Binûn

A'râf Suresi Tefsiri — 10. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

(أَفَلا تَعْقِلُونَ) يقول: أفليس لهؤلاء الذين اعتاضوا بعَرَض الدنيا عما عندي عقل يردعهم عما هم فيه من السفه والتبذير؟ ثم أثنى تعالى على من تمسك بكتابه الذي يقوده إلى اتباع رسوله محمد ﷺ، كما هو مكتوب فيه، فقال تعالى (وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ) أي: اعتصموا به واقتدوا بأوامره، وتركوا زواجره (وَأَقَامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ)

(أَفَلا تَعْقِلُونَ) buyruğu ile şöyle demektedir: Katımda olan şeylerin yerine dünya menfaatini tercih eden bu kimselerin, içinde bulundukları bu beyinsizlik ve ölçüsüzlükten kendilerini alıkoyacak bir akılları yok mudur? Sonra Yüce Allah, Kitab'ında yazılı olduğu üzere, kendisini Elçisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymaya sevk eden Kitab'ına sımsıkı sarılan kimseleri överek şöyle buyurmuştur: (وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ) Yani: Ona sarılanlar, emirlerine uyanlar ve yasaklarını terk edenler (وَأَقَامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ)

{وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١)}

{وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١)} “Hani dağı sanki bir gölgelikmiş gibi onların üstüne kaldırmıştık ve onlar da onun üzerlerine düşeceğini sanmışlardı. 'Size verdiğimiz şeyi kuvvetle tutun ve içindekileri hatırınızda tutun ki sakınasınız' [demiştik].”

قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: (وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ) يقول: رفعناه، وهو قوله: {وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ} [النساء: ١٥٤]

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: (وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ) buyruğu hakkında: "Onu kaldırdık, demektir. Bu da O'nun: {وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ} [en-Nisâ: 154] “Söz vermeleri sebebiyle Tûr'u üzerlerine kaldırdık” buyruğudur" dediğini rivayet etmiştir.

وقال سفيان الثوري، عن الأعمش، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، رفعته الملائكة فوق رءوسهم.

Süfyân es-Sevrî, el-A'meş'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan: "Melekler onu başlarının üzerine kaldırdı" dediğini rivayet etmiştir.

وقال القاسم بن أبي أيوب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: ثم سار بهم موسى، ﵇، متوجها نحو الأرض المقدسة، وأخذ الألواح بعد ما سكت عنه الغضب، فأمرهم بالذي أمره الله تعالى [به] -أن يبلغهم من الوظائف، فثقلت عليهم، وأبوا أن يقربوها حتى ينتق الله الجبل فوقهم كأنه ظلة، قال: رفعته الملائكة فوق رءوسهم. رواه النسائي بطوله

el-Kâsım b. Ebî Eyyûb, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Sonra Mûsâ aleyhisselâm Mukaddes Topraklara doğru onlarla birlikte yola çıktı. Öfkesi yatıştıktan sonra Levhaları aldı ve Allah Teâlâ'nın kendilerine tebliğ etmesini emrettiği vazifeleri [onlara] emretti. Bunlar onlara ağır geldi ve Allah dağı sanki bir gölgelik gibi üzerlerine kaldırıncaya kadar onlara yaklaşmaya yanaşmadılar." Dedi ki: "Melekler onu başlarının üzerine kaldırdı." Bunu en-Nesâî uzunca rivayet etmiştir.

وقال سنيد بن داود في تفسيره، عن حجاج بن محمد، عن أبي بكر بن عبد الله قال: هذا كتاب، أتقبلونه بما فيه، فإن فيه بيان ما أحل لكم وما حرم عليكم، وما أمركم وما نهاكم؟ قالوا: انشر علينا ما فيها، فإن كانت فرائضها يسيرة، وحدودها خفيفة قبلناها. قال: اقبلوها بما فيها. قالوا: لا حتى نعلم ما فيها، كيف حدودها وفرائضها؟ فراجعوا موسى مرارا، فأوحى الله إلى الجبل فانقلع فارتفع في السماء، حتى إذا كان بين رءوسهم وبين السماء قال لهم موسى: ألا ترون ما يقول ربي،

Süneyd b. Dâvûd tefsirinde Haccâc b. Muhammed'den, o da Ebû Bekir b. Abdillâh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "[Mûsâ onlara:] 'Bu bir kitaptır; onu içindekilerle birlikte kabul ediyor musunuz? Çünkü onda size nelerin helal, nelerin haram kılındığı; size nelerin emredilip nelerin yasaklandığı açıklanmaktadır' [dedi]. Onlar: 'İçindekileri bize açıkla; şayet farzları kolay ve sınırları hafif ise onu kabul ederiz' dediler. [Mûsâ]: 'Onu içindekilerle birlikte kabul edin' dedi. Onlar: 'Hayır, sınırlarının ve farzlarının nasıl olduğunu, içinde ne bulunduğunu bilmedikçe [kabul etmeyiz]' dediler. Mûsâ'ya defalarca itiraz edip durdular. Bunun üzerine Allah dağa vahyetti, o da yerinden kopup göğe yükseldi; nihayet başları ile gökyüzü arasına gelince Mûsâ onlara şöyle dedi: 'Rabbimin ne buyurduğunu görmüyor musunuz?'

﷿؟ لئن لم تقبلوا التوراة بما فيها، لأرمينكم بهذا الجبل. قال: فحدثني الحسن البصري قال: لما نظروا إلى الجبل خر كل رجلٍ ساجدًا على حاجبه الأيسر، ونظر بعينه اليمنى إلى الجبل، فرقًا من أن يسقط [عليه] فكذلك ليس اليوم في الأرض يهودي يسجد إلا على حاجبه الأيسر، يقولون: هذه السجدة التي رفعت بها العقوبة. قال أبو بكر: فلما نشر الألواح فيها كتاب الله كتبه بيده، لم يبق على وجه الأرض جبل ولا شجر ولا حجر إلا اهتز، فليس اليوم يهودي على وجه الأرض صغير، ولا كبير، تقرأ عليه التوراة إلا اهتز ونفض لها رأسه. [أي: حرك كما قال تعالى: {فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ} [الإسراء: ٥١] أي يحركونها]

azze ve celle: 'Tevrat'ı içindekilerle birlikte kabul etmezseniz, bu dağı mutlaka üzerinize atarım.' [Ravi] dedi ki: el-Hasan el-Basrî bana şöyle anlattı: Onlar dağa baktıklarında her bir adam sol kaşı üzerine secdeye kapandı ve üzerlerine düşmesinden korkarak sağ gözüyle dağa baktı. İşte bu sebeple bugün yeryüzünde sol kaşı üzerine secde etmeyen hiçbir Yahudi yoktur. Onlar: 'Bu, kendisiyle cezanın kaldırıldığı secdedir' derler. Ebû Bekr dedi ki: Mûsâ içinde Allah'ın kendi eliyle yazdığı Kitab'ı bulunan levhaları açtığında, yeryüzünde sarsılmayan hiçbir dağ, ağaç ve taş kalmadı. Bugün yeryüzünde kendisine Tevrat okunduğunda sarsılıp başını sallamayan küçük-büyük hiçbir Yahudi yoktur. [Yani Allah Teâlâ'nın: {فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ} [el-İsrâ: 51] “Sana başlarını sallayacaklar” buyurduğu gibi hareket ettirirler.]

{وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ (١٧٢) أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣) وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٧٤)}

{وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ (١٧٢) أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُhْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣) وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٧٤)} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet, şahit olduk' demişlerdi. Kıyamet günü: 'Biz bundan habersizdik' demeyesiniz yahut: 'Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik; batıla sapanların yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?' demeyesiniz diye. İşte ayetleri böylece açıklarız, umulur ki dönerler.”

يخبر تعالى أنه استخرج ذرية بني آدم من أصلابهم، شاهدين على أنفسهم أن الله ربهم ومليكهم، وأنه لا إله إلا هو. كما أنه تعالى فطرهم على ذلك وجبلهم عليه، قال تعالى: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} [الروم: ٣٠] وفي الصحيحين عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "كل مولود يولد على الفطرة -وفي رواية: على هذه الملة -فأبواه يهودانه، وينصرانه، ويمجسانه، كما تولد البهيمة بهيمة جمعاء، هل تحسون فيها من جدعاء" وفي صحيح مسلم، عن عياض بن حمار قال: قال رسول الله ﷺ: "يقول الله [تعالى] إني خلقت عبادي حنفاء فجاءتهم الشياطين فاجتالتهم، عن دينهم وحرمت عليهم ما أحللت لهم"

Yüce Allah; Âdemoğullarının zürriyetlerini sulblerinden çıkardığını ve Allah'ın onların Rabbi ve Mâliki olduğuna, O'ndan başka hiçbir ilah bulunmadığına kendilerini şahit tuttuğunu haber vermektedir. Nitekim Allah Teâlâ onları bunun fıtratı üzere yaratmış ve bu tabiat üzere var etmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ} [er-Rûm: 30] “Öyleyse sen yüzünü hanîf olarak dine çevir; Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata... Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur.” Sahihayn'da Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Her doğan çocuk fıtrat üzere doğar -bir rivayette: bu din üzere doğar- sonra anne babası onu Yahudileştirir, Hristiyanlaştırır veya Mecusileştirir; tıpkı bir hayvanın azaları tam bir hayvan doğurması gibi, siz onda kulağı veya burnu kesik bir hayvan görüyor musunuz?" Sahih-i Müslim'de İyâz b. Hımâr'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Allah [Teâlâ] şöyle buyurur: Şüphesiz Ben kullarımı hanîfler (muvahhidler) olarak yarattım, sonra şeytanlar onlara gelip onları dinlerinden saptırdı ve onlara helal kıldığım şeyleri kendilerine haram kıldı."

وقال الإمام أبو جعفر بن جرير، ﵀: حدثنا يونس بن عبد الأعلى، حدثنا ابن وهب، أخبرني السري بن يحيى: أن الحسن بن أبي الحسن حدثهم، عن الأسود بن سريع من بني سعد، قال: غزوت مع رسول الله ﷺ أربع غزوات، قال: فتناول القوم الذرية بعد ما قتلوا المقاتلة، فبلغ ذلك رسول الله ﷺ، فاشتد عليه، ثم قال: "ما بال أقوام يتناولون الذرية؟ " قال رجل: يا رسول الله، أليسوا أبناء المشركين؟ فقال: "إن خياركم أبناء المشركين! ألا إنها ليست نسمة تولد إلا ولدت على الفطرة، فما تزال عليها حتى يبين عنها لسانها، فأبواها يهودانها أو ينصرانها". قال الحسن: والله لقد قال الله في كتابه: (وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ [وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ]) الآية

İmam Ebû Ca‘fer b. Cerîr -rahimehullâh- şöyle demiştir: Bize Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana es-Serî b. Yahyâ bildirdi: el-Hasan b. Ebi’l-Hasan [el-Basrî] onlara Benî Sa‘d’dan el-Esved b. Serî‘den naklen anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte dört gazveye katıldım. Dedi ki: [Müslüman] topluluk, savaşan kimseleri öldürdükten sonra çocuklara da el uzattılar (onları da öldürdüler). Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e ulaşınca bu [durum] ona çok ağır geldi. Sonra şöyle buyurdu: «İnsanlara ne oluyor da çocuklara el uzatıyorlar?» Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü, onlar müşriklerin çocukları değil mi?" dedi. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Sizin en hayırlılarınız da müşriklerin çocukları [değil midir]! Dikkat edin, doğan hiçbir can yoktur ki fıtrat üzere doğmuş olmasın; dili kendisini ifade edinceye kadar bu [fıtrat] üzere kalır. Sonra anne babası onu yahudileştirir veya hıristiyanlaştırır.» el-Hasan dedi ki: "Allah'a yemin olsun ki Allah Kitabı'nda şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “Hani Rabbin Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutmuştu...”» [el-Hasan] ayeti[n sonuna kadar okudu].

وقد رواه الإمام أحمد، عن إسماعيل بن علية، عن يونس بن عبيد، عن الحسن البصري به. وأخرجه النسائي في سننه من حديث هُشَيْم، عن يونس بن عبيد، عن الحسن قال: حدثنا الأسود ابن سَرِيع، فذكره، ولم يذكر قول الحسن البصري واستحضاره الآية عند ذلك

Bunu İmam Ahmed, İsmâîl b. Uleyye'den, o Yûnus b. Ubeyd'den, o da el-Hasan el-Basrî'den bu şekilde rivayet etmiştir. Nesâî de Sünen'inde Hüşeym'in hadisinden, o Yûnus b. Ubeyd'den, o da el-Hasan'dan: "Bize el-Esved b. Serî' anlattı" diyerek rivayet etmiş, ancak el-Hasan el-Basrî'nin sözünü ve bu esnada ayeti delil getirmesini zikretmemiştir.

وقد وردت أحاديث في أخذ الذرية من صلْب آدم، ﵇، وتمييزهم إلى أصحاب اليمين و [إلى] أصحاب الشمال، وفي بعضها الاستشهاد عليهم بأن الله ربهم.

Âdem aleyhisselâm'ın sulbünden zürriyetin alınması, onların sağ ehli ve sol ehli [olarak] ayırt edilmesi hususunda hadisler varid olmuştur; bazılarında Allah'ın onların Rabbi olduğuna dair kendilerine şahit tutulmaları da yer almaktadır.

قال الإمام أحمد: حدثنا حَجَّاج، حدثنا شُعْبة، عن أبي عمران الجَوْني، عن أنس بن مالك، ﵁، عن النبي ﷺ قال: "يقال للرجل من أهل النار يوم القيامة: أرأيت لو كان لك ما على الأرض من شيء أكنت مفتديا به؟ " قال: "فيقول: نعم. فيقول: قد أردت منك أهون من ذلك، قد أخذت عليك في ظهر آدم ألا تشرك بي شيئًا، فأبيت إلا أن تشرك بي".

İmam Ahmed dedi ki: Bize Haccâc anlattı, bize Şu'be anlattı, Ebû İmrân el-Cevnî'den, o Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Kıyamet günü cehennem ehlinden bir adama: 'Yeryüzünde bulunan her şey senin olsaydı, [bu azaptan kurtulmak için] onu feda eder miydin?' denilir. O: 'Evet' der. Bunun üzerine [Allah] buyurur ki: 'Ben senden bundan çok daha kolayını istemiştim; henüz Âdem'in sırtında iken Bana hiçbir şeyi ortak koşmayacağına dair senden söz almıştım, ama sen ortak koşmaktan başka bir şeyi kabul etmedin.'"

أخرجاه في الصحيحين، من حديث شعبة، به

Bunu Sahihayn'da Şu'be'nin hadisinden bu isnadla tahric etmişlerdir.

حديث آخر: وقال الإمام أحمد: حدثنا حسين بن محمد، حدثنا جرير -يعني ابن حازم -عن كلثوم بن جابر عن سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس [﵄] عن النبي ﷺ قال: "إن الله أخذ الميثاق من ظهر آدم، ﵇، بنعمان. يعني عرفة فأخرج من صلبه كل ذرية ذرأها فنثرها بين يديه، ثم كلمهم قبلا قال: (أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ) إلى قوله: (الْمُبْطِلُونَ) "

Başka Bir Hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Hüseyn b. Muhammed anlattı, bize Cerîr -yani İbn Hâzim- anlattı, Gülsüm b. Câbir'den , o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] , o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Şüphesiz Allah, Na'mân'da -yani Arafat'ta- Âdem aleyhisselâm'ın sırtından misak aldı. Onun sulbünden yarattığı her zürriyeti çıkardı ve onları önünde saçtı. Sonra onlarla yüz yüze konuşup: (أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ) buyruğundan (الْمُبْطِلُونَ) buyruğuna kadar [olan ayetleri] söyledi."

وقد روى هذا الحديث النسائي في كتاب التفسير من سننه، عن محمد بن عبد الرحيم -صاعقة -عن حسين بن محمد المروزي، به. ورواه ابن جرير وابن أبي حاتم من حديث حسين بن محمد به. إلا أن ابن أبي حاتم جعله موقوفا. وأخرجه الحاكم في مستدركه من حديث حسين بن محمد وغيره، عن جرير بن حازم، عن كلثوم بن جَبْر، به. وقال: صحيح الإسناد ولم يخرجاه، وقد احتج مسلم بكلثوم بن جبير هكذا قال، وقد رواه عبد الوارث، عن كلثوم بن جبر عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، فوقفه وكذا رواه إسماعيل بن علية ووَكِيع، عن ربيعة بن كلثوم، عن جبير، عن أبيه، به. وكذا رواه عطاء بن السائب، وحبيب بن أبي ثابت، وعلي بن بَذِيمة، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قوله، وكذا رواه العَوْفي وعلي بن أبي طلحة عن ابن

Bu hadisi Nesâî, Sünen'inin Tefsir Kitabı'nda Muhammed b. Abdirrahîm -Sâika-'dan, o Hüseyn b. Muhammed el-Mervezî'den bu [isnad] ile rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim de Hüseyn b. Muhammed'in hadisinden bu [isnad] ile rivayet etmişlerdir. Ancak İbn Ebî Hâtim bunu mevkuf kılmıştır. Hâkim de bunu el-Müstedrek'inde Hüseyn b. Muhammed ve başkalarından, onlar Cerîr b. Hâzim'den, o Gülsüm b. Cebr'den bu [isnad] ile tahric etmiş ve: "İsnadı sahihtir, [Buhârî ve Müslim] bunu tahric etmemişlerdir. Müslim ise Gülsüm b. Cübeyr'i delil olarak kabul etmiştir." demiştir. [Hâkim] böyle demiştir; oysa bunu Abdülvâris, Gülsüm b. Cebr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan mevkuf olarak rivayet etmiştir. Aynı şekilde İsmâîl b. Uleyye ve Vekî' de Rebîa b. Gülsüm'den, o Cübeyr'den, o babasından bu [isnad] ile rivayet etmişlerdir. Yine bunu Atâ b. es-Sâib, Habîb b. Ebî Sâbit ve Ali b. Bezîme de Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan onun kendi sözü [mevkuf] olarak rivayet etmişlerdir. Aynı şekilde el-Avfî ve Ali b. Ebî Talha da İbn

عباس فهذا أكثر وأثبت، والله أعلم.

Abbâs'tan rivayet etmiştir. İşte bu [mevkuf rivayetler] daha çok ve daha sabittir, en doğrusunu Allah bilir.

وقال ابن جرير: حدثنا ابن وَكِيع، حدثنا أبي، عن أبي هلال، عن أبي جَمْرَة الضبعي، عن ابن عباس [﵄] قال: أخرج الله ذرية آدم [﵇] من ظهره كهيئة الذر، وهو في آذى من الماء.

İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Vekî' anlattı, bize babam anlattı, Ebû Hilâl'den, o Ebû Cemre ed-Dubaî'den, o da İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] şöyle dediğini rivayet etti: "Allah, Âdem'in [aleyhisselâm] zürriyetini onun sırtından zerreler suretinde, suyun tortusu içinde çıkardı."

وقال أيضا: حدثنا علي بن سهل، حدثنا ضَمْرَة بن ربيعة، حدثنا أبو مسعود عن جُوبير قال: مات ابن للضحاك بن مُزَاحِم، [وهو] ابن ستة أيام. قال: فقال: يا جابر، إذا أنت وضعت ابني في لحده، فأبرز وجهه، وحُلّ عنه عقده، فإن ابني مُجْلَس، ومسئول. ففعلت به الذي أمر، فلما فرغت قلت: يرحمك الله، عمّ يُسأل ابنك؟ من يسأله إياه؟ قال: يُسْأل عن الميثاق الذي أقر به في صلب آدم. قلت: يا أبا القاسم، وما هذا الميثاق الذي أقر به في صلب آدم؟ قال: حدثني ابن عباس [﵁] ؛ أن الله مسح صلب آدم فاستخرج منه كل نسمة هو خلقها إلى يوم القيامة، فأخذ منهم الميثاق: أن يعبدوه ولا يشركوا به شيئًا، وتكفل لهم بالأرزاق، ثم أعادهم في صلبه. فلن تقوم الساعة حتى يولد من أعطي الميثاق يومئذ، فمن أدرك منهم الميثاق الآخر فوفى به، نفعه الميثاق الأول. ومن أدرك الميثاق الآخر فلم يف به، لم ينفعه الميثاق الأول. ومن مات صغيرا قبل أن يدرك الميثاق الآخر، مات على الميثاق الأول على الفطرة

Yine o dedi ki: Bize Ali b. Sehl anlattı, bize Damre b. Rebîa anlattı, bize Ebû Mes'ûd, Cüveybir'den anlattı; o şöyle demiştir: ed-Dahhâk b. Müzâhim'in altı günlük [olan] bir oğlu vefat etti. Dedi ki: Bunun üzerine şöyle dedi: 'Ey Câbir! Oğlumu lahdine koyduğun zaman yüzünü aç ve bağlarını çöz; çünkü oğlum oturtulacak ve sorguya çekilecektir.' Bana emrettiği şeyi yaptım. İşim bitince: 'Allah sana rahmet etsin, oğluna ne sorulacak? Onu kim sorguya çekecek?' dedim. Dedi ki: 'Âdem'in sulbünde iken ikrar ettiği misaktan sorulacaktır.' Ben: 'Ey Ebe'l-Kâsım, Âdem'in sulbünde iken ikrar ettiği bu misak nedir?' dedim. Dedi ki: İbn Abbâs [radıyallâhu anh] bana şunu anlattı: Allah Âdem'in sulbünü meshetti ve kıyamet gününe kadar yaratacağı her canı ondan çıkardı. Kendisine ibadet etmeleri ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamaları hususunda onlardan misak aldı ve rızıklarını da tekeffül etti; sonra onları onun sulbüne geri koydu. O gün misak verilen kimseler doğmadıkça kıyamet kopmayacaktır. Onlardan her kim ikinci misaka erişir ve ona vefa gösterirse, birinci misak kendisine fayda verir. Kim de ikinci misaka erişir fakat ona vefa göstermezse , birinci misak ona fayda vermez. Kim de ikinci misaka erişmeden küçük yaşta ölürse, birinci misak ve fıtrat üzere ölmüş olur.

فهذه الطرق كلها مما تقوِّي وَقْف هذا على ابن عباس، والله أعلم.

Bütün bu yollar, bu rivayetin İbn Abbâs'ın sözü (mevkuf) olmasını güçlendiren şeylerdendir; en doğrusunu Allah bilir.

حديث آخر: وقال ابن جرير: حدثنا عبد الرحمن بن الوليد، حدثنا أحمد بن أبي طيبة، عن سفيان بن سعيد، عن الأجلح، عن الضحاك وعن -منصور، عن مجاهد -عن عبد الله بن عمرو قال: قال رسول الله ﷺ (وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ) قال: "أخذ من ظهره، كما يؤخذ بالمشط من الرأس، فقال لهم: (ألست بربكم قالوا بلى) قَالَتِ الْمَلائِكَةُ (شهدنا أن تقولوا) يوم القيامة إنا كنا عن هذا غافلين"

Başka Bir Hadis: İbn Cerîr dedi ki: Bize Abdurrahman b. el-Velîd anlattı, bize Ahmed b. Ebî Taybe anlattı, Süfyân b. Saîd'den, o el-Eclah'tan, o ed-Dahhâk'tan ve Mansûr'dan, o Mücâhid'den, o da Abdullah b. Amr'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: (وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ) ayeti hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Başın taranması gibi onun sırtından aldı ve onlara: (ألست بربكم قالوا بلى) 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim? Onlar da: Evet dediler.' Melekler: 'Kıyamet günü biz bundan habersizdik (شهدنا أن تقولوا) demeyesiniz diye şahit olduk' dediler."

أحمد بن أبي طيبة هذا هو: أبو محمد الجرجاني قاضي قومس، كان أحد الزهاد، أخرج له النسائي في سننه، وقال أبو حاتم الرازي: يكتب حديثه. وقال ابن عَدِيّ: حدث بأحاديث أكثرها غرائب.

Bu Ahmed b. Ebî Taybe, Kūmis kadısı Ebû Muhammed el-Cürcânî'dir. Zahidlerden biriydi; Nesâî Sünen'inde ondan hadis tahric etmiştir. Ebû Hâtim er-Râzî: "Hadisi yazılır" demiştir. İbn Adiy ise: "Çoğu garib olan hadisler rivayet etmiştir" demiştir.

وقد روى هذا الحديث عبد الرحمن بن مَهْدِيّ، عن سفيان الثوري، عن منصور، عن مجاهد،

Bu hadisi Abdurrahman b. Mehdî de Süfyân es-Sevrî'den, o Mansûr'dan, o Mücâhid'den rivayet etmiştir,

عن عبد الله بن عمرو، قوله، وكذا رواه جرير، عن منصور، به. وهذا أصح والله أعلم.

o da Abdullah b. Amr'dan onun kendi sözü olarak rivayet etmiştir; Cerîr de Mansûr'dan bu şekilde nakletmiştir. Bu [mevkuf oluşu] daha sahihtir, en doğrusunu Allah bilir.

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا روح -هو ابن عبادة -حدثنا مالك، وحدثنا إسحاق، أخبرنا مالك، عن زيد بن أبي أُنَيْسةَ: أن عبد الحميد بن عبد الرحمن بن زيد بن الخطاب، أخبره، عن مسلم بن يَسار الجُهَني: أن عمر بن الخطاب سُئِل عن هذه الآية: (وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى) الآية، فقال عمر بن الخطاب: سمعت رسول الله ﷺ، سُئل عنها، فقال: "إن الله خلق آدم، ﵇، ثم مسح ظهره بيمينه، فاستخرج منه ذرية، قال: خلقت هؤلاء للجنة، وبعمل أهل الجنة يعملون. ثم مسح ظهره فاستخرج منه ذرية، قال: خلقت هؤلاء للنار وبعمل أهل النار يعملون". فقال رجل: يا رسول الله، ففيم العمل؟ قال رسول الله ﷺ: "إذا خلق الله العبد للجنة، استعمله بأعمال أهل الجنة، حتى يموت على عمل من أعمال أهل الجنة، فيدخله به الجنة. وإذا خلق العبد للنار، استعمله بعمل أهل النار حتى يموت على عمل من أعمال أهل النار، فيدخله به النار".

Başka Bir Hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Ravh -ki o İbn Ubâde'dir- anlattı, bize Mâlik anlattı; bize İshâk da anlattı, bize Mâlik haber verdi, Zeyd b. Ebî Üneyse'den: Abdülhamîd b. Abdirrahmân b. Zeyd b. el-Hattâb kendisine Müslim b. Yesâr el-Cühenî'den haber verdiğine göre Ömer b. el-Hattâb'a şu ayet: (وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى) soruldu. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bundan sorulduğunu işittim, şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah Âdem'i aleyhisselâm yarattı, sonra sağ eliyle sırtını meshetti ve ondan bir zürriyet çıkarıp: 'Bunları cennet için yarattım, onlar cennet ehlinin amellerini işlerler' dedi. Sonra sırtını tekrar meshetti ve ondan bir zürriyet daha çıkarıp: 'Bunları da cehennem için yarattım, onlar da cehennem ehlinin amellerini işlerler' buyurdu." Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü, öyleyse amel niçin?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah bir kulu cennet için yarattığında, onu cennet ehlinin amellerinde çalıştırır; nihayet cennet ehlinin amellerinden biri üzere ölür ve bu sebeple onu cennete girdirir . Bir kulu da cehennem için yarattığında, onu cehennem ehlinin amellerinde çalıştırır; nihayet cehennem ehlinin amellerinden biri üzere ölür ve bu sebeple onu cehenneme girdirir ."

وهكذا رواه أبو داود عن القَعْنَبي -والنسائي عن قتيبة -والترمذي عن إسحاق بن موسى، عن مَعْن. وابن أبي حاتم، عن يونس بن عبد الأعلى، عن ابن وهب. وابن جرير من حديث روح ابن عبادة وسعيد بن عبد الحميد بن جعفر. وأخرجه ابن حبان في صحيحه، من رواية أبي مصعب الزبيري، كلهم عن الإمام مالك بن أنس، به

Aynı şekilde bunu Ebû Dâvûd el-Ka'nebî'den; Nesâî Kuteybe'den; Tirmizî İshâk b. Mûsâ'dan, o Ma'n'dan; İbn Ebî Hâtim, Yûnus b. Abdila'lâ'dan, o İbn Vehb'den; İbn Cerîr, Ravh b. Ubâde ve Saîd b. Abdilhamîd b. Ca'fer'in hadisinden rivayet etmiştir. İbn Hibbân da Sahih'inde Ebû Mus'ab ez-Zübeyrî'nin rivayetinden tahric etmiştir; hepsi İmam Mâlik b. Enes'ten bu şekilde nakletmiştir.

قال الترمذي: وهذا حديث حسن، ومسلم بن يَسَار لم يسمع عُمَر. وكذا قاله أبو حاتم وأبو زُرْعَة. زاد أبو حاتم: وبينهما نُعَيْم بن ربيعة.

Tirmizî dedi ki: Bu hasen bir hadistir; Müslim b. Yesâr, Ömer'den [bizzat] işitmemiştir . Ebû Hâtim ve Ebû Zür'a da böyle demiştir. Ebû Hâtim şunu da eklemiştir: "İkisinin arasında Nüaym b. Rebîa vardır."

وهذا الذي قاله أبو حاتم، رواه أبو داود في سننه، عن محمد بن مصفى، عن بَقِيَّةَ، عن عمر ابن جُعْثُم القرشي، عن زيد بن أبي أُنَيْسَة، عن عبد الحميد بن عبد الرحمن بن زيد بن الخطاب، عن مسلم بن يَسَار الجهني، عن نعيم بن ربيعة قال: كنت عند عمر بن الخطاب [﵁] وقد سئل عن هذه الآية: (وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ) فذكره

Ebû Hâtim'in bu dediğini, Ebû Dâvûd Sünen'inde Muhammed b. Musaffa'dan, o Bakıyye'den, o Ömer b. Cu'süm el-Kureşî'den, o Zeyd b. Ebî Üneyse'den, o Abdülhamîd b. Abdirrahmân b. Zeyd b. el-Hattâb'dan, o Müslim b. Yesâr el-Cühenî'den, o Nüaym b. Rebîa'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb'ın [radıyallâhu anh] yanındaydım, ona bu ayet: (وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ) soruldu... diyerek hadisi zikretti.

وقال الحافظ الدارقطني: وقد تابع عمر بن جُعْثُم يزيد بن سِنان أبو فَرْوَة الرَّهَاوي، وقولهما أولى بالصواب من قول مالك، والله أعلم

Hâfız ed-Dârekutnî dedi ki: Ömer b. Cu'süm'e Yezîd b. Sinân Ebû Ferve er-Rehâvî mutâbaat etmiştir; bu ikisinin sözü Mâlik'in sözünden daha isabetlidir, en doğrusunu Allah bilir.

قلت: الظاهر أن الإمام مالكا إنما أسقط ذكر "نعيم بن ربيعة" عمدًا؛ لما جهل حاله ولم يعرفه،

Derim ki: Zâhir olan şu ki İmam Mâlik, durumunu bilmediği ve kendisini tanımadığı için «Nüaym b. Rebîa»nın adını kasten düşürmüştür;

فإنه غير معروف إلا في هذا الحديث، وكذلك يسقط ذكر جماعة ممن لا يرتضيهم؛ ولهذا يرسل كثيرًا من المرفوعات، ويقطع كثيرًا من الموصولات، والله أعلم.

çünkü o, bu hadis dışında tanınmamaktadır. Aynı şekilde o, güvenmediği bir topluluğun adını da düşürürdü; bu sebeple merfû rivayetlerin birçoğunu mürsel kılar, mevsûl rivayetlerin birçoğunun da isnadını keserdi. En doğrusunu Allah bilir.

حديث آخر: قال الترمذي عند تفسيره هذه الآية: حدثنا عبد بن حميد، حدثنا أبو نُعَيْم، حدثنا هشام بن سعد، عن زيد بن أسلم، عن أبي صالح، عن أبي هريرة [﵁] قال: قال رسول الله ﷺ: "لما خلق الله [﷿] آدم مسح ظهره، فسقط من ظهره كل نَسَمة هو خالقها من ذريته إلى يوم القيامة، وجعل بين عيني كل إنسان منهم وَبيصًا من نور، ثم عرضهم على آدم، فقال: أي رب، من هؤلاء؟ قال: هؤلاء ذرّيتك. فرأى رجلا منهم فأعجبه وَبِيص ما بين عينيه، فقال: أي رب، من هذا؟ قال: هذا رجل من آخر الأمم من ذُرّيتك، يقال له: داود. قال: رب، وكم جعلت عمره؟ قال: ستين سنة. قال: أي رب، زده من عمري أربعين سنة. فلما انقضى عمر آدم، جاءه ملك الموت قال: أو لم يبق من عمري أربعون سنة؟ قال: أوَ لم تعطها ابنك داود؟ قال: فجحد آدم فجحدت ذريته، ونسي آدم فنسيت ذريته، وخطئ آدم فخطئت ذريته".

Başka Bir Hadis: Tirmizî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bize Abd b. Humeyd anlattı, bize Ebû Nuaym anlattı, bize Hişâm b. Sa'd anlattı, Zeyd b. Eslem'den, o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hureyre'den [radıyallâhu anh] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Allah [azze ve celle] Âdem'i yaratınca sırtını meshetti ve kıyamet gününe kadar onun zürriyetinden yaratacağı her can onun sırtından döküldü. Onlardan her insanın iki gözü arasına nurdan bir parıltı koydu; sonra onları Âdem'e arz etti. Âdem: 'Ey Rabbim, bunlar kimdir?' dedi. 'Bunlar senin zürriyetindir' buyurdu. Onlardan bir adam gördü, iki gözü arasındaki parıltı hoşuna gitti ve: 'Ey Rabbim, bu kimdir?' dedi. 'Bu, senin zürriyetinden son ümmetlerden Dâvûd denilen bir adamdır' buyurdu. Âdem: 'Rabbim, onun ömrünü ne kadar kıldın?' dedi. 'Altmış yıl' buyurdu. 'Ey Rabbim, benim ömrümden ona kırk yıl ekle' dedi. Âdem'in ömrü tükenince ölüm meleği ona geldi. Âdem: 'Ömrümden kırk yıl kalmadı mı?' dedi. Melek: 'Onu oğlun Dâvûd'a vermedin mi?' dedi. Âdem inkâr etti, zürriyeti de inkâr etti; Âdem unuttu, zürriyeti de unuttu; Âdem hata etti, zürriyeti de hata etti."

ثم قال الترمذي: هذا حديث حسن صحيح، وقد رُوي من غير وجه عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ.

Sonra Tirmizî dedi ki: Bu hadis hasen sahihtir; Ebû Hureyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den başka yollarla da rivayet edilmiştir.

ورواه الحاكم في مستدركه، من حديث أبي نُعَيْم الفضل بن دُكَيْن، به. وقال: صحيح على شرط مسلم ولم يخرجاه

Bunu Hâkim el-Müstedrek'inde Ebû Nuaym el-Fadl b. Dükeyn'in hadisinden bu isnadla rivayet etmiş ve: "Müslim'in şartına göre sahihtir, ancak [Buhârî ve Müslim] onu tahric etmemiştir" demiştir.

ورواه ابن أبي حاتم في تفسيره، من حديث عبد الرحمن بن زيد بن أسلم، عن أبيه، أنه حدثه عن عطاء بن يسار، عن أبي هريرة، ﵁، عن النبي ﷺ، فذكر نحو ما تقدم، إلى أن قال: "ثم عرضهم على آدم فقال: يا آدم، هؤلاء ذريتك. وإذا فيهم الأجذم والأبرص والأعمى، وأنواع الأسقام، فقال آدم: يا رب، لم فعلت هذا بذريتي؟ قال: كي تشكر نعمتي. وقال آدم: يا رب، من هؤلاء الذين أراهم أظْهَرَ الناس نورا؟ قال: هؤلاء الأنبياء يا آدم من ذريتك". ثم ذكر قصة داود، كنحو ما تقدم

İbn Ebî Hâtim bunu tefsirinde Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'in hadisinden, babasından, onun da Atâ b. Yesâr'dan, onun Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayetiyle zikretmiş ve yukarıda geçene benzer şekilde nakletmiştir; şu kadar var ki orada şöyle demektedir: "Sonra onları Âdem'e arz etti ve: 'Ey Âdem, bunlar senin zürriyetindir' buyurdu. Bir de baktı ki içlerinde cüzzamlı, alacalı, kör ve çeşitli hastalıklara müptela olanlar var. Âdem: 'Ey Rabbim, zürriyetime bunu niçin yaptın?' dedi. 'Nimetlerime şükredesin diye' buyurdu. Âdem: 'Ey Rabbim, nuru insanların en parlağı olarak gördüğüm şu kimseler kimdir?' dedi. 'Ey Âdem, onlar senin zürriyetinden olan peygamberlerdir' buyurdu." Sonra Dâvûd kıssasını yukarıda geçtiği gibi zikretti.

حديث آخر: قال عبد الرحمن بن قتادة النَّصْري عن أبيه، عن هشام بن حكيم، ﵁، أن رجلا سأل النبي ﷺ فقال: يا رسول الله، أتبدأ الأعمال، أم قد قُضِي القضاء؟ قال: فقال رسول الله ﷺ: "إن الله قد أخذ ذرية آدم من ظهورهم، ثم أشهدهم على أنفسهم، ثم أفاض بهم في كفيه" ثم قال: "هؤلاء في الجنة وهؤلاء في النار، فأهل الجنة مُيَسَّرون لعمل أهل الجنة، وأهل النار مُيَسَّرون لعمل أهل النار".

Başka Bir Hadis: Abdurrahman b. Katâde en-Nasrî babasından, o Hişâm b. Hakîm radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: "Ey Allah'ın Resûlü, ameller yeni mi başlar yoksa kader takdir edilip bitmiş midir?" dedi. Dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah, Âdem'in zürriyetini sırtlarından aldı, sonra onları kendilerine şahit tuttu, sonra iki avucu içinde onları saçtı." Sonra buyurdu ki: "Bunlar cennettedir, bunlar da cehennemdedir. Cennetlik olanlar cennet ehlinin ameli için kolaylaştırılmıştır, cehennemlik olanlar da cehennem ehlinin ameli için kolaylaştırılmıştır."

رواه ابن جرير، وابن مردويه من طرق عنه

Bunu İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh ondan gelen muhtelif yollarla rivayet etmiştir.

حديث آخر: روى جعفر بن الزبير -وهو ضعيف -عن القاسم، عن أبي أمامة قال: قال رسول الله ﷺ: "لما خلق الله الخلق، وقضى القضية، أخذ أهل اليمين بيمينه وأهل الشمال بشماله، فقال: يا أصحاب اليمين. فقالوا: لبيك وسعديك. قال: ألست بربكم؟ قالوا: بلى. قال: يا أصحاب الشمال. قالوا: لبيك وسعديك. قال: ألست بربكم؟ قالوا: بلى ثم خلط بينهم، فقال قائل: يا رب، لم خلطت بينهم؟ قال: لهم أعمال من دون ذلك هم لها عاملون، أن يقولوا يوم القيامة إنا كنا عن هذا غافلين، ثم ردهم في صلب آدم [﵇] " . رواه ابن مردويه

Başka Bir Hadis: Ca'fer b. ez-Zübeyr -ki zayıftır- el-Kâsım'dan, o Ebû Ümâme'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Allah mahlukatı yaratıp hükmü verdiğinde, sağ ehlini sağ eline, sol ehlini sol eline aldı ve: 'Ey sağ ehli!' buyurdu. Onlar: 'Buyur Rabbimiz, emrine amadeyiz' dediler. 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' buyurdu. 'Evet' dediler. 'Ey sol ehli!' buyurdu. Onlar: 'Buyur Rabbimiz, emrine amadeyiz' dediler. 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' buyurdu. 'Evet' dediler. Sonra aralarını karıştırdı. Biri: 'Ey Rabbim, niçin aralarını karıştırdın?' dedi. 'Onların bundan başka yapacakları ameller vardır; kıyamet günü biz bundan habersizdik demeyesiniz diye' buyurdu, sonra onları Âdem'in [aleyhisselâm] sulbüne geri koydu." Bunu İbn Merdûye rivayet etmiştir.

أثر آخر: قال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية، عن أُبي بن كعب [﵁] في قول الله تعالى (وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ) الآية والتي بعدها، قال: فجمعهم له يومئذ جميعا، ما هو كائن منه إلى يوم القيامة، فجعلهم أرواحًا ثم صورهم ثم استنطقهم فتكلموا، وأخذ عليهم العهد والميثاق، وأشهدهم على أنفسهم ألست بربكم؟ قالوا: بلى، الآية. قال: فإني أشهد عليكم السماوات السبع، والأرَضِين السبع، وأشهد عليكم أباكم آدم أن تقولوا يوم القيامة: لم نعلم بهذا اعلموا أنه لا إله غيري، ولا رب غيري، فلا تشركوا بي شيئًا، وإني سأرسل إليكم رسلا يذكرونكم عهدي وميثاقي، وأنزل عليكم كتبي. قالوا: نشهد أنك ربنا وإلهنا، لا رب لنا غيرك، ولا إله لنا غيرك. فأقروا له يومئذ بالطاعة، ورفع أباهم آدم فنظر إليهم، فرأى فيهم الغني والفقير، وحسن الصورة ودون ذلك. فقال: يا رب، لو سَويت بين عبادك؟ قال: إني أحببت أن أشكر. ورأى فيهم الأنبياء مثل السرُج عليهم النور، وخصوا بميثاق آخر من الرسالة والنبوة، فهو الذي يقول تعالى {وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ [وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا] } [الأحزاب: ٧] وهو الذي يقول: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ [الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ]} الآية [الروم: ٣٠]، ومن ذلك قال: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الأُولَى} [النجم: ٥٦] ومن ذلك قال: {وَمَا وَجَدْنَا لأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ [وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ] } [الأعراف: ١٠٢].

Başka Bir Eser: Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî' b. Enes'ten, o Ebu'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka'b'dan [radıyallâhu anh] Allah Teâlâ'nın: (وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ) ayeti ile sonrasındaki ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: "O gün kıyamet gününe kadar ondan meydana gelecek olanların hepsini onun için topladı, onları ruhlar kıldı, sonra onları şekillendirdi, sonra onları konuşturdu ve onlar da konuştular. Onlardan ahit ve misak aldı ve: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' diyerek onları kendilerine şahit tuttu. Onlar: 'Evet' dediler... ayeti. Dedi ki: 'Kıyamet günü: Bundan haberimiz yoktu, demeyesiniz diye yedi göğü ve yedi yeri size şahit tutuyorum, babanız Âdem'i de size şahit tutuyorum. Bilin ki Benden başka ilah yoktur, Benden başka Rab yoktur; Bana hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ben size ahdimi ve misakımı hatırlatacak peygamberler gönderecek ve kitaplarımı indireceğim.' Onlar: 'Şahitlik ederiz ki Sen bizim Rabbimiz ve İlahımızsın; bizim için Senden başka Rab yoktur ve Senden başka İlah yoktur' dediler. O gün O'na itaati ikrar ettiler. Babaları Âdem yukarı kaldırıldı, onlara baktı; içlerinde zengini ve fakiri, güzel suretli olanı ve bundan aşağıda olanı gördü. 'Ey Rabbim, kullarını eşit kılsaydın ya?' dedi. [Allah]: 'Ben şükredilmemi sevdim' buyurdu. İçlerinde kandiller gibi üzerlerinde nur bulunan peygamberleri gördü; onlar risalet ve nübüvvetten ayrı bir misak ile hususi kılındılar. İşte Yüce Allah'ın şu buyruğu budur: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ [وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا] } [el-Ahzâb: 7] “Hani Biz peygamberlerden misaklarını almıştık; senden, Nûh'tan, İbrâhim'den, Mûsâ'dan ve Meryem oğlu Îsâ'dan... Onlardan sapasağlam bir misak almıştık.” Şu buyruk da budur: {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ [الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ]} ayeti [er-Rûm: 30] “Öyleyse sen yüzünü hanîf olarak dine çevir; Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata... Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur.” İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الأُولَى} [en-Necm: 56] “Bu, önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır.” Ve yine bu sebeple şöyle buyurmuştur: {وَمَا وَجَدْنَا لأَكْثَرِهِمْ مِنْ عهدٍ [وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ] } [el-A'râf: 102] “Onların çoğunda ahde vefa görmedik; doğrusu onların çoğunu yoldan çıkmış fâsıklar bulduk.”"

رواه عبد الله بن الإمام أحمد في مسند أبيه، ورواه ابن أبي حاتم وابن جرير وابن مَرْدُويه في تفاسيرهم، من رواية ابن جعفر الرازي، به. وروي عن مجاهد، وعكرمة، وسعيد بن جبير، والحسن، وقتادة، والسدي، وغير واحد من علماء السلف، سياقات توافق هذه الأحاديث، اكتفينا بإيرادها عن التطويل في تلك الآثار كلها، وبالله المستعان.

Bunu İmam Ahmed'in oğlu Abdullah babasının Müsned'inde rivayet etmiştir. Yine İbn Ebî Hâtim, İbn Cerîr ve İbn Merdûye de tefsirlerinde Ebû Ca'fer er-Râzî rivayetiyle aynı şekilde rivayet etmişlerdir. Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, el-Hasan, Katâde, es-Süddî ve selef ulemasından birden çok kimseden bu hadislerle örtüşen rivayetler nakledilmiştir; tüm bu rivayetleri uzun uzadıya aktarmak yerine [bu kadarıyla] yetindik. Yardımına sığınılacak olan yalnızca Allah'tır.

فهذه الأحاديث دالة على أن الله، ﷿، استخرج ذرية آدم من صلبه، وميز بين أهل الجنة وأهل النار، وأما الإشهاد عليهم هناك بأنه ربهم، فما هو إلا في حديث كلثوم بن جبر عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس [﵄] وفي حديث عبد الله بن عمرو [﵄] وقد بينا أنهما موقوفان لا مرفوعان، كما تقدم. ومن ثم قال قائلون من السلف والخلف: إن المراد بهذا الإشهاد إنما هو فَطْرهم على التوحيد، كما تقدم في حديث أبي هريرة وعياض بن حمَار المُجَاشعي، ومن رواية الحسن البصري عن الأسود بن سَرِيع. وقد فسر الحسن البصري الآية بذلك، قالوا: ولهذا قال: (وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ) ولم يقل: "من آدم"، (مِنْ ظُهُورِهِمْ) ولم يقل: "من ظهره" (ذُرِّيَّاتِهِمْ) أي: جعل نسلهم جيلا بعد جيل، وقرنًا بعد قرن، كما قال تعالى: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الأَرْضِ} [الأنعام: ١٦٥] وقال: {وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الأَرْضِ} [النمل: ٦٢] وقال: {كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ} [الأنعام: ١٣٣]

İşte bu hadisler, Allah azze ve celle'nin Âdem'in zürriyetini onun sulbünden çıkardığına ve cennet ehli ile cehennem ehlini birbirinden ayırdığına delalet etmektedir. Orada Allah'ın onların Rabbi olduğuna dair kendilerine şahit tutulması ise sadece Külsûm b. Cebr'in Saîd b. Cübeyr'den, onun İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] olan hadisinde ve Abdullah b. Amr'ın [radıyallâhu anhümâ] hadisinde yer almaktadır. Biz daha önce bunların merfû değil mevkuf olduğunu açıklamıştık. İşte bundan dolayı Selef ve Haleften bazı kimseler şöyle demiştir: Bu şahit tutmadan maksat, Ebû Hureyre ve İyâz b. Hımâr el-Mücâşiî'nin hadisinde ve el-Hasan el-Basrî'nin el-Esved b. Serî''den rivayetinde geçtiği üzere, onları tevhid fıtratı üzerine yaratmaktır. Nitekim el-Hasan el-Basrî ayeti böyle tefsir etmiştir. Demişlerdir ki: Bu sebeple: (وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ) "Âdem'den" dememiş, "Âdemoğullarından" demiş; (مِنْ ظُهُورِهِمْ) "sırtından" dememiş, "sırtlarından" demiş; (ذُرِّيَّاتِهِمْ) yani nesillerini nesil nesil, çağ çağ kılmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الأَرْضِ} [el-En'âm: 165] “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan O'dur” ve şöyle buyurmuştur: {وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الأَرْضِ} [en-Neml: 62] “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan” ve şöyle buyurmuştur: {كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ} [el-En'âm: 133] “Sizi başka bir topluluğun zürriyetinden var ettiği gibi.”

ثم قال: (وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى) أي: أوجدهم شاهدين بذلك، قائلين له حالا وقالا. والشهادة تارة تكون بالقول، كما قال [تعالى] {قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا} [الأنعام: ١٣٠] الآية، وتارة تكون حالا كما قال تعالى: {مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ} [التوبة: ١٧] أي: حالهم شاهد عليهم بذلك لا أنهم قائلون ذلك، وكذلك قوله تعالى: {وَإِنَّهُ عَلَى ذَلِكَ لَشَهِيدٌ} [العاديات: ٧] كما أن السؤال تارة يكون بالقال، وتارة يكون بالحال، كما في قوله: {وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ} [إبراهيم: ٣٤] قالوا: ومما يدل على أن المراد بهذا هذا، أن جعل هذا الإشهاد حجة عليهم في الإشراك، فلو كان قد وقع هذا كما قاله من قال لكان كل أحد يذكره، ليكون حجة عليه. فإن قيل: إخبار الرسول به كاف في وجوده، فالجواب: أن المكذبين من المشركين يكذبون بجميع ما جاءتهم به الرسل من هذا وغيره. وهذا جعل حجة مستقلة عليهم، فدل على أنه الفطرة التي فُطِروا عليها من الإقرار بالتوحيد؛ ولهذا قال: (أَنْ يَقُولُوا) أي: لئلا يقولوا يوم القيامة: (إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا) أي: [عن] التوحيد (غَافِلِينَ * أَوْ يَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا) الآية.

Sonra şöyle buyurmuştur: (وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى) Yani: Onları buna şahit olarak, hem hâl hem de kâl diliyle bunu söyler bir vaziyette var etmiştir. Şahitlik bazen sözle olur; nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا} [el-En'âm: 130] “Kendi aleyhimize şahitlik ettik dediler” ayeti... Bazen de hâl ile olur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ} [et-Tevbe: 17] “Müşriklerin, kendi küfürlerine bizzat kendileri şahit iken Allah'ın mescitlerini imar etmeleri olacak şey değildir”; yani bunu bizzat söyleyenler olmasalar bile durumları onların aleyhine buna şahittir. Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّهُ عَلَى ذَلِكَ لَشَهِيدٌ} [el-Âdiyât: 7] “Şüphesiz o buna bizzat şahittir” buyruğu da böyledir. Nitekim istemek de bazen sözle, bazen de hâl ile olur; tıpkı şu buyrukta olduğu gibi: {وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ} [İbrâhîm: 34] “O size istediğiniz her şeyden verdi.” Demişlerdir ki: Maksadın bu olduğuna delalet eden hususlardan biri de bu şahit tutmanın şirk konusunda onların aleyhine bir delil kılınmış olmasıdır. Eğer bu, diyenlerin dediği şekilde gerçekleşmiş olsaydı, aleyhine bir hüccet olması için herkes bunu hatırlardı. Eğer: "Peygamber'in bunu haber vermesi, onun varlığı için yeterlidir" denilirse, buna cevap şudur: Müşriklerden olan inkârcılar, peygamberlerin kendilerine getirdiği bu ve diğer bütün şeyleri yalanlamaktadırlar. Oysa bu, onların aleyhine müstakil bir delil kılınmıştır. Bu da onun, tevhidi ikrar etme hususunda yaratıldıkları fıtrat olduğuna delalet etmektedir; işte bundan dolayı: (أَنْ يَقُولُوا) buyurmuştur; yani kıyamet günü: (إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا) yani tevhitten (غَافِلِينَ * أَوْ يَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا) "habersizdik" demeyesiniz yahut: "Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu" demeyesiniz diye...

{وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ (١٧٥) وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذَلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (١٧٦) سَاءَ مَثَلا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَأَنْفُسَهُمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧)}

{وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ (١٧٥) وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذَلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (١٧٦) سَاءَ مَثَلا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَأَنْفُسَهُمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧)} “Kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan, şeytanın peşine taktığı ve nihayet azgınlardan olan kimsenin haberini onlara oku. Eğer dileseydik onu bu ayetlerle yüceltirdik; fakat o dünyaya meyletti ve hevasına uydu. Artık onun durumu, üstüne varsan da dilini sarkıtıp soluyan, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp soluyan köpeğin durumu gibidir. İşte bu, ayetlerimizi yalanlayan topluluğun misalidir. Artık bu kıssayı anlat, umulur ki düşünürler. Ayetlerimizi yalanlayan ve ancak kendilerine zulmetmekte olan topluluğun misali ne kötüdür!”

قال عبد الرزاق، عن سفيان الثوري، عن الأعمش ومنصور، عن أبي الضُّحَى، عن مسروق،

Abdürrezzâk, Süfyân es-Sevrî'den, o el-A'meş ve Mansûr'dan, onlar Ebü'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan [şöyle] rivayet etmiştir:

عن عبد الله بن مسعود، ﵁، في قوله تعالى: (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا [فَأَتْبَعَهُ]) الآية، قال: هو رجل من بني إسرائيل، يقال له: بَلْعم بن أبَرَ. وكذا رواه شعبة وغير واحد، عن منصور، به.

o da Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh'tan Allah Teâlâ'nın: (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا [فَأَتْبَعَهُ]) ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "O, İsrâiloğullarından Bel'am b. Eber denilen bir adamdır." Bunu Şu'be ve birden fazla kişi de Mansûr'dan bu şekilde rivayet etmiştir.

وقال سعيد بن أبي عَرُوبَة، عن قتادة، عن ابن عباس [﵄] هو صيفي بن الراهب.

Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den, o İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] : "O, Sayfî b. er-Râhib'dir" dediğini rivayet etmiştir.

قال قتادة: وقال كعب: كان رجلا من أهل البلقاء، وكان يعلم الاسم الأكبر، وكان مقيما ببيت المقدس مع الجبارين.

Katâde dedi ki: Ka'b şöyle demiştir: "O, Belkâ halkından bir adamdı; İsm-i A'zam'ı bilirdi ve Beytülmakdis'te zorbalarla birlikte ikamet etmekteydi."

وقال العَوْفي، عن ابن عباس [﵄] هو رجل من أهل اليمن، يقال له: بَلْعَم، آتاه الله آياته فتركها.

el-Avfî, İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] şöyle dediğini rivayet etmiştir: "O, Yemen halkından Bel'am denilen bir adamdı; Allah ona ayetlerini vermişti, o ise bunları terk etti."

وقال مالك بن دينار: كان من علماء بني إسرائيل، وكان مجاب الدعوة، يقدمونه في الشدائد، بعثه نبي الله موسى إلى ملك مَدْين يدعوه إلى الله، فأقطعه وأعطاه، فتبع دينه وترك دين موسى، ﵇.

Mâlik b. Dînâr dedi ki: "İsrâiloğullarının âlimlerindendi, duası kabul olunan biriydi; zor zamanlarda onu öne sürerlerdi. Allah'ın peygamberi Mûsâ onu Medyen kralına Allah'a davet etmesi için gönderdi. Kral ona toprak ve ihsanlarda bulundu; o da kralın dinine uyup Mûsâ aleyhisselâm'ın dinini terk etti."

وقال سفيان بن عيينة، عن حُصَين، عن عمران بن الحارث، عن ابن عباس [﵄] هو بلعم بن باعر. وكذا قال مجاهد وعكرمة.

Süfyân b. Uyeyne, Husayn'dan, o İmrân b. el-Hâris'ten, o da İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] : "O, Bel'am b. Bâûrâ'dır" dediğini rivayet etmiştir. Mücâhid ve İkrime de böyle demiştir.

وقال ابن جرير: حدثني الحارث، حدثنا عبد العزيز، حدثنا إسرائيل، عن مغيرة، عن مجاهد، عن ابن عباس [﵄] قال: هو بلعام -وقالت ثقيف: هو أمية بن أبي الصلت.

İbn Cerîr dedi ki: Bana el-Hâris anlattı, bize Abdülazîz anlattı, bize İsrâîl, Mugîre'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] şöyle dediğini rivayet etti: "O, Bel'am'dır." Sakîf kabilesi ise: "O, Ümeyye b. Ebi's-Salt'tır" demiştir.

وقال شعبة، عن يعلى بن عطاء، عن نافع بن عاصم، عن عبد الله بن عمرو [﵄] في قوله: (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ [آيَاتِنَا]) قال: هو صاحبكم أمية بن أبي الصلت.

Şu'be, Ya'lâ b. Atâ'dan, o Nâfi' b. Âsım'dan, o da Abdullah b. Amr'dan [radıyallâhu anhümâ] : (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ [آيَاتِنَا]) ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "O, arkadaşınız Ümeyye b. Ebi's-Salt'tır."

وقد روي من غير وجه، عنه وهو صحيح إليه، وكأنه إنما أراد أن أمية بن أبي الصلت يشبهه، فإنه كان قد اتصل إليه علم كثير من علم الشرائع المتقدمة، ولكنه لم ينتفع بعلمه، فإنه أدرك زمان رسول الله ﷺ، وبلغته أعلامه وآياته ومعجزاته، وظهرت لكل من له بصيرة، ومع هذا اجتمع به ولم يتبعه، وصار إلى موالاة المشركين ومناصرتهم وامتداحهم، ورثى أهل بدر من المشركين بمرثاة بليغة، قبحه الله [تعالى] وقد جاء في بعض الأحاديث: "أنه ممن آمن لسانه، ولم يؤمن قلبه"؛ فإن له أشعارا ربانية وحكما وفصاحة، ولكن لم يشرح الله صدره للإسلام.

Bu rivayet ondan başka yollarla da aktarılmış olup ona nispeti sahihtir. Ancak o, bununla Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın ona benzediğini kastetmiş gibidir. Çünkü Ümeyye'ye önceki şeriatların ilminden pek çok bilgi ulaşmıştı; fakat o ilminden istifade edemedi. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dönemine yetişmiş, onun alametleri, mucizeleri ve ayetleri kendisine ulaşmıştı. Bunlar basiret sahibi herkes için apaçık ortaya çıkmıştı; buna rağmen onunla bir araya geldiği halde ona tâbi olmadı. Müşrikleri dost edinme, onlara yardım etme ve onları övme yoluna gitti; Bedir'deki müşrikler için beliğ bir mersiye söyledi. Allah [Teâlâ] onu çirkinleştirsin! Nitekim bazı hadislerde: "O, diliyle iman edip kalbiyle iman etmeyenlerdendir" diye geçmiştir. Zira onun rabbânî şiirleri, hikmetleri ve fesahati vardı; fakat Allah onun göğsünü İslâm'a açmamıştı.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا ابن أبي عمر، حدثنا سفيان عن أبي سعيد الأعور، عن عكرمة، عن ابن عباس في قوله: (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا) قال: هو رجل أعطي ثلاث دعوات يستجاب له فيهن، وكانت له امرأة له منها ولد، فقالت: اجعل لي منها واحدة. قال:

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam, ona İbn Ebî Ömer, ona Süfyân, Ebû Saîd el-A'ver'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [rivayet ettiğine göre], İbn Abbâs: { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا } “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan kimsenin haberini oku” ayeti hakkında şöyle demiştir: “O, kendisine icabet edilen üç dua hakkı verilmiş bir adamdı. Kendisinden çocuğu olan bir hanımı vardı. Kadın: 'Bu dualardan birini bana ayır' dedi. Adam da şöyle dedi:”

فلك واحدة، فما الذي تريدين؟ قالت: ادع الله أن يجعلني أجمل امرأة في بني إسرائيل. فدعا الله، فجعلها أجمل امرأة في بني إسرائيل، فلما علمت أن ليس فيهم مثلها رغبت عنه، وأرادت شيئًا آخر، فدعا الله أن يجعلها كلبة، فصارت كلبة، فذهبت دعوتان. فجاء بنوها فقالوا: ليس بنا على هذا قرار، قد صارت أمنا كلبة يعيرنا الناس بها، فادع الله أن يردها إلى الحال التي كانت عليها، فدعا الله، فعادت كما كانت، فذهبت الدعوات الثلاث، وسميت البسوس. غريب.

'Biri senin olsun, ne istiyorsun?' dedi. Kadın: 'Allah'a dua et de beni İsrâiloğullarının en güzel kadını yapsın' dedi. O da Allah'a dua etti ve Allah onu İsrâiloğullarının en güzel kadını kıldı. Kadın, içlerinde kendisi gibisi olmadığını görünce kocasından yüz çevirdi ve başka bir şey istedi. Bunun üzerine adam Allah'a dua edip onu dişi bir köpeğe dönüştürmesini diledi, kadın da dişi bir köpek oldu. Böylece iki dua gitmiş oldu. Çocukları gelip: 'Buna artık tahammülümüz kalmadı; annemiz dişi bir köpek oldu, insanlar bunu başımıza kakıyor. Allah'a dua et de onu eski haline döndürsün' dediler. O da Allah'a dua etti ve kadın eski haline döndü; böylece üç dua da gitmiş oldu. Bu kadına Besûs denildi." Bu garip bir rivayettir.

وأما المشهور في سبب نزول هذه الآية الكريمة، فإنما هو رجل من المتقدمين في زمن بني إسرائيل، كما قال ابن مسعود وغيره من السلف.

Bu yüce ayetin nüzul sebebi hakkında meşhur olan görüşe gelince; o, İbn Mes'ûd ve diğer selef âlimlerinin belirttiği gibi, İsrâiloğulları zamanında geçmişte yaşamış bir adamdır.

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: هو رجل من مدينة الجبارين، يقال له: "بلعام" وكان يعلم اسم الله الأكبر.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: "O, zorbaların şehrinden 'Bel'am' denilen bir adamdı ve Allah'ın İsm-i A'zam'ını bilirdi."

وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم، وغيره من علماء السلف: كان [رجلا] مجاب الدعوة، ولا يسأل الله شيئًا إلا أعطاه إياه.

Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem ve diğer selef âlimleri şöyle demiştir: "O, duası kabul olunan [bir adamdı] ; Allah'tan ne dilerse mutlaka ona verirdi."

وأغرب، بل أبعد، بل أخطأ من قال: كان قد أوتي النبوة فانسلخ منها. حكاه ابن جرير، عن بعضهم، ولا يصح

"Ona peygamberlik verilmişti de sonra ondan sıyrılıp çıktı" diyen kimse son derece garip, hatta uzak, bilakis hatalı bir söz söylemiştir. Bunu İbn Cerîr bazılarından nakletmiştir; ancak bu sahih değildir.

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: لما نزل موسى بهم -يعني بالجبارين -ومن معه، أتاه يعني بلعام -أتاه بنو عمه وقومه، فقالوا: إن موسى رجل حديد، ومعه جنود كثيرة، وإنه إن يظهر علينا يهلكنا، فادع الله أن يرد عنا موسى ومن معه. قال: إني إن دعوت الله أن يرد موسى ومن معه، ذهبت دنياي وآخرتي. فلم يزالوا به حتى دعا عليهم، فسلخه الله ما كان عليه، فذلك قوله تعالى: (فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ [مِنَ الْغَاوِينَ])

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Mûsâ ve beraberindekiler onların -yani zorbaların- yurduna indiğinde, amcasının oğulları ve kavmi ona -yani Bel'am'a - gelip: "Mûsâ sert bir adamdır, beraberinde de çok sayıda asker vardır. Şayet bize üstün gelirse bizi helak eder. Allah'a dua et de Mûsâ ve beraberindekileri bizden geri çevirsin" dediler. Bel'am: "Eğer ben Allah'a Mûsâ ve beraberindekileri geri çevirmesi için dua edersem, dünyam da ahiretim de gider" dedi. Fakat onun yakasını bırakmadılar; nihayet onlara beddua etti. Bunun üzerine Allah, sahip olduğu o nimeti ondan çekip aldı. İşte Allah Teâlâ'nın: (فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ [مِنَ الْغَاوِينَ]) ayeti bunu ifade etmektedir.

وقال السدي: إن الله لما انقضت الأربعون سنة التي قال الله: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً} [المائدة: ٢٦] بعث يوشع بن نون نبيا، فدعا بني إسرائيل، فأخبرهم أنه نبي، وأن الله [قد] أمره أن يقاتل الجبارين، فبايعوه وصدقوه. وانطلق رجل من بني إسرائيل يقال له: "بلعم" وكان عالمًا، يعلم الاسم الأعظم المكتوم، فكفر -لعنه الله -وأتى الجبارين وقال لهم: لا ترهبوا بني إسرائيل، فإني إذا خرجتم تقاتلونهم ادعوا عليهم دعوة فيهلكون! وكان عندهم فيما شاء من الدنيا، غير أنه كان لا يستطيع أن يأتي النساء، يعظمهن فكان ينكح أتانا له، وهو الذي قال الله تعالى (فَانْسَلَخَ مِنْهَا)

es-Süddî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً} “Artık orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır” [el-Mâide: 26] buyurduğu kırk yıl sona erince, Allah Yûşa' b. Nûn'u peygamber olarak gönderdi. O da İsrâiloğullarını [davet edip] kendisinin bir peygamber olduğunu ve Allah'ın [da] kendisine o zorbalarla savaşmayı emrettiğini haber verdi. Onlar da ona biat edip onu tasdik ettiler. İsrâiloğullarından kendisine "Bel'am" denilen bir adam gitti. O bir âlim idi ve gizli İsm-i A'zam'ı bilirdi. Fakat kâfir oldu -Allah ona lanet etsin- ve o zorbalara gidip onlara şöyle dedi: "İsrâiloğullarından korkmayın! Zira siz onlarla savaşmaya çıktığınızda ben onlara öyle bir beddua ederim ki helak olurlar!" O, onların yanında dünyalıktan dilediği her şeye sahipti; ancak kadınlara yaklaşamıyordu, [zira] onları gözünde büyütürdü; bu yüzden kendine ait bir dişi eşekle cima ederdi. İşte Allah Teâlâ'nın {فَانْسَلَخَ مِنْهَا} “Derken o, bundan sıyrılıp çıktı” buyurduğu kimse odur.

وقوله: (فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ) أي: استحوذ عليه وغلبه على أمره، فمهما أمره امتثل وأطاعه؛ ولهذا قال: (فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ) أي: من الهالكين الحائرين البائرين.

(فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ) buyruğu; yani şeytan onu hükmü altına aldı, ona galebe çaldı; artık şeytan ona ne emrettiyse hemen yerine getirdi ve ona itaat etti, demektir. İşte bu yüzden: (فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ) yani helak olan, şaşkınlığa düşen ve hüsrana uğrayanlardan oldu, buyurmuştur.

وقد ورد في معنى هذه الآية حديث رواه الحافظ أبو يعلى الموصلي في مسنده حيث قال: حدثنا محمد بن مرزوق، حدثنا محمد بن بكر، عن الصلت بن بَهْرام، حدثنا الحسن، حدثنا جُنْدُب البجلي في هذا المسجد؛ أن حذيفة -يعني بن اليمان، ﵁ -حدثه قال: قال رسول الله ﷺ: "إن مما أتخوف عليكم رجُل قرأ القرآن، حتى إذا رؤيت بهجته عليه وكان رِدْء الإسلام اعتراه إلى ما شاء الله، انسلخ منه، ونبذه وراء ظهره، وسعى على جاره بالسيف، ورماه بالشرك". قال: قلت: يا نبي الله، أيهما أولى بالشرك: المرمي أو الرامي؟ قال: "بل الرامي".

Bu ayetin manası hakkında Hâfız Ebû Ya'lâ el-Mevsılî'nin Müsned'inde rivayet ettiği şu hadis vârid olmuştur; o şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Merzûk anlattı, bize Muhammed b. Bekr, es-Salt b. Behrâm'dan anlattı, bize el-Hasan anlattı, bize Cündüb el-Becelî şu mescitte anlattı ki; Huzeyfe -yani İbnü'l-Yemân radıyallâhu anh- kendisine şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sizin adınıza en çok korktuğum şeylerden biri de; Kur'ân'ı okuyan, hatta üzerindeki güzelliği görülen ve İslâm'ın yardımcısı olan bir adamdır ki, Allah'ın dilediği bir süre böyle devam ettikten sonra ondan sıyrılıp çıkar, onu sırtının arkasına atar, komşusuna kılıçla saldırır ve onu şirkle itham eder." Dedim ki: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Şirke düşmeye hangisi daha yakındır: İtham edilen mi, yoksa itham eden mi?' 'Bilakis itham edendir' buyurdu."

هذا إسناد جيد والصلت بن بهرام كان من ثقات الكوفيين، ولم يرم بشيء سوى الإرجاء، وقد وثقه الإمام أحمد بن حنبل ويحيى بن معين، وغيرهما.

Bu ceyyid bir senettir. es-Salt b. Behrâm Kûfelilerin güvenilir ravilerindendir; ircâ düşüncesi dışında hiçbir şeyle itham edilmemiştir. İmam Ahmed b. Hanbel, Yahyâ b. Maîn ve başkaları onu sika (güvenilir) kabul etmiştir.

وقوله تعالى: (وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الأرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ) يقول تعالى: (وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا) أي: لرفعناه من التدنس عن قاذورات الدنيا بالآيات التي آتيناه إياها، (وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الأرْضِ) أي: مال إلى زينة الدنيا وزهرتها، وأقبل على لذاتها ونعيمها، وغرّته كما غرت غيره من غير أولي البصائر والنهى.

Allah Teâlâ'nın: (وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الأرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ) ayetine gelince; Allah Teâlâ: (وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا) yani ona verdiğimiz ayetler sebebiyle onu dünyanın pisliklerine bulaşmaktan yüceltirdik, (وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الأرْضِ) fakat o, dünyanın süsüne ve debdebesine meyletti, lezzetlerine ve nimetlerine yöneldi; basiret ve akıl sahibi olmayan diğer kimseleri aldattığı gibi onu da aldattı, buyurmaktadır.

وقال أبو الزاهرية في قوله تعالى: (وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الأرْضِ) قال: تراءى له الشيطان على غَلْوة من قنطرة بانياس، فسجدت الحمارة لله، وسجد بلعام للشيطان. وكذا قال عبد الرحمن بن جُبَيْر بن نُفَير، وغير واحد.

Ebü'z-Zâhiriyye, Allah Teâlâ'nın: (وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الأرْضِ) ayeti hakkında şöyle demiştir: "Şeytan, Bâniyâs Köprüsü'nden bir ok atımı mesafede ona göründü; bunun üzerine dişi eşek Allah'a secde etti, Bel'am ise şeytana secde etti." Abdurrahmân b. Cübeyr b. Nüfeyr ve pek çok kişi de böyle demiştir.

وقال الإمام أبو جعفر بن جرير، ﵀: وكان من قصة هذا الرجل: ما حدثنا محمد بن عبد الأعلى، حدثنا المعتمر، عن أبيه: أنه سُئل عن هذه الآية: (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا [فَانْسَلَخَ مِنْهَا]) فحدث عن سيار أنه كان رجلا يقال له بلعام، وكان قد أوتي النبوة وكان مجاب الدعوة، قال: وإن موسى أقبل في بني إسرائيل يريد الأرض التي فيها بلعام -أو قال: الشام -قال فرُعب الناس منه رعبًا شديدًا، قال: فأتوا بلعام، فقالوا: ادع الله على هذا الرجل وجيشه! قال: حتى أوَامر ربي -أو: حتى أؤامر -قال: فوامر في الدعاء عليهم، فقيل له: لا تدع عليهم، فإنهم عبادي، وفيهم نبيهم. قال: فقال لقومه: إني قد آمرت ربي في الدعاء عليهم، وإني قد نهيت. فأهدوا له هدية فقبلها، ثم راجعوه فقالوا: ادع عليهم. فقال: حتى أوامر. فوامر، فلم يَحُر إليه شيء. فقال: قد وامرت فلم يَحُر إلى شيء! فقالوا: لو كره ربك أن تدعو عليهم لنهاك كما نهاك المرة الأولى. قال: فأخذ يدعو عليهم، فإذا دعا عليهم، جرى على لسانه الدعاء على قومه، وإذا أراد أن يدعو أن يفتح

İmam Ebû Ca'fer b. Cerîr -rahimehullâh- şöyle demiştir: Bu adamın kıssası hakkında bize Muhammed b. Abdila'lâ'nın rivayet ettiği şu haber vardır: Bize el-Mu'temir babasından anlattı; o, şu ayet: { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا } “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan kimsenin haberini oku” hakkında sorulmuş, o da Seyyâr'dan naklen şöyle anlatmıştır: O, kendisine Bel'am denilen bir adamdı; kendisine nübüvvet verilmişti ve duası makbul biriydi. Dedi ki: Mûsâ, İsrâiloğulları ile birlikte Bel'am'ın bulunduğu topraklara -yahut: Şam'a- yönelerek geldi. İnsanlar ondan şiddetli bir korkuya kapıldılar. Bunun üzerine Bel'am'a gelip: "Bu adama ve ordusuna beddua etmesi için Allah'a dua et!" dediler. Bel'am: "Rabbime danışayım [emir ve izin isteyeyim]" -yahut: "danışıncaya kadar bekleyin"- dedi. Onların aleyhine dua etmek hususunda Rabbine danıştı; bunun üzerine kendisine: "Onların aleyhine dua etme; zira onlar Benim kullarımdır ve içlerinde nebîleri vardır" denildi. Bel'am kavmine: "Ben onların aleyhine dua etme hususunda Rabbime danıştım ve kesinlikle menedildim" dedi. Bunun üzerine ona bir hediye verdiler, o da bunu kabul etti. Sonra tekrar müracaat edip: "Onların aleyhine dua et!" dediler. O da: "Rabbime danışıncaya kadar bekleyin" dedi. Danıştı fakat kendisine hiçbir cevap dönmedi. Bunun üzerine: "Danıştım ama bana hiçbir cevap dönmedi!" dedi. Onlar da: "Eğer Rabbin onların aleyhine dua etmeni hoş görmeseydi, ilk seferinde menettiği gibi seni yine menederdi" dediler. Bel'am onların aleyhine dua etmeye koyuldu; fakat ne zaman onların aleyhine dua etse, dili kendi kavminin aleyhine bedduaya kayıyordu; kavmine fetih verilmesi için dua etmek istediğinde ise

لقومه دعا أن يفتح لموسى وجيشه -أو نحوًا من ذا إن شاء الله. قال ما نراك تدعو إلا علينا. قال: ما يجري على لساني إلا هكذا، ولو دعوت عليه أيضا ما استجيب لي، ولكن سأدلكم على أمر عسى أن يكون فيه هلاكهم. إن الله يبغض الزنا، وإنهم إن وقعوا بالزنا هلكوا، ورجوت أن يهلكهم الله، فأخرجوا النساء يَسْتقبلنهم ؛ فإنهم قوم مسافرون، فعسى أن يزنوا فيهلكوا. قال: ففعلوا. قال: فأخرجوا النساء يستقبلنهم. قال: وكان للملك ابنة، فذكر من عظمها ما الله أعلم به! قال: فقال أبوها -أو بلعام-: لا تمكني نفسك إلا من موسى! قال: ووقعوا في الزنا. قال: وأتاها رأس سبط من أسباط بني إسرائيل، قال: فأرادها على نفسه، فقالت: ما أنا بممكنة نفسي إلا من موسى. قال: فقال: إن منزلتي كذا وكذا، وإن من حالي كذا وكذا. قال: فأرسلت إلى أبيها تستأمره، قال: فقال لها: فأمكنيه قال: ويأتيهما رجل من بني هارون ومعه الرمح فيطعنهما. قال: وأيده الله بقوة. فانتظمهما جميعا، ورفعهما على رمحه فرآهما الناس -أو كما حدَّث -قال: وسلط الله عليهم الطاعون، فمات منهم سبعون ألفا.

dua etmek istediğinde ise Mûsâ ve ordusunun fetih kazanması için dua ediyordu -yahut buna benzer bir şekilde. Kavmi: 'Görüyoruz ki sen sadece bizim aleyhimize dua ediyorsun' dediler. O: 'Dilimden ancak böyle çıkıyor; onun aleyhine dua etsem de zaten kabul olunmaz. Fakat size öyle bir şey göstereceğim ki umulur ki helakleri onda olur. Allah zinadan nefret eder; şayet zinaya düşerlerse helak olurlar ve Allah'ın onları helak etmesini ümit ederim. Kadınları çıkarıp onları karşılatın ; zira onlar yolcu bir topluluktur, olur ki zina ederler de helak olurlar' dedi. Onlar da bunu yaptılar; kadınları çıkarıp onları karşılattılar. Kralın bir kızı vardı; güzelliği ve endamından öyle bahsedildi ki onu ancak Allah bilir! Babası -yahut Bel'am- ona: 'Kendini sadece Mûsâ'ya teslim et!' dedi. İsrâiloğulları zinaya düştüler. İsrâiloğulları kabilelerinden birinin reisi o kadına geldi ve onunla birlikte olmak istedi. Kadın: 'Ben kendimi Mûsâ'dan başkasına teslim etmem' dedi. Adam: 'Benim konumum şöyledir, durumum da böyledir' dedi. Kadın babasına haber gönderip fikrini sordu. Babası: 'Ona teslim ol' dedi. Hârûn'un soyundan bir adam elinde mızrakla gelip ikisini de mızrakladı. Allah onu bir güçle desteklemişti; ikisini birden mızrağına geçirdi ve mızrağında havaya kaldırdı ; insanlar onları gördü -yahut rivayet ettiği gibi. Allah üzerlerine veba musallat etti ve onlardan yetmiş bin kişi öldü."

قال أبو المعتمر: فحدثني سَيَّار: أن بلعامًا ركب حمارة له حتى أتى العلولي -أو قال: طريقا من العلولي -جعل يضربها ولا تُقْدم، وقامت عليه فقالت: علام تضربني؟ أما ترى هذا الذي بين يديك؟ فإذا الشيطان بين يديه، قال: فنزل وسجد له، قال الله تعالى: (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا) إلى قوله: (لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ)

Ebû'l-Mu'temir dedi ki: Seyyâr bana şöyle anlattı: Bel'am bir dişi eşeğe bindi; nihayet el-Ulâ'ya -yahut el-Ulâ yollarından birine- geldiğinde eşeğe vurmaya başladı fakat hayvan ilerlemedi. Eşek dikilip: "Bana niye vuruyorsun? Önündeki şu varlığı görmüyor musun?" dedi. Bir de baktı ki önünde şeytan duruyor. Bel'am indi ve ona secde etti. Allah Teâlâ: (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا) ayetinden: (لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ) ayetine kadar olan kısmı indirdi.

قال: فحدثني بهذا سيار، ولا أدري لعله قد دخل فيه شيء من حديث غيره.

[Ebû'l-Mu'temir] dedi ki: Seyyâr bana bunu anlattı; fakat bilmiyorum, belki de içine başkasının hadisinden bir şeyler karışmış olabilir.

قلت: هو بلعام -ويقال: بلعم -بن باعوراء، ابن أبر. ويقال: ابن باعور بن شهوم بن قوشتم ابن ماب بن لوط بن هاران -ويقال: ابن حران -بن آزر. وكان يسكن قرية من قرى البلقاء.

Ben derim ki: O; Bel'âm -Bel'am da denir- b. Bâûrâ b. Eber'dir. Bâûr b. Şehûm b. Kavşetem b. Meâb b. Lût b. Hârân -Harrân da denir- b. Âzer olduğu da söylenir. Belkâ köylerinden bir köyde oturmaktaydı.

قال ابن عساكر: وهو الذي كان يعرف اسم الله الأعظم، فانسلخ من دينه، له ذكر في القرآن. ثم أورد من قصته نحوا مما ذكرنا هاهنا، وأورده عن وهب وغيره، والله أعلم.

İbn Asâkir şöyle demiştir: O, Allah'ın İsm-i A'zam'ını bilen, sonra dininden sıyrılıp çıkan kimsedir; Kur'ân'da zikri geçmektedir. Sonra burada zikrettiğimize benzer şekilde onun kıssasını Vehb ve başkalarından nakletmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

وقال محمد بن إسحاق بن يسار عن سالم أبي النضر؛ أنه حدث: أن موسى، ﵇، لما نزل في أرض بني كنعان من أرض الشام، أتى قوم بلعام إليه فقالوا له: هذا موسى بن عمران في بني إسرائيل، قد جاء يخرجنا من بلادنا ويقتلنا ويحلها بني إسرائيل، وإنا قومك، وليس لنا منزل، وأنت رجل مجاب الدعوة، فاخرج فادع الله عليهم. قال: ويلكم! نبي الله معه الملائكة والمؤمنون، كيف أذهب أدعو عليهم، وأنا أعلم من الله ما أعلم؟! قالوا له: ما لنا من منزل! فلم يزالوا به يرققونه ويتضرعون إليه، حتى فتنوه فافتتن، فركب حمارة له متوجهًا إلى الجبل الذي يطلعه على عسكر بني إسرائيل، وهو جبل حُسْبان، فلما سار عليها غير كثير، ربضت به، فنزل عنها فضربها، حتى إذا

Muhammed b. İshâk b. Yesâr, Sâlim Ebi'n-Nadr'dan nakille onun şöyle anlattığını rivayet etmiştir: Mûsâ aleyhisselâm, Şam topraklarından Ken'ân oğulları diyarına indiğinde Bel'am'ın kavmi ona gelerek şöyle dediler: "İşte İmrân oğlu Mûsâ İsrâiloğulları ile beraber geldi; bizi yurdumuzdan çıkarmak, bizi öldürmek ve [yurdumuza] İsrâiloğullarını yerleştirmek istiyor. Biz senin kavminiz ve bizim sığınacak hiçbir yerimiz yok. Sen ise duası makbul bir kimsesin; haydi çık da onların aleyhine Allah'a beddua et!" Bel'am: "Yazıklar olsun size! O Allah'ın peygamberidir, yanında melekler ve müminler vardır. Ben Allah hakkında bildiklerimi bilirken gidip onların aleyhine nasıl beddua edebilirim?!" dedi. Onlar ise ona: "Bizim gidecek hiçbir yerimiz yok!" dediler. Bel'am'ın gönlünü yumuşatmaya ve ona yalvarıp yakarmaya devam ettiler; nihayet onu ayartıp fitneye düşürdüler, o da fitneye kapıldı. Bunun üzerine İsrâiloğulları ordusuna yukarıdan bakan dağa -ki o Husbân Dağı'dır- doğru yönelerek dişi bir eşeğine bindi. Eşeğin üzerinde pek az yol almıştı ki hayvan çöktü. Hemen üzerinden indi ve ona vurdu; nihayet...

أذلقها قامت فركبها. فلم تسر به كثيرًا حتى ربضت به، فضربها حتى إذا أذلقها أذن الله لها فكلمته حجة عليه، فقالت: ويحك يا بلعم: أين تذهب؟ أما ترى الملائكة أمامي تردني عن وجهي هذا؟ أتذهب إلى نبي الله والمؤمنين لتدعو عليهم؟ فلم ينزع عنها يضربها، فخلى الله سبيلها حين فعل بها ذلك. فانطلقت به حتى إذا أشرفت به على رأس حسبان، على عسكر موسى وبني إسرائيل، جعل يدعو عليهم، ولا يدعو عليهم بشر إلا صرف الله لسانه إلى قومه، ولا يدعو لقومه بخير إلا صرف لسانه إلى بني إسرائيل. فقال له قومه: أتدري يا بلعم ما تصنع؟ إنما تدعو لهم، وتدعو علينا! قال: فهذا ما لا أملك، هذا شيء قد غلب الله عليه! قال: واندلع لسانه فوقع على صدره، فقال لهم: قد ذهبت مني الآن الدنيا والآخرة، ولم يبق إلا المكر والحيلة، فسأمكر لكم وأحتال، جَمِّلوا النساء وأعطوهن السلع، ثم أرسلوهن إلى العسكر يبعنها فيه، ومروهن فلا تمنع امرأة نفسها من رجل أرادها، فإنهم إن زنى رجل منهم واحد كُفِيتموهم، ففعلوا. فلما دخل النساء العسكر، مرت امرأة من الكنعانيين اسمها "كسبي ابنة صور، رأس أمته" برجل من عظماء بني إسرائيل، وهو "زمرى بن شلوم"، رأس سبط سمعان بن يعقوب بن إسحاق بن إبراهيم، ﵈، فقام إليها، فأخذ بيدها حين أعجبه جمالها، ثم أقبل بها حتى وقف بها على موسى، ﵇، فقال: إني أظنك ستقول هذا حرام عليك؟ قال: أجل، هي حرام عليك، لا تقربها. قال: فوالله لا نطيعك في هذا. ثم دخل بها قبته فوقع عليها. وأرسل الله، ﷿، الطاعون في بني إسرائيل، وكان فنحاص بن العيزار بن هارون، صاحب أمر موسى، وكان غائبا حين صنع زمرى بن شلوم ما صنع، فجاء والطاعون يجوس في بني إسرائيل، فأخبر الخبر، فأخذ حربته، وكانت من حديد كلها، ثم دخل القبة وهما متضاجعان، فانتظمهما بحربته، ثم خرج بهما رافعهما إلى السماء، والحربة قد أخذها بذراعه، واعتمد بمرفقه على خاصرته، وأسند الحربة إلى لَحْيَيْه -وكان بكر العيزار -وجعل يقول: اللهم هكذا نفعل بمن يعصيك. ورفع الطاعون، فحسب من هلك من بني إسرائيل في الطاعون فيما بين أن أصاب زمرى المرأة إلى أن قتله فنحاص، فوجدوه قد هلك منهم سبعون ألفا -والمقلل لهم يقول: عشرون ألفا -في ساعة من النهار. فمن هنالك تعطي بنو إسرائيل ولد فنحاص من كل ذبيحة ذبحوها القبة والذراع واللَّحَى -لاعتماده بالحربة على خاصرته، وأخذه إياها بذراعه، وإسناده إياها إلى لحييه -والبكر من كل أموالهم وأنفسهم؛ لأنه كان بكر أبيه العيزار. ففي بلعام بن باعوراء أنزل الله: (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا [فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ]) -إلى قوله: (لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ)

canından bezdirince kalktı ve tekrar bindi. Çok geçmeden yine çöktü; ona vurdu, nihayet canından bezdirince Allah eşeğe izin verdi ve onun aleyhine delil olmak üzere dile gelip: "Yazık sana ey Bel'am! Nereye gidiyorsun? Meleklerin önümde durup beni bu yönden geri çevirdiğini görmüyor musun ? Allah'ın peygamberine ve müminlere beddua etmek için mi gidiyorsun?" dedi. Fakat o hayvana vurmaktan vazgeçmedi; ona bunu yapınca Allah eşeğin yolunu açtı. Hayvan onu götürdü; nihayet Husbân'ın tepesine, Mûsâ ve İsrâiloğulları ordusunun karşısına çıkarınca onların aleyhine beddua etmeye başladı. Ancak onların aleyhine ne zaman bir kötülük dilese Allah onun dilini kendi kavmine çeviriyor; kavmi için ne zaman bir hayır dilese dilini İsrâiloğullarına çeviriyordu. Kavmi ona: "Ey Bel'am, ne yaptığını biliyor musun? Sen onların lehine, bizim aleyhimize dua ediyorsun!" dediler. O: "İşte buna gücüm yetmiyor; bu, Allah'ın bana galebe çaldığı bir durumdur!" dedi. Dili sarkıp göğsünün üzerine düştü. Onlara dedi ki: "Artık benden dünya da ahiret de gitti; geriye sadece hile ve tuzak kaldı. Size bir tuzak ve hile kuracağım: Kadınları süsleyin, ellerine mallar verin, sonra ordugâha gönderin, orada satsınlar. Onlara emredin, hiçbir kadın kendisini isteyen erkekten geri durmasın. Çünkü onlardan tek bir adam bile zina etse, onların hakkından gelinmiş olur." Onlar da bunu yaptılar. Kadınlar ordugâha girince, Ken'ânlılardan "kavminin reisinin kızı Kozbî binti Sûr" adında bir kadın, İsrâiloğullarının ileri gelenlerinden, İbrâhîm oğlu İshâk oğlu Ya'kûb oğlu Şem'ûn kabilesinin reisi olan "Zimrî b. Şelûm" aleyhimüsselâm'ın yanından geçti. Adam onun güzelliğini beğenince kalkıp elinden tuttu; sonra onu alıp Mûsâ aleyhisselâm'ın huzuruna getirdi ve: "Sanırım sen bunun bana haram olduğunu söyleyeceksin?" dedi. Mûsâ: "Evet, o sana haramdır, ona yaklaşma" dedi. Adam: "Vallahi bu konuda sana itaat etmeyeceğiz" dedi. Sonra kadını çadırına sokup onunla birlikte oldu. Allah Azze ve Celle İsrâiloğullarına veba salgınını gönderdi. Mûsâ'nın işlerini yürüten Hârûn oğlu el-Îzâr oğlu Fınhâs, Zimrî b. Şelûm bu işi yaptığı sırada orada yoktu. Geldiğinde veba İsrâiloğulları arasında kol geziyordu. Durum kendisine haber verilince tamamen demirden olan mızrağını aldı, ikisi yataktayken çadıra girdi ve mızrağını ikisine birden sapladı. Sonra onları göğe doğru kaldırarak dışarı çıktı; mızrağı koluyla kavramış, dirseğini böğrüne dayamış, mızrağı çenesine doğru yaslamıştı -o, el-Îzâr'ın ilk doğan çocuğuydu- ve: "Allahım! Sana isyan edene işte böyle yaparız!" diyordu. Bunun üzerine veba salgını kalktı. Zimrî'nin kadınla buluşmasından Fınhâs'ın onu öldürmesine kadar geçen süre içinde vebadan ölen İsrâiloğulları sayıldı; gündüzün bir saati içinde onlardan yetmiş bin kişinin -sayıyı az tutanlara göre ise yirmi bin kişinin- helak olduğu görüldü. İşte bu yüzden İsrâiloğulları, kestikleri her kurbandan göğüs, kol ve çene payını -mızrağı böğrüne dayaması, koluyla kavraması ve çenesine yaslamasından ötürü- ve tüm mallarının ve canlarının ilk doğanını babası el-Îzâr'ın ilk doğanı olduğu için Fınhâs'ın soyuna verirler. İşte Allah Teâlâ, Bel'am b. Bâûrâ hakkında: (وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا [فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ]) ayetinden: (لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ) kavline kadar olan kısmı indirmiştir.

وقوله تعالى: (فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ) اختلف المفسرون في معناه فأما على سياق ابن إسحاق، عن سالم بن أبي النضر: أن بلعاما اندلع لسانه على صدره -فتشبيهه بالكلب في لهثه في كلتا حالتيه إن زجر وإن ترك. وقيل: معناه: فصار مثله في ضلاله واستمراره فيه، وعدم انتفاعه بالدعاء إلى الإيمان وعدم الدعاء، كالكلب في لهثه في حالتيه، إن

Allah Teâlâ'nın: { فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ } “Onun durumu, üstüne varsan da dilini çıkarıp soluyan, kendi haline bıraksan da dilini çıkarıp soluyan köpeğin durumu gibidir” buyruğunun anlamı hususunda müfessirler ihtilaf etmişlerdir. İbn İshâk'ın Sâlim b. Ebü'n-Nadr'dan aktardığı rivayet akışına göre; Bel'am'ın dili göğsünün üzerine sarkmıştı; dolayısıyla kovulsa da kendi haline bırakılsa da her iki halde dilini sarkıtıp soluması bakımından köpeğe benzetilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; sapkınlığında ve onda ısrar etmesinde, imana davet edilmesinden yahut davet edilmemesinden fayda görmemesinde, her iki durumda dilini sarkıtıp soluması bakımından köpeğe benzemiş olmasıdır; nitekim

حملت عليه وإن تركته، هو يلهث في الحالين، فكذلك هذا لا ينتفع بالموعظة والدعوة إلى الإيمان ولا عدمه؛ كما قال تعالى: {سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ} [البقرة: ٦]، {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} [التوبة: ٨٠] ونحو ذلك.

kendi haline bıraksan da her iki durumda dilini çıkarıp soluyan köpeğin durumu gibidir. İşte bu kimse de öğütten, imana davetten ve davet edilmemekten fayda görmez; nitekim Allah Teâlâ: {سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ} “Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, inanmazlar” [Bakara: 6], {اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} “Onlar için ister bağışlanma dile ister dileme; onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” [Tevbe: 80] ve benzeri ayetlerde böyle buyurmuştur.

وقيل: معناه: أن قلب الكافر والمنافق والضال، ضعيف فارغ من الهدى، فهو كثير الوجيب فعبر عن هذا بهذا، نقل نحوه عن الحسن البصري وغيره.

Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; kâfirin, münafığın ve sapkının kalbi zayıftır, hidayetten yoksundur, bu yüzden çokça çırpınır ve ürperir ; işte bu durum bu misalle ifade edilmiştir. Hasan-ı Basrî ve başkalarından buna benzer bir mana nakledilmiştir.

وقوله تعالى: (فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ) يقول تعالى لنبيه محمد ﷺ: (فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ) أي: لعل بني إسرائيل العالمين بحال بلعام، وما جرى له في إضلال الله إياه وإبعاده من رحمته، بسبب أنه استعمل نعمة الله عليه -في تعليمه الاسم الأعظم الذي إذا سئل به أعطى، وإذا دعي به أجاب -في غير طاعة ربه، بل دعا به على حزب الرحمن، وشعب الإيمان، أتباع عبده ورسوله في ذلك الزمان، كليم الله موسى بن عمران، [﵇] ؛ ولهذا قال: (لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ) أي: فيحذروا أن يكونوا مثله؛ فإن الله قد أعطاهم علمًا، وميزهم على من عداهم من الأعراب، وجعل بأيديهم صفة محمد ﷺ يعرفونها كما يعرفون أبناءهم، فهم أحق الناس وأولاهم باتباعه ومناصرته ومؤازرته، كما أخبرتهم أنبياؤهم بذلك وأمرتهم به؛ ولهذا من خالف منهم ما في كتابه وكتمه فلم يعلم به العباد، أحل الله به ذلا في الدنيا موصولا بذل الآخرة.

Allah Teâlâ'nın: (فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ) kavline gelince; Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: (فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ) yani umulur ki Bel'am'ın durumunu, kendisiyle istendiğinde verilen ve dua edildiğinde icabet edilen İsm-i A'zam'ın öğretilmesi nimetini Rabbine itaat dışındaki bir yerde kullanması, bilakis o dönemde Allah'ın kulu ve elçisi olan Kelîmullah Mûsâ b. İmrân [aleyhisselâm]'ın tâbileri olan Rahmân'ın fırkasına ve iman ehline beddua etmek için kullanması sebebiyle Allah'ın onu saptırması ve rahmetinden uzaklaştırması hususunda başına gelenleri bilen İsrâiloğulları bundan ibret alırlar. İşte bu yüzden: (لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ) yani onun gibi olmaktan sakınsınlar, buyurmuştur. Çünkü Allah onlara ilim vermiş, onları diğer bedevilere üstün kılmış ve ellerindeki kitapta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını öz çocuklarını tanıdıkları gibi tanıyacakları şekilde yerleştirmiştir. Dolayısıyla peygamberlerinin kendilerine haber verdiği ve emrettiği üzere, ona tâbi olmaya, ona yardım edip destek vermeye insanların en lâyıkı ve en önceliklisi onlardır. İşte bu yüzden, onlardan her kim kitabında olan şeye muhalefet eder, onu gizler ve kullara bildirmezse; Allah dünyada ahiret zilletine bitişik bir zilleti onun başına indirir.

وقوله: (سَاءَ مَثَلا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَأَنْفُسَهُمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ) يقول تعالى ساء مثلا مثل القوم الذين كذبوا بآياتنا، أي: ساء مثلهم أن شبهوا بالكلاب التي لا همة لها إلا في تحصيل أكلة أو شهوة، فمن خرج عن حَيِّز العلم والهدى وأقبل على شهوة نفسه، واتبع هواه، صار شبيها بالكلب، وبئس المثل مثله؛ ولهذا ثبت في الصحيح أن رسول الله ﷺ قال: "ليس لنا مثل السوء، العائد في هبته كالكلب يعود في قيئه"

(سَاءَ مَثَلا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَأَنْفُسَهُمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ) ayetine gelince; Allah Teâlâ, ayetlerimizi yalanlayan topluluğun misali ne kötüdür, buyurmaktadır. Yani bir yiyecek veya şehvet elde etmekten başka gayesi olmayan köpeklere benzetilmeleri ne kötü bir misaldir! Kim ilim ve hidayet dairesinden çıkıp nefsinin şehvetine yönelir ve hevasına uyarsa köpeğe benzer; onun misali ne kötü bir misaldir! Nitekim Sahîh'te sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kötü misal bize yakışmaz; bağışından dönen kimse, kustuğunu yiyen köpek gibidir."

وقوله: (وَأَنْفُسَهُمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ) أي: ما ظلمهم الله، ولكن هم ظلموا أنفسهم، بإعراضهم عن اتباع الهدى، وطاعة المولى، إلى الركون إلى دار البلى، والإقبال على تحصيل اللذات وموافقة الهوى.

(وَأَنْفُسَهُمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ) ayeti ise; yani Allah onlara zulmetmedi, fakat onlar hidayete uymaktan ve Mevlâ'ya itaatten yüz çevirip fâni yurda meyletmek, lezzetleri elde etmeye yönelmek ve hevalarına uymak suretiyle bizzat kendilerine zulmettiler, demektir.

{مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٧٨)}

{مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٧٨)} “Allah kime hidayet verirse doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.”

يقول تعالى: من هداه الله فإنه لا مضل له، ومن أضله فقد خاب وخسر وضل لا محالة، فإنه تعالى ما شاء كان، وما لم يشأ لم يكن؛ ولهذا جاء في حديث ابن مسعود: "إن الحمد لله، نحمده ونستعينه ونستهديه ونستغفره، ونعوذ بالله من شرور أنفسنا ومن سيئات أعمالنا، من يهده الله فلا مضل له، ومن يضلل الله فلا هادي له، وأشهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له، وأشهد أن محمدًا عبده ورسوله".

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Allah kime hidayet verirse onu saptıracak kimse yoktur. Kimi de saptırırsa o, muhakkak hüsrana uğramış, kaybetmiş ve sapıtmıştır. Zira Allah Teâlâ'nın dilediği olur, dilemediği ise olmaz. Nitekim İbn Mes‘ûd'un [radıyallâhu anh] hadisinde şöyle geçmektedir: «Şüphesiz hamd Allah'adır. O'na hamdeder, O'ndan yardım diler, O'ndan hidayet ister ve O'ndan bağışlanma dileriz. Nefislerimizin şerlerinden ve amellerimizin kötülüklerinden Allah'a sığınırız. Allah kime hidayet verirse onu saptıracak kimse yoktur; Allah kimi de saptırırsa ona hidayet edecek kimse yoktur. Şehadet ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur; O tektir, ortağı yoktur. Ve şehadet ederim ki Muhammed O'nun kulu ve elçisidir.»

الحديث بتمامه رواه الإمام أحمد، وأهل السنن، وغيرهم

Hadisin tamamını İmam Ahmed, Sünen sahipleri ve başkaları rivayet etmiştir.

{وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ (١٧٩)}

{وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ (١٧٩)} “Andolsun ki biz cinlerden ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık. Onların kalpleri vardır ama onlarla anlamazlar; gözleri vardır ama onlarla görmezler; kulakları vardır ama onlarla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar. İşte onlar gafillerin ta kendileridir.”

يقول تعالى: (وَلَقَدْ ذَرَأْنَا) أي: خلقنا وجعلنا (لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالإنْسِ) أي: هيأناهم لها، وبعمل أهلها يعملون، فإنه تعالى لما أراد أن يخلق الخلق، علم ما هم عاملون قبل كونهم، فكتب ذلك عنده في كتاب قبل أن يخلق السماوات والأرض بخمسين ألف سنة، كما ورد في صحيح مسلم، عن عبد الله بن عمرو أن رسول الله ﷺ قال: "إن الله قدر مقادير الخلائق قبل أن يخلق السماوات والأرض بخمسين ألف سنة، وكان عرشه على الماء"

Allah Teâlâ: (وَلَقَدْ ذَرَأْنَا) yani yarattık ve var ettik, (لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالإنْسِ) yani onları cehennem için hazırladık; onlar cehennem ehlinin amellerini işlerler, buyurmaktadır. Zira Teâlâ varlıkları yaratmayı dilediğinde, onlar var olmadan önce ne yapacaklarını biliyordu ve bunu gökleri ve yeri yaratmadan elli bin yıl önce katındaki bir kitapta yazmıştı. Nitekim Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Amr'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah, mahlûkatın kaderlerini gökleri ve yeri yaratmadan elli bin yıl önce takdir etti; O'nun arşı da su üzerindeydi."

وفي صحيح مسلم أيضا، من حديث عائشة بنت طلحة، عن خالتها عائشة أم المؤمنين، ﵂، أنها قالت: دعي رسول الله ﷺ إلى جنازة صبي من الأنصار، فقلت: يا رسول الله طوبى له، عصفور من عصافير الجنة، لم يعمل السوء ولم يدركه. فقال [رسول الله ﷺ] أو غير ذلك يا عائشة؟ إن الله خلق الجنة، وخلق لها أهلا وهم في أصلاب آبائهم، وخلق النار، وخلق لها أهلا وهم في أصلاب آبائهم"

Yine Sahîh-i Müslim'de Âişe binti Talha'nın teyzesi Müminlerin Annesi Âişe radıyallâhu anhâ'dan naklettiği hadiste o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ensâr'dan bir çocuğun cenazesine çağrıldı. Ben: "Ey Allah'ın Resûlü! Ne mutlu ona, cennet kuşlarından bir kuştur; hiçbir kötülük işlemedi ve ona yetişmedi" dedim. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Bundan başkası da olabilir ey Âişe! Zira Allah cenneti yarattı ve onlar henüz babalarının sulblerindeyken onun için bir ehil yarattı; cehennemi de yarattı ve onlar henüz babalarının sulblerindeyken onun için de bir ehil yarattı" buyurdu.

وفي الصحيحين من حديث ابن مسعود [﵁] ثم يبعث إليه الملك، فيؤمر بأربع كلمات، فيكتب: رزقه، وأجله، وعمله، وشقي أم سعيد".

Sahîhayn'da İbn Mes'ûd [radıyallâhu anh]'tan gelen hadiste şöyle buyrulmuştur: "Sonra ona melek gönderilir ve dört kelime emredilir: Rızkı, eceli, ameli, şakî mi yoksa saîd mi olacağı yazılır."

وتقدم أن الله [تعالى] لما استخرج ذرية آدم من صلبه وجعلهم فريقين: أصحاب اليمين وأصحاب الشمال، قال: "هؤلاء للجنة ولا أبالي، وهؤلاء للنار ولا أبالي".

Daha önce geçtiği üzere Allah [Teâlâ] Âdem'in zürriyetini onun sulbünden çıkarıp onları ashâb-ı yemîn ve ashâb-ı şimâl olmak üzere iki fırka kıldığında: "Şunlar cennet içindir ve aldırmam; şunlar da cehennem içindir ve aldırmam" buyurmuştur.

والأحاديث في هذا كثيرة، ومسألة القدر كبيرة ليس هذا موضع بسطها.

Bu husustaki hadisler pek çoktur; kader meselesi ise geniştir, burası onu detaylandırma yeri değildir.

وقوله تعالى: (لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لا يَسْمَعُونَ بِهَا) يعني: ليس ينتفعون بشيء من هذه الجوارح التي جعلها الله [سببا للهداية] كما قال تعالى: {وَجَعَلْنَا لَهُمْ سَمْعًا وَأَبْصَارًا وَأَفْئِدَةً فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصَارُهُمْ وَلا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كَانُوا يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ [وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ]} [الأحقاف: ٢٦] وقال تعالى: {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ} [البقرة: ١٨] هذا في حق المنافقين، وقال في حق الكافرين: {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ} [البقرة: ١٧١] ولم يكونوا صمًا بكمًا عميًا إلا عن الهدى، كما قال تعالى: {وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ} [الأنفال: ٢٣]،

Allah Teâlâ'nın: (لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لا يَسْمَعُونَ بِهَا) “Onların kalpleri vardır ama onlarla anlamazlar; gözleri vardır ama onlarla görmezler; kulakları vardır ama onlarla işitmezler” kavli; yani Allah'ın [hidayet sebebi kıldığı] bu organların hiçbirinden yararlanmazlar, demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلْنَا لَهُمْ سَمْعًا وَأَبْصَارًا وَأَفْئِدَةً فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصَارُهُمْ وَلا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كَانُوا يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ [وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ]} “Onlara işitme duyusu, gözler ve kalpler vermiştik. Fakat ne kulakları ne gözleri ne de kalpleri kendilerine hiçbir fayda sağladı; zira onlar Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorlardı. [Sonunda] alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi” [Ahkâf: 26]. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ} “[Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık [doğru yola] dönemezler” [Bakara: 18]. Bu [ayet] münafıklar hakkındadır. Kâfirler hakkında ise şöyle buyurmuştur: {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ} “[Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık akıl erdirmezler” [Bakara: 171]. Onların sağır, dilsiz ve kör olmaları yalnızca hidayete karşıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ} “Eğer Allah onlarda bir hayır olduğunu bilseydi elbette onlara işittirirdi. Onlara işittirmiş olsaydı bile yine de yüz çevirerek dönüp giderlerdi” [Enfâl: 23].

وقال: {فَإِنَّهَا لا تَعْمَى الأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} [الحج: ٤٦]، وقال: {وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ * وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ} [الزخرف: ٣٦، ٣٧].

Yine şöyle buyurmuştur: {فَإِنَّهَا لا تَعْمَى الأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} “Gerçek şu ki gözler kör olmaz; fakat göğüslerdeki kalpler kör olur” [Hac: 46]. Yine şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ * وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ} “Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse, biz ona bir şeytan musallat ederiz; artık o, onun yakın bir arkadaşı olur. Şüphesiz bu şeytanlar onları yoldan çıkarırlar; onlar ise kendilerinin doğru yolda olduklarını sanırlar” [Zuhruf: 36-37].

وقوله تعالى: (أُولَئِكَ كَالأنْعَامِ) أي: هؤلاء الذين لا يسمعون الحق ولا يعونه ولا يبصرون الهدى، كالأنعام السارحة التي لا تنتفع بهذه الحواس منها إلا في الذي يعيشها من ظاهر الحياة الدنيا كما قال تعالى: {وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لا يَسْمَعُ إِلا دُعَاءً وَنِدَاءً [صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ] } [البقرة: ١٧١] أي: ومثلهم -في حال دعائهم إلى الإيمان -كمثل الأنعام إذا دعاها راعيها لا تسمع إلا صوته، ولا تفقه ما يقول؛ ولهذا قال في هؤلاء: (بَلْ هُمْ أَضَلُّ) أي: من الدواب؛ لأن الدواب قد تستجيب مع ذلك لراعيها إذا أبس بها، وإن لم تفقه كلامه، بخلاف هؤلاء؛ ولأن الدواب تفقه ما خلقت له إما بطبعها وإما بتسخيرها، بخلاف الكافر فإنه إنما خلق ليعبد الله ويوحده، فكفر بالله وأشرك به؛ ولهذا من أطاع الله من البشر كان أشرف من مثله من الملائكة في معاده، ومن كفر به من البشر، كانت الدواب أتم منه؛ ولهذا قال تعالى: (أُولَئِكَ كَالأنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ)

Allah Teâlâ'nın: (أُولَئِكَ كَالأنْعَامِ) ayeti; yani hakkı işitmeyen, onu kavramayan ve hidayeti görmeyen bu kimseler, bu duyularından yalnızca dünya hayatının geçimini sağlama hususunda yararlanan otlayan hayvanlar gibidir , demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لا يَسْمَعُ إِلا دُعَاءً وَنِدَاءً [صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ] } “İnkâr edenlerin misali, sadece bir çağırma ve bağırmadan başkasını işitmeyen [varlıklara] haykıran kimsenin misali gibidir. [Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler]” [Bakara: 171]. Yani imana çağrıldıkları andaki durumları, çobanı kendilerine seslendiğinde onun sadece sesini duyan fakat ne dediğini anlamayan hayvanların durumu gibidir. İşte bu sebeple onlar hakkında: (بَلْ هُمْ أَضَلُّ) yani hayvanlardan bile daha sapıktırlar, buyurmuştur. Çünkü hayvanlar sözünü anlamasa bile çobanı seslendiğinde buna icabet edebilir; bunlar ise böyle değildir. Ayrıca hayvanlar ya yaratılışları gereği yahut boyun eğdirilmeleri sebebiyle ne için yaratıldıklarını kavrarlar; kâfir ise yalnızca Allah'a ibadet edip O'nu birlemek için yaratılmışken Allah'ı inkâr etmiş ve O'na şirk koşmuştur. İşte bundan dolayı insanlardan Allah'a itaat eden kimse, ahiretteki makamı bakımından meleklerin benzerlerinden daha şereflidir; insanlardan O'nu inkâr eden kimse ise hayvanlardan daha aşağıdır. Bu yüzden Allah Teâlâ: (أُولَئِكَ كَالأنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ) buyurmuştur.

{وَلِلَّهِ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠)}

{وَلِلَّهِ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠)} “En güzel isimler Allah'ındır; o halde O'na bu isimlerle dua edin. O'nun isimlerinde eğriliğe sapanları terk edin. Onlar yapmakta olduklarının cezasını göreceklerdir.”

عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إن لله تسعا وتسعين اسما مائة إلا واحدا، من أحصاها دخل الجنة، وهو وتر يحب الوتر".

Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah'ın doksan dokuz -yüzden bir eksik- ismi vardır; kim onları sayarsa (ihsâ ederse) cennete girer. O tektir, teki sever."

أخرجاه في الصحيحين من حديث سفيان بن عيينة، عن أبي الزناد، عن الأعرج، عنه رواه البخاري، عن أبى اليمان، عن شعيب بن أبي حمزة، عن أبي الزناد به وأخرجه الترمذي، عن الجوزجاني، عن صفوان بن صالح، عن الوليد بن مسلم، عن شعيب فذكر بسنده مثله، وزاد بعد قوله: "يحب الوتر": هو الله الذي لا إله إلا هو الرحمن الرحيم، الملك، القدوس، السلام، المؤمن، المهيمن، العزيز، الجبار، المتكبر، الخالق، البارئ، المصور، الغفار، القهار، الوهاب، الرزاق، الفتاح، العليم، القابض، الباسط، الخافض، الرافع، المعز، المذل، السميع، البصير، الحكم، العدل، اللطيف، الخبير، الحليم، العظيم، الغفور، الشكور، العلي، الكبير، الحفيظ، المقيت، الحسيب، الجليل، الكريم، الرقيب، المجيب، الواسع، الحكيم، الودود، المجيد، الباعث، الشهيد، الحق، الوكيل، القوي، المتين، الولي، الحميد، المحصي، المبدئ، المعيد، المحيي، المميت، الحي، القيوم، الواجد، الماجد، الواحد، الأحد، الفرد، الصمد، القادر، المقتدر، المقدم، المؤخر، الأول، الآخر، الظاهر،

[Buhârî ve Müslim], her iki Sahîh'te bu hadisi Süfyân b. Uyeyne rivayetiyle Ebü'z-Zinâd'dan, o el-A'rec'den, o da ondan [Ebû Hüreyre'den] tahric etmişlerdir. Buhârî ise Ebü'l-Yemân rivayetiyle Şuayb b. Ebî Hamze'den, o Ebü'z-Zinâd'dan bu isnad ile rivayet etmiştir. Tirmizî de el-Cûzecânî rivayetiyle Safvân b. Sâlih'ten, o Velîd b. Müslim'den, o da Şuayb'dan rivayet ederek aynı isnadla benzerini zikretmiş ve «Teki sever» ifadesinden sonra şu ziyadeyi yapmıştır: "O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır; er-Rahmân, er-Rahîm, el-Melik, el-Kuddûs, es-Selâm, el-Mü'min, el-Müheymin, el-Azîz, el-Cebbâr, el-Mütekebbir, el-Hâlık, el-Bâri', el-Musavvir, el-Gaffâr, el-Kahhâr, el-Vehhâb, er-Rezzâk, el-Fettâh, el-Alîm, el-Kâbıd, el-Bâsıt, el-Hâfıd, er-Râfi', el-Mu'ız, el-Müzill, es-Semî', el-Basîr, el-Hakem, el-Adl, el-Latîf, el-Habîr, el-Halîm, el-Azîm, el-Gafûr, eş-Şekûr, el-Aliyy, el-Kebîr, el-Hafîz, el-Mukît, el-Hasîb, el-Celîl, el-Kerîm, er-Rakîb, el-Mucîb, el-Vâsi', el-Hakîm, el-Vedûd, el-Mecîd, el-Bâis, eş-Şehîd, el-Hakk, el-Vekîl, el-Kaviyy, el-Metîn, el-Veliyy, el-Hamîd, el-Muhsî, el-Mübdi', el-Muîd, el-Muhyî, el-Mümît, el-Hayy, el-Kayyûm, el-Vâcid, el-Mâcid, el-Vâhid, el-Ehad, el-Ferd, es-Samed, el-Kâdir, el-Muktedir, el-Mukaddim, el-Muahhir, el-Evvel, el-Âhir, ez-Zâhir,

الباطن، الوالي، المتعالي، البر، التواب، المنتقم، العفوّ، الرءوف، مالك الملك، ذو الجلال والإكرام، المقسط، الجامع، الغني، المغني، المانع، الضار، النافع، النور، الهادي، البديع، الباقي، الوارث، الرشيد، الصبور

el-Bâtın, el-Vâlî, el-Müteâlî, el-Berr, et-Tevvâb, el-Müntekım, el-Afüvv, er-Raûf, Mâlikü'l-Mülk, Zü'l-Celâli ve'l-İkrâm, el-Muksıt, el-Câmi', el-Ganiyy, el-Mugnî, el-Mâni', ed-Dârr, en-Nâfi', en-Nûr, el-Hâdî, el-Bedî', el-Bâkî, el-Vâris, er-Reşîd, es-Sabûr."

ثم قال الترمذي: هذا حديث غريب وقد روي من غير وجه عن أبي هريرة [﵁] ولا نعلم في كثير من الروايات ذكر الأسماء إلا في هذا الحديث.

Sonra Tirmizî şöyle demiştir: Bu garip bir hadistir; Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] başka yollarla da rivayet edilmiştir. Fakat birçok rivayette isimlerin sayıldığını ancak bu hadiste bilmekteyiz.

ورواه ابن حبان في صحيحه، من طريق صفوان، به وقد رواه ابن ماجه في سننه، من طريق آخر عن موسى بن عقبة، عن الأعرج، عن أبي هريرة مرفوعا فسرد الأسماء كنحو ما تقدم بزيادة ونقصان.

İbn Hibbân da bunu Sahîh'inde Safvân yoluyla bu şekilde rivayet etmiştir. İbn Mâce ise Sünen'inde başka bir yolla Mûsâ b. Ukbe'den, o el-A'rec'den, o Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet etmiş ve isimleri fazlalık ve eksikliklerle yukarıda geçtiğine benzer şekilde sıralamıştır.

والذي عول عليه جماعة من الحفاظ أن سرد الأسماء في هذا الحديث مدرج فيه، وإنما ذلك كما رواه الوليد بن مسلم وعبد الملك بن محمد الصنعاني، عن زهير بن محمد: أنه بلغه عن غير واحد من أهل العلم أنهم قالوا ذلك، أي: أنهم جمعوها من القرآن كما رود عن جعفر بن محمد وسفيان بن عيينة وأبي زيد اللغوي، والله أعلم.

Hâfızlardan bir topluluğun itimat ettiği görüşe göre, bu hadisteki isimlerin sayımı hadise sonradan eklenmiştir (müdreçtir). Nitekim el-Velîd b. Müslim ve Abdülmelik b. Muhammed es-San'ânî'nin Züheyr b. Muhammed'den rivayet ettiği üzere, ilim ehlinden birden fazla kişinin böyle söylediği -yani Ca'fer b. Muhammed, Süfyân b. Uyeyne ve Ebû Zeyd el-Lugavî'den rivayet edildiği gibi bu isimleri Kur'ân'dan derledikleri- kendisine ulaşmıştır. En doğrusunu Allah bilir.

ثم ليعلم أن الأسماء الحسنى ليست منحصرة في التسعة والتسعين بدليل ما رواه الإمام أحمد في مسنده، عن يزيد بن هارون، عن فضيل بن مرزوق، عن أبي سلمة الجهني، عن القاسم بن عبد الرحمن، عن أبيه، عن عبد الله بن مسعود، ﵁، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "ما أصاب أحدا قط هم ولا حزن فقال: اللهم إني عبدك، ابن عبدك، ابن أمتك، ناصيتي بيدك، ماض في حكمك، عدل في قضاؤك، أسألك بكل اسم هو لك سميت به نفسك، أو أعلمته أحدًا من خلقك، أو أنزلته في كتابك، أو استأثرت به في علم الغيب عندك، أن تجعل القرآن ربيع قلبي، ونور صدري، وجلاء حزني، وذهاب همي، إلا أذهب الله همه وحزنه وأبدله مكانه فرحًا". فقيل: يا رسول الله، أفلا نتعلمها؟ فقال: "بلى، ينبغي لكل من سمعها أن يتعلمها".

Şunu da bilmek gerekir ki, Esmâ-i Hüsnâ doksan dokuz ile sınırlı değildir. Bunun delili, İmam Ahmed'in Müsned'inde Yezîd b. Hârûn'dan, o Fudayl b. Merzûk'tan, o Ebû Seleme el-Cühenî'den, o el-Kâsım b. Abdirrahmân'dan, o babasından, o da Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh'tan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğuna dair rivayet ettiği şu hadistir: "Kime bir tasa ve hüzün isabet eder de: 'Allahım! Ben Senin kulunum, kulunun oğluyum, cariyendin oğluyum. Alnım (kaderim) Senin elindedir. Hakkımdaki hükmün geçerlidir, bana takdirin adalettir. Kendine verdiğin veya yarattıklarından birine öğrettiğin yahut Kitabında indirdiğin ya da katındaki gayb ilminde kendine sakladığın her bir isminle Senden Kur'ân'ı kalbimin baharı, göğsümün nuru, hüznümün cilası ve tasamın gidericisi kılmanı dilerim' derse; Allah mutlaka onun tasasını ve hüznünü giderir ve onun yerine sevinç verir." 'Ey Allah'ın Resûlü! Bunları öğrenmeyelim mi?' denildi. 'Evet, bunları işiten herkesin öğrenmesi gerekir' buyurdu."