: {وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولا * قُلْ لَوْ كَانَ فِي الأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولا} [el-İsrâ: 94-95] “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten alıkoyan şey sadece: 'Allah bir insanı mı peygamber gönderdi?' demeleridir. De ki: 'Eğer yeryüzünde yerleşip dolaşanlar melekler olsaydı, elbette onlara gökten peygamber olarak bir melek indirirdik'” buyurmuştur. Burada da: (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنزلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ) buyurmuştur. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (قُلْ مَنْ أََنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ) “De ki: Mûsâ'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği Kitabı kim indirdi?” Yani: Ey Muhammed! Allah katından herhangi bir kitabın indirilmesini inkâr eden bu kimselere, onların bu genel olumsuzlamalarına karşı kesin ve olumlu özel bir delil ile cevap olarak de ki: (مَنْ أََنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى) “Mûsâ'nın getirdiği Kitabı kim indirdi?” Yani hem sizin hem de herkesin bildiği üzere, Allah'ın Mûsâ b. İmrân'a insanlara bir nur ve hidayet olarak -yani müşkillerin çözümünde kendisiyle aydınlanılsın ve şüphelerin karanlığından onunla hidayete erilsin diye- indirdiği Tevrat'ı kim indirdi?

وقوله: (يَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا) أي: يجعلها حَمَلَتُهَا قراطيس، أي: قِطَعًا يكتبونها من الكتاب الأصلي الذي بأيديهم ويحرفون فيها ما يحرفون ويبدلون ويتأولون، ويقولون: {هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} [البقرة: ٧٩]، أي: في كتابه المنزل، وما هو من عند الله؛ ولهذا قال: (تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا)

Ayetteki: (يَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا) kavli; yani onu taşıyanlar parça parça kâğıtlar haline getirirler; yani ellerindeki orijinal Kitap'tan parçalar halinde yazıp istedikleri gibi tahrif ederler, değiştirirler, tevil ederler ve: {هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} [el-Bakara: 79] “Bu Allah katındandır” -yani O'nun indirdiği Kitap'tandır- derler; oysa o Allah katından değildir. İşte bu sebeple: (تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا) “onu parça parça kâğıtlar haline koyup [işinize geleni] gösterir, çoğunu da gizlersiniz” buyurmuştur.

وقوله: (وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آبَاؤُكُمْ) أي: ومن أنزل القرآن الذي علمكم الله فيه من

Ayetteki: (وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آبَاؤُكُمْ) “[Oysa] ne sizin ne de atalarınızın bilmediği şeyler size öğretilmiştir” buyruğu; yani Allah'ın onda size...

خبر ما سبق، ونبأ ما يأتي ما لم تكونوا تعلمون ذلك أنتم ولا آباؤكم.

ne sizin ne de atalarınızın bilmediği geçmişin haberlerini ve geleceğin bilgisini öğrettiği Kur'an'ı kim indirdi?

قال قتادة: هؤلاء مشركو العرب. وقال مجاهد: هذه للمسلمين.

Katâde: "Bunlar Arap müşrikleridir" demiştir. Mücâhid ise: "Bu [hitap] Müslümanlaradır" demiştir.

وقوله: (قُلِ اللَّهُ) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: أي: قل: الله أنزله. وهذا الذي قاله ابن عباس هو المتعين في تفسير هذه الكلمة، لا ما قاله بعض المتأخرين، من أن معنى (قُلِ اللَّهُ) أي: لا يكون خطاب لهم إلا هذه الكلمة، كلمة: "الله".

Ayetteki: (قُلِ اللَّهُ) “[De ki:] Allah” kavli hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Yani: "Onu Allah indirdi" de. İbn Abbâs'ın söylediği bu açıklama, bu ifadenin tefsirinde zorunlu ve kesin olandır; yoksa bazı müteahhir âlimlerin (قُلِ اللَّهُ) ifadesinin anlamının "Onlara 'Allah' kelimesinden başka hiçbir hitap olmasın" şeklinde söyledikleri gibi değildir.

وهذا الذي قاله هذا القائل يكون أمرًا بكلمة مفردة من غير تركيب، والإتيان بكلمة مفردة لا يفيد في لغة العرب فائدة يحسن السكوت عليها.

Bu sözü söyleyen kimsenin dediği şey, terkipten (cümle yapısından) yoksun müstakil tek bir kelime emridir; oysa Arap dilinde müstakil tek bir kelime getirmek, üzerinde durulması uygun olan bir anlam (tam bir yargı) ifade etmez .

وقوله: (ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ) أي: ثم دعهم في جهلهم وضلالهم يلعبون، حتى يأتيهم من الله اليقين فسوف يعلمون ألهم العاقبة، أم لعباد الله المتقين؟.

Ayetteki: (ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ) “Sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar” kavli; yani: Onları Allah'tan kesin bir bilgi gelene kadar cehaletleri ve sapıklıkları içinde oynayadursunlar diye bırak; güzel akıbet kendilerinin mi, yoksa Allah'ın muttaki kullarının mı olduğunu yakında bileceklerdir .

وقوله: (وَهَذَا كِتَابٌ) يعني: القرآن (أَنزلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى) يعني: مكة (وَمَنْ حَوْلَهَا) من أحياء العرب، ومن سائر طوائف بني آدم من عرب وعجم، كما قال في الآية الأخرى: {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} [الأعراف: ١٥٨]، وقال {لأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} [الأنعام: ١٩]، وقال {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} [هود: ١٧]، وقال {تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا} [الفرقان: ١]، وقال {وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ} [آل عمران: ٢٠]، وثبت في الصحيحين أن رسول الله ﷺ قال: "أعْطِيتُ خمسًا لم يُعْطَهُنّ أحد من الأنبياء قبلي" وذكر منهن: "وكان النبي يبعث إلى قومه، وبعثت إلى الناس عامة" ؛ ولهذا قال: (وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ) أي: كل من آمن بالله واليوم الآخر آمن بهذا الكتاب المبارك الذي أنزلناه إليك يا محمد، وهو القرآن، (وَهُمْ عَلَى صَلاتِهِمْ يُحَافِظُونَ) أي: يقومون بما افترض عليهم، من أداء الصلوات في أوقاتها.

Ayetteki: (وَهَذَا كِتَابٌ) -yani Kur'an- (أَنزلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى) -yani Mekke'yi- (وَمَنْ حَوْلَهَا) “İşte bu [Kur'an] da kendinden öncekileri doğrulayan ve Şehirlerin Anası'nı [Mekke'yi] ve çevresindekileri uyarman için indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” kavli; Arap kabilelerinden ve Araplardan olsun, Acemlerden olsun Âdemoğullarının diğer bütün fırkalarından çevresinde bulunanları [uyarman için] demektir. Nitekim diğer ayette: {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} [el-A'râf: 158] “De ki: Ey insanlar! Şüphesiz ben, sizin hepinize [gönderilen] Allah'ın elçisiyim”, yine: {لأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} [el-En'âm: 19] “Sizi ve [bu Kur'an'ın] ulaştığı herkesi onunla uyarmam için”, yine: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} [Hûd: 17] “Hangi topluluk onu inkâr ederse, onun varacağı yer ateştir”, yine: {تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا} [el-Furkân: 1] “Âlemlere bir uyarıcı olsun diye kuluna Furkan'ı indiren [Allah] ne yücedir!”, yine: {وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ} [Âl-i İmrân: 20] “Kendilerine kitap verilenlere ve ümmîlere: 'İslam oldunuz mu?' de. Eğer teslim olurlarsa hidayete ermiş olurlar. Şayet yüz çevirirlerse, sana düşen ancak tebliğ etmektir. Allah kullarını hakkıyla görendir” buyurmuştur. Sahihayn'da sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bana, benden önceki peygamberlerden hiçbirine verilmeyen beş şey verildi." Bunlardan biri olarak da: "[Önceki] peygamber sadece kendi kavmine gönderilirdi; ben ise bütün insanlara gönderildim" buyurmuştur . İşte bu sebeple: (وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ) “Ahirete inananlar ona da inanırlar” buyurmuştur. Yani: Allah'a ve ahiret gününe inanan herkes, sana indirdiğimiz bu mübarek kitaba -ki o Kur'an'dır- iman eder. (وَهُمْ عَلَى صَلاتِهِمْ يُحَافِظُونَ) “Ve onlar namazlarına da devam ederler” yani kendilerine farz kılınan namazları vakitlerinde eda ederek yerine getirirler.

{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣) وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٩٤)}

{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣) وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٩٤)} “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyedilmediği halde 'Bana vahyolundu' diyenden ve 'Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim' diyenden daha zalim kim olabilir? O zalimleri, ölümün boğucu dalgaları içinde meleklerin de ellerini uzatarak: 'Çıkarın canlarınızı! Allah'a karşı gerçek olmayanı söylemenizden ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamanızdan ötürü bugün alçaltıcı bir azapla cezalandırılacaksınız' dedikleri sırada bir görsen! Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz; size verdiğimiz şeyleri de ardınızda bıraktınız. Sizin hakkınızda [Allah'ın] ortakları olduklarını iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz! Andolsun aranızdaki bağlar kopmuş ve iddia edip durduğunuz şeyler sizden kaybolup gitmiştir. (93-94)”

يقول تعالى: (وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا) أي: لا أحد أظلم ممن كذب على الله، فجعل

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا) “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” Yani; Allah'a yalan isnat edip [O'na]

له شريكا أو ولدا، أو ادعى أن الله أرسله إلى الناس ولم يكن أرسله؛ ولهذا قال تعالى: (أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ)

ortak veya çocuk isnat eden, yahut Allah kendisini insanlara göndermediği halde O'nun kendisini gönderdiğini iddia eden kimseden daha zalim hiç kimse yoktur. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: (أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ) “Yahut kendisine hiçbir şey vahyedilmediği halde 'Bana vahyolundu' diyenden” buyurmuştur.

قال عِكْرِمة وقتادة: نزلت في مسيلمة الكذاب [لعنه الله]

İkrime ve Katâde şöyle demiştir: Bu ayet yalancı Müseyleme [Allah ona lanet etsin] hakkında inmiştir .

(وَمَنْ قَالَ سَأُُنْزِلُ مِثْلَ مَا أََنْزَلَ اللَّهُ) يعني: ومن ادعى أنه يعارض ما جاء من عند الله من الوحي مما يفتريه من القول، كما قال تعالى: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا [إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ] } [الأنفال: ٣١]، قال الله: (وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ) أي: في سكراته وغمراته وكُرُباته، (وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ) أي: بالضرب كما قال: {لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي [مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لأَقْتُلَكَ]} الآية [المائدة: ٢٨]، وقال: {وَيَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ} الآية [الممتحنة: ٢].

(وَمَنْ قَالَ سَأُُنْزِلُ مِثْلَ مَا أََنْزَلَ اللَّهُ) “Ve 'Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim' diyenden” kavli; yani uydurduğu sözlerle Allah katından gelen vahye karşı koyabileceğini iddia eden kimsedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا [إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ] } [el-Enfâl: 31] “Onlara ayetlerimiz okunduğu zaman: 'İşittik, dilersek biz de bunun benzerini söyleriz; bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' derler.” Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ) “O zalimleri ölümün boğucu dalgaları içinde bir görsen!” Yani onun sekratında, sarıp kuşatmasında ve şiddetli sıkıntılarında... (وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ) “Melekler de ellerini uzatarak...” yani vurarak; nitekim: {لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي [مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لأَقْتُلَكَ]} [el-Mâide: 28] “Beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim” ve: {وَيَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ} [el-Mümtehine: 2] “Ellerini ve dillerini size kötülükle uzatırlar” buyurmuştur.

وقال الضحاك، وأبو صالح: (بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ) أي: بالعذاب. وكما قال [تعالى] {وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ} [الأنفال: ٥٠]؛ ولهذا قال: (وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ) أي: بالضرب لهم حتى تخرج أنفسهم من أجسادهم؛ ولهذا يقولون لهم: (أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ) وذلك أن الكافر إذا احتضر بشرته الملائكة بالعذاب والنَّكال، والأغلال والسلاسل، والجحيم والحميم، وغضب الرحمن الرحيم، فتتفرق روحه في جسده، وتعصى وتأبى الخروج، فتضربهم الملائكة حتى تخرج أرواحهم من أجسادهم، قائلين لهم: (أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ [وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ]) أي: اليوم تهانون غاية الإهانة، كما كنتم تكذبون على الله، وتستكبرون عن اتباع آياته، والانقياد لرسله.

Dahhâk ve Ebû Sâlih: (بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ) ifadesi "azapla [ellerini uzatırlar]" demektir, demiştir. Nitekim [Allah Teâlâ]: {وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ} [el-Enfâl: 50] “Meleklerin, kâfirlerin canlarını alırken yüzlerine ve arkalarına vurduklarını bir görsen!” buyurmuştur. İşte bu sebeple: (وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ) yani ruhları bedenlerinden çıkıncaya kadar onlara vurarak... buyurmuştur; bu yüzden onlara: (أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ) “Çıkarın canlarınızı!” derler. Bu durum şöyledir: Kâfirin ölüm anı geldiğinde melekler onu azap, ceza, bukağılar, zincirler, cehennem, kaynar su ve Rahmân ve Rahîm olan [Allah]'ın gazabı ile müjdelerler. Bunun üzerine ruhu bedenine dağılır, isyan eder ve çıkmaktan kaçınır. Melekler de ruhları bedenlerinden çıkana kadar onlara vurarak şöyle derler: (أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ [وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ]) “Çıkarın canlarınızı! Allah'a karşı gerçek olmayanı söylemenizden ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamanızdan ötürü bugün alçaltıcı bir azapla cezalandırılacaksınız.” Yani: Allah adına yalan söyleyip O'nun ayetlerine uymaktan ve peygamberlerine boyun eğmekten büyüklenerek kaçındığınız gibi bugün son derece aşağılanıp zelil kılınacaksınız.

وقد وردت أحاديث [متواترة] في كيفية احتضار المؤمن والكافر، وهي مقررة عند قوله تعالى: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ} [إبراهيم: ٢٧].

Müminin ve kâfirin can çekişme haline dair [mütevâtir] hadisler gelmiştir; bunlar Allah Teâlâ'nın: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ} [İbrâhîm: 27] “Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sapasağlam sözle sabit kılar” kavlinin yanında tafsilatıyla yer almaktadır.

وقد ذكر ابن مَرْدُوَيه هاهنا حديثا مطولا جدا من طريق غريبة، عن الضحاك، عن ابن عباس مرفوعا، فالله أعلم

İbn Merdûye burada Dahhâk vasıtasıyla İbn Abbâs'tan merfû olarak gelen oldukça uzun ve garip bir hadis zikretmiştir; doğrusunu Allah bilir .

وقوله: (وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ) أي: يقال لهم يوم معادهم هذا، كما قال {وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} [الكهف: ٤٨]، أي: كما بدأناكم أعدناكم، وقد كنتم تنكرون ذلك وتستبعدونه، فهذا يوم البعث.

Ayetteki: (وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ) “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz” kavli; yani nitekim: {وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} [el-Kehf: 48] “Ve Rabbine sıra sıra arz olundular: 'Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize geldiniz'” buyurduğu gibi, onlara dönecekleri günde bu söylenir; yani: 'Sizi ilk başta yarattığımız gibi yeniden dirilttik; siz ise bunu inkâr ediyor ve uzak görüyordunuz, işte bu diriliş günüdür' [denir].

وقوله: (وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ) أي: من النعم والأموال التي اقتنيتموها في الدار الدنيا (وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ) وثبت في الصحيح أن رسول الله ﷺ قال: "يقول ابن آدم: مالي مالي، وهل لك من مالك

Ayetteki: (وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ) “Ve size verdiğimiz şeyleri...” yani dünya yurdunda edindiğiniz nimet ve malları, (وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ) “arkanızda [bıraktınız]” kavli[ne gelince]; Sahîh'te sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Âdemoğlu: “Malım, malım!” der. Halbuki malından senin olan...»

إلا ما أكلت فأفنيت، أو لبست فأبليت، أو تصدقت فأمضيت، وما سوى ذلك فذاهب وتاركه للناس".

yiyip tükettiğin, giyip eskittiğin veya sadaka verip önden gönderdiğin dışında bir payın var mıdır? Bunun dışındakiler ise gidecektir ve sen onu insanlara bırakacaksın."

وقال الحسن البصري: يؤتى بابن آدم يوم القيامة كأنه بَذَج فيقول الله، ﷿، [له] أين ما جمعت؟ فيقول يا رب، جمعته وتركته أوفر ما كان، فيقول: فأين ما قدمت لنفسك؟ فلا يراه قدم شيئا، وتلا هذه الآية: (وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ) رواه ابن أبي حاتم.

Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: Kıyamet günü Âdemoğlu sanki küçük bir kuzu gibi getirilir. Allah Azze ve Celle [ona] : 'Topladıkların nerede?' buyurur. O da: 'Yâ Rabbi, onları topladım ve olabileceğinden çok daha fazla şekilde [arkamda] bıraktım' der. Allah Teâlâ: 'Peki kendi nefsin için önden gönderdiğin nerede?' buyurur. Bir bakar ki önden hiçbir şey göndermemiştir. Sonra şu ayeti okudu: (وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ) İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وقوله: (وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ) تقريع لهم وتوبيخ على ما كانوا اتخذوا في [الدار] الدنيا من الأنداد والأصنام والأوثان، ظانين أن تلك تنفعهم في معاشهم ومعادهم إن كان ثَمَّ معاد، فإذا كان يوم القيامة تقطعت الأسباب، وانزاح الضلال، وضل عنهم ما كانوا يفترون، ويناديهم الرب، ﷿، على رءوس الخلائق: {أَيْنَ شُرَكَاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} [الأنعام: ٢٢] وقيل لهم {أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ * مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ} [الشعراء: ٩٢، ٩٣]؛ ولهذا قال هاهنا: (وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ) أي: في العبادة، لهم فيكم قسط في استحقاق العبادة لهم.

Ayetteki: (وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ) “Sizin hakkınızda [Allah'ın] ortakları olduklarını iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz” kavli, dünya yurdunda edindikleri ortaklar, putlar ve heykeller konusunda -eğer bir ahiret varsa bunların dünyalıklarında ve ahiretlerinde kendilerine fayda vereceğini zannetmelerinden ötürü- onları bir azarlama ve kınamadır . Kıyamet günü geldiğinde bütün bağlar kopar, sapıklık yok olup gider ve uydurdukları şeyler kendilerinden kaybolup uzaklaşır. Rab Azze ve Celle yaratılmışların huzurunda onlara şöyle nida eder: {أَيْنَ شُرَكَاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} [el-En'âm: 22] “İddia edip durduğunuz ortaklarınız nerede?” Ve onlara: {أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ * مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ} [eş-Şuarâ: 92-93] “Allah'tan başka taptıklarınız nerede? Size yardım ediyorlar mı veya kendilerini kurtarabiliyorlar mı?” denilir. İşte bu sebeple burada: (وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ) buyurmuştur; yani ibadette [ortak olduklarını], kendilerine ibadet edilme hakkı hususunda sizin üzerinizde payları bulunduğunu [iddia ettiğiniz ortaklar].

ثم قال تعالى: (لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ) قُرئ بالرفع، أي شملكم، وقُرئ بالنصب، أي: لقد انقطع ما بينكم من الوُصُلات والأسباب والوسائل (وَضَلَّ عَنْكُمْ) أي: وذهب عنكم (مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ) من رجاء الأصنام، كما قال: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبَابُ * وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ} [البقرة: ١٦٦، ١٦٧]، وقال تعالى: {فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَسَاءَلُونَ} [المؤمنون: ١٠١]، وقال {إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} [العنكبوت: ٢٥]، وقال {وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ} الآية [القصص: ٦٤]، وقال تعالى: {وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا} إلى قوله: {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} [الأنعام: ٢٢ - ٢٤]، والآيات في هذا كثيرة جدا.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } “Andolsun, aranızdaki [bağlar] kopmuştur”. [Bu ifade], ref' ile [yani 'beynüküm' şeklinde] okunmuştur ki bu 'aranızdaki birlik/bütünlük [dağıldı]' demektir. Nasb ile [yani 'beyneküm' şeklinde] de okunmuştur; yani 'aranızdaki bağlar, vesileler ve sebepler kopup gitmiştir' demektir. { وَضَلَّ عَنْكُمْ } “ve sizden kaybolup gitti” yani sizden uzaklaşıp yok oldu; { مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “iddia edip durduğunuz şeyler” yani putlara dair beslediğiniz ümitler. Nitekim şöyle buyurmuştur: { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبَابُ * وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ } [el-Bakara: 166-167] “O zaman arkalarından gidilenler, kendilerine uyanlardan uzak durdular, azabı gördüler ve aralarındaki bütün bağlar koptu. Uyanlar da: 'Keşke bizim için bir kere daha [dünyaya dönüş] olsaydı da onların bizden uzak durdukları gibi biz de onlardan uzak dursaydık!' dediler. Böylece Allah, onlara amellerini kendileri için birer pişmanlık [kaynağı] olarak gösterecektir ve onlar ateşten çıkacak da değillerdir.” Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: { فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَسَاءَلُونَ } [el-Mü'minûn: 101] “Sûra üflendiği zaman, o gün aralarında ne soy sop [bağları kalır] ne de birbirlerine [hal hatır] sorabilirler.” Şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ } [el-Ankebût: 25] “[İbrâhim] dedi ki: 'Siz, sırf dünya hayatında aranızdaki sevgi uğruna Allah'ı bırakıp putlar edindiniz. Sonra kıyamet günü bir kısmınız bir kısmınızı inkâr edecek, bir kısmınız bir kısmınıza lânet okuyacaktır. Varacağınız yer ateştir ve sizin hiçbir yardımcınız da yoktur.'” Şöyle buyurmuştur: { وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } [el-Kasas: 64] “'[Allah'a koştuğunuz] ortaklarınızı çağırın!' denilir; onlar da çağırırlar fakat kendilerine cevap vermezler...” Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا } [kavlinden] { وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } [el-En‘âm: 22-24] kavline kadar: “O gün onların hepsini toplayacağız, sonra şirk koşanlara: '[Nerede o ortaklarınız?]' diyeceğiz... ve uydurup durdukları şeyler kendilerinden kaybolup gidecektir.” Bu konudaki ayetler pek çoktur.

{إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذَلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥) فَالِقُ الإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧)}

{إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذَلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥) فَالِقُ الإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧)} “Şüphesiz tohumu ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır; O, ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarandır. İşte Allah budur! O halde nasıl döndürülüyorsunuz? O, sabahı yarıp çıkarandır. Geceyi bir dinlenme vakti, güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kıldı. İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir. O, karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları yaratandır. Gerçekten biz, bilen bir topluluk için ayetleri genişçe açıkladık. (95-97)”

يخبر تعالى أنه فالق الحب والنوى، أي: يشقه في الثرى فتنبت الزروع على اختلاف أصنافها من الحبوب، والثمار على اختلاف أشكالها وألوانها وطعومها من النوى؛ ولهذا فسر [قوله] (فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى) بقوله (يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ) أي: يخرج النبات الحي من الحب والنوى، الذي هو كالجماد الميت، كما قال: {وَآيَةٌ لَهُمُ الأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ * [وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ * لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلا يَشْكُرُونَ * سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الأَرْضُ] وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لا يَعْلَمُونَ } [يس: ٣٣ - ٣٦].

Allah Teâlâ tohumu ve çekirdeği yaran olduğunu haber vermektedir; yani onu toprağın altında yarar, böylece tohumlardan türlü türlü ekinler, çekirdeklerden de şekilleri, renkleri ve tatları farklı meyveler biter. İşte bu sebeple (فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى) [kavlini] (يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ) kavliyle tefsir etmiştir; yani ölü bir cemadat (cansız madde) gibi olan tohum ve çekirdekten canlı bitkiyi çıkarır. Nitekim: {وَآيَةٌ لَهُمُ الأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ * [وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ * لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلا يَشْكُرُونَ * سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الأَرْضُ] وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لا يَعْلَمُونَ } [Yâsîn: 33-36] “Ölü toprak onlar için bir delildir; biz onu dirilttik ve ondan taneler çıkardık da ondan yerler... Yerin bitirdiklerinden, kendi nefislerinden ve daha bilmedikleri şeylerden bütün çiftleri yaratan [Allah] münezzehtir” buyurmuştur.

وقوله: (وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ) معطوف على (فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى) ثم فسره ثم عطف عليه قوله: (وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ)

Ayetteki: (وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ) kavli (فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى) kavline matuftur; sonra onu tefsir etmiş, ardından da (وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ) kavlini ona atfetmiştir.

وقد عبروا عن هذا [وهذا] بعبارات كلها متقاربة مؤدية للمعنى، فمن قائل: يخرج الدجاجة من البيضة، والبيضة من الدجاجة، من قائل: يخرج الولد الصالح من الكافر، والكافر من الصالح، وغير ذلك من العبارات التي تنتظمها الآية وتشملها.

Bunu [ve şunu] hepsi birbirine yakın ve anlamı karşılayan ifadelerle açıklamışlardır. Kimi: "Tavuğu yumurtadan, yumurtayı da tavuktan çıkarır" demiş; kimi: "Salih evladı kâfirden, kâfiri de salih kimseden çıkarır" demiştir ve ayetin kapsayıp içine aldığı diğer benzeri ifadeler de söylenmiştir.

ثم قال: (ذَلِكُمُ اللَّهُ) أي: فاعل هذه الأشياء هو الله وحده لا شريك له (فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ) أي: فكيف تصرفون من الحق وتعدلون عنه إلى الباطل فتعبدون مع الله غيره.

Sonra: (ذَلِكُمُ اللَّهُ) “İşte Allah budur!” yani bütün bu şeyleri yapan, ortağı olmayan tek başına Allah'tır, (فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ) “O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” yani haktan nasıl çevriliyor, ondan bâtıla sapıyor ve böylece Allah ile birlikte başkasına ibadet ediyorsunuz, buyurmuştur.

وقوله: (فَالِقُ الإصْبَاحِ وَجَاعِلُ اللَّيْلِ سَكَنًا) أي: خالق الضياء والظلام، كما قال في أول السورة: {وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ} فهو سبحانه يفلق ظلام الليل عن غرة الصباح، فيضيء الوجود، ويستنير الأفق، ويضمحل الظلام، ويذهب الليل بدآدئه وظلام رواقه، ويجيء النهار بضيائه وإشراقه، كما قال [تعالى] {يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا} [الأعراف: ٥٤]، فبين تعالى قدرته على خلق الأشياء المتضادة المختلفة الدالة على كمال عظمته وعظيم سلطانه، فذكر أنه فالق الإصباح وقابل ذلك بقوله: (وَجَاعِلُ اللَّيْلِ سَكَنًا) أي: ساجيا مظلما تسكن فيه الأشياء، كما قال: {وَالضُّحَى * وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى} [الضحى: ١، ٢]، وقال {وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى * وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى} [الليل: ١، ٢]، وقال {وَالنَّهَارِ إِذَا جَلاهَا * وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَاهَا} [الشمس: ٣، ٤].

Ayetteki: (فَالِقُ الإصْبَاحِ وَجَاعِلُ اللَّيْلِ سَكَنًا) “O, sabahı yarıp çıkarandır; geceyi de bir dinlenme kıldı” kavli; yani aydınlığın ve karanlığın yaratıcısıdır. Nitekim surenin başında: {وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ} “Karanlıkları ve nuru var etti” buyurmuştur. O Sübhân olan Allah, gecenin karanlığını sabahın aydınlığıyla yarar; böylece varlık âlemi aydınlanır, ufuk ışıldar, karanlık silinip gider, gece zifiri karanlığıyla ve örtücü perdesiyle çekilir, gündüz de ışığı ve aydınlığıyla gelir. Nitekim [Allah Teâlâ]: {يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا} [el-A'râf: 54] “Gündüzü, peşi sıra hızla kovalayan gece ile örter” buyurmuştur. Allah Teâlâ azametinin kemaline ve yüce hükümranlığına delalet eden, birbirine zıt ve farklı şeyleri yaratmaya olan kudretini beyan etmiştir; sabahı yarıp çıkaran olduğunu zikretmiş, bunun karşısında da: (وَجَاعِلُ اللَّيْلِ سَكَنًا) yani durgun, karanlık ve içinde her şeyin sükûnete erdiği bir vakit olduğunu belirtmiştir. Nitekim: {وَالضُّحَى * وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى} [ed-Duhâ: 1-2] “Kuşluk vaktine ve dinginleştiği zaman geceye andolsun”, yine: {وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى * وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى} [el-Leyl: 1-2] “Bürüyüp örttüğü zaman geceye ve parıldayıp açıldığı zaman gündüze andolsun”, yine: {وَالنَّهَارِ إِذَا جَلاهَا * وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَاهَا} [eş-Şems: 3-4] “Onu aydınlattığı zaman gündüze ve onu bürüdüğü zaman geceye andolsun” buyurmuştur.

وقال صهيب الرومي [﵁] لامرأته وقد عاتبته في كثرة سهره: إن الله جعل الليل سكنا إلا لصهيب، إن صهيبا إذا ذكر الجنة طال شوقه، وإذا ذكر النار طار نومه، رواه ابن أبي حاتم.

Suheyb er-Rûmî [radıyallâhu anh] , çok uykusuz kalması sebebiyle kendisini kınayan hanımına şöyle demiştir: "Allah, Suheyb müstesna geceyi sükûnet vakti kılmıştır. Çünkü Suheyb cenneti hatırladığında şevki uzar, cehennemi hatırladığında ise uykusu kaçar." İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وقوله: (وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا) أي: يجريان بحساب مقنن مقدر، لا يتغير ولا يضطرب، بل كل منهما له منازل يسلكها في الصيف والشتاء، فيترتب على ذلك اختلاف الليل والنهار طولا وقصرا، كما قال [تعالى] {هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ [لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ]}

Ayetteki: (وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا) “Güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kıldı” kavli; yani [ikisi de] değişmeyen ve bozulmayan, belirlenmiş ve takdir edilmiş bir hesapla akıp gitmektedir. Bilakis her birinin yaz ve kış mevsimlerinde katettiği menzilleri vardır. Buna bağlı olarak da gece ile gündüzün uzayıp kısalmasında farklılıklar meydana gelir. Nitekim [Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ [لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ]} “Güneşi bir aydınlık, ayı da bir nur kılan ve [yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye] ona menziller takdir eden O'dur”

الآية [يونس: ٥]، وكما قال: {لا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} [يس: ٤٠]، وقال {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ} [الأعراف: ٥٤].

[Yûnus: 5] “Güneşi bir aydınlık, ayı da bir nur kılan ve yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye ona menziller takdir eden O'dur.” Yine buyurmuştur ki: {لا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} [Yâsîn: 40] “Ne güneşin aya erişmesi uygun olur, ne de gece gündüzü geçebilir. Hepsi bir yörüngede yüzmektedir”, yine: {وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ} [el-A'râf: 54] “Güneşi, ayı ve yıldızları emrine boyun eğdirilmiş olarak [yarattı]” buyurmuştur.

وقوله: (ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ) أي: الجميع جار بتقدير العزيز الذي لا يمانع ولا يخالف العليم بكل شيء، فلا يعزب عن علمه مثقال ذرة في الأرض ولا في السماء، وكثيرًا ما إذا ذكر الله تعالى خلق الليل والنهار والشمس والقمر، يختم الكلام بالعزة والعلم، كما ذكر في هذه الآية، وكما في قوله: {وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ * وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} [يس: ٣٧، ٣٨].

Ayetteki: (ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ) “İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir” kavli; yani hepsi de karşı konulamaz ve muhalefet edilemez olan Azîz'in ve her şeyi bilen, yerde ve gökte zerre ağırlığınca bir şey bile ilminden gizli kalmayan Alîm'in takdiriyle cereyan etmektedir. Allah Teâlâ, gece ile gündüzün ve güneş ile ayın yaratılışını zikrettiğinde sözü genellikle bu ayette zikrettiği gibi ve şu ayette olduğu gibi izzet ve ilim ile mühürler: {وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ * وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} [Yâsîn: 37-38] “Gece de onlar için bir delildir; gündüzü ondan sıyırırız da onlar karanlıkta kalıverirler. Güneş de kendisi için belirlenmiş bir yere doğru akıp gider. İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir.”

ولما ذكر خلق السموات والأرض وما فيهن في أول سورة {حم} السجدة، قال: {وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} [فصلت: ١٢].

Hâ-Mîm es-Secde Suresi'nin başında göklerin, yerin ve bunlardakilerin yaratılışını zikrettiğinde de şöyle buyurmuştur: {وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} [Fussilet: 12] “Ve biz en yakın göğü kandillerle donattık ve koruduk. İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir.”

وقوله: (وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ) قال بعض السلف: من اعتقد في هذه النجوم غير ثلاث فقد أخطأ وكذب على الله: أن الله جعلها زينة للسماء ورجوما للشياطين، ويهتدى بها في ظلمات البر والبحر.

Ayetteki: (وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ) “O, karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları yaratandır” kavli hakkında Selef'ten bazıları şöyle demiştir: "Kim bu yıldızlar hakkında şu üç şeyden başkasına inanırsa hata etmiş ve Allah adına yalan söylemiş olur: Allah onları göğün süsü , şeytanlara atılan taşlar kılmıştır ve karanın ve denizin karanlıklarında onlarla yol bulunur."

وقوله: (قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ) أي: قد بيناها ووضحناها (لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ) أي: يعقلون ويعرفون الحق ويجتنبون الباطل.

Ayetteki: (قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ) “Gerçekten biz ayetleri genişçe açıkladık” yani onları beyan edip açıkladık, (لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ) “bilen bir topluluk için” yani akleden, hakkı tanıyan ve bâtıldan sakınanlar için .

{وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨) وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩)}

{وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨) وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩)} “O, sizi tek bir nefisten yaratandır. Bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır. İyice anlayan bir kavim için ayetleri genişçe açıkladık. (98) Gökten suyu indiren O'dur. Onunla her şeyin bitkisini bitirdik; ondan bir yeşillik çıkardık, ondan da üst üste binmiş taneler çıkarıyoruz. Hurmanın tomurcuğundan sarkan salkımlar, üzüm bağları, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve nar [yetiştirdik]. Meyve verdiğinde meyvesine ve olgunlaşmasına bakın! Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için elbette ayetler vardır. (99)”

يقول تعالى: (وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ) يعني: آدم ﵇، كما قال: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالا كَثِيرًا وَنِسَاءً} [النساء: ١].

Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: (وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ) “O, sizi tek bir nefisten yaratandır” yani Âdem aleyhisselâm'dan; nitekim: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالا كَثِيرًا وَنِسَاءً} [en-Nisâ: 1] “Ey insanlar! Sizi tek bir nefisten yaratan, ondan da eşini var eden ve ikisinden birçok erkekler ve kadınlar üreten Rabbinizden sakının” buyurmuştur.

وقوله: (فَمُسْتَقَرٌ) اختلفوا في معنى ذلك، فعن ابن مسعود، وابن عباس، وأبي عبد الرحمن السلمي، وقيس بن أبي حازم ومجاهد، وعطاء، وإبراهيم النخعي، والضحاك وقتادة والسُّدِّي، وعطاء الخراساني: (فَمُسْتَقَرٌ) أي: في الأرحام قالوا -أو: أكثرهم -: (وَمُسْتَوْدَعٌ) أي: في الأصلاب.

Ayetteki: (فَمُسْتَقَرٌ) kavli hakkında bunun anlamında ihtilaf etmişlerdir. İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, Kays b. Ebî Hâzim, Mücâhid, Atâ, İbrâhîm en-Nehaî, Dahhâk, Katâde, es-Süddî ve Atâ el-Horasânî'den: (فَمُسْتَقَرٌ) “bir kalma yeri” yani rahimlerde; onlar -veya çoğunluğu-: (وَمُسْتَوْدَعٌ) “bir emanet yeri” yani sulblerde [demişlerdir].

وعن ابن مسعود وطائفة عكس ذلك. وعن ابن مسعود أيضا وطائفة: فمستقر في الدنيا،

İbn Mes'ûd ve bir topluluktan ise bunun tam aksi rivayet edilmiştir. Yine İbn Mes'ûd ve bir topluluktan: "Müstakar dünyadadır,

ومستودع حيث يموت. وقال سعيد بن جُبَيْر: (فَمُسْتَقَرٌ) في الأرحام وعلى ظهر الأرض، وحيث يموت. وقال الحسن البصري: المستقر الذي [قد] مات فاستقر به عمله. وعن ابن مسعود: ومستودع في الدار الآخرة.

müstevda' ise öldüğü yerdedir" rivayeti gelmiştir. Saîd b. Cübeyr: (فَمُسْتَقَرٌ) rahimlerde, yeryüzünde ve öldüğü yerdedir, demiştir. Hasan-ı Basrî: "Müstakar ölmüş ve ameliyle karar kılmış kimsedir" demiştir . İbn Mes'ûd'dan: "Müstevda' ise ahiret yurdundadır" rivayeti de gelmiştir.

والقول الأول هو الأظهر، والله أعلم.

Birinci görüş daha zâhirdir, en doğrusunu Allah bilir.

وقوله: (قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ) أي: يفهمون ويَعُون كلام الله ومعناه.

Ayetteki: (قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ) “İyice anlayan bir kavim için ayetleri genişçe açıkladık” kavli; yani Allah'ın kelâmını ve manasını anlayıp kavrayanlar için demektir.

وقوله: (وَهُوَ الَّذِي أَنزلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً) أي بقدر مباركًا، رزقًا للعباد وغياثًا للخلائق، رحمة من الله لخلقه (فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ) كَمَا قَالَ {وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ} [الأنبياء: ٣٠] (فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا) أي: زرعًا وشجرًا أخضر، ثم بعد ذلك يخلق فيه الحب والثمر؛ ولهذا قال: (نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا) أي: يركب بعضه بعضا، كالسنابل ونحوها (وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ) أي: جمع قِنو وهي عُذُوق الرّطب (دَانِيَةٌ) أي: قريبة من المتناول، كما قال علي بن أبي طلحة الوالبي، عن ابن عباس: (قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ) يعني بالقنوان الدانية: قصار النخل اللاصقة عذوقها بالأرض. رواه ابن جرير.

Ayetteki: (وَهُوَ الَّذِي أَنزلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً) “Gökten suyu indiren O'dur” yani kullara bir rızık, yaratılmışlara bir imdat ve Allah'tan mahlukatına bir rahmet olarak bereketli ve bir ölçü ile indirmiştir. (فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ) “Onunla her şeyin bitkisini bitirdik”; nitekim: {وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ} [el-Enbiyâ: 30] “Her canlı şeyi sudan yarattık” buyurmuştur. (فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا) “Ondan bir yeşillik çıkardık” yani yeşil bir ekin ve ağaç çıkardık, sonra bunun içinde taneleri ve meyveleri yaratır; işte bu sebeple: (نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا) “Ondan da üst üste binmiş taneler çıkarıyoruz” yani başaklar ve benzerleri gibi birbiri üzerine binmiş halde çıkar, buyurmuştur. (وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ) yani 'kınv' kelimesinin çoğuludur ki yaş hurma salkımlarıdır; (دَانِيَةٌ) “[hurmanın tomurcuğundan] sarkan [salkımlar]” yani kolayca erişilebilen, yakında demektir. Nitekim Ali b. Ebî Talha el-Vâlibî, İbn Abbâs'tan: (قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ) ifadesiyle, salkımları yere yapışık olan kısa hurma ağaçlarını kastetmektedir, dediğini nakletmiştir . İbn Cerîr rivayet etmiştir.

قال ابن جرير: وأهل الحجاز يقولون: قِنْوان، وقيس يقولون: قُنْوان، وقال امرؤ القيس:

İbn Cerîr şöyle demiştir: Hicaz ehli "Kınvân", Kays kabilesi ise "Kunvân" der. İmruu'l-Kays şöyle demiştir:

فَأَثَّت أعاليه وآدت أصولهُ … ومَالَ بقنْوانٍ من البُسر أحْمَرَا

"Üst kısımları gürleşti, kökleri eğildi … Ve kırmızı koruk hurma salkımlarıyla eğildi."

قال: وتميم يقولون قُنْيَان بالياء -قال: وهي جمع قنو، كما أن صنوان جمع صنو

Demiştir ki: Temîm kabilesi ise ya (ي) harfiyle "Kunyân" derler . Şöyle demiştir: Bu, tıpkı 'sınv'ın çoğulunun 'sınvân' olması gibi 'kınv'ın çoğuludur .

وقوله: (وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ) أي: ونخرج منه جنات من أعناب، وهذان النوعان هما أشرف عند أهل الحجاز، وربما كانا خيار الثمار في الدنيا، كما امتن تعالى بهما على عباده، في قوله: {وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} [النحل: ٦٧]، وكان ذلك قبل تحريم الخمر.

Ayetteki: (وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ) “ve üzüm bağları” kavli; yani ondan üzüm bağları çıkarırız. Bu iki tür (hurma ve üzüm) Hicaz ehli nezdinde en şerefli meyvelerdir, hatta muhtemelen dünyadaki meyvelerin en hayırlılarıdır. Nitekim Allah Teâlâ: {وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} [en-Nahl: 67] “Hurmalıkların ve üzümlüklerin meyvelerinden de hem bir içki hem de güzel bir rızık edinirsiniz” kavlinde kullarına bunları lütfetmiştir; bu da içki haram kılınmadan önceydi.

وقال: {وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ} [يس: ٣٤].

Yine şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ} [Yâsîn: 34] “Orada hurmalıklardan ve üzüm bağlarından bahçeler var ettik.”

وقوله: (وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ) قال قتادة وغيره: يتشابه في الورق، قريب الشكل بعضه من بعض، ويتخالف في الثمار شكلا وطعما وطبعا.

Ayetteki: (وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ) “birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve nar...” kavli hakkında Katâde ve başkaları: "Yaprakları birbirine benzer, şekilleri birbirine yakındır; meyveleri ise şekil, tat ve tabiat bakımından birbirinden farklıdır" demişlerdir.

وقوله: (انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ) أي: نضجه، قاله البراء بن عازب، وابن عباس، والضحاك، وعطاء الخراساني، والسُّدِّي، وقتادة، وغيرهم. أي: فكروا في قُدْرة خالقه من العدم إلى الوجود، بعد أن كان حَطَبًا صار عِنبًا ورطبًا وغير ذلك، مما خلق تعالى من الألوان والأشكال والطعوم والروائح، كما قال تعالى: {وَفِي الأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الأُكُلِ [إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ]}

Ayetteki: (انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ) “Meyve verdiği zaman meyvesine ve onun olgunlaşmasına bakın” kavli, [yani] onun olgunlaşması demektir. Bunu Berâ b. Âzib, İbn Abbâs, ed-Dahhâk, Atâ el-Horasânî, es-Süddî, Katâde ve başkaları söylemiştir. Yani: Yokluktan varlığa çıkaran Yaratıcısının kudretini düşünün; [ağaç] bir odun parçası iken üzüm, taze hurma ve Yüce Allah'ın yarattığı renkler, şekiller, tatlar ve kokulardan ibaret diğer şeylere dönüştü. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَفِي الأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الأُكُلِ [إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ]} “Yeryüzünde birbirine komşu kara parçaları, üzüm bağları, ekinler, bir kökten çatallı ve tek gövdeli hurmalıklar vardır ki aynı su ile sulanırlar; ama ürünlerinde birini diğerine üstün kılarız. [Şüphesiz bunda akleden bir kavim için ayetler vardır.]”

[الرعد: ٤] ولهذا قال هاهنا (إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لآيَاتٍ) أي: دلالات على كمال قدرة خالق هذه الأشياء وحكمته ورحمته (لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ) أي: يصدقون به، ويتبعون رسله.

[er-Ra'd: 4] “Yeryüzünde birbirine komşu kıtalar, üzüm bağları, ekinler, bir kökten çatallı ve tek gövdeli hurmalıklar vardır ki aynı su ile sulanırlar; ama ürünlerinde birini diğerine üstün kılarız. Şüphesiz bunda akleden bir kavim için ayetler vardır.” İşte bu sebeple burada: (إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لآيَاتٍ) “Şüphesiz bunda ayetler vardır” yani bu şeylerin Yaratıcısının kudretinin kemaline, hikmetine ve rahmetine deliller vardır; (لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ) “inanan bir topluluk için” yani O'nu tasdik eden ve peygamberlerine uyanlar için, buyurmuştur.