وهذا اختيار ابن جرير أن المراد بذلك [الإنصات في الصلاة وفي الخطبة؛ لما جاء في الأحاديث من الأمر بالإنصات] خلف الإمام وحال الخطبة.
İbn Cerîr'in tercihi de bununla [namazda ve hutbede susmanın kastedildiği yönündedir; zira hadislerde imamın arkasında ve hutbe esnasında susma emri gelmiştir] .
وقال عبد الرزاق، عن الثوري، عن ليث، عن مجاهد أنه كره إذا مر الإمام بآية خوف أو بآية رحمة أن يقول أحد من خلفه شيئا، قال: السكوت.
Abdurrezzâk, Sevrî'den, o Leys'ten, o Mücâhid'den; imam bir korku veya rahmet ayetine geldiğinde arkasındakilerden birinin bir şey söylemesini mekruh gördüğünü nakletmiş ve: "Susmaktır" demiştir.
وقال مبارك بن فَضَالة، عن الحسن: إذا جلست إلى القرآن، فأنصت له.
Mübârek b. Fedâle, Hasen'den şöyle dediğini nakletmiştir: Kur'an'ın [okunduğu meclisin] yanına oturduğun vakit, onu susup dinle.
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو سعيد مولى بني هاشم، حدثنا عباد بن ميسرة، عن الحسن، عن أبي هريرة، ﵁؛ أن رسول الله ﷺ قال: "من استمع إلى آية من كتاب الله، كتبت له حسنة مضاعفة، ومن تلاها كانت له نورًا يوم القيامة". تفرد به أحمد ﵀.
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Benî Hâşim'in azatlısı Ebû Saîd anlattı, bize Abbâd b. Meysere, Hasen'den, o Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim Allah'ın Kitabı'ndan bir ayeti dinlerse, ona kat kat sevap yazılır. Kim de onu okursa, kıyamet gününde onun için bir nur olur." Ahmed rahimehullâh bu rivayette tek kalmıştır.
{وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ (٢٠٥) إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ (٢٠٦)}
{وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ (٢٠٥) إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ (٢٠٦)} “Kendi kendine, yalvararak ve ürpererek, yüksek olmayan bir sesle sabah akşam Rabbini an ve gafillerden olma. Şüphesiz Rabbinin katında olanlar, O'na ibadet etmekten büyüklenmezler; O'nu tesbih ederler ve yalnız O'na secde ederler.”
يأمر تعالى بذكره أول النهار وآخره، كما أمر بعبادته في هذين الوقتين في قوله: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ} [ق: ٣٩] وقد كان هذا قبل أن تفرض الصلوات الخمس ليلة الإسراء، وهذه الآية مكية.
Yüce [Allah], şu ayetinde bu iki vakitte ibadet edilmesini emrettiği gibi günün başında ve sonunda zikredilmesini emretmektedir: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ} [Kâf: 39] “Güneşin doğuşundan önce ve batışından önce Rabbini hamd ile tesbih et.” Bu ise İsrâ gecesinde beş vakit namaz farz kılınmadan önceydi ve bu ayet Mekkîdir.
وقال هاهنا بالغدو -وهو أوائل النهار: (وَالآصَالِ) جمع أصيل، كما أن الأيمان جمع يمين.
Burada sabahleyin -ki günün ilk vakitleridir- buyurmuştur. {وَالآصَالِ} ise 'Eymân' (الأيمان) kelimesinin 'yemîn'in (يمين) çoğulu olması gibi, 'asîl'in (أصيل) çoğuludur.
وأما قوله: (تَضَرُّعًا وَخِيفَةً) أي: اذكر ربك في نفسك رهبة ورغبة، وبالقول لا جهرًا؛ ولهذا
[Yüce Allah'ın]: {تَضَرُّعًا وَخِيفَةً} “yalvararak ve korkarak” buyruğuna gelince; yani Rabbini içinden korku ve ümitle, sözle de yüksek sesle olmaksızın zikret [demektir]. Bundan dolayıdır ki
قال: (وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ) وهكذا يستحب أن يكون الذكر لا يكون نداء و [لا] جهرًا بليغًا؛ ولهذا لما سألوا رسول الله ﷺ فقالوا: أقريب ربنا فنناجيه أم بعيد فنناديه؟ فأنزل الله: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ} [البقرة: ١٨٦]
{وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ} “yüksek olmayan bir sesle” buyurmuştur. Zikrin bu şekilde, seslenerek/bağırarak ve [aşırı] yüksek sesle olmaması müstehaptır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: "Rabbimiz yakın mıdır ki O'na fısıltıyla yakaralım, yoksa uzak mıdır ki O'na seslenelim?" dediklerinde Allah Teâlâ şu ayeti indirmiştir: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ} [el-Bakara: 186] “Kullarım sana beni sorduklarında [söyle]: Ben şüphesiz [onlara] yakınım. Dua ettiği zaman dua edenin dileğine karşılık veririm.”
وفي الصحيحين عن أبي موسى الأشعري قال: رفع الناس أصواتهم بالدعاء في بعض الأسفار، فقال لهم النبي ﷺ: "أيها الناس، أربعوا على أنفسكم، فإنكم لا تدعون أصمَّ ولا غائبًا؛ إن الذي تدعونه سميع قريب"
Sahîhayn'da Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den şöyle rivayet edilmiştir: İnsanlar bir yolculukta dua ederken seslerini yükselttiler. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Kendinize acıyın/ölçülü olun; zira siz ne bir sağıra ne de uzaktaki birine dua ediyorsunuz. Şüphesiz dua ettiğiniz [Allah], hakkıyla işitendir, çok yakındır."
وقد يكون المراد من هذه الآية كما في قوله تعالى: {وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا} [الإسراء: ١١٠] فإن المشركين كانوا إذا سمعوا القرآن سبوه، وسبوا من أنزله، و [سبوا] من جاء به؛ فأمره الله تعالى ألا يجهر به، لئلا ينال منه المشركون، ولا يخافت به عن أصحابه فلا يسمعهم، وليتخذ سبيلا بين الجهر والإسرار. وكذا قال في هذه الآية الكريمة: (وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ)
Bu ayetten murat, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi de olabilir: {وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا} [el-İsrâ: 110] “Namazında sesini pek yükseltme, pek de gizleme; ikisi arasında bir yol tut.” Çünkü müşrikler Kur'an'ı duyduklarında ona, onu indirene ve [onu] getirene söverlerdi. Bu sebeple Allah Teâlâ, müşrikler ona dil uzatmasınlar diye sesini pek yükseltmemesini ve ashâbına duyuramayacak kadar da gizlememesini; sesli okuma ile gizli okuma arasında bir yol tutmasını emretti. Nitekim bu yüce ayette de şöyle buyurmuştur: {وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ} “Yüksek olmayan bir sesle sabah akşam [Rabbini an] ve gafillerden olma.”
وقد زعم ابن جرير وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم قبله: أن المراد بهذه الآية: أمر السامع للقرآن في حال استماعه بالذكر على هذه الصفة. وهذا بعيد مناف للإنصات المأمور به، ثم المراد بذلك في الصلاة، كما تقدم، أو الصلاة والخطبة، ومعلوم أن الإنصات إذ ذاك أفضل من الذكر باللسان، سواء كان سرًا أو جهرًا، فهذا الذي قالاه لم يتابعا عليه، بل المراد الحض على كثرة الذكر من العباد بالغدو والآصال، لئلا يكونوا من الغافلين؛ ولهذا مدح الملائكة الذين يسبحون الليل والنهار لا يفترون، فقال: (إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ [وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ]) وإنما ذكرهم بهذا ليتشبه بهم في كثرة طاعتهم وعبادتهم؛ ولهذا شرع لنا السجود هاهنا لما ذكر سجودهم لله، ﷿، كما جاء في الحديث: "ألا تصفون كما تصف الملائكة عند ربها، يتمون الصفوف الأوَل، ويتَراصُّون في الصف"
İbn Cerîr ve ondan önce Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem, bu ayetten muradın; Kur'an'ı dinleyenin, dinleme anında bu vasıfta zikretmesi emri olduğunu ileri sürmüşlerdir. Bu ise uzak bir [görüş] olup, emredilen susup dinleme (inṣât) ile çelişir. Ayrıca daha önce geçtiği üzere bundan murat namazda veya namaz ile hutbededir; malumdur ki o esnada susup dinlemek, ister gizli ister aşikâre olsun dille zikretmekten daha üstündür. Dolayısıyla bu ikisinin söylediği bu görüşe uyulmamıştır. Bilakis murat, gafillerden olmasınlar diye kulların sabah akşam çokça zikretmeye teşvik edilmesidir. Bundan dolayı gece gündüz bıkıp usanmadan tesbih eden melekleri övmüş ve şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ [وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ]} “Şüphesiz Rabbinin katında olanlar, O'na ibadet etmekten büyüklenmezler; [O'nu tesbih ederler ve yalnız O'na secde ederler.]” Onların bu durumunu zikretmesi, çokça itaat ve ibadet etmelerinde onlara benzensin diyedir. Nitekim meleklerin Allah azze ve celle'ye secde etmeleri zikredilince, hadiste geldiği gibi burada bize de secde etmek meşru kılınmıştır: "Meleklerin Rableri katında saf tuttukları gibi saf tutmaz mısınız? İlk safları tamamlarlar ve safta birbirine kenetlenirler."
وهذه أول سجدة في القرآن، مما يشرع لتاليها ومستمعها السجود بالإجماع. وقد ورد في حديث رواه ابن ماجة، عن أبي الدرداء، عن النبي ﷺ أنه عدها في سجدات القرآن
Bu, Kur'an'da onu okuyana ve dinleyene secde etmenin icmâ ile meşru olduğu ilk secdedir. İbn Mâce'nin Ebû'd-Derdâ'dan, o Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği bir hadiste, bunu Kur'an secdelerinden saydığı vârid olmuştur .
آخر [تفسير] سورة الأعراف، ولله الحمد والمنة.
A'râf Sûresi [tefsirinin] sonu. Hamd ve minnet Allah'adır.