وقد أخرجه الإمام أبو حاتم بن حبان البستي في صحيحه بمثله
İmam Ebû Hâtim İbn Hibbân el-Büstî de bunu Sahîh'inde benzer şekilde rivayet etmiştir.
وذكر الفقيه الإمام أبو بكر بن العربي أحد أئمة المالكية في كتابه: "الأحوذي في شرح الترمذي"؛ أن بعضهم جمع من الكتاب والسنة من أسماء الله ألف اسم، فالله أعلم.
Mâlikî imamlarından fakih İmam Ebû Bekir İbnü'l-Arabî, "el-Ahvezî fî Şerhi't-Tirmizî" adlı kitabında, bazılarının Kitap ve Sünnet'ten Allah'ın bin ismini derlediğini zikretmiştir; en doğrusunu Allah bilir.
وقال العوفي عن ابن عباس في قوله تعالى: (وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ) قال: إلحاد الملحدين: أن دعوا "اللات في أسماء الله.
Avfî, İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] Yüce Allah'ın: {وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ} “O'nun isimleri hakkında eğriliğe sapanları bırakın” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Mülhidlerin ilhâdı (sapkınlığı), Allah'ın isimleri arasında 'el-Lât'a yakarmış [veya onu bu isimler arasına katmış] olmalarıdır."
وقال ابن جريج، عن مجاهد: (وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ) قال: اشتقوا "اللات" من الله، واشتقوا "العزى" من العزيز.
İbn Cüreyc, Mücâhid'in: (وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ) {Âyet} hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "el-Lât" ismini Allah'tan, "el-Uzzâ" ismini de el-Azîz'den türetmişlerdir.
وقال قتادة: (يُلْحِدُونَ) يشركون. وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: الإلحاد: التكذيب. وأصل الإلحاد في كلام العرب: العدل عن القصد، والميل والجور والانحراف، ومنه اللحد في القبر، لانحرافه إلى جهة القبلة عن سمت الحفر.
Katâde: (يُلْحِدُونَ) "Şirk koşarlar" demiştir. Ali b. Ebî Talha ise İbn Abbâs'tan: "İlhâd; yalanlamaktır" dediğini rivayet etmiştir. Arap kelamında ilhâdın aslı; doğrudan sapmak, eğrilmek, haksızlık etmek ve meyletmektir. Kabrin lahdine (yan oyuğuna) da, çukurun doğrultusundan kıble yönüne doğru sapması sebebiyle bu isim verilmiştir.
{وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١)}
{وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١)} “Yarattıklarımızdan bir topluluk da vardır ki, hakka iletirler ve onunla adalet uygularlar.”
يقول تعالى: (وَمِمَّنْ خَلَقْنَا) أي: ومن الأمم (أُمًّةٌ) قائمة بالحق، قولا وعملا (يَهْدُونَ بِالْحَقِّ) يقولونه ويدعون إليه، (وَبِهِ يَعْدِلُونَ) يعملون ويقضون.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (وَمِمَّنْ خَلَقْنَا) "Yarattıklarımızdan", yani ümmetlerden (أُمًّةٌ) söz ve amel bakımından hak üzere kaim olan bir topluluk vardır; (يَهْدُونَ بِالْحَقِّ) "Hakka iletirler", onu söyler ve ona çağırırlar, (وَبِهِ يَعْدِلُونَ) "ve onunla adalet uygularlar", onunla amel eder ve onunla hüküm verirler.
وقد جاء في الآثار: أن المراد بهذه الأمة المذكورة في الآية، هي هذه الأمة المحمدية.
Rivayetlerde, ayette zikredilen bu toplulukla kastedilenin bu Muhammedî ümmet olduğu nakledilmiştir.
قال سعيد، عن قتادة في تفسير هذه الآية: بلغنا أن نبي الله ﷺ كان يقول إذا قرأ هذه الآية: "هذه لكم، وقد أعطي القوم بين أيديكم مثلها: {وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} [الأعراف: ١٥٩]
Saîd, Katâde'den bu ayetin tefsiri hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bize ulaştığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okuduğu zaman şöyle buyururdu: "Bu sizindir; sizden önceki kavme de bunun bir benzeri verilmişti: {وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “Mûsâ'nın kavminden de hakka ileten ve onunla adalet uygulayan bir topluluk vardır.” [el-A'râf: 159]"
وقال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس في قوله تعالى: (وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ) قال: قال رسول الله ﷺ: "إن من أمتي قومًا على الحق، حتى ينزل عيسى ابن مريم متى ما نزل".
Ebû Ca'fer er-Râzî, Rebî' b. Enes'ten Yüce Allah'ın: (وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ) {Âyet} sözü hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz ümmetimden bir topluluk, Meryem oğlu Îsâ ne zaman inerse insin [o vakte kadar] hak üzere olmaya devam edecektir."
وفي الصحيحين، عن معاوية بن أبي سفيان قال: قال رسول الله ﷺ: "لا تزال طائفة من أمتي ظاهرين على الحق، لا يضرهم من خذلهم، ولا من خالفهم، حتى تقوم الساعة -وفي رواية -: حتى يأتي أمر الله وهم على ذلك -وفي رواية -: وهم بالشام"
Sahîhayn'da Muâviye b. Ebî Süfyân'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Ümmetimden bir topluluk kıyamet kopuncaya kadar hak üzere muzaffer olmaya devam edecektir. Onları yardımsız bırakanlar da onlara muhalefet edenler de onlara zarar veremez -bir rivayette:- Allah'ın emri gelinceye kadar onlar bu hal üzere kalırlar -diğer bir rivayette de:- ve onlar Şam'dadırlar."
{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ (١٨٢) وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (١٨٣)}
{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ (١٨٢) وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (١٨٣)} “Ayetlerimizi yalanlayanları ise, bilmedikleri yerden derece derece helake yaklaştıracağız. Onlara mühlet veririm; şüphesiz Benim tuzağım çok sağlamdır.”
يقول تعالى: (وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ) ومعناه: أنه يفتح لهم أبواب الرزق ووجوه المعاش في الدنيا، حتى يغتروا بما هم فيه ويعتقدوا أنهم على شيء، كما قال تعالى: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ * فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} [الأنعام: ٤٤، ٤٥]؛ ولهذا قال تعالى: (وَأُمْلِي لَهُمْ) أي: وسأملي لهم، أطول لهم ما هم فيه (إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ) أي: قوي شديد.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ) “Ayetlerimizi yalanlayanları ise, bilmedikleri yerden derece derece helake yaklaştıracağız.” Bunun anlamı şudur: Dünya hayatında kendilerine rızık kapılarını ve geçim imkânlarını açar; ta ki içinde bulundukları duruma aldanıp doğru bir yolda olduklarını zannetsinler. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ * فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} [el-En'âm: 44, 45] “Kendilerine hatırlatılan şeyleri unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açtık. Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıkları sırada, onları ansızın yakalayıverdik de bir anda bütün ümitlerini kaybedip şaşkına döndüler. Böylece zulmeden o kavmin arkası kesildi. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.” Bundan dolayı Yüce Allah: (وَأُمْلِي لَهُمْ) “Onlara mühlet veririm” yani onlara süre tanırım, içinde bulundukları durumu uzatırım, (إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ) “Şüphesiz Benim tuzağım çok sağlamdır” yani güçlü ve çetindir, buyurmuştur.
{أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ مُبِينٌ (١٨٤)}
{أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ مُبِينٌ (١٨٤)} “Hiç düşünmediler mi ki, arkadaşlarında bir delilik yoktur; o, apaçık bir uyarıcıdan başkası değildir.”
يقول تعالى: (أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا) هؤلاء المكذبون بآياتنا (مَا بِصَاحِبِهِمْ) يعني محمدًا -صلوات الله وسلامه عليه (مِنْ جِنَّةٍ) أي: ليس به جنون، بل هو رسول الله حقًا دعا إلى حق، (إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ مُبِينٌ) أي: ظاهر لمن كان له قلب ولب يعقل به ويعي به، كما قال تعالى: {وَمَا صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ} [التكوير: ٢٢]، وقال تعالى: {قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ} [سبأ: ٤٦] يقول إنما أطلب منكم أن تقوموا لله قياما خالصا لله، ليس فيه تعصب ولا عناد، {مَثْنَى وَفُرَادَى} أي: مجتمعين ومتفرقين، {ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا} في هذا الذي جاءكم بالرسالة من الله: أبه جنون أم لا؟ فإنكم إذا فعلتم ذلك، بان لكم وظهر أنه رسول [الله] حقًا وصدقًا.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا) Ayetlerimizi yalanlayan bu kimseler hiç düşünmediler mi ki, (مَا بِصَاحِبِهِمْ) yani Muhammed'de -Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- (مِنْ جِنَّةٍ) herhangi bir delilik yoktur. Bilakis o, hakka çağıran gerçek bir Allah elçisidir. (إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ مُبِينٌ) Yani düşünecek ve kavrayacak bir kalbi ve aklı olan kimse için açık [bir uyarıcıdır]. Nitekim Yüce Allah: {وَمَا صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ} “Arkadaşınız asla bir deli değildir.” [et-Tekvîr: 22] ve şöyle buyurmuştur: {قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ} “De ki: Size sadece tek bir şeyi öğütlüyorum: Allah için ikişer ikişer ve teker teker durup sonra düşünmenizdir; arkadaşınızda bir delilik yoktur. O, şiddetli bir azabın öncesinde sizin için ancak bir uyarıcıdır.” [Sebe': 46]. Buyuruyor ki: Sizden sadece hiçbir taassup ve inat olmaksızın sırf Allah için bir duruş sergilemenizi, {مَثْنَى وَفُرَادَى} yani toplu halde ve teker teker, {ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا} sonra da size Allah'tan elçilik getiren bu zât hakkında: "Onda bir delilik var mı yok mu?" diye düşünmenizi istiyorum. Şayet bunu yaparsanız, onun gerçekten ve dosdoğru bir [Allah] elçisi olduğu size apaçık ortaya çıkacaktır.
وقال قتادة بن دعامة: ذكر لنا أن نبي الله ﷺ كان على الصفا، فدعا قريشًا فجعل يُفَخِّذهم فَخِذًا فَخِذًا: "يا بني فلان، يا بني فلان"، فحذرهم بأس الله ووقائع الله، فقال قائلهم: إن صاحبكم هذا لمجنون. بات يصوت إلى الصباح -أو: حتى أصبح، فأنزل الله تعالى: (أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ مُبِينٌ)
Katâde b. Diâme şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ tepesindeydi. Kureyş'i çağırıp kabile kabile seslenmeye başladı: "Ey falan oğulları, ey falan oğulları!" Onları Allah'ın şiddetli azabı ve cezalandırmaları konusunda uyardı. İçlerinden bir sözcü: "Bu arkadaşınız kesinlikle delidir. Sabaha kadar -veya sabahlayıncaya kadar- bağırıp durdu" dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: (أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ مُبِينٌ) {Âyet} mealindeki ayeti indirdi.
{أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (١٨٥)}
{أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (١٨٥)} “Göklerin ve yerin hükümranlığına, Allah'ın yarattığı herhangi bir şeye ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine hiç bakmadılar mı? Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?”
يقول تعالى: (أَوَلَمْ يَنْظُرُوا) -هؤلاء المكذبون بآياتنا -في ملك الله وسلطانه في السماوات والأرض، وفيما خلق [الله] من شيء فيهما، فيتدبروا ذلك ويعتبروا به، ويعلموا أن ذلك لمن لا نظير له ولا شبيه، ومِنْ فِعْل من لا ينبغي أن تكون العبادة. والدين الخالص إلا له. فيؤمنوا به، ويصدقوا رسوله، وينيبوا إلى طاعته، ويخلعوا الأنداد والأوثان، ويحذروا أن تكون آجالهم قد اقتربت، فيهلكوا على كفرهم، ويصيروا إلى عذاب الله وأليم عقابه.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ayetlerimizi yalanlayan bu kimseler (أَوَلَمْ يَنْظُرُوا) hiç bakmadılar mı; Allah'ın göklerdeki ve yerdeki mülküne ve hâkimiyetine, bunlarda [Allah'ın] yarattığı herhangi bir şeye bakıp bunları etraflıca düşünmez ve ibret almazlar mı? Bunların benzeri ve dengi olmayan bir zâta ait olduğunu ve ibadetin ile ihlaslı dinin yalnızca O'na mahsus olması gerektiğini bilmezler mi? Böylece O'na iman etsinler, Elçisini tasdik etsinler, O'na itaate yönelsinler, putları ve ortakları terk etsinler ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğinden sakınsınlar; aksi takdirde küfür üzere helak olur ve Allah'ın azabına ve elem verici cezasına uğrarlar.
وقوله: (فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ)؟ يقول: فبأي تخويف وتحذير وترهيب -بعد تحذير محمد وترهيبه، الذي أتاهم به من عند الله في آي كتابه -يصدقون، إن لم يصدقوا بهذا الحديث الذي جاءهم به محمد من عند الله، ﷿؟!.
Yüce Allah'ın: (فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ) sözü ise şöyledir: Muhammed'in Allah katından Kitabının ayetleriyle kendilerine getirdiği bu uyarı ve korkutmadan sonra -Muhammed'in aziz ve celil olan Allah katından getirdiği bu söze inanmadıkları takdirde- artık hangi korkutma, uyarı ve tehdide inanacaklar?!
وقد روى الإمام أحمد عن حسن بن موسى وعفان بن مسلم وعبد الصمد بن عبد الوارث، عن حماد بن سلمة، عن علي بن زيد بن جُدْعَان، عن أبي الصلت، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "رأيت ليلة أسري بي، لما انتهينا إلى السماء السابعة، فنظرت فوقي، فإذا أنا برعد وبرق وصواعق"، قال: "وأتيت على قوم بطونهم كالبيوت فيها الحيات ترى من خارج بطونهم، قلت: من
İmam Ahmed; Hasan b. Mûsâ, Affân b. Müslim ve Abdussamed b. Abdülvâris'ten, onlar Hammâd b. Seleme'den, o Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'dan, o Ebu's-Salt'tan, o da Ebû Hüreyre'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İsra gecesi yedinci semaya vardığımızda üzerime baktım; bir de ne göreyim gök gürültüsü, şimşek ve yıldırımlar var!» [Ebû Hüreyre] dedi ki: «Karınları evler gibi olan, içlerindeki yılanlar karınlarının dışından görünen bir topluluğun yanına geldim. 'Kim
هؤلاء يا جبريل؟ قال: هؤلاء أكلة الربا. فلما نزلت إلى السماء الدنيا فنظرت إلى أسفل مني، فإذا أنا برَهج ودخان وأصوات فقلت: ما هذا يا جبريل؟ قال: هذه الشياطين يُحَرِّفون على أعين بني آدم أن لا يتفكروا في ملكوت السماوات والأرض، ولولا ذلك لرأوا العجائب".
ey Cibrîl?' dedim. 'Bunlar faiz yiyenlerdir' dedi. Dünya semasına indiğimde altıma baktım; bir de ne göreyim bir toz bulutu, duman ve sesler var. 'Bu nedir ey Cibrîl?' dedim. Dedi ki: 'Bunlar şeytanlardır; Âdemoğullarının göklerin ve yerin hükümranlığı üzerinde düşünmemeleri için gözlerini perdelemektedirler. Şayet bu olmasaydı, şüphesiz hayret verici harikaları görürlerdi.'"
علي بن زيد بن جدعان له منكرات .
Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'ın münker rivayetleri vardır.
ثم قال تعالى:
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
{مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٨٦)}
{مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٨٦)} “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur. Ve O, onları azgınlıkları içinde bocalayıp dururken bırakır.”
يقول تعالى: من كُتِب عليه الضلالة فإنه لا يهديه أحد، ولو نظر لنفسه فيما نظر، فإنه لا يجزي عنه شيئا، {وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} [المائدة: ٤١] قال تعالى: {قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا تُغْنِي الآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ} [يونس: ١٠١]
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kime sapıklık yazılmışsa artık onu hiç kimse doğru yola iletemez. O kimse kendisi için ne kadar bakıp düşünürse düşünsün, bu ona hiçbir fayda vermez . {وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} “Allah birini fitneye düşürmek isterse, artık onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın.” [el-Mâide: 41]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا تُغْنِي الآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ} “De ki: Göklerde ve yerde neler var, bir bakın! Fakat ayetler ve uyarılar iman etmeyen bir topluluğa fayda vermez.” [Yûnus: 101].
{يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ لا تَأْتِيكُمْ إِلا بَغْتَةً يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (١٨٧)}
{يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ لا تَأْتِيكُمْ إِلا بَغْتَةً يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (١٨٧)} “Sana kıyametin ne zaman gelip çatacağını soruyorlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır. Onu vaktinde ancak O açığa çıkarır. O, göklerde ve yerde ağır basmıştır. O, size ansızın geliverir.' Sanki sen onu çok iyi biliyormuşsun gibi sana soruyorlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır; fakat insanların çoğu bilmezler.'”
يقول تعالى: (يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ) كما قال تعالى: {يَسْأَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ} [الأحزاب: ٦٣] قيل: نزلت في قريش. وقيل: في نفر من اليهود. والأول أشبه؛ لأن الآية مكية، وكانوا يسألون عن وقت الساعة، استبعادًا لوقوعها، وتكذيبًا بوجودها؛ كما قال تعالى: {وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} [الأنبياء: ٣٨]، وقال تعالى: {يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ أَلا إِنَّ الَّذِينَ يُمَارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلالٍ بَعِيدٍ} [الشورى: ١٨]
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ) Nitekim Yüce Allah: {يَسْأَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ} “İnsanlar sana kıyameti soruyorlar.” [el-Ahzâb: 63] buyurmuştur. Bu ayetin Kureyş hakkında indiği söylendiği gibi, bir grup Yahudi hakkında indiği de söylenmiştir. Birinci görüş daha uygundur; zira ayet Mekkîdir. Onlar kıyametin kopmasını uzak görerek ve varlığını yalanlayarak onun vaktini soruyorlardı. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “'Eğer doğru sözlü iseniz bu vaat ne zaman?' derler.” [el-Enbiyâ: 38]. Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: {يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ أَلا إِنَّ الَّذِينَ يُمَارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلالٍ بَعِيدٍ} “Ona inanmayanlar onun acele gelmesini isterler; iman edenler ise ondan korku duyarlar ve onun hak olduğunu bilirler. Dikkat edin! Kıyamet hakkında tartışıp duranlar, elbette derin bir sapıklık içindedirler.” [eş-Şûrâ: 18].
وقوله: (أَيَّانَ مُرْسَاهَا) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: "منتهاها" أي: متى محطها؟ وأيان آخر مدة الدنيا الذي هو أول وقت الساعة؟
Yüce Allah'ın: (أَيَّانَ مُرْسَاهَا) sözü hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: "Sonu ne zamandır?", yani ne zaman demir atıp karara varacaktır ve kıyametin başlangıç vakti olan dünya süresinin sonu ne zamandır? dediğini nakletmiştir.
(قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلا هُوَ) أمر تعالى نبيه ﷺ إذا سئل عن وقت الساعة، أن يرُدَّ علمها إلى الله تعالى؛ فإنه هو الذي يجليها لوقتها، أي: يعلم جلية أمرها، ومتى يكون على التحديد، [أي] لا يعلم ذلك [أحد] إلا هو تعالى؛ ولهذا قال: (ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ)
(قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلا هُوَ) Yüce Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kıyametin vakti sorulduğunda onun bilgisini Yüce Allah'a havale etmesini emretmiştir; çünkü onu vaktinde açığa çıkaracak olan O'dur; yani onun durumunun hakikatini ve kesin olarak ne zaman olacağını O bilir, bunu Yüce Allah'tan başka [hiç kimse] [yani] bilmez. Bundan dolayı: (ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) buyurmuştur.
قال عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن قتادة في قوله: (ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) قال: ثقل علمها على أهل السماوات والأرض أنهم لا يعلمون. قال معمر: قال الحسن: إذا جاءت، ثقلت على أهل السماوات والأرض، يقول: كَبُرَت عليهم.
Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o da Katâde'den Yüce Allah'ın: { ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ } “Göklerde ve yerde ağırlaşmıştır” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Onun [vaktinin] bilgisi gök ve yer ehline ağır geldi; çünkü onlar [bunu] bilmezler." Ma'mer dedi ki: Hasan şöyle demiştir: "[Kıyamet] geldiğinde, gök ve yer ehline ağır gelir; yani onlara pek büyük/çetin gelir."
وقال الضحاك، عن ابن عباس في قوله: (ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) قال: ليس شيء من الخلق إلا يصيبه من ضرر يوم القيامة.
Dahhâk, İbn Abbâs'tan: (ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Yaratılmışlardan hiçbir şey yoktur ki kıyamet gününün dehşetinden ve zararından ona bir pay isabet etmesin.
وقال ابن جُرَيْج: (ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) قال: إذا جاءت انشقت السماء وانتثرت النجوم، وكورت الشمس، وسيرت الجبال، وكان ما قاله الله، ﷿ فذلك ثقلها.
İbn Cüreyc, (ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) hakkında şöyle demiştir: Geldiği zaman gök yarılır, yıldızlar dökülür, güneş dürülür, dağlar yürütülür ve aziz ve celil olan Allah'ın buyurduğu şeyler meydana gelir; işte onun ağırlığı budur.
واختار ابن جرير، ﵀: أن المراد: ثَقُلَ علم وقتها على أهل السماوات والأرض، كما قال قتادة.
İbn Cerîr rahimehullâh ise Katâde'nin dediği gibi, bununla: Kıyamet vaktinin bilgisinin gökler ve yer ehline ağır gelmesinin kastedildiği görüşünü tercih etmiştir.
وهو كما قالاه، كقوله تعالى: (لا تَأْتِيكُمْ إِلا بَغْتَةً) ولا ينفي ذلك ثقل مجيئها على أهل السماوات والأرض، والله أعلم.
Bu, her ikisinin de söylediği gibidir; nitekim Yüce Allah: (لا تَأْتِيكُمْ إِلا بَغْتَةً) buyurmuştur. Bu durum, onun kopuşunun gökler ve yer ehline ağır gelmesini de nefyetmez; en doğrusunu Allah bilir.
وقال السدي [في قوله تعالى] (ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) يقول: خفيت في السماوات والأرض، فلا يعلم قيامها حين تقوم ملك مقرب، ولا نبي مرسل.
Süddî, [Yüce Allah'ın:] (ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) sözü hakkında şöyle demiştir: Göklerde ve yerde gizli kalmıştır; koptuğu zaman onun kopuşunu ne mukarreb bir melek ne de gönderilmiş bir peygamber bilebilir.
(لا تَأْتِيكُمْ إِلا بَغْتَةً) [قال] يبغتهم قيامها، تأتيهم على غفلة.
(لا تَأْتِيكُمْ إِلا بَغْتَةً) [Dedi ki:] Kopuşu onları ansızın yakalar, onlara gafil oldukları bir sırada gelir.
وقال قتادة في قوله تعالى: (لا تَأْتِيكُمْ إِلا بَغْتَةً) قضى الله أنها (لا تَأْتِيكُمْ إِلا بَغْتَةً) قال: وذكر لنا أن نبي الله ﷺ قال "إن الساعة تهيج بالناس، والرجل يصلح حوضه، والرجل يسقي ماشيته، والرجل يقيم سلعته في السوق ويخفض ميزانه ويرفعه"
Katâde, Yüce Allah'ın: (لا تَأْتِيكُمْ إِلا بَغْتَةً) sözü hakkında: "Allah onun (لا تَأْتِيكُمْ إِلا بَغْتَةً) ancak ansızın geleceğine hükmetmiştir" dedi ve şöyle ekledi: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıyamet insanları ansızın yakalar; kimi havuzunu tamir etmekte, kimi hayvanını sulamakta, kimi de çarşıda malını tezgâha koyup terazisini indirip kaldırmaktadır."
وقال البخاري: حدثنا أبو اليمان، أنبأنا شعيب، حدثنا أبو الزناد عن عبد الرحمن، عن أبي هريرة؛ أن رسول الله ﷺ قال: "لا تقوم الساعة حتى تطلع الشمس من مغربها، فإذا طلعت فرآها الناس آمنوا أجمعون، فذلك حين لا ينفع نفسًا إيمانها لم تكن آمنت من قبل أو كسبت في إيمانها خيرا، ولتقومن الساعة وقد نشر الرجلان ثوبهما بينهما، فلا يتبايعانه ولا يطويانه. ولتقومَنّ الساعة وقد انصرف الرجل بلبن لقْحَته فلا يَطْعَمُه. ولتقومَنّ الساعة وهو يَلِيط حوضه فلا يسقي فيه. ولتقومَنّ الساعة والرجل قد رفع أكلته إلى فيه فلا يطعمها"
Buhârî şöyle demiştir: Bize Ebü'l-Yemân anlattı, bize Şuayb bildirdi, bize Ebü'z-Zinâd, Abdurrahman'dan, o Ebû Hüreyre'den nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Güneş batıdan doğmadıkça kıyamet kopmaz. Güneş batıdan doğup da insanlar onu gördüklerinde hepsi birden iman ederler. İşte o an, daha önce iman etmemiş veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye imanının fayda vermeyeceği andır. Kıyamet öyle bir anda kopacaktır ki iki adam aralarında kumaşlarını sermiş olacaklar; fakat ne alışverişi bitirebilecekler ne de kumaşı dürebilecekler. Kıyamet öyle bir anda kopacaktır ki adam sağmal devesinin sütünü alıp gitmiş olacak ama onu içemeyecektir. Kıyamet öyle bir anda kopacaktır ki adam havuzunu sıvayıp tamir etmekte olacak fakat içinde su sulayamayacaktır. Ve kıyamet öyle bir anda kopacaktır ki adam lokmasını ağzına kaldırmış olacak fakat onu yiyemeyecektir."
وقال مسلم في صحيحه: حدثني زهير بن حرب، حدثنا سفيان بن عيينة، عن أبي الزناد، عن الأعرج، عن أبي هريرة يبلغ به النبي ﷺ قال: "تقوم الساعة والرجل يحلب اللِّقْحَة، فما يصل الإناء إلى فيه حتى تقوم الساعة. والرجلان يتبايعان الثوب فما يتبايعانه حتى تقوم. والرجل يلوط حوضه فما يصدر حتى تقوم"
Müslim de Sahîh'inde şöyle demiştir: Bana Züheyr b. Harb anlattı, bize Süfyân b. Uyeyne, Ebü'z-Zinâd'dan, o el-A'rec'den, o da Ebû Hüreyre'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştırarak nakletti ki şöyle buyurmuştur: "Kıyamet kopar; adam sağmal deveyi sağmaktadır, kap ağzına varmadan kıyamet kopuverir. İki adam kumaş alışverişi yapmaktadır, onu tamamlayamadan kıyamet kopuverir. Adam havuzunu sıvayıp düzeltmektedir, oradan ayrılamadan kıyamet kopuverir."
وقوله [تعالى] (يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا) اختلف المفسرون في معناه، فقيل: معناه: كما قال العوفي عن ابن عباس: (يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا) يقول: كأن بينك وبينهم مودة،
Allah [Teâlâ]'nın { يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا } “Sanki sen ondan pek haberdarmışsın gibi sana soruyorlar” kavli hakkında müfessirler ihtilaf etmişlerdir. Şöyle denilmiştir: Bunun anlamı, el-Avfî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği gibidir; [İbn Abbâs] { يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا } “Sanki sen ondan pek haberdarmışsın gibi sana soruyorlar” [ayeti hakkında] şöyle demektedir: Sanki seninle onlar arasında bir sevgi bağı varmış,
كأنك صديق لهم. قال ابن عباس: لما سأل الناس محمدًا ﷺ عن الساعة، سألوه سؤال قوم كأنهم يرون أن محمدا حفي بهم، فأوحى الله إليه: إنما علمها عنده، استأثر بعلمها، فلم يطلع الله عليها ملكًا مقربًا ولا رسولا.
sanki sen onların dostuymuşsun gibi. İbn Abbâs şöyle demiştir: İnsanlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e kıyameti sorduklarında, sanki Muhammed'in kendilerine özel bir ilgisi ve yakınlığı olduğunu düşünürcesine sordular. Bunun üzerine Allah ona, onun bilgisinin sadece Kendi katında olduğunu, bilgisini Kendi zâtına sakladığını ve buna ne mukarreb bir meleği ne de bir elçiyi muttali kılmadığını vahyetti.
وقال قتادة: قالت قريش لمحمد ﷺ: إن بيننا وبينك قرابة، فأسرّ إلينا متى الساعة. فقال الله، ﷿: (يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا)
Katâde şöyle demiştir: Kureyş, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Bizimle senin aranda akrabalık bağı var, kıyametin ne zaman kopacağını gizlice bize söyle" dedi. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: (يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا) ayetini indirdi.
وكذا روي عن مجاهد، وعكرمة، وأبي مالك، والسُّدِّي، وهذا قول. والصحيح عن مجاهد -من رواية ابن أبي نَجِيح وغيره -: (يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا) قال: استَحْفَيت عنها السؤال، حتى علمت وقتها.
Mücâhid, İkrime, Ebû Mâlik ve es-Süddî'den de bu şekilde rivayet edilmiştir; bu bir görüştür. Mücâhid'den -İbn Ebî Necîh ve başkalarının rivayetiyle- gelen sahih görüş ise: (يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا) "Sanki onu etraflıca sorup araştırmışsın da vaktini öğrenmişsin gibi" şeklindedir.
وكذا قال الضحاك، عن ابن عباس: (يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا) يقول: كأنك عالم بها، لست تعلمها، (قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ)
Aynı şekilde Dahhâk da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: (يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا) yani: Sanki sen onu biliyormuşsun gibi; oysa sen onu bilmiyorsun. (قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ) "De ki: Onun bilgisi ancak Allah katındadır."
وقال معمر، عن بعضهم: (كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا) كأنك عالم بها.
Ma'mer bazılarından: (كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا) "Sanki sen onu biliyormuşsun gibi" dediğini nakletmiştir.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: (كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا) كأنك عالم بها، وقد أخفى الله علمها على خلقه، وقرأ: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} الآية [لقمان: ٣٤].
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de: (كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا) "Sanki sen onu biliyormuşsun gibi; oysa Allah onun bilgisini yaratıklarından gizlemiştir" demiş ve şu ayeti okumuştur: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi ancak Allah'ın katındadır...” [Lokmân: 34].
ولهذا القول أرجح في المعنى من الأول، والله أعلم؛ ولهذا قال: (قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ)
Bu sebeple bu görüş mana bakımından birinci görüşten daha tercihe şayandır, en doğrusunu Allah bilir. Bundan dolayı: (قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ) buyurmuştur.
ولهذا لما جاء جبريل، ﵇، في صورة أعرابي، يعلم الناس أمر دينهم، فجلس من رسول الله ﷺ مجلس السائل المسترشد، وسأله عن الإسلام، ثم عن الإيمان، ثم عن الإحسان، ثم قال: فمتى الساعة؟ قال له رسول الله ﷺ: "ما المسئول عنها بأعلم من السائل" أي: لست أعلم بها منك ولا أحد أعلم بها من أحد، ثم قرأ النبي ﷺ: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} الآية
Nitekim Cibrîl aleyhisselâm insanlara dinlerinin hükümlerini öğretmek üzere bir bedevi suretinde gelip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in önüne soru sorup öğrenmek isteyen kimsenin oturuşu gibi oturup ona önce İslâm'ı, sonra imanı, sonra da ihsanı sorduğunda: "Kıyamet ne zaman?" diye sormuş; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona: "Kendisine soru sorulan bu hususta sorandan daha bilgili değildir" yani bu konuda ben senden daha bilgili değilim, hiç kimse de bir başkasından daha bilgili değildir, buyurmuş; sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi ancak Allah'ın katındadır...” ayetini okumuştur.
وفي رواية: فسأله عن أشراط الساعة، ثم قال: "في خمس لا يعلمهن إلا الله". وقرأ هذه الآية، وفي هذا كله يقول له بعد كل جواب: "صدقت"؛ ولهذا عجب الصحابة من هذا السائل يسأله ويصدقه، ثم لما انصرف قال رسول الله ﷺ: "هذا جبريل أتاكم يعلمكم دينكم"
Bir rivayette ise ona kıyametin alametlerini sormuş, sonra da: "O, Allah'tan başkasının bilmediği beş şeyin içindedir" buyurup bu ayeti okumuştur. Bütün bunlarda her cevaptan sonra o zât Resûlullah'a: "Doğru söyledin" demiştir. Bu sebeple sahabiler hem soru sorup hem de onu tasdik eden bu sorucuya hayret etmişlerdir. Sonra o zât ayrılıp gidince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu Cibrîl'di, size dininizi öğretmek için geldi" buyurmuştur.
وفي رواية قال: "وما أتاني في صورة إلا عرفته فيها، إلا صورته هذه".
Bir rivayette de şöyle buyurmuştur: "Bana hangi surette geldiyse onu hemen tanıdım; ancak bu sureti müstesna."
وقد ذكرت هذا الحديث بطرقه وألفاظه من الصحاح والحسان والمسانيد، في أول شرح صحيح البخاري، ولله الحمد والمنة
Ben bu hadisi, sahih, hasen ve müsned türü eserlerdeki tarîkleri ve lafızlarıyla birlikte Sahîh-i Buhârî Şerhi'nin başında zikretmiştim; hamd ve minnet Allah'a mahsustur.
ولما سأله ذلك الأعرابي وناداه بصوت جهوري فقال: يا محمد، قال له رسول الله ﷺ: هاء -
O bedevi kendisine sorup gür bir sesle: "Ey Muhammed!" diye seslendiğinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Hâ!» -
على نحو من صوته -قال: يا محمد، متى الساعة؟ قال له رسول الله ﷺ: "ويحك إن الساعة آتية، فما أعددت لها؟ " قال: ما أعددت لها كبير صلاة ولا صيام، ولكني أحب الله ورسوله. فقال له رسول الله ﷺ: "المرء مع من أحب". فما فرح المسلمون بشيء فرحهم بهذا الحديث
[Bedevi]: "Ey Muhammed, kıyamet ne zaman?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Yazık sana! Kıyamet muhakkak gelecektir; peki sen onun için ne hazırladın?" buyurdu. O da: "Onun için çok fazla namaz ve oruç hazırlamadım; fakat ben Allah'ı ve Resûlü'nü seviyorum" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kişi sevdiğiyle beraberdir" buyurdu. Müslümanlar hiçbir şeye bu hadise sevindikleri kadar sevinmediler.
وهذا له طرق متعددة في الصحيحين وغيرهما عن جماعة من الصحابة، عن رسول الله ﷺ؛ أنه قال: "المرء مع من أحب" وهي متواترة عند كثير من الحفاظ المتقنين.
Bunun Sahîhayn'da ve diğer eserlerde sahâbîlerden bir cemaat kanalıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Kişi sevdiğiyle beraberdir" buyurduğuna dair pek çok tarîki vardır. Bu hadis, mütekın hafızların çoğuna göre mütevâtirdir.
ففيه أنه، ﵇، كان إذا سئل عن هذا الذي لا يحتاجون إلى علمه، أرشدهم إلى ما هو الأهم في حقهم، وهو الاستعداد لوقوع ذلك، والتهيؤ له قبل نزوله، وإن لم يعرفوا تعيين وقته.
Bu hadiste [şu anlaşılmaktadır ki], aleyhisselâm bilinmesine ihtiyaç duymadıkları bir şey hakkında kendisine soru sorulduğunda, onları kendi haklarında daha önemli olana; yani vaktini tam olarak bilmeseler bile, onun gerçekleşmesine hazırlanmaya ve başlarına gelmeden önce tedbir almaya yönlendirirdi.
ولهذا قال مسلم في صحيحه: حدثنا أبو بكر بن أبي شيبة وأبو كريب قالا حدثنا أبو أسامة، عن هشام، عن أبيه، عن عائشة، ﵂، قالت: كانت الأعراب إذا قدموا على رسول الله ﷺ، سألوه عن الساعة: متى الساعة؟ فنظر إلى أحدث إنسان منهم فقال: "إن يعش هذا لم يدركه الهرم حتى قامت عليكم ساعتكم" يعني بذلك موتهم الذي يفضي بهم إلى الحصول في برزخ الدار الآخرة.
Nitekim Müslim Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe ile Ebû Küreyb rivayet ettiler; dediler ki: Bize Ebû Üsâme, Hişâm'dan, o babasından, o da Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet etti; Âişe dedi ki: Bedeviler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiklerinde ona kıyameti: "Kıyamet ne zaman?" diye sorarlardı. O da aralarındaki en genç insana bakar ve: "Şayet bu yaşarsa, kendisi yaşlanıp kocayıncaya kadar sizin kıyametiniz başınıza kopmuş olur" buyururdu. Bununla, onları âhiret yurdunun berzahına ulaştıracak olan ölümlerini kastetmektedir.
ثم قال مسلم: وحدثنا أبو بكر بن أبي شيبة، حدثنا يونس بن محمد، عن حماد بن سلمة، عن ثابت، عن أنس؛ أن رجلا سأل رسول الله ﷺ عن الساعة، وعنده غلام من الأنصار يقال له محمد، فقال رسول الله ﷺ: "إن يعش هذا الغلام فعسى ألا يدركه الهَرَم حتى تقوم الساعة". انفرد به مسلم
Sonra Müslim dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe rivayet etti, bize Yûnus b. Muhammed rivayet etti, Hammâd b. Seleme'den, o Sâbit'ten, o da Enes'ten rivayet etti ki: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kıyameti sordu; yanında da Ensâr'dan Muhammed adında bir çocuk bulunuyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şayet bu çocuk yaşarsa, umulur ki o yaşlanıp kocayıncaya kadar kıyamet kopmuş olur" buyurdu. Bunu rivayet etmekte Müslim tek kalmıştır.
وحدثنا حجاج بن الشاعر، حدثنا سليمان بن حرب، حدثنا حماد بن زيد، حدثنا معبد بن هلال العنزي عن أنس بن مالك، ﵁؛ أن رجلا سأل النبي ﷺ قال: متى الساعة؟ فسكت رسول الله ﷺ هُنَيهة، ثم نظر إلى غلام بين يديه من أزد شنوءة، فقال: "إن عُمِّرَ هذا لم يدركه الهرم حتى تقوم الساعة" -قال أنس: ذلك الغلام من أترابي
Bize Haccâc b. eş-Şâir rivayet etti, bize Süleymân b. Harb rivayet etti, bize Hammâd b. Zeyd rivayet etti, bize Ma'bed b. Hilâl el-Anezî rivayet etti , Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh; bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Kıyamet ne zaman?" diye sordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir süre sustu, sonra önünde duran Ezd-i Şenûe kabilesine mensup bir çocuğa bakıp: "Eğer bu uzun yaşarsa, o yaşlanıp kocayıncaya kadar kıyamet kopmuş olur" buyurdu. Enes: "O çocuk benim akranlarımdandı" dedi.
وقال: حدثنا هارون بن عبد الله، حدثنا عفان بن مسلم، حدثنا همام، حدثنا قتادة، عن أنس قال: مر غلام للمغيرة بن شعبة -وكان من أقراني -فقال للنبي ﷺ: "إن يؤخر هذا لم يدركه الهرم حتى تقوم الساعة"
Ve [Müslim] dedi ki: Bize Hârûn b. Abdillâh rivayet etti, bize Affân b. Müslim rivayet etti, bize Hemmâm rivayet etti, bize Katâde Enes'ten rivayet etti; [Enes] dedi ki: Muğîre b. Şu'be'nin bir genci geçti -ki o benim akranlarımdandı-. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şayet bu [çocuğun eceli] geciktirilirse (ömrü uzarsa), o yaşlanıp kocayıncaya kadar kıyamet kopmuş olur.»
ورواه البخاري في كتاب "الأدب" من صحيحه، عن عمرو بن عاصم، عن همام بن يحيى، عن قتادة، عن أنس؛ أن رجلا من أهل البادية قال: يا رسول الله، متى الساعة؟ فذكر الحديث، وفي آخره: "فمر غلام للمغيرة بن شعبة"، وذكره
Bunu Buhârî de Sahîh'inin "Edeb" kitabında Amr b. Âsım kanalıyla, Hemmâm b. Yahyâ'dan, o Katâde'den, o da Enes'ten rivayet etmiştir ki: Çöl halkından bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü, kıyamet ne zaman?" dedi... ve hadisi zikretti. Sonunda ise: "Muğîre b. Şu'be'nin bir kölesi geçti..." diyerek bunu zikretti.
وهذا الإطلاق في هذه الروايات محمول على التقييد ب"ساعتكم" في حديث عائشة، ﵂.
Bu rivayetlerdeki mutlak ifade, Âişe'nin radıyallâhu anhâ hadisindeki "sizin kıyametiniz" şeklindeki mukayyed ifadeye hamledilir.
وقال ابن جُرَيْج: أخبرني أبو الزبير: أنه سمع جابر بن عبد الله يقول: سمعت رسول الله ﷺ قبل أن يموت بشهر، قال: "تسألوني عن الساعة، وإنما علمها عند الله. وأقسم بالله ما على ظهر الأرض اليوم من نفس منفوسة، تأتي عليها مائة سنة" رواه مسلم
İbn Cüreyc dedi ki: Ebü'z-Zübeyr bana, Câbir b. Abdillâh'ın şöyle dediğini işittiğini haber verdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i vefat etmesinden bir ay önce şöyle buyururken işittim: "Bana kıyameti soruyorsunuz, oysa onun bilgisi ancak Allah katındadır. Allah'a yemin ederim ki, bugün yeryüzünde nefes alan hiçbir canlı yoktur ki üzerinden yüz yıl geçsin [de yaşasın]." Bunu Müslim rivayet etmiştir.
وفي الصحيحين، عن ابن عمر مثله، قال ابن عمر: وإنما أراد رسول الله ﷺ انخرام ذلك القرن.
Sahîhayn'da İbn Ömer'den de bunun bir benzeri rivayet edilmiştir. İbn Ömer: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bununla sadece o neslin sona ermesini kastetmiştir" demiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا هشيم، أنبأنا العوام، عن جبلة بن سحيم، عن مؤثر بن عَفَازة عن ابن مسعود، ﵁، عن رسول الله ﷺ قال: "لقيت ليلة أسري بي إبراهيم وموسى وعيسى"، قال: "فتذاكروا أمر الساعة"، قال: "فردوا أمرهم إلى إبراهيم، ﵇، فقال: لا علم لي بها. فردوا أمرهم إلى موسى، فقال: لا علم لي بها. فردوا أمرهم إلى عيسى، فقال عيسى: أما وجبتها فلا يعلم بها أحد إلا الله، ﷿، وفيما عهد إليَّ ربي، ﷿، أن الدجال خارج"، قال: "ومعي قضيبان، فإذا رآني ذاب كما يذوب الرصاص"، قال: "فيهلكه الله، ﷿، إذا رآني، حتى إن الحجر والشجر يقول: يا مسلم، إن تحتي كافرًا تعالى فاقتله". قال: "فيهلكهم الله، ﷿، ثم يرجع الناس إلى بلادهم وأوطانهم"، قال: "فعند ذلك يخرج يأجوج ومأجوج، وهم من كل حدب ينسلون، فيطئون بلادهم، لا يأتون على شيء إلا أهلكوه، ولا يمرون على ماء إلا شربوه"، قال: "ثم يرجع الناس إليَّ فيشكونهم، فأدعو الله، ﷿، عليهم فيهلكهم ويميتهم، حتى تَجْوَى الأرض من نتن ريحهم -أي: تُنْتِن -" قال: "فينزل الله المطر، فيجترف أجسادهم حتى يقذفهم في البحر".
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Huşeym rivayet etti, bize Avvâm bildirdi, Cebele b. Suhaym'den, o Müessir b. Afâze'den , o İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etti: "İsrâ gecesinde İbrâhîm, Mûsâ ve Îsâ ile karşılaştım." Dedi ki: "Kıyamet meselesini müzakere ettiler." Dedi ki: "İşlerini İbrâhîm'e aleyhisselâm havale ettiler. O: 'Benim bu hususta bir bilgim yoktur' dedi. Sonra işlerini Mûsâ'ya havale ettiler. O da: 'Benim bu hususta bir bilgim yoktur' dedi. Sonra işlerini Îsâ'ya havale ettiler. Îsâ şöyle dedi: 'Onun vaktine gelince, onu aziz ve celil olan Allah'tan başka kimse bilmez. Rabbim aziz ve celilin bana bildirdiğine göre Deccâl çıkacaktır.' Dedi ki: 'Yanımda iki sopa olacaktır; beni görünce kurşunun eridiği gibi eriyecektir.' Dedi ki: 'Beni gördüğünde aziz ve celil olan Allah onu helak edecektir. Hatta taş ve ağaç: Ey Müslüman, altımda bir kâfir var, gel onu öldür! diyecektir.' Dedi ki: 'Aziz ve celil olan Allah onları helak edecek, sonra insanlar memleketlerine ve vatanlarına döneceklerdir.' Dedi ki: 'İşte o zaman Ye'cûc ve Me'cûc çıkacaktır; onlar her tepeden akın edeceklerdir. İnsanların beldelerini çiğneyecekler, uğradıkları her şeyi helak edecek ve geçtikleri her suyu içip tüketeceklerdir.' Dedi ki: 'Sonra insanlar bana dönüp onlardan şikâyet edecekler; ben de aziz ve celil olan Allah'a onların aleyhine dua edeceğim; Allah da onları helak edip öldürecek, öyle ki yer onların kokuşmuş kokusundan dolayı ağırlaşacak -yani kokuşacaktır-.' Dedi ki: 'Bunun üzerine Allah yağmur indirecek ve cesetlerini sürükleyip denize atacaktır.'"
قال أحمد: قال يزيد بن هارون: ثم تنسف الجبال، وتمد الأرض مد الأديم -ثم رجع إلى حديث هشيم قال: ففيما عهد إلي ربي، ﷿، أن ذلك إذا كان كذلك، فإن الساعة كالحامل المتم لا يدري أهلها متى تفاجئهم بولادها ليلا أو نهارا
Ahmed dedi ki: Yezîd b. Hârûn şöyle dedi: "Sonra dağlar savrulacak ve yer, derinin gerildiği gibi gerilip uzatılacaktır." -Sonra Huşeym'in hadisine dönerek şöyle dedi:- [Îsâ] dedi ki: "Rabbim aziz ve celilin bana bildirdiğine göre, durum bu şekilde olunca artık kıyamet , hamileliği tamamlanmış gebe kadına benzer ki ailesi onun kendilerini gece mi gündüz mü aniden doğumla şaşırtacağını bilemez."
ورواه ابن ماجه، عن بُنْدَار عن يزيد بن هارون، عن العوام بن حَوْشَب بسنده، نحوه
Bunu İbn Mâce, Bündâr'dan, o Yezîd b. Hârûn'dan, o da Avvâm b. Havşeb'den aynı senedle benzer şekilde rivayet etmiştir.
فهؤلاء أكابر أولي العزم من المرسلين، ليس عندهم علم بوقت الساعة على التعيين، وإنما ردوا
İşte peygamberlerden ulu'l-azm [olan] bu büyük zatların dahi kıyametin vakti hususunda kesin olarak belirlenmiş bir bilgisi yoktur; bilakis onlar
الأمر إلى عيسى ﵇، فتكلم على أشراطها؛ لأنه ينزل في آخر هذه الأمة منفذًا لأحكام رسول الله ﷺ، ويقتل المسيح الدجال، ويجعل الله هلاك يأجوج ومأجوج ببركة دعائه، فأخبر بما أعلمه الله تعالى به.
Îsâ'ya aleyhisselâm havale etmişlerdir. O da kıyametin alametlerinden bahsetmiştir; zira o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükümlerini uygulayıcı olarak bu ümmetin ahir zamanında inecek, Mesîh Deccâl'i öldürecek ve Allah Ye'cûc ile Me'cûc'ün helakini onun duasının bereketiyle kılacaktır. Böylece o, Allah Teâlâ'nın kendisine bildirdiklerini haber vermiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن أبي بُكَيْر حدثنا عُبيد الله بن إياد بن لَقِيط قال: سمعت أبي يذكر عن حذيفة قال: سئل رسول الله ﷺ عن الساعة فقال: "علمها عند ربي لا يُجَلِّيها لوقتها إلا هو، ولكن سأخبركم بمشاريطها، وما يكون بين يديها: إن بين يديها فتنة وهرجًا"، قالوا: يا رسول الله، الفتنة قد عرفناها، فالهرج ما هو؟ قال بلسان الحبشة: "القتل". قال وَيُلقَى بين الناس التَّنَاكرُ، فلا يكاد أحد يعرف أحدًا" لم يروه أحد من أصحاب الكتب الستة من هذا الوجه.
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ b. Ebî Bükeyr rivayet etti , bize Ubeydullâh b. İyâd b. Lakît rivayet etti , dedi ki: Babamı Huzeyfe'den şöyle bahsederken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kıyamet soruldu da şöyle buyurdu: "Onun bilgisi Rabbimin katındadır; onu vaktinde O'ndan başkası açığa çıkaramaz. Lakin ben size onun şartlarını ve onun önü sıra olacak şeyleri haber vereyim: Onun önü sıra fitne ve herc olacaktır." Dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü, fitneyi anladık; peki herc nedir?" Habeş diliyle: "Öldürmektir" buyurdu. Şöyle dedi: "İnsanlar arasına yabancılaşma bırakılacak, neredeyse hiç kimse bir başkasını tanıyamaz hale gelecektir." Kütüb-i Sitte müelliflerinden hiçbiri bu hadisi bu vecihten rivayet etmemiştir.
وقال وَكِيع: حدثنا ابن أبي خالد، عن طارق بن شهاب، قال: كان رسول الله ﷺ لا يزال يذكر من شأن الساعة حتى نزلت: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا} الآية [النازعات: ٤٢].
Vekî' dedi ki: Bize İbn Ebî Hâlid, Târık b. Şihâb'dan rivayet etti; [Târık] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا} “Sana kıyametin ne zaman demir atacağını (kopacağını) soruyorlar...” ayeti [Nâziât: 42] ininceye kadar kıyamet meselesini sürekli anıp dururdu.
ورواه النسائي من حديث عيسى بن يونس، عن إسماعيل بن أبي خالد، به وهذا إسناد جيد قوي.
Bunu Nesâî, Îsâ b. Yûnus'un hadisinden, o İsmâîl b. Ebî Hâlid'den aynı şekilde rivayet etmiştir ; bu, ceyyid ve kuvvetli bir isnaddır.
فهذا النبي الأمي سيد الرسل وخاتمهم [محمد] صلوات الله عليه وسلامه نبي الرحمة، ونبي التوبة، ونبي الملحمة، والعاقب والمُقَفَّي، والحاشر الذي تحشر الناس على قدميه، مع قوله فيما ثبت عنه في الصحيح من حديث أنس وسهل بن سعد، ﵄: "بعثت أنا والساعة كهاتين" وقرن بين إصبعيه السبابة والتي تليها. ومع هذا كله، قد أمره الله تعالى أن يَرُد علم وقت الساعة إليه إذا سئل عنها، فقال: (قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ)
İşte bu ümmî peygamber, elçilerin efendisi ve sonuncusu [Muhammed] -Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- ; rahmet peygamberi, tevbe peygamberi, melhame peygamberi, el-Âkıb (son peygamber), el-Mukaffâ (peygamberlerin izinden giden) ve insanların onun izi üzere haşredileceği el-Hâşir'dir. Bununla birlikte, Enes ve Sehl b. Sa'd'dan radıyallâhu anhümâ Sahîh'te sabit olduğuna göre onun: "Ben ve kıyamet şu ikisi gibi gönderildik" buyurup şehadet parmağı ile yanındaki orta parmağını bitiştirmesine ve bütün bunlara rağmen; Allah Teâlâ ona kıyamet vakti sorulduğunda bu bilgiyi Kendisine havale etmesini emretmiş ve şöyle buyurmuştur: (قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ) "De ki: Onun bilgisi ancak Allah katındadır; fakat insanların çoğu bilmezler."
{قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلا ضَرًّا إِلا مَا شَاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١٨٨)}
{قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلا ضَرًّا إِلا مَا شَاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١٨٨)} “De ki: 'Allah'ın dilediği dışında ben kendime ne bir fayda sağlayabilirim ne de bir zararı defedebilirim. Eğer gaybı bilseydim elbette daha çok hayır elde ederdim ve bana hiçbir kötülük dokunmazdı. Ben ancak inanan bir topluluk için bir uyarıcı ve bir müjdeleyiciyim.'”
أمره الله تعالى أن يفوّض الأمور إليه، وأن يخبر عن نفسه أنه لا يعلم الغيب، ولا اطلاع له على شيء من ذلك إلا بما أطلعه الله عليه، كما قال تعالى: {عَالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا * [إِلا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا]} [الجن: ٢٦، ٢٧]
Allah Teâlâ ona, bütün işleri Kendisine havale etmesini ve kendisinin gaybı bilmediğini, Allah'ın kendisine bildirdiği dışında bu hususta hiçbir bilgiye sahip olmadığını haber vermesini emretmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {عَالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا * [إِلا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا]} “[O] gaybı bilendir. Gaybını hiç kimseye açıp bildirmez. Ancak seçip razı olduğu peygamber hariç. Çünkü O, peygamberin önünden ve ardından gözetleyiciler koyar.” [Cin: 26-27]
وقوله: (وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ) قال عبد الرزاق، عن الثوري، عن منصور، عن مجاهد. (وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ) قال: لو كنت أعلم متى أموت، لعملت عملا صالحا.
(وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ) “Eğer gaybı bilseydim elbette daha çok hayır elde ederdim” ayeti hakkında Abdürrezzâk; Sevrî'den, Mansûr'dan, Mücâhid'den nakleder ki: (وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ) ayeti hakkında [Mücâhid]: "Şayet ne zaman öleceğimi bilseydim, daha çok salih amel işlerdim" demiştir.
وكذلك روى ابن أبي نجِيح عن مجاهد: وقال مثله ابن جُرَيْج.
İbn Ebî Necîh de Mücâhid'den aynı şekilde rivayet etmiştir. İbn Cüreyc de bunun benzerini söylemiştir.
وفيه نظر؛ لأن عمل رسول الله ﷺ كان دَيمة. وفي رواية: كان إذا عمل عملا أثبته
Ancak bu görüşte duraksama vardır (tutarsızlık görülür); çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ameli süreklilik arz ederdi. Bir rivayette ise: Bir amel yaptığı zaman onu devamlı kılardı, denilmektedir.
فجميع عمله كان على منوال واحد، كأنه ينظر إلى الله، ﷿، في جميع أحواله، اللهم إلا أن يكون المرادُ أن يرشد غيره إلى الاستعداد لذلك، والله أعلم.
Onun bütün ameli tek bir tarz üzere idi; sanki bütün hallerinde aziz ve celil olan Allah'a bakıyor gibiydi. Meğerki bununla kastedilen, başkalarını buna hazırlanmaya yönlendirmek olsun; en doğrusunu Allah bilir.
والأحسن في هذا ما رواه الضحاك، عن ابن عباس: (وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ) أي: من المال. وفي رواية: لعلمت إذا اشتريت شيئًا ما أربح فيه، فلا أبيع شيئًا إلا ربحت فيه، وما مسني السوء، قال: ولا يصيبني الفقر.
Bu hususta en güzel açıklama, Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğidir: (وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ) "Yani malı çok elde ederdim." Bir rivayette ise: "Bir şey satın aldığımda onda ne kadar kâr edeceğimi bilirdim de ancak kâr edeceğim şeyi satardım ve bana kötülük dokunmazdı, yani bana fakirlik isabet etmezdi" demiştir.
وقال ابن جرير: وقال آخرون: معنى ذلك: لو كنت أعلم الغيب لأعددت للسنة المجدبة من المخصبة، ولعرفت الغَلاء من الرخص، فاستعددت له من الرخص.
İbn Cerîr dedi ki: Başkaları şöyle demiştir: Bunun manası şudur: "Eğer gaybı bilseydim, bolluk yılından kıtlık yılı için hazırlık yapardım; pahalılığı ve ucuzluğu önceden bilir, ucuzluk zamanından onun için hazırlanırdım."
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: (وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ) قال: لاجتنبت ما يكون من الشر قبل أن يكون، واتقيته.
Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem ise (وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ) "Bana hiçbir kötülük dokunmazdı" ifadesi hakkında: "Meydana gelecek şerden daha o meydana gelmeden önce kaçınır ve ondan sakınırdım" demiştir.
ثم أخبر أنه إنما هو نذير وبشير، أي: نذير من العذاب، وبشير للمؤمنين بالجنات، كما قال تعالى: {فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} [مريم: ٩٧]
Sonra kendisinin sadece bir uyarıcı ve müjdeleyici olduğunu haber vermiştir; yani azaptan uyarıcı ve müminleri cennetlerle müjdeleyicidir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} “Biz onu senin dilinle kolaylaştırdık ki, onunla takva sahiplerini müjdeleyesin ve inatçı bir topluluğu uyarasın.” [Meryem: 97]
{هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلا خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٨٩) فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (١٩٠)}
{هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلا خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٨٩) فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (١٩٠)} “O, sizi tek bir nefisten yaratan ve kendisiyle huzur bulsun diye ondan eşini var edendir. Eşini örtüp bürüyünce (onunla birleşince), kadın hafif bir yük yüklendi ve onu bir süre taşıdı. Ağırlaşınca ikisi birden Rableri olan Allah'a: 'Eğer bize kusursuz, salih bir çocuk verirsen, andolsun ki şükredenlerden olacağız' diye dua ettiler. Fakat O, kendilerine kusursuz bir çocuk verince, O'nun kendilerine verdiği şey hususunda Allah'a ortaklar koştular. Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir.”
ينبه تعالى على أنه خلق جميع الناس من آدم، ﵇، وأنه خلق منه زوجه حواء، ثم انتشر الناس منهما، كما قال تعالى: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ} [الحجرات: ١٣] وقال تعالى: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا [وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالا كَثِيرًا وَنِسَاءً]} الآية [النساء: ١].
Allâh Teâlâ, bütün insanları Âdem aleyhisselâm'dan yarattığını, ondan da eşi Havvâ'yı var ettiğini ve ardından insanların bu ikisinden çoğalıp yayıldığını bildirmektedir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ} “Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ile bir dişiden yarattık ve birbirinizle tanışasınız diye sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Şüphesiz Allâh katında en üstün olanınız, en çok takva sahibi olanınızdır.” [el-Hucurât: 13]. Teâlâ ayrıca şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا [وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالا كَثِيرًا وَنِسَاءً]} “Ey insanlar! Sizi tek bir nefisten yaratan, ondan da eşini var eden ve her ikisinden pek çok erkek ve kadın türeten Rabbinizden sakının...” [en-Nisâ: 1].
وقال في هذه الآية الكريمة: (وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا) أي: ليألفها ويسكن بها، كما قال تعالى: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً} [الروم: ٢١] فلا ألفة بين زَوْجين أعظم مما بين الزوجين؛ ولهذا ذكر تعالى أن الساحر ربما توصل بكيده إلى التفرقة بين المرء وزوجه.
Bu yüce ayette ise: (وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا) "Ona ısınsın ve onunla huzur bulsun diye" buyurmuştur. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً} “Kendileriyle huzur bulasınız diye size kendi nefislerinizden eşler yaratması ve aranıza sevgi ve merhamet koyması O'nun ayetlerindendir.” [Rûm: 21] İki kişi arasında karı koca arasındaki ülfetten daha büyüğü yoktur. Bu sebepledir ki Allah Teâlâ, büyücünün hilesiyle kimi zaman karı ile kocanın arasını ayırmaya kadar vardığını zikretmiştir.
(فَلَمَّا تَغَشَّاهَا) أي: وطئها (حَمَلَتْ حَمْلا خَفِيفًا) وذلك أول الحمل، لا تجد المرأة له ألما، إنما هي النُّطفة، ثم العَلَقة، ثم المُضغة.
(فَلَمَّا تَغَشَّاهَا) yani onunla cinsel ilişkide bulununca (حَمَلَتْ حَمْلا خَفِيفًا) "hafif bir yük yüklendi". Bu, gebeliğin başlangıcıdır; kadın bundan dolayı herhangi bir acı hissetmez; bu ancak nutfe, sonra alaka, sonra da mudğadır.
وقوله: (فَمَرَّتْ بِهِ) قال مجاهد: استمرت بحمله. وروي عن الحسن، وإبراهيم النَّخَعَي، والسُّدِّي، نحوه.
(فَمَرَّتْ بِهِ) "ve onu bir süre taşıdı" ifadesi hakkında Mücâhid: "Onu taşımaya devam etti" demiştir. Benzer bir görüş Hasan'dan, İbrâhîm en-Nehaî'den ve Süddî'den de rivayet edilmiştir.
وقال ميمون بن مهران: عن أبيه استخفته.
Meymûn b. Mihrân babasından: "Onu hafif buldu [ağırlığını hissetmedi]" dediğini nakletmiştir.
وقال أيوب: سألت الحسن عن قوله: (فَمَرَّتْ بِهِ) قال: لو كنت رجلا عربيًا لعرفت ما هي. إنما هي: فاستمرت به.
Eyyûb dedi ki: Hasan'a (فَمَرَّتْ بِهِ) ayetini sordum. O: "Eğer Arap bir adam olsaydın bunun ne olduğunu bilirdin. Bu sadece: 'Onunla devam etti [onu taşımayı sürdürdü]' demektir" dedi.
وقال قتادة: (فَمَرَّتْ بِهِ) واستبان حملها.
Katâde ise: (فَمَرَّتْ بِهِ) "Hamileliği belirginleşti" demiştir.
وقال ابن جرير: [معناه] استمرت بالماء، قامت به وقعدت.
İbn Cerîr dedi ki: [Bunun manası] "O su ile devam etti, onunla kalkıp oturdu" demektir.
وقال العَوْفي، عن ابن عباس: استمرت به، فشكت: أحملت أم لا.
Avfî, İbn Abbâs'tan: "Onu taşımayı sürdürdü ve hamile mi değil mi diye şüpheye düştü" dediğini rivayet etmiştir.
(فَلَمَّا أَثْقَلَتْ) أي: صارت ذات ثقل بحملها.
(فَلَمَّا أَثْقَلَتْ) "Ağırlaşınca", yani taşıdığı yük sebebiyle ağırlık sahibi olunca demektir.
وقال السدي: كبر الولد في بطنها.
Süddî: "Çocuk karnında büyüdü" demiştir.
(دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا) أي: بشرا سويا، كما قال الضحاك، عن ابن عباس: أشفقا أن يكون بهيمة.
(دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا) "Rableri olan Allah'a: 'Eğer bize salih bir çocuk verirsen...' diye dua ettiler", yani azaları tam düzgün bir insan verirsen, demektir. Nitekim Dahhâk İbn Abbâs'tan: "Bir hayvan olmasından endişe ettiler" dediğini nakletmiştir.
وكذلك قال أبو البَخْتري وأبو مالك: أشفقا ألا يكون إنسانًا.
Aynı şekilde Ebü'l-Bahterî ve Ebû Mâlik de: "İnsan olmamasından korkup endişelendiler" demişlerdir.
وقال الحسن البصري: لئن آتيتنا غلامًا.
Hasan-ı Basrî ise: "Eğer bize bir erkek çocuk verirsen" [şeklinde dua ettiler] demiştir.
(لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ * فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ) ذكر المفسرون هاهنا آثارا وأحاديث سأوردها وأبين ما فيها، ثم نتبع ذلك بيان الصحيح في ذلك، إن شاء الله وبه الثقة.
(لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ * فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ) "Andolsun ki şükredenlerden olacağız. Fakat O, kendilerine kusursuz bir çocuk verince, O'nun kendilerine verdiği şey hususunda Allah'a ortaklar koştular. Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir." Müfessirler burada bazı rivayetler ve hadisler zikretmişlerdir. Ben onları nakledip içerdikleri hükümleri açıklayacağım, sonra da inşallah bu konudaki sahih olan görüşün beyanıyla bunu takip edeceğiz; güvenilecek yalnız O'dur.
قال الإمام أحمد في مسنده: حدثنا عبد الصمد، حدثنا عمر بن إبراهيم، حدثنا قتادة، عن الحسن، عن سمرة، عن النبي ﷺ قال: "ولما ولدت حواء طاف بها إبليس -وكان لا يعيش لها ولد -فقال: سميه عبد الحارث؛ فإنه يعيش، فسمته عبد الحارث، فعاش وكان ذلك من وحي
İmam Ahmed Müsned'inde şöyle demiştir: Bize Abdüssamed anlattı, bize Ömer b. İbrâhim anlattı, bize Katâde, Hasan'dan, o Semure'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti ki şöyle buyurmuştur: «Havvâ doğum yaptığında İblis onun etrafında dolaştı -ki onun çocuğu yaşamıyordu- ve: "Ona Abdülhâris adını ver, yaşar" dedi. O da ona Abdülhâris adını verdi ve çocuk yaşadı. Bu durum, şeytanın telkininden
الشيطان وأمره".
ve onun emrinden ibaretti."