وهكذا رواه ابن جرير، عن محمد بن بشار، بُنْدَار، عن عبد الصمد بن عبد الوارث، به.
İbn Cerîr de bunu Muhammed b. Beşşâr -Bündâr- kanalıyla Abdüssamed b. Abdülvâris'ten aynı isnadla böyle rivayet etmiştir.
ورواه الترمذي في تفسيره هذه الآية عن محمد بن المثنى، عن عبد الصمد، به وقال: هذا حديث حسن غريب لا نعرفه إلا من حديث عمر بن إبراهيم، عن قتادة، ورواه بعضهم عن عبد الصمد، ولم يرفعه.
Tirmizî bu ayetin tefsirinde Muhammed b. el-Müsennâ kanalıyla Abdüssamed'den bu isnadla rivayet etmiş ve şöyle demiştir: Bu, hasen-garip bir hadistir; bunu sadece Ömer b. İbrâhîm'in Katâde'den rivayeti olarak bilmekteyiz. Bazıları da bunu Abdüssamed'den merfû kılmaksızın [mevkûf olarak] rivayet etmiştir.
ورواه الحاكم في مستدركه، من حديث عبد الصمد مرفوعًا ثم قال: هذا حديث صحيح الإسناد ولم يخرجاه.
Hâkim de bunu Müstedrek'inde Abdüssamed'in hadisinden merfû olarak rivayet etmiş, sonra da: "Bu hadisin isnadı sahihtir, ancak [Buhârî ve Müslim] onu tahric etmemiştir" demiştir.
ورواه الإمام أبو محمد بن أبي حاتم في تفسيره، عن أبي زُرْعَة الرازي، عن هلال بن فياض، عن عمر بن إبراهيم، به مرفوعًا.
İmâm Ebû Muhammed b. Ebî Hâtim de tefsirinde Ebû Zür'a er-Râzî kanalıyla Hilâl b. Feyyâd'dan, o da Ömer b. İbrâhîm'den aynı isnadla merfû olarak rivayet etmiştir.
وكذا رواه الحافظ أبو بكر بن مَرْدويه في تفسيره من حديث شاذ بن فياض، عن عمر بن إبراهيم، به مرفوعا
Aynı şekilde Hâfız Ebû Bekir b. Merdûye de tefsirinde Şâz b. Feyyâd'ın hadisinden, Ömer b. İbrâhîm kanalıyla merfû olarak rivayet etmiştir.
قلت: "وشاذ" [هذا] هو: هلال، وشاذ لقبه. والغرض أن هذا الحديث معلول من ثلاثة أوجه:
Derim ki: [Bu] "Şâz", Hilâl'in ta kendisidir; Şâz onun lakabıdır. Maksat şudur ki bu hadis üç yönden illetlidir:
أحدها: أن عمر بن إبراهيم هذا هو البصري، وقد وثقه ابن معين، ولكن قال أبو حاتم الرازي: لا يحتج به. ولكن رواه ابن مردويه من حديث المعتمر، عن أبيه، عن الحسن، عن سمرة مرفوعا فالله أعلم.
Birincisi: Bu Ömer b. İbrâhîm el-Basrî'dir; İbn Maîn onu sika kabul etmişse de Ebû Hâtim er-Râzî: "Onunla delil getirilmez" demiştir. Ancak İbn Merdûye bunu Mu'temir kanalıyla babasından, o Hasan'dan, o da Semure'den merfû olarak rivayet etmiştir; en doğrusunu Allah bilir.
الثاني: أنه قد روي من قول سمرة نفسه، ليس مرفوعًا، كما قال ابن جرير: حدثنا ابن عبد الأعلى، حدثنا المعتمر، عن أبيه. وحدثنا ابن علية عن سليمان التيمي، عن أبي العلاء بن الشخير، عن سمرة بن جندب، قال: سمى آدم ابنه "عبد الحارث".
İkincisi: Hadis merfû olarak değil, bizzat Semure'nin kendi sözü olarak da rivayet edilmiştir; nitekim İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize İbn Abdila'lâ rivayet etti, bize Mu'temir babasından rivayet etti. Bize İbn Uleyye Süleymân et-Teymî'den, o Ebü'l-Alâ b. eş-Şıhhîr'den, o da Semure b. Cündeb'den rivayet etti ki şöyle demiştir: Âdem oğluna "Abdülhâris" adını verdi.
الثالث: أن الحسن نفسه فسر الآية بغير هذا، فلو كان هذا عنده عن سمرة مرفوعًا، لما عدل عنه.
Üçüncüsü: Hasan'ın kendisi ayeti bundan başka bir şekilde tefsir etmiştir. Şayet bu rivayet onun nezdinde Semure'den merfû olarak sabit olsaydı, ondan vazgeçip [başka yoruma] yönelmezdi.
قال ابن جرير: حدثنا ابن وَكِيع، حدثنا سهل بن يوسف، عن عمرو، عن الحسن: (جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا) قال: كان هذا في بعض أهل الملل، ولم يكن بآدم
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Vekî' rivayet etti, bize Sehl b. Yûsuf, Amr'dan, o da Hasan'dan {جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا} “Fakat O, kendilerine salih [bir çocuk] verince, O'nun kendilerine verdiği şey hususunda Allah'a ortaklar koştular” ayeti hakkında rivayet etti ki [Hasan] şöyle demiştir: "Bu, [geçmişteki] din mensuplarından bazılarında olmuştur, Âdem'de değil."
حدثنا محمد بن عبد الأعلى، حدثنا محمد بن ثور، عن معمر قال: قال الحسن: عنى بها ذرية آدم، ومن أشرك منهم بعده -يعني: [قوله] (جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا)
Bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet etti, bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den rivayet etti, [Ma'mer] dedi ki: Hasan şöyle dedi: "Bununla Âdem'in zürriyetini ve ondan sonra onlardan şirk koşanları kastetmiştir" -yani: [O'nun şu sözünü] {جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا} “O'nun kendilerine verdiği şey hususunda Allah'a ortaklar koştular”-.
وحدثنا بشر حدثنا يزيد، حدثنا سعيد، عن قتادة قال: كان الحسن يقول: هم اليهود والنصارى، رزقهم الله أولادًا، فهوّدوا ونَصَّروا
Bize Bişr rivayet etti, bize Yezîd rivayet etti, bize Saîd, Katâde'den rivayet etti ki: Hasan şöyle derdi: "Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır; Allah onlara çocuklar rızık olarak verdi, onlar da çocuklarını Yahudileştirdiler ve Hristiyanlaştırdılar."
وهذه أسانيد صحيحة عن الحسن، ﵀، أنه فسر الآية بذلك، وهو من أحسن التفاسير وأولى ما حملت عليه الآية، ولو كان هذا الحديث عنده محفوظًا عن رسول الله ﷺ، لما عدل عنه هو ولا غيره، ولا سيما مع تقواه لله وَوَرَعه، فهذا يدلك على أنه موقوف على الصحابي، ويحتمل أنه تلقاه من بعض أهل الكتاب، من آمن منهم، مثل: كعب أو وهب بن مُنَبّه وغيرهما، كما سيأتي بيانه إن شاء الله [تعالى] إلا أننا برئنا من عهدة المرفوع، والله أعلم.
Bunlar Hasan'dan -rahimehullâh- ayeti bu şekilde tefsir ettiğine dair sahih senetlerdir. Bu da en güzel tefsirlerden biri olup ayetin hamledilmeye en layık olduğu manadır. Şayet bu hadis onun nezdinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den mahfuz [sahih] olsaydı, ne kendisi ne de başkası -özellikle onun Allah'a karşı takvası ve verâı varken- bundan vazgeçerdi. İşte bu, hadisin sahabiye mevkûf olduğuna delalet eder. İleride inşallah [Teâlâ] açıklanacağı üzere, onun bunu Ka'b veya Vehb b. Münebbih ve başkaları gibi Ehl-i Kitap'tan iman eden bazılarından almış olması da muhtemeldir. Şu var ki biz, [rivayeti] merfû kılma mesuliyetinden berî olduk; en doğrusunu Allah bilir.
فأما الآثار فقال محمد بن إسحاق بن يسار، عن داود بن الحُصَين، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: كانت حواء تلد لآدم، ﵇، أولادا فيعبدهم لله ويُسَمّيه: "عبد الله" و"عبيد الله"، ونحو ذلك، فيصيبهم الموت فأتاهما إبليس وآدم فقال: إنكما لو تسميانه بغير الذي تُسميانه به لعاش قال: فولدت له رجلا فسماه "عبد الحارث"، ففيه أنزل الله، يقول الله: (هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ) إلى قوله: (جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا) إلى آخر الآية.
Rivayetlere gelince; Muhammed b. İshâk b. Yesâr, Dâvûd b. el-Husayn'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti ki şöyle demiştir: Havva Âdem aleyhisselâm için çocuklar doğururdu; Âdem de onları Allah'a kul kılar [kulluk nispet eden isimler verir] ve onlara "Abdullah", "Ubeydullah" ve benzeri isimler koyardı; ancak çocuklara ölüm isabet ederdi. Bunun üzerine İblis, Âdem ve Havva'ya gelip: "Ona koyduğunuz isimden başka bir isim koysaydınız mutlaka yaşardı" dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: Havva Âdem'e bir erkek çocuk doğurdu ve ona "Abdülhâris" adını verdi. İşte bunun hakkında Allah Teâlâ: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ} “Sizi tek bir nefisten yaratan O'dur...” ayetinden: {جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا} “O'nun kendilerine verdiği şey hususunda Allah'a ortaklar koştular” ayetinin sonuna kadar olan kısmı indirdi.
وقال العَوْفي، عن ابن عباس قوله في آدم: (هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ) إلى قوله: (فَمَرَّتْ بِهِ) شَكَّت أحَبَلتْ أم لا؟ (فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ) فأتاهما الشيطان، فقال: هل تدريان ما يولد لكما؟ أم هل تدريان ما يكون؟ أبهيمة يكون أم لا؟ وزيَّن لهما الباطل؛ إنه غوي مبين، وقد كانت قبل ذلك ولدت ولدين فماتا، فقال لهما الشيطان: إنكما إن لم تسمياه بي، لم يخرج سويا، ومات كما مات الأولان فسميا ولدهما "عبد الحارث"، فذلك قول الله [تعالى] (فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا) الآية.
Avfî, İbn Abbâs'tan Âdem hakkındaki şu sözünü nakletmiştir: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ} “Sizi tek bir nefisten yaratan O'dur...” ayetinden {فَمَرَّتْ بِهِ} “...onunla devam etti” ifadesine kadar: Hamile mi değil mi diye şüpheye düştü. {فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “Ağırlaşınca Rableri olan Allah'a: 'Eğer bize kusursuz bir çocuk verirsen, andolsun ki şükredenlerden olacağız' diye dua ettiler.” Bunun üzerine şeytan yanlarına gelip: "Size ne doğacağını biliyor musunuz? Ya da ne olacağını biliyor musunuz? Bir hayvan mı olacak, yoksa başka bir şey mi?" dedi ve onlara batılı süslü gösterdi; şüphesiz o, apaçık bir saptırıcıdır. Havva bundan önce iki çocuk doğurmuş ve ikisi de ölmüştü. Şeytan onlara: "Eğer ona benim adımı vermezseniz, azaları düzgün bir şekilde doğmaz ve önceki ikisinin öldüğü gibi ölür" dedi. Onlar da çocuklarına "Abdülhâris" adını verdiler. İşte Allah [Teâlâ]'nın şu sözü bundandır: {فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا} “Fakat O, kendilerine kusursuz bir çocuk verince, O'nun kendilerine verdiği şey hususunda Allah'a ortaklar koştular.”
وقال عبد الله بن المبارك، عن شريك، عن خصيف، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس في قوله: (فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا) قال: قال الله تعالى: (هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا) آدم (حَمَلَتْ [حَمْلا خَفِيفًا]) فأتاهما إبليس -لعنه الله -فقال: إنى صاحبكما الذي أخرجتكما من الجنة لَتطيعُنِّي أو لأجعلنَّ قرني له أيل فيخرج من بطنك فيشقه، ولأفعلنَّ ولأفعلنَّ -يخوفهما -فسمِّياه "عبد الحارث" فأبيا أن يطيعاه، فخرج ميتا، ثم حملت الثانية، فأتاهما أيضا فقال: أنا صاحبكما الذي فعلت ما فعلت، لتفعلُنَّ أو لأفعلَنَّ -يخوفهما -فأبيا أن يطيعاه، فخرج ميتا، ثم حملت الثالثة فأتاهما أيضا، فذكر لهما، فأدركهما حبُّ الولد، فسمياه "عبد الحارث"، فذلك قوله: (جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا) رواه ابن أبي حاتم.
Abdullah b. el-Mübârek; Şerîk'ten, o Hasîf'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki {فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا} “Fakat Allah onlara kusursuz bir çocuk verince, kendilerine verdiği bu çocuk hakkında O'na ortaklar koştular” ayeti hakkında şöyle demiştir: Allah Teâlâ: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا} “Sizi tek bir nefisten yaratan ve kendisiyle huzur bulsun diye ondan da eşini var eden O'dur. [Âdem] eşiyle birleşince...” -Âdem-, {حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا} “...o hafif bir yük yüklendi [hamile kaldı]” buyurmuştur. Bunun üzerine İblis -Allah ona lânet etsin- ikisine gelerek şöyle dedi: 'Ben, sizi cennetten çıkaran arkadaşınızım! Ya bana itaat edersiniz ya da ona bir dağ keçisi boynuzları takarım da karnından çıkarken onu yarıp parçalar! Şunu yaparım, bunu yaparım!' -böylece onları korkuttu-. 'Ona Abdülhâris adını verin!' Onlar ise şeytana itaat etmekten kaçındılar; çocuk da ölü doğdu. Sonra kadın ikinci kez hamile kaldı. Şeytan yine onlara gelip: 'Ben o yaptıklarımı yapan arkadaşınızım! Ya dediğimi yaparsınız ya da ben yapacağımı bilirim!' dedi -onları korkuttu-. Yine ona itaat etmekten kaçındılar ve çocuk yine ölü doğdu. Sonra kadın üçüncü kez hamile kaldı; şeytan yine onlara geldi ve [önceki sözlerini] hatırlattı. Bu defa evlat sevgisi onlara baskın geldi ve çocuğa 'Abdülhâris' adını verdiler. İşte {جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا} “...kendilerine verdiği bu çocuk hakkında O'na ortaklar koştular” ayetinin anlamı budur. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقد تلقى هذا الأثر عن ابن عباس جماعة من أصحابه، كمجاهد، وسعيد بن جبير، وعكرمة. ومن الطبقة الثانية: قتادة، والسدي، وغير واحد من السلف وجماعة من الخلف، ومن المفسرين من المتأخرين جماعات لا يحصون كثرة، وكأنه -والله أعلم -أصله مأخوذ من أهل الكتاب، فإن ابن عباس رواه عن أُبي بن كعب، كما رواه ابن أبي حاتم:
Bu rivayeti İbn Abbâs'tan Mücâhid, Saîd b. Cübeyr ve İkrime gibi arkadaşlarından bir topluluk almıştır. İkinci tabakadan ise Katâde, Süddî ve Selef'ten pek çok kimse ile Halef'ten bir cemaat ve müteahhirîn müfessirlerden sayılamayacak kadar çok topluluklar nakletmiştir. Allah en doğrusunu bilir ya, sanki bunun aslı Ehl-i Kitap'tan alınmıştır; zira İbn Abbâs bunu Übey b. Ka'b'dan rivayet etmiştir; nitekim İbn Ebî Hâtim şöyle rivayet etmiştir:
حدثنا أبي، حدثنا أبو الجماهر حدثنا سعيد -يعني ابن بشير -عن عقبة، عن قتادة، عن مجاهد، عن ابن عباس، عن أُبي بن كعب قال: لما حملت حواء أتاها الشيطان، فقال لها: أتطيعيني ويَسْلَم لك ولدك؟ سميه "عبد الحارث"، فلم تفعلْ، فولدت فمات، ثم حملت فقال لها مثل ذلك، فلم تفعل. ثم حملت الثالث فجاءها فقال: إن تطيعيني يسلم، وإلا فإنه يكون بَهِيمة، فهيَّبهما فأطاعا.
Bize babam rivayet etti, bize Ebü'l-Cemâhir rivayet etti, bize Saîd -yani İbn Beşîr- Ukbe'den, o Katâde'den, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan, o da Übey b. Ka'b'dan rivayet etti ki şöyle demiştir: Havva hamile kaldığında şeytan yanına gelip ona : "Bana itaat eder misin, çocuğun da sana sağ salim kalır? Onun adını 'Abdülhâris' koy" dedi. Havva bunu yapmadı, doğum yaptı ve çocuk öldü. Sonra tekrar hamile kaldı; şeytan yine ona benzer şeyler söyledi, o yine yapmadı. Sonra üçüncü kez hamile kaldı. Şeytan gelip: "Eğer bana itaat edersen sağ kalır, yoksa bir hayvan olur" dedi ve onları korkuttu, onlar da itaat ettiler.
وهذه الآثار يظهر عليها -والله أعلم -أنها من آثار أهل الكتاب، وقد صح الحديث عن رسول الله ﷺ أنه قال: "إذا حَدَّثكم أهل الكتاب فلا تصدقوهم ولا تكذبوهم"، ثم أخبارهم على ثلاثة أقسام: فمنها: ما علمنا صحته بما دل عليه الدليل من كتاب الله أو سنة رسوله. ومنها ما علمنا كذبه، بما دُلَّ على خلافه من الكتاب والسنة أيضًا. ومنها: ما هو مسكوت عنه، فهو المأذون في روايته، بقوله، ﵇: "حدثوا عن بني إسرائيل ولا حَرج" وهو الذي لا يصدَّق ولا يكذب، لقوله: "فلا تصدقوهم ولا تكذبوهم". وهذا الأثر: [هل] هو من القسم الثاني أو الثالث؟ فيه نظر. فأما من حدث به من صحَابي أو تابعي، فإنه يراه من القسم الثالث، وأما نحن فعلى مذهب الحسن البصري، ﵀، في هذا [والله أعلم] وأنه ليس المراد من هذا السياق آدم وحواء، وإنما المراد من ذلك المشركون من ذريته؛ ولهذا قال الله: (فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ) ثم قال:
Bu rivayetlerin -Allah en doğrusunu bilir ya- Ehl-i Kitap'tan nakledilen haberlerden olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu sahih olarak rivayet edilmiştir: «Ehl-i Kitap size [bir şey] anlattığında onları ne tasdik edin ne de yalanlayın.» Sonra onların haberleri üç kısımdır: Birincisi; Allah'ın Kitabı'ndan veya Resûlü'nün sünnetinden delilin işaret etmesiyle doğruluğunu bildiğimiz haberlerdir. İkincisi; yine Kitap ve Sünnet'ten aksine delil bulunmasıyla yalan olduğunu bildiğimiz haberlerdir. Üçüncüsü ise hakkında sükût edilen (bir hüküm bildirilmeyen) haberlerdir; işte [Peygamber] aleyhisselâm'ın: «İsrâiloğullarından [haber] nakledin, [bunda] bir sakınca yoktur.» hadisi gereğince rivayet edilmesine izin verilen budur. «Onları ne tasdik edin ne de yalanlayın.» buyruğundan ötürü ne tasdik edilen ne de yalanlanan da işte budur. Bu rivayetin ikinci kısımdan [mı] yoksa üçüncü kısımdan mı olduğu hususu ise incelemeye muhtaçtır (tartışmalıdır). Bunu rivayet eden sahabî veya tâbiîye gelince, o bunu üçüncü kısımdan görmektedir. Bize gelince, bu konuda -[Allah en doğrusunu bilir ya]- Hasan-ı Basrî'nin -rahimehullâh- benimsediği görüş üzereyiz: Bu bağlamdan kastedilen Âdem ve Havva değildir; bundan kastedilen yalnızca onların soyundan gelen müşriklerdir. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ: { فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir (yücedir).” buyurmuş, ardından da şöyle buyurmuştur:
{أَيُشْرِكُونَ مَا لا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ (١٩١) وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٢) وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لا يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ (١٩٣) إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٩٤) أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ (١٩٥)}
{أَيُشْرِكُونَ مَا لا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ (١٩١) وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٢) وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لا يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ (١٩٣) إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٩٤) أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ (١٩٥)} “Hiçbir şey yaratmayan, kendileri yaratılmış olan varlıkları mı ortak koşuyorlar? (191) Oysa onlar ne bunlara bir yardım edebilirler ne de kendilerine bir yardımları dokunur. (192) Onları doğru yola çağırsanız size uymazlar. Onları ha çağırmışsınız, ha susmuşsunuz, sizin için birdir. (193) Allah'tan başka yalvardıklarınız da sizin gibi kullardır. Eğer doğru sözlü iseniz, haydi onları çağırın da size cevap versinler! (194) Onların yürüyecek ayakları mı var, yoksa tutacak elleri mi var ya da görecek gözleri mi var veya işitecek kulakları mı var? De ki: 'Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun ve bana hiç göz açtırmayın!' (195)”
هذا إنكار من الله على المشركين الذين عبدوا مع الله غيره، من الأنداد والأصنام والأوثان، وهي مخلوقة لله مربوبة مصنوعة، لا تملك شيئا من الأمر، ولا تضر ولا تنفع، [ولا تنصر] ولا تنتصر لعابديها، بل هي جماد لا تتحرك ولا تسمع ولا تبصر، وعابدوها أكمل منها بسمعهم وبصرهم وبطشهم؛ ولهذا قال: (أَيُشْرِكُونَ مَا لا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ) أي: أتشركون به من المعبودات ما لا يخلق شيئًا ولا يستطيع ذلك، كما قال تعالى: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ * مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ} [الحج: ٧٣، ٧٤] أخبر تعالى أنه لو اجتمعت آلهتهم كلها، ما استطاعوا خلق ذبابة، بل لو أستَلبتهم الذبابة شيئا من حَقير المطاعم وطارت، لما استطاعوا إنقاذ ذلك منها، فمن هذه صفته وحاله، كيف يعبد ليرزق ويستنصر؟ ولهذا قال تعالى: (لا يَخْلُقُونَ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ) أي: بل هم مخلوقون مصنوعون كما قال الخليل: {قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ * [وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ] } [الصافات: ٩٥، ٩٦]
Bu, Allah'ın; O'nun yanı sıra denkler, heykeller ve putlar gibi yaratılmış, terbiye edilmiş, yapılmış, hiçbir şeye malik olmayan, ne zarar ne fayda veren, [ne yardım eden] ne de kendilerine tapanlara yardımı dokunan varlıklara tapan müşriklere bir inkârıdır. Bilakis bunlar hareket etmeyen, işitmeyen ve görmeyen cansız varlıklardır; onlara tapanlar ise işitmeleri, görmeleri ve güçleriyle onlardan daha üstündür. İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur: {أَيُشْرِكُونَ مَا لا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ} “Hiçbir şey yaratmayan, kendileri yaratılmış olan varlıkları mı ortak koşuyorlar?” Yani hiçbir şey yaratamayan ve buna güç yetiremeyen mabutları mı O'na ortak koşuyorsunuz ? Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ * مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ} “Ey insanlar! Bir misal verildi; şimdi onu dinleyin: Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız, hepsi bir araya gelseler dahi asla bir sinek bile yaratamazlar. Sinek onlardan bir şey kapıp kaçırsa, onu da sinekten kurtaramazlar. İsteyen de aciz, istenen de! Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler. Şüphesiz Allah kuvvetlidir, mutlak galiptir.” [Hac: 73, 74]. Allah Teâlâ haber vermiştir ki şayet bütün ilahları toplansa bir sinek dahi yaratamazlar; hatta sinek onlardan değersiz bir yiyeceği kapıp uçsa, onu dahi sinekten kurtaramazlar. Sıfatı ve durumu böyle olan bir varlığa, rızık versin ve yardım etsin diye nasıl ibadet edilir? İşte bundan ötürü Allah Teâlâ: {لا يَخْلُقُونَ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ} “Hiçbir şey yaratamazlar, kendileri yaratılmaktadırlar” buyurmuştur. Yani bilakis onlar, Halîl'in [İbrâhîm'in] dediği gibi yaratılmış ve yapılmış varlıklardır: {قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ * وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ} “[İbrâhîm] dedi ki: 'Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz? Halbuki sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır.'” [Sâffât: 95, 96].
ثم قال تعالى: (وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا) أي: لعابديهم (وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ) يعني: ولا لأنفسهم ينصرون ممن أرادهم بسوء، كما كان الخليل، ﵊، يكسر أصنام قومه ويهينُها غاية الإهانة، كما أخبر تعالى عنه في قوله: {فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ} [الصافات: ٩٣] وقال تعالى: {فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلا كَبِيرًا لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ} [الأنبياء: ٥٨] وكما كان معاذ بن عمرو بن الجموح ومعاذ بن جبل، ﵄ -وكانا شابين قد أسلما لما قدم رسول الله ﷺ المدينة -فكانا يعدوان في الليل على أصنام المشركين يكسرانها ويتلفانها ويتخذانها حطبا للأرامل، ليعتبر قومهما بذلك، ويرتئوا لأنفسهم، فكان لعمرو بن الجموح -وكان سيدًا في قومه -كان له صنم يعبده ويطيبه، فكانا يجيئان في الليل فينكسانه على رأسه، ويلطخانه بالعَذِرة، فيجيء عمرو بن الجموح فيرى ما صنع به فيغسله ويطيبه ويضع عنده سيفا، ويقول له: "انتصر". [ثم] يعودان لمثل ذلك، ويعود إلى صنيعه أيضا، حتى أخذاه مرة فقرنا معه جرو كلب ميت، ودلَّياه في حبل في بئر هناك، فلما جاء عمرو بن الجموح ورأى ذلك، نظر فعلم أن ما كان عليه من الدين باطل، وقال:
Sonra Allah Teâlâ: {وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا} “Oysa onlar bunlara bir yardım edemezler” yani kendilerine tapanlara, {وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ} “ne de kendilerine bir yardımları dokunur” yani kendilerine kötülük yapmak isteyen kimseye karşı kendilerini dahi savunamazlar buyurmuştur. Nitekim Halîl aleyhisselâm kavminin putlarını kırmış ve onları son derece aşağılamıştı; Allah Teâlâ onun hakkında: {فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ} “Derken gizlice yanlarına varıp sağ eliyle kuvvetli bir darbe indirdi” [Sâffât: 93] ve {فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلا كَبِيرًا لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ} “Sonunda onları parça parça etti; ancak belki ona başvururlar diye onların büyüğünü bıraktı” [Enbiyâ: 58] buyurmuştur. Yine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde Müslüman olan iki genç Muâz b. Amr b. el-Cemûh ve Muâz b. Cebel -radıyallâhu anhümâ- geceleri müşriklerin putlarına saldırır, onları kırıp parçalar ve kavimleri bundan ibret alsın da kendi durumlarını düşünsünler diye dullara yakacak odun yaparlardı. Amr b. el-Cemûh -ki kavminin ileri gelenlerindendi- tapındığı ve güzel kokular sürdüğü bir puta sahipti. Bu iki genç geceleyin gelip putu baş aşağı çevirir ve üzerine pislik sürerlerdi. Amr b. el-Cemûh sabah gelip puta yapılanı görünce onu yıkar, kokular sürer ve yanına bir kılıç koyup ona: "Kendini savun!" derdi. [Sonra] o iki genç yine aynısını yapar, Amr da yine aynı şekilde davranırdı. Nihayet bir defasında onu alıp yanına ölü bir köpek yavrusu bağladılar ve oradaki bir kuyuya iple sarkıttılar. Amr b. el-Cemûh gelip bu durumu görünce etraflıca düşündü ve üzerinde bulunduğu dinin batıl olduğunu anladı ve şöyle dedi:
تَالله لو كُنتَ إِلَها مُسْتَدن … لم تَكُ والكَلْبُ جَمِيعًا في قَرنْ
"Allah'a yemin olsun, eğer sen sığınılan bir ilah olsaydın... Köpekle birlikte bir ipte bağlı olmazdın!"
ثم أسلم فَحسُن إسلامه، وقتل يوم أحد شهيدًا، ﵁ وأرضاه، وجعل جنة الفردوس مأواه.
Sonra Müslüman oldu ve İslam'ı güzelleşti; Uhud günü şehit olarak öldürüldü. Allah ondan razı olsun, onu hoşnut kılsın ve Firdevs cennetini onun makamı eylesin.
وقوله: (وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لا يَتَّبِعُوكُمْ [سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ]) يعني: أن هذه الأصنام لا تسمع دعاء من دعاها، وسواء لديها من دعاها ومن دحاها، كما قال إبراهيم: {يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا} [مريم: ٤٢]؟
Allah'ın: {وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لا يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ} “Onları doğru yola çağırsanız size uymazlar. Onları ha çağırmışsınız, ha susmuşsunuz, sizin için birdir” sözü; bu putların kendilerine dua edenin duasını işitmediğini ve onları çağıran ile çağırmayanın onlar nezdinde eşit olduğunu ifade etmektedir. Nitekim İbrâhîm: {يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا} “Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun?” [Meryem: 42] demiştir.
ثم ذكر تعالى أنها عبيد مثل عابديها، أي: مخلوقات مثلهم، بل الأناسي أكمل منها، لأنها
Sonra Yüce Allah, onların da kendilerine tapanlar gibi birer kul olduğunu, yani kendileri gibi yaratılmış varlıklar olduğunu, hatta insanların onlardan daha mükemmel olduğunu zikretmiştir; çünkü onlar [insanlar]
تسمع وتبصر وتبطش، وتلك لا تفعل شيئا من ذلك.
işitir, görür ve güç kullanır; onlar ise bunlardan hiçbirini yapamaz.
وقوله: (قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ) أي: استنصروا بها علي، فلا تؤخروني طرفة عين، واجهدوا جهدكم!
Ayet-i kerimedeki: {قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ} “De ki: 'Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun ve bana hiç göz açtırmayın!'” ifadesi; yani bana karşı onlardan yardım isteyin, bana göz açıp kapayacak kadar bile mühlet vermeyin ve elinizden gelen bütün çabayı gösterin, demektir!
{إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ (١٩٦) وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٧) وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ (١٩٨)}
{إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ (١٩٦) وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٧) وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ (١٩٨)} “Şüphesiz benim velim, Kitab'ı indiren Allah'tır ve O, salihleri gözetip korur. (196) O'ndan başka yalvardıklarınız ise ne size yardım edebilirler ne de kendilerine bir yardımları dokunur. (197) Onları doğru yola çağırırsanız işitmezler; sana baktıklarını görürsün, oysa onlar görmezler. (198)”
(إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نزلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ) أي: الله حسبي وكافىّ، وهو نصيري وعليه متكلي، وإليه ألجأ، وهو وليي في الدنيا والآخرة، وهو ولي كل صالح بعدي. وهذا كما قال هود، ﵇، لما قال له قومه: {إِنْ نَقُولُ إِلا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ * إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} [هود: ٥٤ - ٥٦] وكقول الخليل [﵇] {أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ * أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الأَقْدَمُونَ * فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلا رَبَّ الْعَالَمِينَ * الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ * وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ * وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ } [الشعراء: ٧٥ - ٨٠] الآيات، وكقوله لأبيه وقومه {إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ * إِلا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ * وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} [الزخرف: ٢٦ - ٢٨]
{إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نزلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ} “Şüphesiz benim velim, Kitab'ı indiren Allah'tır ve O, salihleri gözetip korur” yani Allah bana yeter, O bana kâfidir; O benim yardımcım olup dayanağım O'nadır, O'na sığınırım. O dünyada da ahirette de benim velimdir ve benden sonraki her salih kulun da velisidir. Bu, Hûd aleyhisselâm'ın kavmi kendisine: {إِنْ نَقُولُ إِلا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ * إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “'Biz sadece şunu söyleriz: Tanrılarımızdan biri seni fena çarpmış.' Hûd dedi ki: 'Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben sizin ortak koştuklarınızdan uzağım! O'ndan başka taptıklarınızın [hepsinden uzağım]. Haydi hepiniz toplanıp bana tuzak kurun, sonra bana hiç göz açtırmayın! Ben, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim. Hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın. Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir'” [Hûd: 54-56] dediğindeki sözü gibidir. Yine Halîl [aleyhisselâm]'ın şu sözleri gibidir: {أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ * أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الأَقْدَمُونَ * فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلا رَبَّ الْعَالَمِينَ * الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ * وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ * وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ} “[İbrâhîm] dedi ki: 'Gördünüz mü neye tapıyormuşsunuz? Hem siz hem de gelip geçmiş atalarınız! Şüphesiz onlar benim düşmanımdır; ancak Âlemlerin Rabbi müstesna. O ki beni yarattı, bana doğru yolu gösterir. O ki beni doyurur ve bana içirir. Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur'” [Şuarâ: 75-80] ayetleri gibidir. Yine babasına ve kavmine söylediği şu sözü gibidir: {إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ * إِلا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ * وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “'Şüphesiz ben sizin taptıklarınızdan uzağım. Ancak beni yaratan müstesna; çünkü O bana doğru yolu gösterecektir.' Ve bunu, [hakk'a] dönerler diye ardından gelecek nesiller arasında kalıcı bir söz kıldı” [Zuhruf: 26-28].
وقوله: (وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ) إلى آخر الآية، مؤكد لما تقدم، إلا أنه بصيغة الخطاب، وذلك بصيغة الغيبة؛ ولهذا قال: (لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ)
Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ} “O'ndan başka yalvardıklarınız ise...” ifadesinden ayetin sonuna kadar olan kısmı, daha önce geçen hususun tekididir; ancak bu hitap sîgasıyla, önceki ise gaip sîgasıyladır; işte bu sebeple: {لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ} “ne size yardım edebilirler ne de kendilerine bir yardımları dokunur” buyurmuştur.
وقوله: (وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ) كقوله تعالى: {إِنْ تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا دُعَاءَكُمْ [وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَكُمْ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ وَلا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ] } [فاطر: ١٤]
Allah'ın: {وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ} “Onları doğru yola çağırırsanız işitmezler; sana baktıklarını görürsün, oysa onlar görmezler” sözü, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {إِنْ تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا دُعَاءَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَكُمْ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ وَلا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ} “Onları çağırsanız duanızı işitmezler; işitseler bile size cevap veremezler. Kıyamet günü de sizin ortak koşmanızı inkâr ederler. Her şeyden hakkıyla haberdar olan [Allah] gibi sana hiç kimse haber veremez” [Fâtır: 14].
وقوله: (وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ) إنما قال: (يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ) أي: يقابلونك بعيون مصورة كأنها ناظرة، وهي جماد؛ ولهذا عاملهم معاملة من يعقل؛ لأنها على صور مصورة كالإنسان، [فقال] (وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ) فعبر عنها بضمير من يعقل.
Allah Teâlâ'nın: {وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ} “Sana baktıklarını görürsün, oysa onlar görmezler” sözünde: {يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ} “Sana baktıklarını...” buyurması; yani sanki bakıyormuş gibi şekillendirilmiş gözlerle sana karşı dururlar, oysa onlar cansız varlıklardır demektir. İşte bundan dolayı insan gibi tasvir edilmiş suretler üzerinde oldukları için onlara akıl sahibi muamelesi yapmış [ve şöyle] buyurmuştur: {وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ} “Sana baktıklarını görürsün”; böylece onları akıl sahibi zamiriyle ifade etmiştir.
وقال السدي: المراد بهذا المشركون وروي عن مجاهد نحوه. والأول أولى، وهو اختيار ابن جرير، وقاله قتادة.
Süddî: Bununla kastedilenler müşriklerdir, demiştir. Mücâhid'den de benzeri rivayet edilmiştir. Ancak birinci görüş daha evladır ki bu İbn Cerîr'in tercihidir ve Katâde de bunu söylemiştir.
{خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ (١٩٩) وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٠٠)}
{خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ (١٩٩) وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٠٠)} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir. (199) Eğer şeytandan bir kışkırtma seni dürtecek olursa hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (200)”
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: (خُذِ الْعَفْوَ) يعني: خذ ما عفا لك من أموالهم، وما أتوك به من شيء فخذه. وكان هذا قبل أن تنزل "براءة" بفرائض الصدقات وتفصيلها، وما انتهت إليه الصدقات. قاله السدي.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut” sözü hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Yani onların mallarından sana kolaylıkla verileni al ve sana getirdikleri her şeyi kabul et. Bu hüküm, Berâe [Tevbe sûresi] farz kılınan sadakalar ve bunların tafsilatı ile sadakaların ulaştığı nihai hükümleri bildiren ayetlerle inmeden önce idi. Bunu Süddî söylemiştir.
وقال الضحاك، عن ابن عباس: (خُذِ الْعَفْوَ) أنفق الفضل. وقال سعيد بن جبير عن ابن عباس: قال الفضل.
Dahhâk, İbn Abbâs'tan {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut” [ayeti hakkında]: "İhtiyaçtan fazlasını infak et [demektir]" dediğini rivayet etmiştir. Saîd b. Cübeyr de İbn Abbâs'tan: "[Ondan maksat] ihtiyaç fazlasıdır" dediğini rivayet etmiştir.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم في قوله: (خُذِ الْعَفْوَ) أمره الله بالعفو والصفح عن المشركين عشر سنين، ثم أمره بالغلظة عليهم. واختار هذا القول ابن جرير.
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ise: {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Allah ona on yıl boyunca müşrikleri affetmesini ve onlardan vazgeçmesini emretti; daha sonra ise onlara karşı sert davranmasını emretti. Bu görüşü İbn Cerîr tercih etmiştir.
وقال غير واحد، عن مجاهد في قوله تعالى: (خُذِ الْعَفْوَ) قال: من أخلاق الناس وأعمالهم من غير تحسس
Pek çok kimse Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Kusur araştırmaksızın insanların ahlak ve amellerinden kolay olanı [al]."
وقال هشام بن عُرْوة، عن أبيه: أمر الله رسوله ﷺ أن يأخذ العفو من أخلاق الناس. وفي رواية قال: خذ ما عفي لك من أخلاقهم.
Hişâm b. Urve, babasından şöyle dediğini nakletmiştir: Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e insanların ahlakından kolay olanı [affı] almasını emretti. Bir rivayette ise şöyle demiştir: "Onların ahlakından sana kolay gelenini al."
وفي صحيح البخاري، عن هشام، عن أبيه عروة، عن أخيه عبد الله بن الزبير قال: إنما أنزل (خُذِ الْعَفْوَ) من أخلاق الناس وفي رواية لغيره: عن هشام، عن أبيه، عن ابن عمر. وفي رواية: عن هشام، عن أبيه، عن عائشة أنهما قالا مثل ذلك والله أعلم.
Sahîh-i Buhârî'de Hişâm'dan, o babası Urve'den, o kardeşi Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut” ayeti ancak insanların ahlakı hakkında indirilmiştir. Başkasının bir rivayetinde ise: Hişâm'dan, o babasından, o İbn Ömer'den rivayet edilmiştir. Başka bir rivayette de: Hişâm'dan, o babasından, o Âişe'den rivayet edilmiş olup ikisi de aynı şeyi söylemiştir; en doğrusunu Allah bilir.
وفي رواية سعيد بن منصور، عن أبي معاوية، عن هشام، عن وهب بن كيسان، عن ابن الزبير: (خُذِ الْعَفْوَ) قال: من أخلاق الناس، والله لآخذنه منهم ما صحبتهم. وهذا أشهر الأقوال، ويشهد له ما رواه ابن جرير وابن أبي حاتم جميعا: حدثنا يونس حدثنا سفيان -هو ابن عيينة -عن أمي قال: لما أنزل الله، ﷿، على نبيه ﷺ: (خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ) قال رسول الله ﷺ: "ما هذا يا جبريل؟ " قال: إن الله أمرك أن تعفو عمن ظلمك، وتعطي من حرمك، وتصل من قطعك.
Saîd b. Mansûr'un Ebû Muâviye'den, onun Hişâm'dan, onun Vehb b. Keysân'dan, onun İbnü'z-Zübeyr'den yaptığı rivayette o, {خُذِ الْعَفْوَ} “Sen af yolunu tut” ayeti hakkında: "İnsanların ahlakından [kolay olanı al]; Allah'a yemin olsun ki onlarla bir arada olduğum müddetçe bunu onlardan mutlaka alacağım" demiştir. Bu, görüşlerin en meşhurudur; İbn Cerîr ile İbn Ebî Hâtim'in birlikte rivayet ettiği şu hadis de buna şahitlik etmektedir: Bize Yûnus rivayet etti, bize Süfyân -ki o İbn Uyeyne'dir- Ümeyy'den rivayet etti ki şöyle demiştir: Allah Azze ve Celle Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir” ayetini indirdiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu nedir ey Cibrîl?" buyurdu. [Cibrîl] dedi ki: "Şüphesiz Allah sana haksızlık edeni affetmeni, seni mahrum bırakana vermeni ve seninle bağını koparanla irtibatı sürdürmeni emretmektedir."
وقد رواه ابن أبي حاتم أيضا، عن أبي يزيد القراطيسي كتابة، عن أصْبَغ بن الفرج، عن سفيان، عن أُمَيّ عن الشعبي. نحوه، وهذا -على كل حال -مرسل، وقد روي له شاهد من وجوه أخر، وقد روي مرفوعا عن جابر وقيس بن سعد بن عبادة، عن النبي ﷺ، أسندهما ابن مردويه
İbn Ebî Hâtim de bunu Ebû Yezîd el-Karâtîsî'den yazılı olarak, o Asbağ b. el-Ferac'dan, o Süfyân'dan, o Ümeyy'den, o Şa'bî'den benzer şekilde rivayet etmiştir. Bu rivayet -her hâlükârda- mürseldir; ancak buna başka yönlerden şahit rivayet edilmiştir. Ayrıca Câbir ve Kays b. Sa'd b. Ubâde'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak da rivayet edilmiş olup İbn Merdûye bunları müsned olarak tahric etmiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو المغيرة، حدثنا معاذ بن رفاعة، حدثني علي بن يزيد، عن القاسم، عن أبي أمامة الباهلي، عن عقبة بن عامر، ﵁، قال: لقيت رسول الله ﷺ فابتدأته، فأخذت بيده، فقلت: يا رسول الله، أخبرني بفواضل الأعمال. فقال: "يا عقبة، صل من قطعك، وأعط من حرمك، وأعرض عمن ظلمك".
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Ebü'l-Mugîre rivayet etti, bize Muâz b. Rifâa rivayet etti, bana Ali b. Yezîd, Kāsım'dan, o Ebû Ümâme el-Bâhilî'den, o da Ukbe b. Âmir'den -radıyallâhu anh- rivayet etti ki şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılaştım ve hemen elini tutarak söze başlayıp: "Ey Allah'ın Resûlü, amellerin en faziletlilerini bana haber ver" dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: "Ey Ukbe, seninle bağını koparanla irtibatı sürdür, seni mahrum bırakana ver ve sana zulmedenden yüz çevir [onu affet]."
وروى الترمذي نحوه، من طريق عبيد الله بن زَحْر عن علي بن يزيد، به. وقال حسن
Tirmizî de benzerini Ubeydullah b. Zahr kanalıyla Ali b. Yezîd'den bu isnadla rivayet etmiş ve "hasendir" demiştir.
قلت: ولكن "علي بن يزيد" وشيخه "القاسم أبو عبد الرحمن"، فيهما ضعف.
Derim ki: Fakat "Ali b. Yezîd" ile hocası "el-Kāsım Ebû Abdirrahmân"da zayıflık vardır.
وقال البخاري قوله: (خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ) "العرف": المعروف. حدثنا أبو اليمان، أخبرنا شعيب، عن الزهري، أخبرني عبيد الله بن عبد الله بن عتبة، أن ابن عباس قال: قدم عيينة بن حصن بن حذيفة، فنزل على ابن أخيه الحر بن قيس -وكان من النفر الذين يدنيهم عمر -وكان القراء أصحاب مجالس عمر ومشاورته -كُهولا كانوا أو شبابا -فقال عيينة لابن أخيه: يابن أخي، لك وجه عند هذا الأمير، فاستأذن لي عليه. قال: سأستأذن لك عليه. قال ابن عباس: فاستأذن الحر لعيينة، فأذن له عمر [﵁] فلما دخل عليه قال: هي يا ابن الخطاب، فوالله ما تعطينا الجزل، ولا تحكم بيننا بالعدل. فغضب عمر حتى هم أن يوقع به، فقال له الحر: يا أمير المؤمنين، قال الله لنبيه ﷺ: (خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ) وإن هذا من الجاهلين، والله ما جاوزها عمر حين تلاها عليه، وكان وَقَّافًا عند كتاب الله، ﷿. انفرد بإخراجه البخاري
Buhârî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir” kavlindeki "el-Urf": Ma'ruftur [iyiliktir]. Bize Ebü'l-Yemân rivayet etti, bize Şuayb, Zührî'den haber verdi, bana Ubeydullah b. Abdillâh b. Utbe, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini haber verdi: Uyeyne b. Hısn b. Huzeyfe gelip yeğeni Hurr b. Kays'a misafir oldu. Hurr, Ömer'in meclisine yaklaştırdığı kimselerdendi; kurrâ [âlimler] ise -yaşlı olsun genç olsun- Ömer'in meclis arkadaşları ve istişare heyeti idiler. Uyeyne yeğenine: "Ey kardeşimin oğlu! Bu emîrin nezdinde bir itibarın var; benim için onun huzuruna girmeye izin iste" dedi. Hurr: "Senin için ondan izin isteyeceğim" dedi. İbn Abbâs dedi ki: Hurr, Uyeyne için izin istedi; Ömer [radıyallâhu anh] de ona izin verdi. Uyeyne onun huzuruna girince: "Hey, ey Hattâb'ın oğlu! Allah'a yemin olsun ki bize bolca vermiyorsun ve aramızda adaletle hükmetmiyorsun!" dedi. Bunun üzerine Ömer o derece öfkelendi ki neredeyse onu cezalandırmaya kalkıştı. Hurr ona şöyle dedi: "Ey Müminlerin Emîri! Şüphesiz Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ} 'Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir' buyurmuştur; bu adam da şüphesiz cahillerdendir." Allah'a yemin olsun ki Hurr bu ayeti ona okuduğu anda Ömer onu asla aşmadı; zira o, Allah Azze ve Celle'nin Kitabı karşısında son derece saygılı olup dururdu. Bunu tahric etmekte Buhârî münferit kalmıştır.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا يونس بن عبد الأعلى قراءة، أخبرنا ابن وهب، أخبرني مالك بن أنس، عن عبد الله بن نافع؛ أن سالم بن عبد الله بن عمر مر على عير لأهل الشام وفيها جرس، فقال: إن هذا منهي عنه، فقالوا: نحن أعلم بهذا منك، إنما يكره الجُلْجُل الكبير، فأما مثل هذا فلا بأس به. فسكت سالم وقال: (وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ)
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Yûnus b. Abdila'lâ okuyarak rivayet etti, bize İbn Vehb haber verdi, bana Mâlik b. Enes, Abdullah b. Nâfi'den haber verdi ki; Sâlim b. Abdillâh b. Ömer, Şam ehline ait içinde çan bulunan bir kervana rastladı ve: "Bu yasaklanmıştır" dedi. Onlar ise: "Biz bunu senden daha iyi biliriz; mekruh olan sadece büyük çıngıraktır, böylesinde ise bir sakınca yoktur" dediler. Bunun üzerine Sâlim sustu ve: {وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ} “ve cahillerden yüz çevir” dedi.
وقول البخاري: "العرف: المعروف" نص عليه عروة بن الزبير، والسُّدِّي، وقتادة، وابن جرير، وغير واحد. وحكى ابن جرير أنه يقال: أوليته عرفًا، وعارفًا، وعارفة، كل ذلك بمعنى: "المعروف". قال: وقد أمر الله نبيه ﷺ أن يأمر عباده بالمعروف، ويدخل في ذلك جميع الطاعات، وبالإعراض عن الجاهلين، وذلك وإن كان أمرا لنبيه ﷺ فإنه تأديب لخلقه باحتمال من ظلمهم واعتدى عليهم، لا بالإعراض عمن جهل الحق الواجب من حق الله، ولا بالصفح عمن كفر بالله وجهل وحدانيته، وهو للمسلمين حرب.
Buhârî'nin: "el-Urf: Ma'ruftur [iyiliktir]" sözünü Urve b. ez-Zübeyr, Süddî, Katâde, İbn Cerîr ve pek çok kimse açıkça belirtmiştir. İbn Cerîr, Arapçada 'Ona urf, ârif ve ârife yaptım/verdim' denildiğini ve bütün bunların "el-Ma'ruf" (iyilik) anlamına geldiğini nakletmiştir. [İbn Cerîr] dedi ki: Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e kullarına ma'rufu emretmesini -ki bütün taatler buna dahildir- ve cahillerden yüz çevirmesini emretmiştir. Bu, her ne kadar Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir emir ise de kullarına, kendilerine zulmeden ve haksızlık eden kimselere katlanmaları hususunda bir edep eğitimidir; yoksa Allah'ın farz kıldığı hakkı bilmeyen kimseden yüz çevirmek veya Allah'ı inkâr edip O'nun birliğini tanımayan ve Müslümanlara karşı savaşan kimseyi affetmek demek değildir.
وقال سعيد بن أبي عَرُوبة، عن قتادة في قوله: (خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ) قال: هذه أخلاق أمر الله [﷿] بها نبيه ﷺ، ودله عليها.
Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'nin: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Bunlar, Allah [Azze ve Celle]'nin Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e emrettiği ve ona yol gösterdiği ahlaki erdemlerdir."
وقد أخذ بعض الحكماء هذا المعنى، فسبكه في بيتين فيهما جناس فقال:
Bazı hikmet ehli kimseler bu anlamı alıp içinde cinas bulunan iki beyit halinde nazmetmiş ve şöyle demiştir:
خُذ العفو وأمر بعُرفٍ كَمَا … أُمِرتَ وأعْرض عن الجَاهلينْ
Af yolunu tut ve emrolunduğun gibi iyiliği emret, cahillerden de yüz çevir.
وَلِنْ في الكَلام لكُلِّ الأنام … فَمُسْتَحْسَن من ذَوِي الجاه لين
Bütün insanlara sözde yumuşak davran; zira makam ve mevki sahiplerine yumuşaklık pek yakışır.
وقال بعض العلماء: الناس رجلان: فرجل محسن، فخذ ما عفا لك من إحسانه، ولا تكلفه فوق طاقته ولا ما يحرجه. وإما مسيء، فمره بالمعروف، فإن تمادى على ضلاله، واستعصى عليك، واستمر في جهله، فأعرض عنه، فلعل ذلك أن يرد كيده، كما قال تعالى: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ * وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ * وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ} [المؤمنون: ٩٦ - ٩٨]
Bazı âlimler şöyle demiştir: İnsanlar iki kısımdır: Biri iyilik yapan kimsedir; onun iyiliğinden kolayına geleni al, ona gücünün üstünde olanı ve kendisini sıkıntıya sokacak şeyi yükleme. Diğeri ise kötülük yapan kimsedir; ona iyiliği emret. Şayet sapıklığında direnir, sana karşı dikbaşlılık eder ve cehaletini sürdürürse, ondan yüz çevir. Umulur ki bu durum onun tuzağını geri çevirir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ * وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ * وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ} “Sen, kötülüğü en güzel olan [tavır] ile sav. Biz, onların nitelemekte olduklarını çok iyi biliyoruz. Ve de ki: ‘Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım. Rabbim! Yanımda hazır bulunmalarından da sana sığınırım.’” [el-Mü'minûn: 96-98]
وقال تعالى: {وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ * وَمَا يُلَقَّاهَا} أي هذه الوصية {إِلا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ * وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} [فصلت: ٣٤ - ٣٦] وقال في هذه السورة الكريمة أيضا: (وَإِمَّا يَنزغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نزغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) فهذه الآيات الثلاث في "الأعراف" و "المؤمنون" و "حم السجدة"، لا رابع لهن، فإنه تعالى يرشد فيهن إلى معاملة العاصي من الإنس بالمعروف والتي هي أحسن، فإن ذلك يكفه عما هو فيه من التمرد بإذنه تعالى؛ ولهذا قال: (فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ) ثم يرشد تعالى إلى الاستعاذة به من شيطان الجان، فإنه لا يكفه عنك الإحسان، وإنما يريد هلاكك ودمارك بالكلية، فإنه عدو مبين لك ولأبيك من قبلك.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ * وَمَا يُلَقَّاهَا} -yani bu tavsiyeye- {إِلا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ * وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “İyilikle kötülük bir olmaz. Sen [kötülüğü] en güzel olan ile sav; o zaman seninle arasında düşmanlık bulunan kimse sanki sımsıcak bir dost oluverir. Buna ancak sabredenler kavuşturulur; buna ancak büyük bir pay sahibi olan kimse kavuşturulur. Eğer şeytandan sana bir vesvese gelecek olursa hemen Allah’a sığın. Muhakkak ki O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” [Fussilet: 34-36]. Bu yüce surede de şöyle buyurmuştur: {وَإِمَّا يَنزغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نزغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Eğer şeytandan sana bir vesvese gelecek olursa hemen Allah’a sığın. Muhakkak ki O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” "A'râf", "Mü'minûn" ve "Hâ-mîm es-Secde" [Fussilet] surelerindeki bu üç ayetin dördüncüsü yoktur. Zira Allah Teâlâ bunlarda, insanlardan olan âsilere iyilikle ve en güzel şekilde muamele etmeyi öğütlemektedir; çünkü bu davranış, Allah Teâlâ'nın izniyle onu içinde bulunduğu taşkınlıktan alıkoyar. İşte bu sebeple {فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ} “o zaman seninle arasında düşmanlık bulunan kimse sanki sımsıcak bir dost oluverir” buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ, cin şeytanından Kendisine sığınmayı öğütlemektedir; zira iyilik yapmak onu senden alıkoymaz; o ancak senin tamamen helak olmanı ve yok olmanı ister. Çünkü o, sana ve senden önce babana apaçık bir düşmandır.
قال ابن جرير في تفسير قوله: (وَإِمَّا يَنزغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نزغٌ) وإما يُغْضبَنَّك من الشيطان غضب يصدك عن الإعراض عن الجاهلين ويحملك على مجازاتهم (فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ) يقول: فاستجر بالله من نزغه (سَمِيعٌ عَلِيمٌ) يقول: إن الله الذي تستعيذ به من نزغ الشيطان سميع لجهل الجاهل عليك، والاستعاذة به من نزغه، ولغير ذلك من كلام خلقه، لا يخفى عليه منه شيء، عليم بما يذهب عنك نزغ الشيطان، وغير ذلك من أمور خلقه.
İbn Cerîr {وَإِمَّا يَنزغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نزغٌ} “Eğer şeytandan sana bir vesvese gelecek olursa” ayetinin tefsirinde şöyle demiştir: Eğer şeytandan, seni cahillerden yüz çevirmekten alıkoyacak ve onları cezalandırmaya sevk edecek bir öfke gelip seni öfkelendirirse, {فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ} “hemen Allah’a sığın” yani onun vesvesesinden Allah'a sığın. {سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” sözü de şudur: Şeytanın vesvesesinden kendisine sığındığın Allah, cahilin sana karşı cahilliğini de, şeytanın vesvesesinden O'na sığınmanı da ve yaratıklarının diğer sözlerini de hakkıyla işitendir, bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz; şeytanın vesvesesini senden neyin gidereceğini ve yaratıklarının diğer işlerini de hakkıyla bilendir.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: لما نزل: (خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ) قال رسول الله ﷺ: "يا رب، كيف بالغضب؟ " فأنزل الله: (وَإِمَّا يَنزغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نزغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ)
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir” ayeti inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Rabbim! Öfke anında ne olacak?" dedi. Bunun üzerine Allah: {وَإِمَّا يَنزغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نزغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Eğer şeytandan sana bir vesvese gelecek olursa hemen Allah’a sığın. Muhakkak ki O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” ayetini indirdi.
قلت: وقد تقدم في أول الاستعاذة حديث الرجلين اللذين تسابا بحضرة النبي ﷺ، فغضب أحدهما حتى جعل أنفه يتمزع غضبًا، فقال رسول الله ﷺ: "إني لأعلم كلمة لو قالها لذهب عنه ما يجد: أعوذ بالله من الشيطان الرجيم". فقيل له، فقال: ما بي من جنون
Derim ki: İstiâzenin başında, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda birbirine söven iki adamın hadisi geçmişti; onlardan biri öyle öfkelenmişti ki öfkeden burnu şişip kabarmıştı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ben bir kelime biliyorum ki eğer onu söylese hissettiği bu öfke kendisinden giderdi: Eûzü billâhi mineşşeytânirracîm (Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım)" buyurdu. [Bu söz] adama söylenince: "Bende delilik mi var?" dedi.
وأصل "النزغ": الفساد، إما بالغضب أو غيره، قال الله تعالى: {وَقُلْ لِعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ} [الإسراء: ٥٣] و"العياذ": الالتجاء والاستناد والاستجارة من الشر، وأما "الملاذ" ففي طلب الخير، كما قال أبو الطيب [الحسن بن هانئ] المتنبي:
Nezğ (النزغ) kelimesinin aslı, gerek öfke gerekse başka bir yolla fesat çıkarmaktır. Allah Teâlâ: {وَقُلْ لِعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ} “Kullarıma söyle, en güzel olanı konuşsunlar; çünkü şeytan aralarını bozar” [el-İsrâ: 53] buyurmuştur. İyâz (العياذ) ise kötülükten sığınmak, dayanmak ve himaye istemektir; Melâz (الملاذ) ise hayrı talep etmektir. Nitekim Ebü't-Tayyib [el-Hasen b. Hâni'] el-Mütenebbî şöyle demiştir:
يَا مَنْ ألوذُ به فيمَا أؤمِّلُه … وَمَنْ أعوذُ به مما أحَاذرُه
"Ey umduğum şeylerde kendisine sığındığım ve korktuğum şeylerden de kendisine sığındığım [zat]!
لا يَجْبر الناس عَظمًا أنت كاسرُه … ولا يَهِيضُون عَظمًا أنت جَابِره
İnsanlar senin kırdığın bir kemiği asla saramazlar ve senin sardığın bir kemiği de asla kıramazlar."
وقد قدمنا أحاديث الاستعاذة في أول التفسير، بما أغنى عن إعادته هاهنا.
İstiâze (sığınma) ile ilgili hadisleri tefsirin başında, burada tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak şekilde zikretmiştik.
{إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ (٢٠١) وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ (٢٠٢)}
{إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ (٢٠١) وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ (٢٠٢)} “Şüphesiz takva sahipleri, kendilerine şeytandan bir vesvese dokunduğunda [Allah'ı] hatırlarlar; bir de bakarsın ki onlar gerçeği görüp basiretli olmuşlardır. Onların kardeşleri ise onları sapıklığa sürüklerler, sonra da bundan hiç geri durmazlar.”
يخبر تعالى عن المتقين من عباده الذين أطاعوه فيما أمر، وتركوا ما عنه زجر، أنهم (إِذَا مَسَّهُمْ) أي: أصابهم "طيف" وقرأ آخرون: "طائف"، وقد جاء فيه حديث، وهما قراءتان مشهورتان، فقيل: بمعنى واحد. وقيل: بينهما فرق، ومنهم من فسر ذلك بالغضب، ومنهم من فسره بمس الشيطان بالصرع ونحوه، ومنهم من فسره بالهم بالذنب، ومنهم من فسره بإصابة الذنب.
Allah Teâlâ, emrettiği şeylerde Kendisine itaat eden ve nehyettiği şeyleri terk eden takva sahibi kullarından haber vererek onların {إِذَا مَسَّهُمْ} yani kendilerine "tayf" -diğerleri ise "tâif" şeklinde okumuştur; bu hususta bir hadis de gelmiştir ve her ikisi de meşhur iki kıraattir- dokunduğunda [hatırladıklarını bildirir]. Denildi ki: İkisi aynı anlamdadır. Denildi ki: Aralarında fark vardır. Bazıları bunu öfke olarak tefsir etmiş, bazıları şeytanın sara ve benzeri bir şekilde dokunması olarak tefsir etmiş, bazıları günah işlemeyi aklından geçirmek olarak tefsir etmiş, bazıları da günah işlemek olarak tefsir etmiştir.
وقوله: (تَذَكَّرُوا) أي: عقاب الله وجزيل ثوابه، ووعده ووعيده، فتابوا وأنابوا، واستعاذوا بالله ورجعوا إليه من قريب. (فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ) أي: قد استقاموا وصحوا مما كانوا فيه.
ve O'nun {تَذَكَّرُوا} “hatırlarlar” sözü; yani Allah'ın azabını, bol mükâfatını, vaadini ve tehdidini hatırlarlar; bunun üzerine tövbe edip O'na yönelirler, Allah'a sığınırlar ve hemen [günahı terk edip] O'na dönerler. {فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ} “bir de bakarsın ki onlar gerçeği görüp basiretli olmuşlardır” yani içinde bulundukları durumdan uyanıp dosdoğru hale gelmişlerdir.
وقد أورد الحافظ أبو بكر بن مردويه هاهنا حديث محمد بن عمرو، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة، ﵁، قال: جاءت امرأة إلى النبي ﷺ وبها طيف فقالت: يا رسول الله، ادع الله أن يشفيني. فقال: "إن شئت دعوت الله فشفاك، وإن شئت فاصبري ولا حساب عليك". فقالت: بل أصبر، ولا حساب علي.
Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye burada Muhammed b. Amr'dan, o Ebû Seleme'den, o Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan şu hadisi rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sara/cin çarpması (tayf) bulunan bir kadın gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah'a dua et de bana şifa versin" dedi. [Resûlullah] buyurdu ki: "İstersen Allah'a dua edeyim de sana şifa versin; istersen sabret, senin için bir hesap da olmasın." Kadın: "Aksine sabredeyim ve bana hesap da olmasın" dedi.
ورواه غير واحد من أهل السنن، وعندهم: قالت يا رسول الله، إني أصرع وأتكشف، فادع الله أن يشفيني. فقال إن شئت دعوت الله أن يشفيك، وإن شئت صبرت ولك الجنة؟ " فقالت: بل أصبر، ولي الجنة، ولكن ادع الله أن لا أتكشف، فدعا لها، فكانت لا تتكشف.
Bunu Sünen ehlinden birden fazla kimse rivayet etmiştir; onlardaki rivayette kadın: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben sara nöbeti geçiriyorum ve üstüm başım açılıyor; Allah'a dua et de bana şifa versin" dedi. [Resûlullah] buyurdu ki: "İstersen Allah'a dua edeyim de sana şifa versin; istersen sabret, senin için cennet olsun?" Kadın: "Aksine sabredeyim ve benim için cennet olsun; fakat Allah'a dua et de üstüm başım açılmasın" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] ona dua etti ve artık üstü başı açılmaz oldu.
وأخرجه الحاكم في مستدركه، وقال: صحيح على شرط مسلم، ولم يخرجاه
Hâkim bunu Müstedrek'inde tahric etmiş ve: "Müslim'in şartına göre sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] onu tahric etmemiştir" demiştir.
وقد ذكر الحافظ ابن عساكر في ترجمة "عمرو بن جامع" من تاريخه: أن شابًا كان يتعبد في المسجد، فهويته امرأة، فدعته إلى نفسها، وما زالت به حتى كاد يدخل معها المنزل، فذكر هذه الآية: (إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ) فخر مغشيًا عليه، ثم أفاق فأعادها، فمات. فجاء عمر فَعزَّى فيه أباه وكان قد دفن ليلا فذهب فصلى على قبره بمن معه، ثم ناداه عمر فقال: يا فتى {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} [الرحمن: ٤٦] وأجابه الفتى من داخل القبر: يا عمر، قد أعطانيهما ربي، ﷿، في الجنة مرتين
Hâfız İbn Asâkir, Târîh'inde "Amr b. Câmi'"in biyografisinde şunu zikretmiştir: Mescitte ibadet eden bir genç vardı. Bir kadın ona âşık oldu ve onu kendisine davet etti. Kadın onun peşini bırakmadı öyle ki neredeyse genç onunla birlikte eve girecekti. Derken şu ayeti hatırladı: {إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ} “Şüphesiz takva sahipleri, kendilerine şeytandan bir vesvese dokunduğunda [Allah'ı] hatırlarlar; bir de bakarsın ki onlar gerçeği görüp basiretli olmuşlardır.” Bunun üzerine bayılıp yere düştü. Sonra kendine gelip [ayeti] tekrar okudu ve vefat etti. Ömer gelip babasına taziyede bulundu. Genç geceleyin defnedilmişti; [Ömer] yanındakilerle gidip kabri başında namaz kıldı. Sonra Ömer ona seslenip şöyle dedi: Ey genç! {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır.” [er-Rahmân: 46] Genç de kabrin içinden ona şöyle cevap verdi: "Ey Ömer! Rabbim Azze ve Celle bana cennette o ikisini iki defa verdi."
وقوله: (وَإِخْوَانِهِمْ) أ: ي وإخوان الشياطين من الإنس، كقوله: {إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ} [الإسراء: ٢٧] وهم أتباعهم والمستمعون لهم القابلون لأوامرهم (يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ) أي: تساعدهم الشياطين على [فعل] المعاصي، وتسهلها عليهم وتحسنها لهم.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِخْوَانِهِمْ} “[Şeytanların] kardeşlerine gelince” buyruğu; yani şeytanların insanlardan olan kardeşleridir. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ} [el-İsrâ: 27] “Şüphesiz saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir” buyruğu gibidir. Onlar, şeytanların tâbileri, onları dinleyenler ve emirlerini kabul edenlerdir. {يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ} “Onları sapıklığa sürüklerler” buyruğu ise; yani şeytanlar onlara günahları [işleme] hususunda yardım eder, bunu onlar için kolaylaştırır ve kendilerine süslü/güzel gösterirler.
وقال ابن كثير: المد: الزيادة. يعني: يزيدونهم في الغي، يعني: الجهل والسفه.
İbn Kesîr şöyle demiştir: Medd (المد), artırmaktır. Yani onları sapıklıkta -yani cehalet ve beyinsizlikte- artırırlar.
(ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ) قيل: معناه إن الشياطين تمد، والإنس لا تقصر في أعمالهم بذلك. كما قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ) قال: لا الإنس يقصرون عما يعملون من السيئات، ولا الشياطين تمسك عنهم.
{ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ} “sonra da bundan hiç geri durmazlar” ifadesinin manasının şu olduğu söylenmiştir: Şeytanlar onları sapıklığa sevk eder, insanlar da bununla amel etmekten geri durmazlar. Nitekim Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'ın: {وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ} “Onların kardeşleri ise onları sapıklığa sürüklerler, sonra da bundan hiç geri durmazlar” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Ne insanlar yaptıkları kötülüklerden geri dururlar ne de şeytanlar onlardan el çeker."
قيل: معناه كما رواه العوفي، عن ابن عباس في قوله: (يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ) قال: هم الجن، يوحون إلى أوليائهم من الإنس (ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ) يقول: لا يسأمون.
Bunun manasının, el-Avfî'nin İbn Abbas'tan rivayet ettiği gibi olduğu da söylenmiştir; o: {يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ} “onları sapıklığa sürüklerler, sonra da bundan hiç geri durmazlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Onlar cinlerdir; insanlardan olan dostlarına vesvese verirler; {ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ} yani hiç usanmazlar."
وكذا قال السُّدِّي وغيره: يعني إن الشياطين يمدون أولياءهم من الإنس ولا تسأم من إمدادهم في الشر؛ لأن ذلك طبيعة لهم وسَجِيَّة، لا تفتر فيه ولا تبطل عنه، كما قال تعالى: {أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا} [مريم: ٨٣] قال ابن عباس وغيره: تزعجهم إلى المعاصي إزعاجا.
Süddî ve başkaları da şöyle demiştir: Yani şeytanlar insanlardan olan dostlarına vesvese verirler ve kötülük hususunda onlara yardım etmekten hiç usanmazlar. Çünkü bu onların bir tabiatı ve karakteridir; bunda gevşeklik göstermezler ve bundan geri kalmazlar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا} “Görmedin mi biz şeytanları kâfirlerin üzerine gönderdik, onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar!” [Meryem: 83] İbn Abbas ve başkaları: "Onları günahlara şiddetle sevk ederler" demiştir.
{وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قَالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَهَا قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَذَا بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٢٠٣)}
{وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قَالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَهَا قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَذَا بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٢٠٣)} “Onlara bir ayet (mucize) getirmediğin zaman: ‘Onu da derleyip toplasaydın ya (uydursaydın ya)!’ derler. De ki: ‘Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım. Bu [Kur'an], Rabbinizden gelen basiretler (deliller), inanan bir kavim için bir hidayet ve bir rahmettir.’”
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله تعالى: (قَالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَهَا) يقول: لولا تلقيتها. وقال مرة أخرى: لولا أحدثتها فأنشأتها.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'ın Allah Teâlâ'nın: {قَالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَهَا} “‘Onu da derleyip toplasaydın ya!’ derler” ayeti hakkında: "Onu kendin alıp getirseydin ya!" dediğini; başka bir seferde de: "Onu kendin uydurup ortaya koysaydın ya!" dediğini nakletmiştir.
وقال ابن جرير عن عبد الله بن كثير، عن مجاهد في قوله [تعالى] (وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قَالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَهَا) قال: لولا اقتضيتها، قالوا: تخرجها عن نفسك. وكذا قال قتادة، والسدي، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم، واختاره ابن جرير.
İbn Cerîr Abdullah b. Kesîr'den, o Mücâhid'den [Allah Teâlâ'nın] {وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قَالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَهَا} “Onlara bir ayet getirmediğin zaman: ‘Onu da derleyip toplasaydın ya!’ derler” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Onu talep etseydin ya! Yani onu kendiliğinden çıkarsaydın ya dediler." Katâde, Süddî ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de böyle demiştir ve İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir.
وقال العوفي، عن ابن عباس [﵁] (لَوْلا اجْتَبَيْتَهَا) يقول: تلقيتها من الله، ﷿
el-Avfî, İbn Abbas'tan [radıyallâhu anhümâ] {لَوْلا اجْتَبَيْتَهَا} “‘Onu da derleyip toplasaydın ya!’” hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Onu Allah Azze ve Celle'den alsaydın ya derler."
وقال الضحاك: (لَوْلا اجْتَبَيْتَهَا) يقول: لولا أخذتها أنت فجئت بها من السماء.
Dahhâk {لَوْلا اجْتَبَيْتَهَا} “‘Onu da derleyip toplasaydın ya!’” hakkında şöyle demiştir: "Onu sen kendin alıp semadan getirseydin ya derler."
ومعنى قوله تعالى: (وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ) أي: معجزة، وخارق، كما قال تعالى: {إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِينَ} [الشعراء: ٤] يقولون للرسول ﷺ: ألا تجهد نفسك في طلب الآيات [من الله] حتى نراها ونؤمن بها، قال الله تعالى له: (قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي) أي: أنا لا أتقدم إليه تعالى في شيء، وإنما أتبع ما أمرني به فأمتثل ما يوحيه إلي، فإن بعث آية قبلتها، وإن منعها لم أسأله ابتداء إياها؛ إلا أن يأذن لي في ذلك، فإنه حكيم عليم.
Allah Teâlâ'nın {وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ} “Onlara bir ayet getirmediğin zaman” sözünün anlamı: Yani bir mucize ve olağanüstü bir delil [getirmediğinde] demektir; nitekim Allah Teâlâ: {إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِينَ} “Eğer dilersek onların üzerine gökten öyle bir ayet (mucize) indiririz ki, boyunları ona eğilekalır” [eş-Şuarâ: 4] buyurmuştur. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle derler: Görelim de iman edelim diye [Allah'tan] ayetler istemek için kendini zorlasana! Allah Teâlâ ona: {قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي} “De ki: ‘Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım’” buyurmuştur; yani: Ben O Teâlâ'nın önüne hiçbir hususta geçmem; ben ancak O'nun bana emrettiği şeye uyar ve bana vahyettiğini yerine getiririm. Eğer bir ayet (mucize) gönderirse kabul ederim, şayet vermezse O bana izin vermedikçe başlangıçta bunu Kendisinden istemem; zira O Hakîm'dir, Alîm'dir.
ثم أرشدهم إلى أن هذا القرآن هو أعظم المعجزات، وأبين الدلالات، وأصدق الحجج والبينات، فقال: (هَذَا بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ)
Sonra onlara bu Kur'an'ın en büyük mucize, en açık delil, en doğru hüccet ve beyyine olduğuna işaret ederek şöyle buyurdu: {هَذَا بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Bu, Rabbinizden gelen basiretlerdir (delillerdir), inanan bir kavim için bir hidayet ve bir rahmettir.”
{وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٢٠٤)}
{وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٢٠٤)} “Kur'an okunduğu zaman hemen onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin.”
لما ذكر تعالى أن القرآن بصائر للناس وهدى ورحمة، أمر تعالى بالإنصات عند تلاوته إعظامًا له واحترامًا، لا كما كان يعتمده كفار قريش المشركون في قولهم: {لا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ [لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ] } [فصلت: ٢٦] ولكن يتأكد ذلك في الصلاة المكتوبة إذا جهر الإمام بالقراءة كما ورد الحديث الذي رواه مسلم في صحيحه، من حديث أبي موسى الأشعري، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إنما جعل الإمام ليؤتم به، فإذا كبر فكبروا، وإذا قرأ فأنصتوا" وكذلك رواه أهل السنن من حديث أبي هريرة وصححه مسلم بن الحجاج أيضا، ولم يخرجه في كتابه وقال إبراهيم بن مسلم الهجري، عن أبي عياض، عن أبي هريرة قال: كانوا يتكلمون في الصلاة، فلما نزلت هذه الآية: (وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ [وَأَنْصِتُوا]) والآية الأخرى، أمروا بالإنصات
Allah Teâlâ Kur'an'ın insanlar için basiretler, hidayet ve rahmet olduğunu zikredince, ona tazim ve hürmet göstermek gayesiyle -Kureyşli müşrik kâfirlerin {لا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ [لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ] } “Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onda gürültü yapın [umulur ki galip gelirsiniz]” [Fussilet: 26] sözlerinde kastettikleri gibi değil- okunduğu esnada susup dinlemeyi emretti. Fakat imam kıraati aşikâre yaptığında farz namazda bu [susup dinleme emri] daha da tekitli hale gelir; nitekim Müslim'in Sahîh'inde Ebû Mûsâ el-Eş'arî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği hadiste geçtiği üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İmam ancak kendisine uyulmak için belirlenmiştir; o tekbir aldığında siz de tekbir alın, o okuduğunda ise susun." Sünen ehli de bunu Ebû Hureyre hadisinden rivayet etmiştir; Müslim b. el-Haccâc da bunu sahih kabul etmiş fakat kitabında tahric etmemiştir. İbrâhim b. Müslim el-Hecerî, Ebû İyâz'dan, o da Ebû Hureyre'den nakletmiştir ki o şöyle demiştir: Namazda konuşurlardı; bu ayet yani {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ [وَأَنْصِتُوا]} “Kur'an okunduğu zaman hemen onu dinleyin [ve susun]” ve diğer ayet inince susmakla emrolundular.
وقال ابن جرير: حدثنا أبو كريب، حدثنا أبو بكر بن عياش، عن عاصم، عن المسيب بن رافع، قال ابن مسعود: كنا يسلم بعضنا على بعض في الصلاة: سلام على فلان، وسلام على فلان، فجاء القرآن (وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ)
İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb rivayet etti, bize Ebû Bekr b. Ayyâş, Âsım'dan, o Müseyyeb b. Râfi'den rivayet etti; İbn Mes'ûd dedi ki: Namazda birimiz diğerine "Filana selam olsun, filana selam olsun" diyerek selam verirdi; derken Kur'an'da: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Kur'an okunduğu zaman hemen onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin” [ayeti] geldi.
وقال أيضا: حدثنا أبو كريب، حدثنا المحاربي، عن داود بن أبي هند، عن بشير بن جابر قال: صلى ابن مسعود، فسمع ناسًا يقرءون مع الإمام، فلما انصرف قال: أما آن لكم أن تفهموا؟ أما آن لكم أن تعقلوا؟ (وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا) كما أمركم الله
Yine dedi ki: Bize Ebû Küreyb rivayet etti, bize Muhâribî, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Beşîr b. Câbir'den rivayet etti; dedi ki: İbn Mes'ûd namaz kıldı ve imamla birlikte okuyan bazı insanları duydu. Namazı bitirince şöyle dedi: "Anlama vaktiniz gelmedi mi? Akletme vaktiniz gelmedi mi? Allah'ın size emrettiği gibi: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا} “Kur'an okunduğu zaman hemen onu dinleyin ve susun” [buyrulmadı mı?]"
قال: وحدثني أبو السائب، حدثنا حفص، عن أشعث، عن الزهري قال: نزلت هذه الآية في فتى من الأنصار، كان رسول الله ﷺ كلما قرأ شيئا قرأه، فنزلت: (وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا)
Dedi ki: Bize Ebü's-Sâib rivayet etti, bize Hafs, Eş'as'tan, o Zührî'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Bu ayet, Ensâr'dan bir genç hakkında inmiştir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her ne okusa o da okurdu; bunun üzerine: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا} “Kur'an okunduğu zaman hemen onu dinleyin ve susun” ayeti indi.
وقد روى الإمام أحمد وأهل السنن، من حديث الزهري، عن أبي أُكَيْمضة الليثي، عن أبي هريرة؛ أن رسول الله ﷺ انصرف من صلاة جهر فيها بالقراءة، فقال: "هل قرأ أحد منكم معي آنفا؟ " قال رجل: نعم يا رسول الله. قال إني أقول: ما لي أنازع القرآن؟ " قال: فانتهى الناس عن القراءة مع رسول الله ﷺ فيما جهر فيه رسول الله ﷺ بالقراءة من الصلوات حين سمعوا ذلك من
İmam Ahmed ve Sünen ehli, Zührî'nin hadisinden, [o] Ebû Ükeyme el-Leysî'den, [o da] Ebû Hüreyre'den rivayet etmişlerdir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kıraati açıktan yaptığı bir namazı bitirince: «Az önce sizden biri benimle birlikte [kıraat] okudu mu?» buyurdu. Bir adam: "Evet, ey Allah'ın Resûlü!" dedi. [Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Ben de [kendi kendime]: 'Neden Kur'an konusunda benimle çekişiliyor?' diyordum» buyurdu. [Râvi] dedi ki: İnsanlar bunu ...den işittiklerinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıraati açıktan yaptığı namazlarda onunla birlikte okumaktan vazgeçtiler
رسول الله ﷺ
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den.
وقال الترمذي: "هذا حديث حسن". وصححه أبو حاتم الرازي.
Tirmizî: "Bu hasen bir hadistir" demiştir. Ebû Hâtim er-Râzî de onu sahih kabul etmiştir.
وقال عبد الله بن المبارك، عن يونس عن الزهري قال: لا يقرأ من وراء الإمام فيما يجهر به الإمام، تكفيهم قراءة الإمام وإن لم يسمعهم صوته، ولكنهم يقرءون فيما لا يجهر به سرًا في أنفسهم، ولا يصلح لأحد خلفه أن يقرأ معه فيما يجهر به سرًا ولا علانية، فإن الله تعالى قال: (وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ)
Abdullah b. el-Mübârek, Yûnus'tan, o Zührî'den şöyle dediğini nakletmiştir: İmamın sesli okuduğu yerlerde imamın arkasındaki kişi okumaz; sesi onlara ulaşmasa bile imamın okuması onlara yeter. Fakat sesli okumadığı yerlerde kendi içlerinden gizlice okurlar. İmamın sesli okuduğu yerlerde arkasındaki hiç kimsenin ne gizlice ne de açıktan onunla birlikte okuması uygun değildir; zira Allah Teâlâ: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Kur'an okunduğu zaman hemen onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin” buyurmuştur.
قلت: هذا مذهب طائفة من العلماء: أن المأموم لا يجب عليه في الصلاة الجهرية قراءة فيما جهر فيه الإمام لا الفاتحة ولا غيرها، وهو أحد قولي الشافعي، وهو القديم كمذهب مالك، ورواية عن أحمد بن حنبل، لما ذكرناه من الأدلة المتقدمة. وقال في الجديد: يقرأ الفاتحة فقط في سكتات الإمام، وهو قول طائفة من الصحابة والتابعين فمن بعدهم. وقال أبو حنيفة وأحمد بن حنبل: لا يجب على المأموم قراءة أصلا في السرية ولا الجهرية، لما ورد في الحديث: "من كان له إمام فقراءته له قراءة". وهذا الحديث رواه الإمام أحمد في مسنده عن جابر مرفوعًا، وهو في موطأ مالك عن وهب بن كيسان، عن جابر موقوفًا، وهذا أصح. وهذه المسألة مبسوطة في غير هذا الموضع وقد أفرد لها الإمام أبو عبد الله البخاري مصنفًا على حدة واختار وجوب القراءة خلف الإمام في السرية والجهرية أيضا، والله أعلم.
Derim ki: Bir grup âlimin mezhebi şudur: Cehri (sesli) namazda imama uyan kişiye, imamın sesli okuduğu yerlerde ne Fâtiha ne de başka bir şey okumak vacip değildir. Bu, Şâfiî'nin iki görüşünden biridir ve Mâlik'in mezhebi gibi eski görüşüdür (kavl-i kadîm); yukarıda zikrettiğimiz delillerden ötürü Ahmed b. Hanbel'den gelen bir rivayet de böyledir. Yeni görüşünde (kavl-i cedîd) ise şöyle demiştir: Yalnızca imamın susma anlarında (sektelerinde) Fâtiha'yı okur; bu, sahabe, tâbiîn ve onlardan sonrakilerden bir grubun görüşüdür. Ebû Hanîfe ve Ahmed b. Hanbel ise: "Kişinin bir imamı varsa imamın okuyuşu onun da okuyuşudur" hadisinde geçtiği üzere, imama uyan kişiye ne gizli ne de sesli namazda hiçbir şekilde kıraat vacip değildir, demişlerdir. Bu hadisi İmam Ahmed Müsned'inde Câbir'den merfû olarak rivayet etmiştir; Muvatta'da ise Mâlik'ten, o Vehb b. Keysân'dan, o da Câbir'den mevkûf olarak yer almaktadır ve bu daha sahihtir. Bu mesele buranın dışındaki bir yerde genişçe açıklanmıştır. İmam Ebû Abdillâh el-Buhârî bu mesele için müstakil bir eser ayırmış ve hem gizli hem de sesli namazda imamın arkasında okumanın vacip olduğunu tercih etmiştir, en doğrusunu Allah bilir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: (وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا) يعني: في الصلاة المفروضة. وكذا روي عن عبد الله بن المغفل.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'ın: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا} “Kur'an okunduğu zaman hemen onu dinleyin ve susun” ayeti hakkında: "Yani farz namazda" dediğini nakletmiştir. Abdullah b. Mugaffel'den de böyle rivayet edilmiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا حُمَيْد بن مَسْعَدة، حدثنا بشر بن المفضل، حدثنا الجريري، عن طلحة بن عبيد الله بن كَرِيزَ قال: رأيت عبيد بن عمير وعطاء بن أبي رباح يتحدثان، والقاص يقص، فقلت: ألا تستمعان إلى الذكر وتستوجبان الموعود؟ قال: فنظرا إلي، ثم أقبلا على حديثهما. قال: فأعدت فنظرا إلي، وأقبلا على حديثهما. قال: فأعدت الثالثة، قال: فنظرا إلي فقالا إنما ذلك في الصلاة: (وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا)
İbn Cerîr dedi ki: Bize Humeyd b. Mes'ade rivayet etti, bize Bişr b. el-Mufaddal rivayet etti, bize el-Cüreyrî, Talha b. Ubeydillâh b. Kerîz'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Ubeyd b. Umeyr ile Atâ b. Ebî Rabâh'ı, vaiz kıssa anlatırken konuşurlarken gördüm. Bunun üzerine: "Zikri dinleyip vaad olunan mükâfata hak kazanmaz mısınız?" dedim. [Talha] dedi ki: Bana baktılar, sonra konuşmalarına devam ettiler. Dedi ki: Tekrar söyledim; bana baktılar ve konuşmalarına devam ettiler. Dedi ki: Üçüncü kez tekrarladım; bana baktılar ve: "Bu ancak namazdadır: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا} 'Kur'an okunduğu zaman hemen onu dinleyin ve susun'" dediler.
وقال سفيان الثوري، عن أبي هاشم إسماعيل بن كثير، عن مجاهد في قوله: (وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا) قال: في الصلاة. وكذا رواه غير واحد عن مجاهد.
Süfyân es-Sevrî, Ebû Hâşim İsmâil b. Kesîr'den, o Mücâhid'den {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا} “Kur'an okunduğu zaman hemen onu dinleyin ve susun” ayeti hakkında: "Namazda" dediğini nakletmiştir. Mücâhid'den bunu birden fazla kimse de böyle rivayet etmiştir.
وقال عبد الرزاق، عن الثوري، عن ليث، عن مجاهد قال: لا بأس إذا قرأ الرجل في غير الصلاة أن يتكلم.
Abdurrezzâk, es-Sevrî'den, o Leys'ten, o Mücâhid'den şöyle dediğini nakletmiştir: "Kişi namaz dışında [Kur'an] okuduğunda [dinleyenin] konuşmasında bir beis (sakınca) yoktur."
وكذا قال سعيد بن جبير، والضحاك، وإبراهيم النخعي، وقتادة، والشعبي، والسدي، وعبد الرحمن ابن زيد بن أسلم: أن المراد بذلك في الصلاة.
Saîd b. Cübeyr, Dahhâk, İbrâhim en-Nehaî, Katâde, Şa'bî, Süddî ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de bununla namazın kastedildiğini söylemişlerdir.
وقال شعبة، عن منصور، سمعت إبراهيم بن أبي حرة يحدث أنه سمع مجاهدا يقول في هذه الآية: (وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا) قال: في الصلاة والخطبة يوم الجمعة.
Şu'be, Mansûr'dan, o İbrâhim b. Ebî Hurre'yi Mücâhid'den bu ayet hakkında {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا} “Kur'an okunduğu zaman hemen onu dinleyin ve susun” şöyle derken işittiğini nakletmiştir: "Namazda ve cuma günkü hutbededir."
وكذا روى ابن جريج عن عطاء، مثله.
İbn Cüreyc de Atâ'dan bunun bir benzerini rivayet etmiştir.
وقال هُشَيْم، عن الربيع بن صبيح، عن الحسن قال: في الصلاة وعند الذكر.
Huşeym, Rebî' b. Sabîh'ten, o Hasen'den şöyle dediğini nakletmiştir: "Namazda ve vaaz/zikir esnasındadır."
وقال ابن المبارك، عن بَقِيَّة: سمعت ثابت بن عجلان يقول: سمعت سعيد بن جبير يقول في قوله: (وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا) قال: الإنصات يوم الأضحى، ويوم الفطر، ويوم الجمعة، وفيما يجهر به الإمام من الصلاة.
İbnü'l-Mübârek, Bakıyye'den: Sâbit b. Aclân'ı şöyle derken işittim: Saîd b. Cübeyr'i {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا} “Kur'an okunduğu zaman hemen onu dinleyin ve susun” ayeti hakkında şöyle derken işittim: "Susup dinlemek kurban bayramı gününde, ramazan bayramı gününde, cuma gününde ve imamın namazda sesli okuduğu yerlerdedir."