{وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ (١٠٠)}
{وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ (١٠٠)} “Oysa onları da Kendisi yarattığı halde cinleri Allah'a ortak koştular ve bilgisizce O'na oğullar ve kızlar uydurdular. O, onların nitelemelerinden münezzeh ve çok yücedir.”
هذا رد على المشركين الذين عبدوا مع الله غيره، وأشركوا في عبادة الله أن عبدوا الجن، فجعلوهم شركاء الله في العبادة، تعالى الله عن شركهم وكفرهم.
Bu, Allah ile birlikte başkasına ibadet eden, Allah'a ibadette ortak koşan , yani cinlere ibadet edip onları ibadette Allah'a ortak kılan müşriklere bir reddiyedir. Allah, onların şirkinden ve küfründen çok yücedir.
فإن قيل: فكيف عُبدت الجن وإنما كانوا يعبدون الأصنام؟ فالجواب: أنهم إنما عبدوا الأصنام عن طاعة الجن وأمرهم إياهم بذلك، كما قال تعالى: {إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلا شَيْطَانًا مَرِيدًا * لَعَنَهُ اللَّهُ وَقَالَ لأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا * وَلأُضِلَّنَّهُمْ وَلأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا * يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا} [النساء: ١١٧ - ١٢٠]، وقال تعالى: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي [وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا] } [الكهف: ٥٠]، وقال إبراهيم لأبيه: {يَا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا} [مريم: ٤٤]، وقال تعالى: {أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} [يس: ٦٠، ٦١]، وتقول الملائكة يوم القيامة: {سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ} [سبأ: ٤١]، ولهذا قال تعالى: (وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ) أي: وقد خلقهم، فهو الخالق وحده لا شريك له، فكيف يعبد معه غيره، كما قال إبراهيم [﵇] {أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ * وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ} [الصافات: ٩٥، ٩٦].
Eğer: “Onlar yalnızca putlara ibadet ederken cinlere nasıl ibadet edilmiş oldu?” diye sorulacak olursa, cevabı şudur: Onlar putlara ancak cinlere itaat ederek ve cinlerin kendilerine bunu emretmesi sebebiyle ibadet etmişlerdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلا شَيْطَانًا مَرِيدًا * لَعَنَهُ اللَّهُ وَقَالَ لأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا * وَلأُضِلَّنَّهُمْ وَلأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا * يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا} [en-Nisâ: 117-120] “Onlar O'nu bırakıp sadece dişilere taparlar ve yalnızca inatçı bir şeytana yalvarırlar. Allah onu lânetlemiştir; o da: 'Elbette senin kullarından belirli bir pay edineceğim. Onları mutlaka saptıracağım, onları boş kuruntularla avutacağım, onlara emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar, onlara emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler' demiştir. Kim Allah'ı bırakıp şeytanı dost edinirse şüphesiz apaçık bir ziyana uğramıştır. Şeytan onlara vaadeder ve onları kuruntulara düşürür. Oysa şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez.” Yine Allah Teâlâ: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي [وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا] } [el-Kehf: 50] “Şimdi siz Beni bırakıp onu ve onun soyunu mu dostlar ediniyorsunuz? Oysa onlar sizin düşmanınızdır. Zalimler için ne kötü bir bedeldir!” buyurmuştur. İbrâhim de babasına şöyle demiştir: {يَا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا} [Meryem: 44] “Babacığım! Şeytana kulluk etme! Şüphesiz şeytan Rahmân'a çok asi olmuştur.” Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} [Yâsîn: 60-61] “Ey Âdemoğulları! Şeytana kulluk etmeyin, o sizin apaçık düşmanınızdır; Bana kulluk edin, dosdoğru yol budur, diye size ahdetmedim mi?” Kıyamet gününde melekler de şöyle diyecektir : {سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ} [Sebe': 41] “Seni tenzih ederiz; bizim dostumuz onlar değil, Sensin! Hayır, onlar cinlere ibadet ediyorlardı, çoğu onlara inanıyordu.” İşte bu sebeple Allah Teâlâ: (وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ) “Oysa onları da Kendisi yarattığı halde cinleri Allah'a ortak koştular” buyurmuştur. Yani onları yarattığı halde [bunu yaptılar]; O tek yaratıcıdır, ortağı yoktur. Öyleyse O'nunla birlikte başkasına nasıl ibadet edilir? Nitekim İbrâhim [aleyhisselâm] da şöyle demiştir: {أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ * وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ} [es-Sâffât: 95-96] “Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz? Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır.”
ومعنى الآية: أنه ﷾ هو المستقل بالخلق وحده؛ فلهذا يجب أن يُفْرَد بالعبادة وحده لا شريك له.
Ayetin anlamı şudur: O azze ve celle yaratmada tek ve eşsizdir; bu yüzden hiçbir ortağı olmaksızın sadece O'na ibadet edilmesi vaciptir.
وقوله تعالى: (وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ) ينبه به تعالى على ضلال من ضل في وصفه تعالى بأن له ولدا، كما يزعم من قاله من اليهود في العزير، ومن قال من النصارى في المسيح وكما قال المشركون من العرب في الملائكة: إنها بنات الله، تعالى الله عما يقولون علوا كبيرا.
Allah Teâlâ'nın: (وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ) “ve bilgisizce O'na oğullar ve kızlar uydurdular” kavli; Yahudilerden Üzeyr hakkında, Hristiyanlardan Mesîh hakkında bu iddiada bulunan kimselerin ve Arap müşriklerinin melekler hakkında: “Onlar Allah'ın kızlarıdır” dedikleri gibi, O'nun çocuğu olduğunu niteleyerek sapan kimselerin bu sapıklığına dikkat çekmektedir. Allah onların söylediklerinden pek yüce, pek büyüktür.
ومعنى قوله [تعالى] (وَخَرَقُوا) أي: واختلقوا وائتفكوا، وتخرّصوا وكذبوا، كما قاله علماء السلف. قال علي بن أبي طلحة عن ابن عباس: (وَخَرَقُوا) يعني: أنهم تخرصوا.
[Teâlâ]'nın { وَخَرَقُوا } “ve uydurdular” kavlinin anlamı; selef ulemasının belirttiği gibi: “uydurdular, iftira ettiler, yalan yere saçmaladılar ve yalan söylediler” demektir. Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan [naklen], { وَخَرَقُوا } hakkında: “Yani yalan yere saçmalayıp uydurdular” dediğini nakletmiştir.
وقال العوفي عنه: (وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ) قال: جعلوا له بنين وبنات. وقال مجاهد: (وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ) قال: كذبوا. وكذا قال الحسن. وقال الضحاك: وضعوا، وقال السُّدِّي: قطعوا.
el-Avfî, ondan naklen (وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ) “ve bilgisizce O'na oğullar ve kızlar uydurdular” kavli hakkında şöyle demiştir: “O'na oğullar ve kızlar isnat ettiler.” Mücâhid: (وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ) hakkında: “Yalan söylediler” demiştir. el-Hasan da böyle demiştir. Dahhâk: “İftira edip koydular”, es-Süddî ise: “Uydurup kestirip attılar” demiştir.
قال ابن جرير: فتأويل الكلام إذًا: وجعلوا لله الجن شركاء في عبادتهم إياه، وهو المنفرد بخلقهم بغير شريك ولا ظهير (وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ) يقول: وتخرصوا لله كذبا، فافتعلوا له بنين وبنات بغير علم بحقيقة ما يقولون، ولكن جهلا بالله وبعظمته، وأنه لا ينبغي إن كان إلها أن يكون له بنون وبنات ولا صاحبة، ولا أن يشركه في خلقه شريك.
İbn Cerîr der ki: Buna göre kelamın tefsiri şöyledir: Onlar O'na ibadetlerinde cinleri Allah'a ortak kıldılar ; oysa O, hiçbir ortağı ve yardımcısı olmaksızın onları yaratmada tektir. (وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ) derken ise; söylediklerinin hakikatine dair bir bilgiye sahip olmaksızın, Allah'a ve O'nun azametine dair cahilliklerinden ötürü Allah'a yalan yere saçmalayıp iftira ettiler, O'na oğullar ve kızlar uydurdular. Oysa O ilah olduğuna göre O'nun oğullarının, kızlarının ve bir eşinin olması, yahut yaratışında O'na bir ortağın ortak olması asla yaraşmaz.
ولهذا قال تعالى: (سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ) أي: تقدس وتنزه وتعاظم عما يصفه هؤلاء الجهلة الضالون من الأولاد والأنداد، والنظراء والشركاء.
İşte bu sebeple Allah Teâlâ: (سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ) “O, onların nitelemelerinden münezzeh ve çok yücedir” buyurmuştur. Yani O, bu cahil ve sapıkların nitelediği çocuklardan, denklerden, benzerlerden ve ortaklardan mukaddestir, münezzehtir ve yücedir.
{بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٠١)}
{بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٠١)} “Göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır. O'nun bir eşi olmadığı halde nasıl çocuğu olabilir? Her şeyi O yaratmıştır ve O her şeyi hakkıyla bilendir.”
(بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) أي: مبدع السموات والآرض وخالقهما ومنشئهما و [محدثها] على غير مثال سبق، كما قال مجاهد والسُّدِّي. ومنه سميت البدعة بدعة؛ لأنه لا نظير لها فيما سلف.
(بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) “Göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır” yani Mücâhid ve es-Süddî'nin dediği gibi ; gökleri ve yeri eşsizce var eden, onları yaratan, inşa eden ve geçmişte benzeri bir örnek olmaksızın [ihdas eden]dir . Geçmişte bir benzeri bulunmadığı için bid'ate de bu kökten hareketle bid'at denilmiştir.
(أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ) أي: كيف يكون له ولد، ولم تكن له صاحبة؟ أي: والولد إنما يكون متولدا عن شيئين متناسبين، والله لا يناسبه ولا يشابهه شيء من خلقه؛ لأنه خالق كل شيء، فلا صاحبة له ولا ولد، كما قال تعالى: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا * لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا * [تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا * أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا * وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا * إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ إِلا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا * لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا] * وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا} [مريم: ٨٨ - ٩٥].
(أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ) “Nasıl çocuğu olabilir?” yani bir eşi olmadığı halde O'nun nasıl çocuğu olabilir? Çocuk ancak birbirine denk iki varlıktan doğar; Allah'a ise yaratılmışlarından hiçbir şey denk ve benzer olamaz; çünkü O her şeyin yaratıcısıdır . Dolayısıyla O'nun ne bir eşi ne de bir çocuğu vardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا * لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا * [تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا * أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا * وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا * إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ إِلا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا * لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا] * وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا} [Meryem: 88-95] “'Rahmân çocuk edindi' dediler. Andolsun ki çok çirkin bir şey ortaya attınız. Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden ötürü neredeyse gökler parçalanacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecekti! Oysa Rahmân'a çocuk edinmek yaraşmaz. Göklerde ve yerde bulunan herkes Rahmân'a ancak kul olarak gelecektir. Andolsun O, onları kuşatmış ve teker teker saymıştır. Ve onların hepsi kıyamet günü O'na tek başına gelecektir.”
(وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) فبين تعالى أنه الذي خلق كل شيء، وأنه بكل شيء عليم، فكيف يكون له صاحبة من خلقه تناسبه؟ وهو الذي لا نظير له فأنى يكون له ولد؟ تعالى الله عن ذلك علوا كبيرا.
(وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) “Her şeyi O yaratmıştır ve O her şeyi hakkıyla bilendir.” Allah Teâlâ her şeyi yaratanın ve her şeyi hakkıyla bilenin Kendisi olduğunu açıklamıştır; o halde yaratılmışları arasından O'na denk olabilecek bir eş O'nun için nasıl söz konusu olabilir? O ki hiçbir dengi ve benzeri yoktur, öyleyse nasıl çocuğu olabilir? Allah bundan pek yüce, pek büyüktür.
{ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلَهَ إِلا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٠٢) لا تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٠٣)}
{ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلَهَ إِلا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٠٢) لا تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٠٣)} “İşte Rabbiniz olan Allah budur. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; her şeyin yaratıcısıdır, öyleyse O'na kulluk edin. O, her şeye vekildir. Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder. O, lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır.”
يقول تعالى: (ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ) أي: الذي خلق كل شيء ولا ولد له ولا صاحبة، (لا إِلَهَ إِلا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ) فاعبدوه وحده لا شريك له، وأقروا له بالوحدانية، وأنه لا إله إلا
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur.” Yani her şeyi yaratan, ne bir çocuğu ne de bir eşi olan O'dur. { لا إِلَهَ إِلا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; her şeyin yaratıcısıdır, öyleyse O'na kulluk edin.” O halde hiçbir ortağı olmaksızın yalnızca O'na kulluk edin; O'nun birliğini ve O'ndan başka hiçbir ilahın
هو، وأنه لا ولد له ولا والد، ولا صاحبة له ولا نظير ولا عديل (وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ) أي: حفيظ ورقيب يدبر كل ما سواه، ويرزقهم ويكلؤهم بالليل والنهار.
yoktur; O'nun ne çocuğu ne babası, ne eşi ne benzeri ne de dengi vardır. (وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ) “O, her şeye vekildir” yani O'ndan başka her şeyi idare eden, onları rızıklandıran, gece ve gündüz onları koruyup gözeten bir koruyucu ve gözetleyicidir.
وقوله تعالى: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ) فيه أقوال للأئمة من السلف:
Allah Teâlâ'nın: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ) “Gözler O'nu idrak edemez” kavli hakkında selef imamlarının çeşitli görüşleri vardır:
أحدها: لا تدركه في الدنيا، وإن كانت تراه في الآخرة كما تواترت به الأخبار عن رسول الله ﷺ من غير ما طريق ثابت في الصحاح والمسانيد والسنن، كما قال مسروق عن عائشة أنها قالت: من زعم أن محمدا أبصر ربه فقد كذب. [وفي رواية: على الله] فإن الله يقول: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ)
Birincisi: Âhirette O'nu görecek olsa bile dünyada gözler O'nu idrak edemez. Nitekim Resûlullah ﷺ'den Sahîhlerde, Müsnedlerde ve Sünenlerde sabit olan birden fazla yolla gelen mütevatir rivayetler buna delalet etmektedir. Mesrûk'un Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kim Muhammed'in Rabbini gördüğünü iddia ederse yalan söylemiştir. [Bir rivayette: Allah'a iftira etmiştir] ” Zira Allah Teâlâ: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ) “Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder” buyurmaktadır.
رواه ابن أبي حاتم من حديث أبي بكر بن عَيَّاش، عن عاصم بن أبي النَّجُود، عن أبي الضحى، عن مسروق. ورواه غير واحد عن مسروق، وثبت في الصحيح وغيره عن عائشة غير وجه
Bunu İbn Ebî Hâtim, Ebû Bekr b. Ayyâş hadisinden, o Âsım b. Ebi'n-Necûd'dan, o Ebu'd-Duhâ'dan, o da Mesrûk'tan rivayet etmiştir. Bunu Mesrûk'tan birden fazla kişi rivayet etmiş olup Âişe'den Sahîh'te ve diğer eserlerde farklı yollarla sabit olmuştur .
وقد خالفها ابن عباس، فعنه إطلاق الرؤية، وعنه أنه رآه بفؤاده مرتين. والمسألة تذكر في أول "سورة النجم" إن شاء الله [تعالى]
İbn Abbâs ise ona muhalefet etmiştir. Ondan mutlak olarak görme rivayeti geldiği gibi, O'nu kalbiyle iki defa gördüğü rivayeti de gelmiştir. Bu mesele [yüce] Allah'ın izniyle "Necm Suresi"nin başında zikredilecektir.
وقال ابن أبي حاتم: ذكر محمد بن مسلم، حدثنا أحمد بن إبراهيم الدَّوْرَقِي، حدثنا يحيى بن مَعِين قال: سمعت إسماعيل بن عُليَّة يقول في قول الله تعالى: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ) قال: هذا في الدنيا. قال: وذكر أبي، عن هشام بن عبيد الله أنه قال نحو ذلك.
İbn Ebî Hâtim der ki: Muhammed b. Müslim zikretti, bize Ahmed b. İbrâhim ed-Devrakî anlattı, bize Yahyâ b. Maîn anlattı ve dedi ki: İsmâil b. Uleyye'nin Allah Teâlâ'nın: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ) “Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder” kavli hakkında: “Bu dünyadadır” dediğini işittim. Dedi ki: Babam, Hişâm b. Ubeydullah'tan onun da buna benzer söylediğini zikretti.
وقال آخرون: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ) أي: جميعها، وهذا مخصص بما ثبت من رؤية المؤمنين له في الآخرة
Başkaları ise: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ) “Gözler O'nu idrak edemez” yani gözlerin bütünü O'nu göremez, demişlerdir; bu da müminlerin âhirette O'nu görmelerine dair sabit olan rivayetlerle tahsis edilmiştir .
وقال آخرون، من المعتزلة بمقتضى ما فهموه من الآية: إنه لا يرى في الدنيا ولا في الآخرة. فخالفوا أهل السنة والجماعة في ذلك، مع ما ارتكبوه من الجهل بما دل عليه كتاب الله وسنة رسوله. أما الكتاب، فقوله تعالى: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ * إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ} [القيامة: ٢٢، ٢٣]، وقال تعالى عن الكافرين: {كَلا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ} [المطففين: ١٥].
Mutezileden olan diğer bazıları ise bu ayetten anladıkları gereğince: “O ne dünyada ne de âhirette görülür” demişlerdir. Allah'ın Kitabı'nın ve Resûlü'nün sünnetinin delalet ettiği hususlardaki cehaletleriyle birlikte bu konuda Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'e muhalefet etmişlerdir. Kitap'taki delile gelince, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ * إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ} [el-Kıyâme: 22-23] “O gün birtakım yüzler parıldayacak, Rablerine bakacaktır.” Allah Teâlâ kâfirler hakkında ise: {كَلا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ} [el-Mutaffifîn: 15] “Hayır! Şüphesiz onlar o gün Rablerinden perdelenmişlerdir” buyurmuştur.
قال الإمام الشافعي: فدل هذا على أن المؤمنين لا يُحْجَبُون عنه ﵎.
İmam Şâfiî şöyle demiştir: “Bu, müminlerin O radıyallâhu anh'dan perdelenmeyeceklerine delalet etmektedir.”
وأما السنة، فقد تواترت الأخبار عن أبي سعيد، وأبي هريرة، وأنس، وجرير، وصُهَيْب، وبلال، وغير واحد من الصحابة عن النبي ﷺ: أن المؤمنين يرون الله في الدار الآخرة في العرصات، وفي روضات الجنات، جعلنا الله تعالى منهم بمنه وكرمه آمين.
Sünnete gelince; Ebû Saîd, Ebû Hureyre, Enes, Cerîr, Suheyb, Bilâl ve sahâbeden birçok kişiden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilen haberler tevatür derecesine ulaşmıştır ki: Şüphesiz müminler âhiret yurdunda, mahşer meydanlarında ve cennet bahçelerinde Allah'ı göreceklerdir. Allah Teâlâ lütuf ve keremiyle bizi de onlardan eylesin, âmin.
وقيل: المراد بقوله: (لا تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ) أي: العقول. رواه ابن أبي حاتم عن علي بن الحسين، عن الفلاس، عن ابن مهدي، عن أبي الحصين يحيى بن الحصين قارئ أهل مكة أنه قال ذلك. وهذا غريب جدًا، وخلاف ظاهر الآية، وكأنه اعتقد أن الإدراك في معنى الرؤية، والله [﷾] أعلم.
(لا تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ) “Gözler O'nu idrak edemez” kavliyle akılların kastedildiği de söylenmiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim, Ali b. el-Huseyn'den, o el-Fellâs'tan, o İbn Mehdî'den, o Ebü'l-Husayn Yahyâ b. el-Husayn el-Kârî Mekke ehlinden nakletmiştir ki o böyle demiştir. Bu pek gariptir ve ayetin zahirine aykırıdır; sanki o idraki görme anlamında kabul etmiştir; en doğrusunu Allah [azze ve celle] bilir.
وقال آخرون: لا منافاة بين إثبات الرؤية ونفي الإدراك، فإن الإدراك أخص من الرؤية، ولا يلزم من نفي الأخص انتفاء الأعم. ثم اختلف هؤلاء في الإدراك المنفي، ما هو؟ فقيل: معرفة الحقيقة، فإن هذا لا يعلمه إلا هو وإن رآه المؤمنون، كما أن من رأى القمر فإنه لا يدرك حقيقته وكنهه وماهيته، فالعظيم أولى بذلك وله المثل الأعلى.
Başkaları ise şöyle demiştir: Görmeyi (rü'yet) ispat etmek ile idraki nefyetmek arasında bir çelişki yoktur; zira idrak, görmekten daha özeldir (ehass). Daha özel olanın nefyedilmesi, daha genel olanın (eamm) yokluğunu gerektirmez. Sonra bunlar nefyedilen idrakin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Hakikati bilmektir, denilmiştir; çünkü müminler O'nu görseler bile bunu ancak O bilir. Nitekim ayı gören kimse onun hakikatini, künhünü ve mahiyetini idrak edemez. el-Azîm olan Allah buna çok daha layıktır ve en yüce misal O'nundur.
وقال آخرون: المراد بالإدراك الإحاطة. قالوا: ولا يلزم من عدم الإحاطة عدم الرؤية كما لا يلزم من عدم إحاطة العلم عدم العلم، قال الله تعالى: {وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا} [طه: ١١٠]، وفي صحيح مسلم: "لا أحصي ثناء عليك أنت كما أثنيت على نفسك" ولا يلزم من هذا عدم الثناء، فكذلك هذا.
Diğerleri ise: İdrakten kastedilen ihâtadır (tamamen kuşatmaktır), demişlerdir. Dediler ki: İhâtasızlık görmenin yokluğunu gerektirmez; nitekim bilginin kuşatamaması da bilginin yokluğunu gerektirmez. Allah Teâlâ: {وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا} [Tâhâ: 110] “Onlar ise O'nu ilim bakımından kuşatamazlar” buyurmuştur. Sahîh-i Müslim'de de şöyle geçer: “Sana olan övgüyü sayıp bitiremem; Sen Kendini övdüğün gibisin.” Bundan övgünün yokluğu gerekmez; işte bu da böyledir.
قال العَوْفي، عن ابن عباس في قوله تعالى: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ) قال: لا يحيط بصر أحد بالملك.
el-Avfî, İbn Abbâs'ın Allah Teâlâ'nın: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ) “Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder” kavli hakkında şöyle dediğini nakleder: “Hiç kimsenin gözü Melik'i kuşatamaz.”
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعة، حدثنا عمرو بن حماد بن طلحة القناد، حدثنا أسباط عن سماك، عن عِكْرِمة، أنه قيل له: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ)؟ قال: ألست ترى السماء؟ قال: بلى. قال: فكلها ترى؟.
İbn Ebî Hâtim der ki: Bize Ebû Zür'a anlattı, bize Amr b. Hammâd b. Talha el-Kannâd anlattı, bize Esbât, Simâk'tan, o İkrime'den anlattı: Kendisine (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ) “Gözler O'nu idrak edemez” [ayeti] sorulduğunda: “Sen gökyüzünü görmüyor musun?” dedi. Adam: “Evet” dedi. İkrime: “Peki onun tamamını görebiliyor musun?” dedi.
وقال سعيد بن أبي عَرُوبَة، عن قتادة: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ) هو أعظم من أن تدركه الأبصار.
Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den nakletti ki: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ) “Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder” [hakkında]; “O, gözlerin Kendisini idrak etmesinden çok daha büyüktür” demiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا سعد بن عبد الله بن عبد الحكم، حدثنا خالد بن عبد الرحمن، حدثنا أبو عرفجة، عن عطية العوفي في قوله تعالى: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ * إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ} [القيامة: ٢٢، ٢٣]، قال: هم ينظرون إلى الله، لا تحيط أبصارهم به من عظمته، وبصره محيط بهم. فذلك قوله: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ)
İbn Cerîr der ki: Bize Sa'd b. Abdillâh b. Abdilhakem anlattı, bize Hâlid b. Abdirrahmân anlattı, bize Ebû Arfece, Atıyye el-Avfî'den anlattı ki o, Allah Teâlâ'nın: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ * إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ} [el-Kıyâme: 22-23] “O gün birtakım yüzler parıldayacak, Rablerine bakacaktır” kavli hakkında şöyle demiştir: “Onlar Allah'a bakarlar, fakat O'nun azametinden ötürü gözleri O'nu kuşatamaz; O'nun görmesi ise onları kuşatır. İşte bu O'nun: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ) “Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder” kavlidir.”
وقد ورد في تفسير هذه الآية حديث. رواه ابن أبي حاتم هاهنا، فقال:
Bu ayetin tefsirinde bir hadis de vârid olmuştur. İbn Ebî Hâtim bunu burada rivayet edip şöyle demiştir:
حدثنا أبو زرعة، حدثنا مِنْجَاب بن الحارث السهمي حدثنا بشر بن عمارة، عن أبي روق، عن عطية العوفي، عن أبي سعيد الخدري، عن رسول الله ﷺ في قوله: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ) قال: "لو أن الجن والإنس والشياطين والملائكة منذ خلقوا إلى أن فَنُوا صُفّوا صفًا واحدًا،
Bize Ebû Zür'a anlattı, bize Mincâb b. el-Hâris es-Sehmî anlattı, bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, [o] Atıyye el-Avfî'den, [o] Ebû Saîd el-Hudrî'den, [o da] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: {لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ} “Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder” kavli hakkında şöyle buyurduğunu anlattı: «لو أن الجن والإنس والشياطين والملائكة منذ خلقوا إلى أن فَنُوا صُفّوا صفًا واحدًا» «Cinler, insanlar, şeytanlar ve melekler yaratıldıkları andan yok olacakları zamana kadar tek bir saf halinde dizilselerdi...»
ما أحاطوا بالله أبدا".
Allah'ı asla kuşatamazlardı.”
غريب لا يعرف إلا من هذا الوجه، ولم يروه أحد من أصحاب الكتب الستة والله أعلم.
Garib bir rivayettir, sadece bu yolla bilinir ve Kütüb-i Sitte sahiplerinden hiçbiri bunu rivayet etmemiştir ; en doğrusunu Allah bilir.
وقال آخرون في [قوله تعالى] (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ) بما رواه الترمذي في جامعه، وابن أبي عاصم في كتاب "السنة" له، وابن أبي حاتم في تفسيره، وابن مَرْدُوَيه أيضا، والحاكم في مستدركه، من حديث الحكم بن أبان قال: سمعت عِكْرِمة يقول: سمعت ابن عباس يقول: رأى محمد ربه ﵎. فقلت: أليس الله يقول: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ) الآية؟ فقال: لي "لا أم لك. ذلك نوره، الذي هو نوره، إذا تجلى بنوره لا يدركه شيء". وفي رواية: "لا يقوم له شيء".
Başkaları [Allah Teâlâ'nın] (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ) “Gözler O'nu idrak edemez” kavli hakkında Tirmizî'nin Câmi'inde, İbn Ebî Âsım'ın "es-Sünne" adlı kitabında, İbn Ebî Hâtim'in Tefsir'inde, ayrıca İbn Merdûye'nin ve Hâkim'in Müstedrek'inde Hakem b. Ebân hadisinden rivayet ettiklerine dayanmışlardır; o şöyle demiştir: İkrime'nin şöyle dediğini işittim: İbn Abbâs'ın: “Muhammed Rabbini radıyallâhu anh gördü” dediğini işittim. Bunun üzerine: “Allah Teâlâ: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ) 'Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder' ayetini buyurmamış mıdır?” dedim. Bana şöyle dedi: “Anasız kalasıca! O, bizzat Kendi nuru olan nurudur; nuruyla tecelli ettiği zaman hiçbir şey O'nu idrak edemez.” Bir rivayette ise: “Hiçbir şey O'nun karşısında duramaz” denmiştir.
قال الحاكم: صحيح على شرط الشيخين، ولم يخرجاه
Hâkim: “Şeyhayn'ın şartına göre sahihtir, fakat tahric etmemişlerdir” demiştir .
وفي معنى هذا الأثر ما ثبت في الصحيحين، عن أبي موسى الأشعري، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله لا ينام، ولا ينبغي له أن ينام يخفض القسط ويرفعه، يرفع إليه عمل الليل قبل عمل النهار، وعمل النهار قبل عمل الليل، حجابه النور -أو: النار -لو كشفه لأحرقت سُبُحات وجهه ما انتهى إليه بصره من خلقه"
Bu rivayetin anlamında Sahîhayn'da Ebû Mûsâ el-Eş'arî radıyallâhu anh'dan sabit olan şu hadis vardır: Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah uyumaz, uyumak O'na yaraşmaz da. Adaleti (mizanı) alçaltır ve yükseltir. Gece ameli gündüz amelinden önce, gündüz ameli de gece amelinden önce O'na yükseltilir. O'nun hicabı nurdur -veya ateştir-; eğer onu açacak olsa, vechinin nurları/azameti, basarının yaratılmışlarından ulaştığı her şeyi yakıp kül ederdi.”
وفي الكتب المتقدمة: إن الله تعالى قال لموسى لما سأل الرؤية: يا موسى، إنه لا يراني حي إلا مات، ولا يابس إلا تدهده. أي: تدعثر. وقال تعالى: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} [الأعراف: ١٤٣] ونفي هذا الأثر الإدراك الخاص لا ينفي الرؤية يوم القيامة يتجلى لعباده المؤمنين كما يشاء. فأما جلاله وعظمته على ما هو عليه -تعالى وتقدس وتنزه -فلا تدركه الأبصار؛ ولهذا كانت أم المؤمنين عائشة، ﵂، تثبت الرؤية في الدار الآخرة وتنفيها في الدنيا، وتحتج بهذه الآية: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ) فالذي نفته الإدراك الذي هو بمعنى رؤية العظمة والجلال على ما هو عليه، فإن ذلك غير ممكن للبشر، ولا للملائكة ولا لشيء.
Önceki kitaplarda şöyle yer alır: Mûsâ görmeyi talep ettiğinde Allah Teâlâ ona: “Ey Mûsâ! Hiçbir canlı Beni görüp de ölmemezlik edemez, hiçbir kuru şey de un ufak olup yuvarlanmamazlık edemez” buyurmuştur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} [el-A'râf: 143] “Rabbi dağa tecelli edince onu paramparça etti ve Mûsâ baygın düştü. Ayılınca: 'Seni tenzih ederim, Sana tövbe ettim ve ben inananların ilkiyim' dedi.” Bu rivayetin özel idraki nefyetmesi, kıyamet günündeki görmeyi (rü'yeti) nefyetmez ; O, dilediği şekilde mümin kullarına tecelli eder. O'nun -yüce, mukaddes ve münezzeh olan- olduğu gibi celâline ve azametine gelince, bunu gözler idrak edemez. İşte bu sebeple Müminlerin Annesi Âişe radıyallâhu anhâ âhiret yurdunda görmeyi ispat edip dünyada nefyetmiş ve bu: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ) “Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder” ayetiyle delil getirmiştir. Onun nefyettiği şey, azamet ve celâli olduğu gibi görme manasındaki idraktir; zira bu ne insanlar ne melekler ne de hiçbir şey için mümkün değildir.
وقوله: (وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ) أي: يحيط بها ويعلمها على ما هي عليه؛ لأنه خلقها كما قال تعالى: {أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} [الملك: ١٤].
Ayetteki: (وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ) “O ise bütün gözleri idrak eder” kavli; yani onları kuşatır ve oldukları gibi bilir, çünkü onları Kendisi yaratmıştır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} [el-Mülk: 14] “Yaratan bilmez mi? O, lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır.”
وقد يكون عبر بالأبصار عن المبصرين، كما قال السُّدِّي في قوله: (لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ)
Bazen de “gözler” (el-ebsâr) ifadesiyle bizzat görenler (el-mubsırûn) kastedilmiş olabilir; nitekim es-Süddî, { لا تُدْرِكُهُ الأبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأبْصَارَ } “Gözler O'nu idrak edemez, O ise bütün gözleri idrak eder” kavli hakkında şöyle demiştir:
لا يراه شيء وهو يرى الخلائق.
“Hiçbir şey O'nu göremez, O ise mahlukatı görür” demiştir.
وقال أبو العالية في قوله [تعالى] (وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ) اللطيف باستخراجها، الخبير بمكانها. والله أعلم.
Ebû Âliye, [Allah Teâlâ'nın] (وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ) “O, lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır” kavli hakkında: “Onları açığa çıkarmada lütuf sahibi, bulundukları yeri çok iyi bilendir” demiştir. En doğrusunu Allah bilir.
وهذا كما قال تعالى إخبارا عن لقمان فيما وعظ به ابنه: {يَا بُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ} [لقمان: ١٦].
Bu, Allah Teâlâ'nın Lokmân'ın oğluna verdiği öğüt hakkında haber verdiği şu kavli gibidir: {يَا بُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ} [Lokmân: 16] “Yavrucuğum! Yaptığın iş bir hardal tanesi ağırlığında olsa, bir kayanın içinde yahut göklerde veya yerin derinliklerinde bulunsa bile Allah onu getirir. Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır.”
{قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤) وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥)}
{قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤) وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥)} “Doğrusu size Rabbinizden basiretler (gönül gözünü açacak deliller) gelmiştir. Artık kim görürse kendi lehine, kim de körlük ederse kendi aleyhinedir. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim. İşte ayetleri böylece türlü türlü açıklıyoruz ki 'Sen ders almışsın' desinler ve biz de onu bilen bir topluluğa iyice açıklayalım.”
البصائر: هي البينات والحجج التي اشتمل عليها القرآن، وما جاء به الرسول ﷺ (فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ) مثل قوله: {مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا} [الإسراء: ١٥]؛ ولهذا قال: (وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا) لما ذكر البصائر قال:
Basiretler; Kur'an'ın ve Resûlullah ﷺ'in getirdiği şeylerin ihtiva ettiği açık deliller ve hüccetlerdir. (فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ) “Artık kim görürse kendi lehine” kavli, O'nun şu kavli gibidir: {مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا} [el-İsrâ: 15] “Kim doğru yolu bulursa ancak kendi lehine doğru yolu bulmuş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur.” İşte bu sebeple basiretleri zikredince:
(وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا) أي: فإنما يعود وبال ذلك عليه، كقوله: {فَإِنَّهَا لا تَعْمَى الأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} [الحج: ٤٦].
(وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا) “kim de körlük ederse kendi aleyhinedir” buyurmuştur; yani bunun vebali ancak kendi aleyhine döner. Nitekim şöyle buyurmuştur: {فَإِنَّهَا لا تَعْمَى الأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} [el-Hac: 46] “Gerçek şu ki, gözler kör olmaz; lâkin göğüslerdeki kalpler kör olur.”
(وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ) أي: بحافظ ولا رقيب، بل أنا مبلغ والله يهدي من يشاء ويضل من يشاء.
(وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ) “Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim” yani bir koruyucu ve gözetleyici değilim; aksine ben bir tebliğciyim, Allah ise dilediğini hidayete erdirir, dilediğini de saptırır.
وقوله: (وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ) أي: وكما فصلنا الآيات في هذه السورة، من بيان التوحيد وأنه لا إله إلا هو، هكذا نوضح الآيات ونفسرها ونبينها في كل موطن لجهالة الجاهلين، وليقول المشركون والكافرون المكذبون: دارست يا محمد من قبلك من أهل الكتاب وقارأتهم وتعلمت منهم.
Ayetteki: (وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ) “İşte ayetleri böylece türlü türlü açıklıyoruz” kavli; yani tevhidin beyanı ve O'ndan başka ilah olmadığı konusunda bu surede ayetleri açıkladığımız gibi, cahillerin cehaletine karşı her yerde ayetleri böyle açıklar, tefsir eder ve beyan ederiz; müşrikler ve yalanlayan kâfirler de: “Ey Muhammed! Sen senden önceki Ehl-i Kitap'tan ders aldın, onlarla karşılıklı okudun ve onlardan öğrendin” desinler diye.
هكذا قال ابن عباس، ومجاهد، وسعيد بن جُبَيْر، والضحاك، وغيرهم.
İbn Abbâs, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, ed-Dahhâk ve başkaları böyle demişlerdir.
وقد قال الطبراني: حدثنا عبد الله بن أحمد، حدثنا أبي، حدثنا سفيان بن عيينة، عن عمرو بن دينار، عن عمرو بن كيسان، سمعت ابن عباس يقرأ: (دَارَسْتَ) تلوتَ، خاصمتَ، جادلتَ
Nitekim et-Taberânî şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Ahmed anlattı, bize babam anlattı, bize Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o da Amr b. Keysân'dan anlattı: İbn Abbâs'ı (دَارَسْتَ) şeklinde okurken işittim; okudun, tartıştın, mücadele ettin [demektir].
وهذا كما قال تعالى إخبارا عن كذبهم وعنادهم: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِِلَّا إِفْكٌ افْتَرَاهُ وَأَعَانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ فَقَدْ جَاءُوا ظُلْمًا وَزُورًا * وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا [فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا] } [الفرقان: ٤، ٥]، وقال تعالى إخبارًا عن زعيمهم وكاذبهم: {إِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ * فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ * ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ * ثُمَّ نَظَرَ * ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ * ثُمَّ أَدْبَرَ وَاسْتَكْبَرَ * فَقَالَ إِنْ هَذَا إِلا سِحْرٌ يُؤْثَرُ * إِنْ هَذَا إِلا قَوْلُ الْبَشَرِ} [المدثر: ١٨ - ٢٥].
Bu, Allah Teâlâ'nın onların yalanlarını ve inatlarını haber vererek şöyle buyurması gibidir: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِِلَّا إِفْكٌ افْتَرَاهُ وَأَعَانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ فَقَدْ جَاءُوا ظُلْمًا وَزُورًا * وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا [فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا] } [el-Furkān: 4, 5] “İnkâr edenler: 'Bu (Kur'an), onun uydurduğu bir yalandan başkası değildir. Başka bir topluluk da bu hususta ona yardım etmiştir' dediler. Böylece onlar kesinlikle bir haksızlık ve iftira ortaya koydular. Yine dediler ki: 'Bu, öncekilerin masallarıdır; onları yazdırmıştır da sabah akşam kendisine okunmaktadır.'” Allah Teâlâ onların elebaşları ve yalancıları hakkında haber vererek şöyle buyurmuştur: {إِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ * فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ * ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ * ثُمَّ نَظَرَ * ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ * ثُمَّ أَدْبَرَ وَاسْتَكْبَرَ * فَقَالَ إِنْ هَذَا إِلا سِحْرٌ يُؤْثَرُ * إِنْ هَذَا إِلا قَوْلُ الْبَشَرِ} [el-Müddessir: 18-25] “Çünkü o, düşündü ve ölçüp biçti. Canı çıksın, nasıl da ölçüp biçti! Sonra canı çıksın, nasıl da ölçüp biçti! Sonra baktı. Sonra yüzünü ekşitti, kaşlarını çattı. Sonra da arkasını dönüp büyüklük tasladı ve: 'Bu, rivayet edilip gelen bir sihirden başka bir şey değildir. Bu, insan sözünden başka bir şey değildir' dedi.”
وقوله: (وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ) أي: ولنوضحه لقوم يعلمون الحق فيتبعونه، والباطل فيجتنبونه. فلله تعالى الحكمة البالغة في إضلال أولئك، وبيان الحق لهؤلاء. كما قال تعالى: {يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا [وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلا الْفَاسِقِينَ]} [البقرة: ٢٦]، وقال تعالى: {لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ} [الحج: ٥٣]
[Allah Teâlâ'nın] {وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} “Ve onu, bilen bir kavme açıklayalım diye” [şeklindeki] buyruğu; yani hakkı bilip ona tâbi olan, bâtılı da [bilip] ondan sakınan bir topluluğa onu açıklayalım diye [böyle yapmaktayız] demektir. Zira şunları saptırmada, bunlara da hakkı açıklamakta Allah Teâlâ'nın erişilmez bir hikmeti vardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا [وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلا الْفَاسِقِينَ]} [el-Bakara: 26] “[Allah] onunla birçok kimseyi saptırır, birçok kimseyi de doğru yola iletir. [Oysa O, bununla ancak yoldan çıkmış fâsıkları saptırır.]” Allah Teâlâ [ayrıca] şöyle buyurmuştur: {لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ} [el-Hac: 53] “(Bu), şeytanın kattığı şeyi kalplerinde hastalık bulunanlar ve kalpleri kaskatı olanlar için bir imtihan kılmak içindir. Şüphesiz zalimler, [haktan] uzak bir ayrılık içindedirler.”
وقال تعالى: {وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلا مَلائِكَةً وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا وَلا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلا هُوَ} [المدثر: ٣١].
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلا مَلائِكَةً وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا وَلا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلا هُوَ} [el-Müddessir: 31] “Biz cehennemin bekçilerini sadece melekler kıldık. Onların sayısını da inkâr edenler için bir imtihan vesilesi yaptık; ta ki kendilerine kitap verilenler kesin bilgi edinsin, iman edenlerin imanı artsın, kendilerine kitap verilenler ve müminler şüpheye düşmesin; kalplerinde hastalık bulunanlar ile kâfirler de: 'Allah bu misalle neyi murat etti?' desinler. İşte böylece Allah dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir. Rabbinin ordularını ancak O bilir.”
وقال [تعالى] {وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا} [الإسراء: ٨٢] وقال تعالى: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} [فصلت: ٤٤]، إلى غير ذلك من الآيات الدالة على أنه تعالى أنزل القرآن هدى للمتقين، وأنه يضل به من يشاء ويهدي من يشاء: ولهذا قال هاهنا: (وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ) وقرأ بعضهم: (وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ)
[Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur {وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا} [el-İsrâ: 82] “Biz Kur'an'dan, müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiririz. O, zalimlerin ise sadece ziyanını artırır.” Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} [Fussilet: 44] “De ki: 'O, iman edenler için bir hidayet ve şifadır. İnanmayanların ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o, onlara karşı bir körlüktür. İşte onlara uzak bir yerden seslenilmektedir.'” Allah Teâlâ'nın Kur'an'ı müttakîler için bir hidayet olarak indirdiğine, onunla dilediğini saptırıp dilediğini hidayete erdirdiğine delalet eden daha başka ayetler de vardır. İşte bu yüzden burada şöyle buyurmuştur: (وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ) “İşte ayetleri böylece türlü türlü açıklıyoruz ki 'Sen ders almışsın' desinler ve biz de onu bilen bir topluluğa iyice açıklayalım.” Bazıları da bunu: (وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ) şeklinde okumuştur.
قال التميمي، عن ابن عباس: "درست" أي: قرأت وتعلمت. وكذا قال مجاهد، والسُّدِّي والضحاك، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم.
et-Temîmî, İbn Abbâs'tan rivayet etti: "Deraste (دَرَسْتَ)" yani: okudun ve öğrendin [demektir]. Mücâhid, es-Süddî, ed-Dahhâk ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de böyle demiştir.
وقال عبد الرزاق، عن مَعْمَر، قال الحسن: "وَلِيَقُولُوا دَرَسْت"، يقول: تقادمت وانمحت. وقال عبد الرزاق أيضا: أنبأنا ابن عيينة، عن عمرو بن دينار، سمعت ابن الزبير يقول: إن صبيانا يقرؤون هاهنا: "دَرَسَتْ"، وإنما هي: "دَرَسْتَ".
Abdürrezzâk, Ma'mer'den bildirdi; el-Hasan şöyle dedi: "Ve liyekūlû deraset (وَلِيَقُولُوا دَرَسَتْ)"; eskidi ve silinip gitti demektedir. Abdürrezzâk yine şöyle dedi: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan haber verdi; İbnü'z-Zübeyr'in şöyle dediğini işittim: Birtakım çocuklar burada "dereset (دَرَسَتْ)" diye okuyorlar, halbuki o ancak "deraste (دَرَسْتَ)"dır.
وقال شعبة: حدثنا أبو إسحاق الهمداني قال في قراءة ابن مسعود: "دَرَسَتْ" بغير ألف، بنصب السين ووقف على التاء.
Şu'be şöyle dedi: Bize Ebû İshâk el-Hemedânî anlattı, dedi ki: İbn Mes'ûd'un kıraatinde elifsiz olarak sin'in fethası ve tâ üzerinde vakıf ile "dereset (دَرَسَتْ)" şeklindedir.
وقال ابن جرير: ومعناه انمحت وتقادمت، أي: إن هذا الذي تتلوه علينا قد مر بنا قديمًا، وتطاولت مدته.
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bunun manası silinip gitti ve eskidi demektir; yani senin bize okuduğun bu şey eskiden bize uğramıştı ve üzerinden uzun zaman geçti [demektir].
وقال سعيد بن أبي عَرُوبَة، عن قتادة أنه قرأها: "دُرِسَتْ" أي: قُرئت وتُعُلِّمت.
Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den onun bunu: "duriset (دُرِسَتْ)" yani okundu ve öğrenildi şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir.
وقال معمر، عن قتادة: "دُرِسَتْ": قرئت. وفي حرف ابن مسعود "دَرَسَ".
Ma'mer, Katâde'den rivayet etti: "Duriset (دُرِسَتْ)": okundu [demektir]. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise "derase (دَرَسَ)" şeklindedir.
وقال أبو عبيد القاسم بن سلام: حدثنا حجاج، عن هارون قال: هي في حرف أبي بن كعب وابن مسعود: "وليقولوا دَرَس". قال: يعنون النبي ﷺ أنه قرأ
Ebû Ubeyd el-Kāsım b. Sellâm şöyle dedi: Bize Haccâc, Hârûn'dan anlattı, o şöyle dedi: O, Übey b. Ka'b ve İbn Mes'ûd'un kıraatinde: "Ve liyekūlû derase (وليقولوا دَرَس)" şeklindedir. Dedi ki: Bununla Peygamber ﷺ'in okuduğunu kastetmektedirler.
وهذا غريب، فقد روي عن أبي بن كعب خلاف هذا، قال أبو بكر بن مَرْدُوَيه: حدثنا محمد بن أحمد بن إبراهيم، حدثنا الحسن بن الليث، حدثنا أبو سلمة، حدثنا أحمد بن أبي بَزَّة المكي، حدثنا وهب بن زَمَعَة، عن أبيه، عن حميد الأعرج، عن مجاهد، عن ابن عباس، عن أبي بن كعب
Bu gariptir; nitekim Übey b. Ka'b'dan bunun aksi rivayet edilmiştir. Ebû Bekir b. Merdûye şöyle dedi: Bize Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm anlattı, bize el-Hasen b. el-Leys anlattı, bize Ebû Seleme anlattı, bize Mekkî [olan] Ahmed b. Ebî Bezze anlattı, bize Vehb b. Zemea babasından, o Humeyd el-A'rec'den, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan, o da Übey b. Ka'b'dan anlattı:
قال: أقرأني رسول الله ﷺ: (وَلِيَقُولُوا دَرَسْت).
O dedi ki: Resûlullah ﷺ bana: (وَلِيَقُولُوا دَرَسْت) “ve 'Sen ders almışsın' desinler diye” şeklinde okuttu.
ورواه الحاكم في مستدركه، من حديث وهب بن زمعة، وقال: يعني بجزم السين، ونصب التاء، ثم قال: صحيح الإسناد ولم يخرجاه
Bunu el-Hâkim de el-Müstedrek'inde Vehb b. Zemea hadisinden rivayet etti ve: Yani sin'in sükûnu ve tâ'nın fethasıyla dedi, sonra da şöyle dedi: İsnadı sahihtir fakat ikisi tahric etmemiştir.
{اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦) وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧)}
{اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦) وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧)} “Rabbinden sana vahyolunana uy; O'ndan başka ilah yoktur. Müşriklerden de yüz çevir. Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı. Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık. Sen onların üzerinde bir vekil de değilsin.”
يقول تعالى آمرا لرسوله ﷺ ولمن اتَّبع طريقته: (اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ) أي: اقتد به، واقتف أثره، واعمل به؛ فإن ما أوحي إليك من ربك هو الحق الذي لا مِرْية فيه؛ لأنه لا إله إلا هو.
Allah Teâlâ Resûlü ﷺ'e ve onun yoluna uyanlara emrederek şöyle buyurmaktadır: (اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ) “Rabbinden sana vahyolunana uy” yani ona iktida et, izinden git ve onunla amel et; zira Rabbinden sana vahyedilen şey, kendisinde hiçbir şüphe olmayan haktır; çünkü O'ndan başka ilah yoktur.
(وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ) أي: اعف عنهم واصفح، واحتمل أذاهم، حتى يفتح الله لك وينصرك ويظفرك عليهم.
(وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ) “Müşriklerden de yüz çevir” yani onları affet, hoş gör ve eziyetlerine katlan; ta ki Allah senin için bir fetih nasip edip sana yardım edene ve seni onlara galip kılana kadar.
واعلم أن لله حكمة في إضلالهم، فإنه لو شاء لهدى الناس كلهم جميعا [ولو شاء الله لجمعهم على الهدى]
Bil ki onları saptırmasında Allah'ın bir hikmeti vardır. Şüphesiz O dileseydi bütün insanları toptan hidayete erdirirdi [ve eğer Allah dileseydi onları hidayet üzerinde toplardı].
(وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا) أي: بل له المشيئة والحكمة فيما يشاؤه ويختاره، لا يسأل عما يفعل وهم يسألون.
(وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا) “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı” yani bilakis dilediği ve seçtiği şeyde meşîet ve hikmet O'nundur; O, yaptığından sorumlu tutulmaz, onlar ise sorumlu tutulurlar.
وقوله: (وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا) أي: حافظا تحفظ أعمالهم وأقوالهم (وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ) أي: موكل على أرزاقهم وأمورهم {إِنْ عَلَيْكَ إِلا الْبَلاغُ} كما قال تعالى: {فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ * لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُسَيْطِرٍ} [الغاشية: ٢١، ٢٢]، وقال {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} [الرعد: ٤٠]
Ve O'nun: (وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا) “Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık” kavli; yani amellerini ve sözlerini koruyan bir muhafız [kılmadık]. (وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ) “Sen onların üzerinde bir vekil de değilsin” yani onların rızıklarına ve işlerine vekil kılınmış değilsin; {إِنْ عَلَيْكَ إِلا الْبَلاغُ} “Sana düşen ancak tebliğdir.” Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ * لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُسَيْطِرٍ} [el-Gāşiye: 21, 22] “Artık öğüt ver; çünkü sen ancak bir öğüt vericisin. Sen onların üzerinde bir zorba değilsin.” Ve şöyle buyurmuştur: {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} [er-Ra'd: 40] “Sana düşen ancak tebliğ etmek, bize düşen ise hesaba çekmektir.”
{وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨)}
{وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨)} “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki, onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler. İşte böylece biz her ümmete kendi yaptıklarını süslü gösterdik. Sonra dönüşleri ancak Rablerinedir. O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir.”
يقول تعالى ناهيا لرسوله ﷺ والمؤمنين عن سب آلهة المشركين، وإن كان فيه مصلحة، إلا أنه يترتب عليه مفسدة أعظم منها، وهي مقابلة المشركين بسب إله المؤمنين، وهو الله لا إله إلا هو.
Allah Teâlâ Resûlü ﷺ'i ve müminleri müşriklerin ilahlarına sövmekten nehyetmektedir; zira bunda bir maslahat bulunsa dahi, ondan daha büyük bir mefsedet doğmaktadır ki o da müşriklerin buna karşılık müminlerin ilahı olan -ki O, kendisinden başka ilah olmayan Allah'tır- sövmeleridir.
كما قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في هذه الآية: قالوا: يا محمد، لتنتهين عن سبك آلهتنا، أو لنهجون ربك، فنهاهم الله أن يسبوا أوثانهم، (فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ)
Nitekim Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini aktarmıştır: Onlar dediler ki: 'Ey Muhammed! Ya ilahlarımıza sövmekten vazgeçersin ya da biz kesinlikle senin Rabbine hakaret ederiz.' Bunun üzerine Allah, putlarına sövmelerini nehyetti: (فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ) “onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler.”
وقال عبد الرزاق، عن معمر، عن قتادة: كان المسلمون يسبون أصنام الكفار، فيسب الكفار الله
Abdürrezzâk, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den şöyle rivayet etmiştir: Müslümanlar kâfirlerin putlarına söverlerdi, kâfirler de Allah'a söverlerdi
عدوا بغير علم، فأنزل الله: (وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ)
haddi aşarak bilgisizce. Bunun üzerine Allah: (وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ) “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin” ayetini indirdi.
وروى ابن جرير وابن أبي حاتم، عن السُّدِّي أنه قال في تفسير هذه الآية: لما حضر أبا طالب الموت قالت قريش: انطلقوا فلندخل على هذا الرجل، فلنأمره أن ينهى عنا ابن أخيه، فإنا نستحيي أن نقتله بعد موته، فتقول العرب: كان يمنعهم فلما مات قتلوه. فانطلق أبو سفيان، وأبو جهل، والنضر بن الحارث، وأمية، وأبي ابنا خلف، وعقبة بن أبي مُعِيط، وعمرو بن العاص، والأسود بن البَخْتَري وبعثوا رجلا منهم يقال له: "المطلب"، قالوا: استأذن لنا على أبي طالب، فأتى أبا طالب فقال: هؤلاء مشيخة قومك يريدون الدخول عليك، فأذن لهم عليه، فدخلوا عليه فقالوا: يا أبا طالب، أنت كبيرنا وسيدنا، وإن محمدًا قد آذانا وآذى آلهتنا، فنحب أن تدعوه فتنهاه عن ذكر آلهتنا، ولندَعْه وإلهه. فدعاه، فجاء النبي ﷺ، فقال له أبو طالب: هؤلاء قومك وبنو عمك. قال رسول الله ﷺ: "ما تريدون؟ ". قالوا: نريد أن تدعنا وآلهتنا، ولندَعْك وإلهك. قال له أبو طالب: قد أنصفك قومك، فاقبل منهم، فقال النبي ﷺ "أرأيتم إن أعطيتكم هذا، هل أنتم معطي كلمة إن تكلمتم بها ملكتم بها العرب، ودانت لكم بها العجم، وأدت لكم الخراج؟ " قال أبو جهل: وأبيك لنعطينكها وعشرة أمثالها [قال] فما هي؟ قال: "قولوا لا إله إلا الله". فأبوا واشمأزوا. قال أبو طالب: يا ابن أخي، قل غيرها، فإن قومك قد فزعوا منها. قال: " يا عم، ما أنا بالذي أقول غيرها، حتى يأتوا بالشمس فيضعوها في يدي، ولو أتوا بالشمس فوضعوها في يدي ما قلت غيرها". إرَادَةَ أن يُؤيسَهم، فغضبوا وقالوا: لتكفن عن شتم آلهتنا، أو لنشتمنك ونشتم من يأمرك فذلك قوله: (فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ)
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den onun bu ayetin tefsirinde şöyle dediğini rivayet ettiler: Ebû Tâlib'e ölüm yaklaştığında Kureyş dedi ki: 'Yürüyün, şu adamın yanına girelim de kardeşinin oğlunu bizden nehyetmesini ona emredelim; zira onun ölümünden sonra onu öldürmekten çekiniriz de Araplar: 'O hayattayken onlara engel oluyordu, ölünce onu öldürdüler' derler.' Bunun üzerine Ebû Süfyân, Ebû Cehl, en-Nadr b. el-Hâris, Ümeyye ve Übeyy ki Halef'in iki oğludur, Ukbe b. Ebî Muayt, Amr b. el-Âs ve el-Esved b. el-Bahterî gittiler ve aralarından "el-Muttalib" denilen bir adamı gönderdiler. Dediler ki: 'Ebû Tâlib'in yanına girmemiz için bizim adımıza izin iste.' Adam Ebû Tâlib'e gelip: 'Kavminin ileri gelenleri senin yanına girmek istiyorlar' dedi. Onlara içeri girmeleri için izin verdi. Yanına girdiler ve dediler ki: 'Ey Ebû Tâlib! Sen bizim büyüğümüz ve efendimizsin. Muhammed bize ve ilahlarımıza eziyet etti. Onu çağırıp ilahlarımızı anmaktan nehyetmeni istiyoruz; biz de onu ilahıyla baş başa bırakalım.' Bunun üzerine onu çağırdı, Peygamber ﷺ geldi. Ebû Tâlib ona: 'İşte bunlar kavmin ve amcanın oğullarıdır' dedi. Resûlullah ﷺ: "Ne istiyorsunuz?" buyurdu. Onlar: 'Bizi ve ilahlarımızı rahat bırakmanı, bizim de seni ve ilahını rahat bırakmamızı istiyoruz' dediler. Ebû Tâlib ona: 'Kavmin sana karşı insaflı davrandı, tekliflerini kabul et' dedi. Bunun üzerine Peygamber ﷺ: "Görüşünüz nedir; eğer ben size bunu verirsem, söylediğiniz takdirde Araplara hükmedeceğiniz, Acemlerin size boyun eğeceği ve size cizye ödeyeceği bir kelimeyi bana verir misiniz?" buyurdu. Ebû Cehl: 'Baban hakkı için evet, onu ve on mislini sana veririz. [Dedi ki:] O nedir?' dedi. "Lâ ilâhe illallâh deyin" buyurdu. İmtina ettiler ve nefretle kaçındılar. Ebû Tâlib: 'Ey kardeşimin oğlu! Ondan başka bir şey söyle; zira kavmin bundan ürktü' dedi. [Hz. Peygamber]: "Ey amca! Güneşi getirip elime koysalar bile -onları ümitsizliğe düşürmek kastıyla- bundan başkasını söyleyecek değilim; güneşi getirip elime koysalar yine bundan başkasını söylemem" buyurdu. Bunun üzerine öfkelendiler ve: 'Ya ilahlarımıza sövmekten vazgeçersin ya da kesinlikle sana da, sana emredene de söveriz' dediler. İşte bu, O'nun: (فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ) “onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler” kavlidir.
ومن هذا القبيل -وهو ترك المصلحة لمفسدة أرجح منها -ما جاء في الصحيح أن رسول الله ﷺ قال: "ملعون من سب والديه". قالوا يا رسول الله، وكيف يسب الرجل والديه؟ قال: "يسب أبا الرجل فيسب أباه، ويسب أمه فيسب أمه". أو كما قال، ﵇
Bu kabilden -ki o daha baskın bir mefsedet sebebiyle maslahatı terk etmektir- Sahîh'te rivayet edilen şu hadistir: Resûlullah ﷺ: "Kişinin anne babasına sövmesi lânetlenmiştir" buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü! Bir adam anne babasına nasıl söver?' dediler. Şöyle buyurdu: "Bir adamın babasına söver, o da onun babasına söver; onun annesine söver, o da onun annesine söver." Veya aleyhisselâm'ın buyurduğu gibi.
وقوله تعالى: (كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ) أي: وكما زينا لهؤلاء القوم حبّ أصنامهم والمحاماة لها والانتصار، كذلك زينا لكل أمة من الأمم الخالية على الضلال عملهم الذي كانوا فيه، ولله الحجة البالغة، والحكمة التامة فيما يشاؤه ويختاره. (ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ) أي: معادهم ومصيرهم، (فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) أي: يجازيهم بأعمالهم، إن خيرًا فخير، وإن شرًا فشر.
Allah Teâlâ'nın: {كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ} “Böylece her ümmete amellerini süslü gösterdik” kavli; yani bu kavme putlarını sevmeyi, onları savunup arka çıkmayı süslü gösterdiğimiz gibi, sapkınlık üzere geçmiş önceki ümmetlerin her birine de içinde bulundukları amellerini öylece süslü gösterdik, demektir. Dilediği ve seçtiği hususlarda üstün delil (el-hüccetü'l-bâliğa) ve eksiksiz hikmet Allah'a aittir. {ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ} “Sonra dönüşleri ancak Rablerinedir” yani varacakları yer ve akıbetleri O'nadır. {فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Artık O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verir” yani amellerinin karşılığını onlara verir; şayet hayırsa hayırla, şerse şerle [cezalandırır].
{وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ (١٠٩) وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠)}
{وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ (١٠٩) وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠)} “Eğer kendilerine bir ayet (mucize) gelirse ona mutlaka inanacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: 'Ayetler ancak Allah'ın katındadır.' Onlara o (ayetler) geldiği zaman da inanmayacaklarını size bildiren nedir? Biz onların gönüllerini ve gözlerini, ilk defa inanmadıkları gibi tersine çeviririz ve onları taşkınlıkları içinde şaşkınca bocalayarak bırakırız.”
يقول تعالى إخبارًا عن المشركين: إنهم أقسموا بالله جهد أيمانهم، أي: حلفوا أيمانًا مؤكدة (لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ) أي: معجزة وخارق، (لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا) أي: ليصدقنها، (قُلْ إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ) أي: قل يا محمد لهؤلاء الذين يسألونك الآيات تعنتًا وكفرًا وعنادًا، لا على سبيل الهدى والاسترشاد: إنما مرجع هذه الآيات إلى الله، إن شاء أجابكم، وإن شاء ترككم، كما قال، قال ابن جرير:
Allah Teâlâ müşrikler hakkında haber vererek buyuruyor ki: Onlar var güçleriyle Allah'a yemin ettiler, yani kesin yeminler ettiler: (لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ) “Eğer kendilerine bir ayet (mucize) gelirse” yani bir mucize ve olağanüstü bir delil gelirse, (لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا) “ona mutlaka inanacaklarına dair” yani onu kesinlikle tasdik edeceklerine [yemin ettiler]. (قُلْ إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ) “De ki: 'Ayetler ancak Allah'ın katındadır'” yani ey Muhammed, hidayet ve doğru yolu arama gayesiyle değil de inatlaşma, inkâr ve taassup yüzünden senden mucizeler isteyen bu kimselere de ki: Bu ayetlerin mercii ancak Allah'adır; dilerse isteğinize icabet eder, dilerse sizi bırakır. Nitekim şöyle demiştir, İbn Cerîr dedi ki:
حدثنا هَنَّاد حدثنا يونس بن بُكَيْر، حدثنا أبو مَعْشَر، عن محمد بن كعب القُرَظِي قال: كلم رسول الله ﷺ قريشًا، فقالوا: يا محمد، تخبرنا أن موسى كان معه عصا يضرب بها الحجر فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا، وتخبرنا أن عيسى كان يحيي الموتى، وتخبرنا أن ثمود كانت لهم ناقة، فأتنا من الآيات حتى نصدقك. فقال رسول الله ﷺ: "أي شيء تحبون أن آتيكم به؟ ". قالوا: تجعل لنا الصفا ذهبا. فقال لهم: "فإن فعلت تصدقوني؟ ". قالوا: نعم، والله لئن فعلت لنتبعك أجمعين. فقام رسول الله ﷺ يدعو، فجاءه جبريل، ﵇، فقال له: لك ما شئت، إن شئت أصبح الصفا ذهبا، ولئن أرسل آية فلم يصدقوا عند ذلك ليعذبنهم، وإن شئت فاتركهم حتى يتوب تائبهم. فقال رسول الله [ﷺ] بل يتوب تائبهم". فأنزل الله: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ إلى قوله [تعالى] يَجْهَلُونَ
Bize Hennâd anlattı, bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, bize Ebû Ma'şer, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den anlattı, dedi ki: Resûlullah ﷺ Kureyş ile konuştu. Onlar: 'Ey Muhammed! Sen bize Mûsâ'nın beraberinde taşa vurup ondan on iki pınar fışkırttığı bir asâsı olduğunu haber veriyorsun; Îsâ'nın ölüleri dirilttiğini haber veriyorsun; Semûd kavminin bir devesi olduğunu haber veriyorsun. Bize de mucizelerden getir ki seni tasdik edelim' dediler. Resûlullah ﷺ: "Size ne getirmemi istersiniz?" buyurdu. 'Safâ tepesini bizim için altın yapmanı' dediler. Onlara: "Bunu yaparsam beni tasdik eder misiniz?" buyurdu. 'Evet, Allah'a yemin olsun ki eğer yaparsan hep birden sana uyarız' dediler. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ dua etmek için ayağa kalktı; Cebrâîl -aleyhisselâm- ona gelip şöyle dedi: 'Dilediğin senindir; dilersen Safâ altın olur, ancak bir ayet (mucize) gönderilir de buna rağmen tasdik etmezlerse o takdirde kesinlikle onları azaplandırır; dilersen onları bırak da aralarından tevbe eden tevbe etsin.' Bunun üzerine Resûlullah [ﷺ]: "Bilakis tevbe edenleri tevbe etsin" buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ ayetinden [Teâlâ'nın] يَجْهَلُونَ kavline kadar olan kısmı indirdi.
وهذا مرسل وله شواهد من وجوه أخر. وقال الله تعالى: وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالآيَاتِ إِلا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الأَوَّلُونَ [وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا وَمَا نُرْسِلُ بِالآيَاتِ إِلا تَخْوِيفًا] [الإسراء: ٥٩].
Bu mürseldir ve başka vecihlerden şahitleri vardır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالآيَاتِ إِلا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الأَوَّلُونَ [وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا وَمَا نُرْسِلُ بِالآيَاتِ إِلا تَخْوِيفًا] [el-İsrâ: 59] “Bizi ayetleri (mucizeleri) göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır. Semûd'a da açık bir mucize olarak o dişi deveyi vermiştik de ona zulmettiler. Biz ayetleri ancak korkutmak için göndeririz.”
وقوله تعالى: وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ قيل: المخاطب ب وَمَا يُشْعِرُكُمْ المشركون، وإليه ذهب مجاهد كأنه يقول لهم: وما يدريكم بصدقكم في هذه الأيمان التي تقسمون بها. وعلى هذا فالقراءة: "إنها إذا جاءت لا يؤمنون" بكسر "إنها" على استئناف الخبر عنهم بنفي الإيمان عند مجيء الآيات التي طلبوها، وقراءة بعضهم: "أنها إذا جاءت لا تؤمنون" بالتاء المثناة من فوق.
Allah Teâlâ'nın: وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ “Onlara o geldiği zaman da inanmayacaklarını size bildiren nedir?” kavlinde denildi ki: وَمَا يُشْعِرُكُمْ ile muhatap olanlar müşriklerdir; Mücâhid bu görüşe gitmiştir. Sanki onlara: 'Yaptığınız bu yeminlerde sadık olduğunuzu size bildiren nedir?' demektedir. Buna göre kıraat, istinaf (yeni bir cümle) olarak istedikleri ayetler geldiğinde onların inanmayacağını haber vermek üzere "İnnehâ"nın kesresiyle: "İnnehâ izâ câet lâ yü'minûn" şeklindedir. Bazılarının kıraati ise yukarıdan iki noktalı tâ ile: "Ennehâ izâ câet lâ tü'minûn" şeklindedir.
وقيل: المخاطب بقوله: (وَمَا يُشْعِرُكُمْ) المؤمنون، أي: وما يدريكم أيها المؤمنون، وعلى هذا فيجوز في (أَنَّهَا) الكسر كالأول والفتح على أنه معمول يشعركم. وعلى هذا فتكون "لا" في قوله: (أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ) صلة كما في قوله: مَا مَنَعَكَ أَلا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ [الأعراف: ١٢]، وقوله وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ [الأنبياء: ٩٥]. أي: ما منعك أن تسجد إذ
Denildi ki: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ} “Size bildiren nedir?” buyruğunda muhatap olanlar müminlerdir. Yani: Ey müminler, size bildiren nedir? Buna göre {أَنَّهَا} lafzında bir önceki vecihte olduğu gibi kesre ile [okunuş] caiz olduğu gibi, "yeş‘urukum" fiilinin mamûlü olarak fetha ile [okunuş da] caizdir. Yine buna göre {أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ} kavlindeki "lâ" (لا), tıpkı: {مَا مَنَعَكَ أَلا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ} [el-A‘râf: 12] “Sana emrettiğimde seni secde etmekten alıkoyan neydi?” ve {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ} [el-Enbiyâ: 95] “Helak ettiğimiz bir memlekete haramdır ki onlar [artık dünyaya] dönemezler” kavillerinde olduğu gibi sıladır (zaittir/pekiştirme edatıdır). Yani: [Sana] emrettiğim zaman secde etmekten...
أمرتك وحرام أنهم يرجعون. وتقديره في هذه الآية: وما يدريكم -أيها المؤمنون الذين تودون لهم ذلك حرصا على إيمانهم -أنها إذا جاءتهم الآيات يؤمنون
emrettiğimde ve onların dönmeleri haramdır. Bu ayetteki takdiri ise şöyledir: Onların iman etmelerine olan hırsınızdan ötürü bunu onlar için arzu eden ey müminler! Onlara ayetler geldiğinde iman edeceklerini size bildiren nedir?
وقال بعضهم: (إنها) بمعنى لعلها.
Bazıları da dedi ki: (إنها) "İnnehâ", "leallehâ (umulur ki o)" manasındadır.
قال ابن جرير: وذكروا أن ذلك كذلك في قراءة أبي بن كعب. قال: وقد ذكر عن العرب سماعا: ذهب إلى السوق أنك تشتري لي شيئًا"ب بمعنى: لعلك تشتري.
İbn Cerîr şöyle dedi: Bunun Übey b. Ka'b'ın kıraatinde böyle olduğunu zikrettiler. Dedi ki: Araplardan işitilerek şöyle aktarılmıştır: "Dehebe ile's-sûkı ennekye teşterî lî şey'en" yani: 'Umulur ki satın alırsın' [manasındadır].
قال: وقد قيل: إن قول عدي بن زيد العبادي من هذا:
Dedi ki: Adiy b. Zeyd el-İbâdî'nin şu sözünün de bu kabilden olduğu söylenmiştir:
أعاذل ما يُدْريك أنّ مَنيَّتي … إلى سَاعَةٍ في اليوم أو في ضُحَى الغَد
Ey beni kınayan kadın! Ecelimin günün bir vaktinde yahut yarının kuşluğunda olacağını (olmayacağını) sana bildiren nedir?
وقد اختار هذا القول ابن جرير وذكر عليه شواهد من أشعار العرب والله [تعالى] أعلم.
İbn Cerîr bu görüşü tercih etmiş ve buna Arap şiirinden deliller zikretmiştir. En doğrusunu Allah [Teâlâ] bilir.
وقوله تعالى: (وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ) قال العَوفي عن ابن عباس في هذه الآية: لما جحد المشركون ما أنزل الله لم تثبت قلوبهم على شيء ورُدَّت عن كل أمر.
Allah Teâlâ'nın: (وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ) “Biz onların gönüllerini ve gözlerini, ilk defa inanmadıkları gibi tersine çeviririz” kavli hakkında el-Avfî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Müşrikler Allah'ın indirdiğini inkâr edince kalpleri hiçbir şey üzerinde sebat etmedi ve her işten geri çevrildi.
وقال مجاهد: (وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ [كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ]) ونحول بينهم وبين الإيمان ولو جاءتهم كل آية، فلا يؤمنون، كما حلنا بينهم وبين الإيمان أول مرة.
Mücâhid şöyle demiştir: (وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ [كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ]) “Biz onların gönüllerini ve gözlerini, ilk defa inanmadıkları gibi tersine çeviririz”; kendilerine her türlü mucize gelse bile onlarla iman arasına engel koyarız da ilk defa onlarla iman arasına engel koyduğumuz gibi inanmazlar.
وكذا قال عِكْرِمة وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم.
İkrime ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de böyle demiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس أنه قال: أخبر الله ما العباد قائلون قبل أن يقولوه وعملهم قبل أن يعملوه. قال: {وَلا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ} [فاطر: ١٤]، [وقال]
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: Allah, kulların söylemeden önce ne söyleyeceklerini ve işlemeden önce ne amel işleyeceklerini haber vermiştir. O şöyle buyurmuştur: {وَلا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ} [Fâtır: 14] “Sana her şeyden haberdar olan (Allah) gibi kimse haber veremez.” [Ve şöyle buyurmuştur:]
{أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ [وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ * أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ * أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ] لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} [الزمر: ٥٦ - ٥٨] فأخبر سبحانه أنهم لو ردوا لم يقدروا على الهدى، وقال: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} [الأنعام: ٢٨]، وقال (وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ) قال: لو ردوا إلى الدنيا لحيل بينهم وبين الهدى، كما حلنا بينهم وبينه أول مرة وهم في الدنيا. وقوله: (وَنَذَرُهُمْ) أي: نتركهم (فِي طُغْيَانِهِمْ) قال ابن عباس والسُّدِّي: في كفرهم. وقال أبو العالية والربيع بن أنس وقتادة: في ضلالهم.
{أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ [وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ * أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ * أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ] لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} [ez-Zümer: 56-58] “Kişinin: 'Allah'ın yanında (kullukta) yaptığım taşkınlıktan dolayı yazıklar olsun bana! Gerçekten ben alay edenlerdendim' demesinden; yahut: 'Eğer Allah bana hidayet verseydi elbette müttakîlerden olurdum' demesinden; yahut azabı gördüğü zaman: 'Keşke benim için bir kez daha (dünyaya dönüş) olsaydı da iyilik edenlerden olsaydım' demesinden önce (Kur'an'a uyun).” Sübhânehu ve Teâlâ onların geri döndürülseler bile hidayete güç yetiremeyeceklerini haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} [el-En'âm: 28] “Eğer geri döndürülselerdi kendilerine yasaklanan şeylere mutlaka geri dönerlerdi. Şüphesiz onlar yalancıdırlar.” Ve: (وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ) “Biz onların gönüllerini ve gözlerini, ilk defa inanmadıkları gibi tersine çeviririz” buyurmuştur. Dedi ki: Eğer dünyaya geri döndürülselerdi, onlar dünyadayken ilk defa kendileriyle hidayet arasına engel koyduğumuz gibi yine onlarla hidayet arasına engel konulurdu. O'nun: (وَنَذَرُهُمْ) kavli; yani onları bırakırız, (فِي طُغْيَانِهِمْ) “taşkınlıkları içinde”; İbn Abbâs ve es-Süddî: 'Küfürleri içinde' demişlerdir. Ebü'l-Âliye, er-Rebî' b. Enes ve Katâde ise: 'Sapıklıkları içinde' demişlerdir.
(يَعْمَهُونَ) قال الأعمش: يلعبون. وقال ابن عباس، ومجاهد، وأبو العالية، والربيع، وأبو مالك، وغيره: في كفرهم يترددون.
[Âyette geçen] (ya'mehûn) (يَعْمَهُونَ) [ifadesi hakkında] A'meş: "Oynarlar" demiştir. İbn Abbâs, Mücâhid, Ebu'l-Âliye, er-Rebî', Ebû Mâlik ve başkaları ise: "Küfürleri içinde bocalayıp dururlar" demişlerdir.
{وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١)}
{وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١)} “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi; fakat onların çoğu cahillik etmektedirler.”
يقول تعالى: ولو أننا أجبنا سؤال هؤلاء الذين أقسموا بالله جهد أيمانهم {لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا} فنزلنا عليهم الملائكة، أي: تخبرهم بالرسالة من الله بتصديق الرسل، كما سألوا فقالوا: {أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلا} [الإسراء: ٩٢] {قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ} [الأنعام: ١٢٤]، {وَقَالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا} [الفرقان: ٢١].
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Eğer kendilerine bir ayet (mucize) gelirse kesinlikle ona inanacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin eden {لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا} şu kimselerin isteğine icabet edip onlara melekleri indirseydik; yani elçileri tasdik hususunda Allah'tan gelen elçilik görevini onlara bildirselerdi; nitekim şöyle isteyip demişlerdi: {أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلا} [el-İsrâ: 92] “Yahut Allah'ı ve melekleri kefil (veya açıkça karşımıza) getirmedikçe”, {قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ} [el-En'âm: 124] “Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız dediler”, {وَقَالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا} [el-Furkān: 21] “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar: 'Bize melekler indirilmeli veya Rabbimizi görmeli değil miydik?' dediler. Andolsun ki onlar kendi içlerinde büyüklük tasladılar ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar.”