ثم فتح بابًا آخر، فاستخرج حريرة سوداء، وإذا فيها رجل شديد البياض، حسن العينين، صَلْت الجبين، طويل الخد، أبيض اللحية كأنه يبتسم، فقال: هل تعرفون هذا؟ قلنا: لا. قال: هذا إبراهيم، ﵇.
Sonra başka bir kapı açtı ve siyah bir ipek kumaş çıkardı ; bir de baktık ki içinde son derece beyaz tenli, güzel gözlü, düz ve geniş alınlı, uzun yanaklı, bembeyaz sakallı, sanki tebessüm eden bir adam vardı. "Bunu tanıyor musunuz?" dedi. "Hayır" dedik. "Bu İbrahim'dir aleyhisselâm" dedi.
ثم فتح بابا آخر فإذا فيه صورة بيضاء، وإذا -والله -رسول الله ﷺ فقال أتعرفون هذا؟ قلنا: نعم، محمد رسول الله ﷺ قال: وبكينا. قال: والله يعلم أنه قام قائما ثم جلس، وقال: والله إنه لهو؟ قلنا: نعم، إنه لهو، كأنك تنظر إليه، فأمسك ساعة ينظر إليها، ثم قال: أما إنه كان آخر البيوت، ولكني عَجَّلته لكم لأنظر ما عندكم.
Sonra başka bir kapı açtı, içinde beyaz bir suret vardı. Vallahi o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem idi! "Bunu tanıyor musunuz?" dedi . "Evet, Muhammed Resûlullah'tır sallallâhu aleyhi ve sellem" dedik ve ağladık. [Ravi] dedi ki: Allah biliyor ya, [Kral] ayağa kalktı, sonra oturdu ve: "Vallahi gerçekten o mu?" dedi. "Evet, gerçekten o, sanki ona bakıyor gibisin" dedik. Bir süre durup ona baktı, sonra şöyle dedi: "Aslında o, [sandığın] en son gözündeydi; fakat yanınızda ne olduğunu görmek için onu size öne aldım."
ثم فتح بابا آخر، فاستخرج منه حريرة سوداء، فإذا فيها صورة أدماء سحماء وإذا رجل جعد قطط، غائر العينين، حديد النظر، عابس متراكب الأسنان، مقلَّص الشفة كأنه غضبان، فقال: هل تعرفون هذا؟ قلنا: لا. قال: هذا موسى ﵇. وإلى جانبه صورة تشبهه، إلا أنه مُدْهَان الرأس، عريض الجبين، في عينيه قبل، فقال: هل تعرفون هذا؟ قلنا: لا. قال: هذا هارون بن عمران، ﵇.
Sonra başka bir kapı açtı ve oradan siyah bir ipek kumaş çıkardı; içinde esmer, siyaha çalan bir suret vardı. Kıvırcık saçlı, çukur gözlü, keskin bakışlı, çatık kaşlı, dişleri üst üste binmiş, dudakları çekik , sanki öfkeli gibi bir adamdı. "Bunu tanıyor musunuz?" dedi. "Hayır" dedik. "Bu Mûsâ'dır aleyhisselâm" dedi. Yanında ona benzeyen bir suret daha vardı; ancak onun başı yağlanmış gibi parlak, alnı geniş, gözlerinde hafif şaşılık vardı. "Bunu tanıyor musunuz?" dedi. "Hayır" dedik. "Bu Hârûn b. İmrân'dır aleyhisselâm" dedi.
ثم فتح بابًا آخر، فاستخرج منه حريرة بيضاء، فإذا فيها صورة رجل آدم سَبْط رَبْعَة، كأنه غضبان، فقال: هل تعرفون هذا؟ قلنا: لا. قال: هذا لوط، ﵇.
Sonra başka bir kapı açtı ve oradan beyaz bir ipek kumaş çıkardı; içinde esmer, düz saçlı, orta boylu, sanki öfkeli gibi bir adamın sureti vardı. "Bunu tanıyor musunuz?" dedi. "Hayır" dedik. "Bu Lût'tur aleyhisselâm" dedi.
ثم فتح بابًا آخر، فاستخرج منه حريرة بيضاء، فإذا فيها صورة رجل أبيض مُشْرَب حُمرة، أقنى، خفيف العارضين، حسن الوجه فقال: هل تعرفون هذا؟ قلنا: لا. قال هذا إسحاق، ﵇.
Sonra başka bir kapı açtı ve oradan beyaz bir ipek kumaş çıkardı; içinde beyaz tenli, kırmızıya çalan, kemerli burunlu, yanaklarındaki sakalı seyrek, güzel yüzlü bir adamın sureti vardı. "Bunu tanıyor musunuz?" dedi. "Hayır" dedik. "Bu İshak'tır aleyhisselâm" dedi.
ثم فتح بابًا آخر، فاستخرج حريرة بيضاء، فإذا فيها صورة تشبه إسحاق، إلا أنه على شفته خال، فقال: هل تعرفون هذا؟ قلنا: لا. [قال] هذا يعقوب، ﵇.
Sonra başka bir kapı açtı ve beyaz bir ipek kumaş çıkardı ; içinde İshak'a benzeyen, ancak dudağında bir ben bulunan bir suret vardı. "Bunu tanıyor musunuz?" dedi. "Hayır" dedik. ["Bu,] Ya'kûb'dur aleyhisselâm" dedi.
ثم فتح بابًا آخر، فاستخرج منه حريرة سوداء، فيها صورة رجل أبيض، حسن الوجه، أقنى الأنف، حسن القامة، يعلو وجهه نور، يعرف في وجهه الخشوع، يضرب إلى الحمرة، قال: هل تعرفون هذا؟ قلنا: لا. قال: هذا إسماعيل جد نبيكم، ﵉.
Sonra başka bir kapı açtı ve oradan siyah bir ipek kumaş çıkardı; içinde beyaz tenli, güzel yüzlü, kemerli burunlu, boylu poslu, yüzünü nur kaplamış, yüzünden huşû okunan, kırmızıya çalan bir adamın sureti vardı. "Bunu tanıyor musunuz?" dedi. "Hayır" dedik. "Bu, peygamberinizin dedesi İsmâil'dir aleyhimesselâm" dedi.
ثم فتح بابًا آخر، فاستخرج حريرة بيضاء، فيها صورة كأنها آدم، ﵇، كأن وجهه الشمس، فقال: هل تعرفون هذا؟ قلنا: لا. قال: هذا يوسف، ﵇.
Sonra başka bir kapı açtı ve beyaz bir ipek kumaş çıkardı ; içinde sanki Âdem aleyhisselâm gibi olan, yüzü sanki güneş gibi parlayan bir suret vardı. "Bunu tanıyor musunuz?" dedi. "Hayır" dedik. "Bu Yûsuf'tur aleyhisselâm" dedi.
ثم فتح بابا آخر فاستخرج حريرة بيضاء، فإذا فيها صورة رجل أحمر حَمْش الساقين، أخفش العينين ضخم البطن، رَبْعة متقلد سيفا، فقال: هل تعرفون هذا؟ قلنا: لا. قال: هذا داود، ﵇.
Sonra başka bir kapı açtı ve beyaz bir ipek kumaş çıkardı; bir de baktık ki içinde kızıl tenli, ince bacaklı, küçük gözlü (ahfeş), koca karınlı, orta boylu ve kılıç kuşanmış bir adamın sureti vardı. [Hükümdar]: "Bunu tanıyor musunuz?" dedi. "Hayır" dedik. "Bu Dâvûd'dur aleyhisselâm" dedi.
ثم فتح بابًا آخر، فاستخرج حريرة بيضاء، فيها صورة رجل ضخم الأليتين، طويل الرجلين، راكب فرسًا، فقال: هل تعرفون هذا؟ قلنا: لا. قال: هذا سليمان بن داود، عليه السلام.
Sonra başka bir kapı açtı ve beyaz bir ipek kumaş çıkardı ; içinde kaba etli, uzun bacaklı, ata binmiş bir adamın sureti vardı. "Bunu tanıyor musunuz?" dedi. "Hayır" dedik. "Bu, Dâvûd'un oğlu Süleyman'dır aleyhisselâm" dedi.
ثم فتح بابًا آخر، فاستخرج منه حريرة سوداء، فيها صورة بيضاء، وإذا شابٌّ شديد سواد اللحية، كثير الشعر، حسن العينين، حسن الوجه، فقال: هل تعرفون هذا؟ قلنا: لا. قال: هذا عيسى ابن مريم، ﵇.
Sonra başka bir kapı açtı ve oradan siyah bir ipek kumaş çıkardı; içinde beyaz bir suret vardı. Sakalı simsiyah, saçı gür, güzel gözlü, güzel yüzlü bir gençti . "Bunu tanıyor musunuz?" dedi. "Hayır" dedik. "Bu Meryem oğlu Îsâ'dır aleyhisselâm" dedi.
قلنا: من أين لك هذه الصور؟ لأنا نعلم أنها على ما صورت عليه الأنبياء، ﵈، لأنا رأينا صورة نبينا ﵇ مثله. فقال: إن آدم، ﵇، سأل ربه أن يريه الأنبياء من ولده، فأنزل عليه صورهم، فكان في خزانة آدم، ﵇، عند مغرب الشمس، فاستخرجها ذو القرنين من مغرب الشمس فدفعها إلى دانيال. ثم قال: أما والله إن نفسي طابت بالخروج من ملكي، وإني كنت عبدًا لأشركم ملكه، حتى أموت. ثم أجازنا فأحسن جائزتنا، وسرحنا، فلما أتينا أبا بكر الصديق، ﵁، فحدثناه بما أرانا، وبما قال لنا، وما أجازنا، قال: فبكى أبو بكر وقال: مسكين! لو أراد الله به خيرًا لفعل. ثم قال: أخبرنا رسول الله ﷺ أنهم واليهود يجدون نعت محمد ﷺ عندهم.
Biz: "Bu suretler sana nereden geldi? Çünkü biz bunların peygamberlerin aleyhimüsselâm tasvir edildikleri suretler üzere olduğunu kesinlikle biliyoruz; zira Peygamberimizin aleyhisselâm suretini tıpkı kendisi gibi gördük" dedik. Bunun üzerine şöyle dedi: "Âdem aleyhisselâm Rabbinden, zürriyetinden gelecek peygamberleri kendisine göstermesini istedi. Allah da ona onların suretlerini indirdi. Bu suretler Âdem'in aleyhisselâm güneşin battığı yerdeki hazinesindeydi. Zülkarneyn onları güneşin battığı yerden çıkarıp Dânyâl'e verdi." Sonra şöyle dedi: "Vallahi mülkümü terk etmeyi ve ölünceye kadar sizin en şerlinizin sahip olduğu bir köle olmayı ne kadar arzu ederdim!" Sonra bize ihsanda bulundu, hediyemizi güzel kıldı ve bizi uğurladı. Ebû Bekir es-Sıddîk'ın radıyallâhu anh yanına geldiğimizde, bize gösterdiklerini, bize söylediklerini ve bize verdiği hediyeleri ona anlattık. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine Ebû Bekir ağladı ve şöyle dedi: "Zavallı! Allah onun hakkında bir hayır dileseydi, bunu yapardı." Sonra şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize, onların ve Yahudilerin Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem vasfını yanlarında bulduklarını haber vermişti."
هكذا أورده الحافظ الكبير أبو بكر البيهقي، ﵀، في كتاب "دلائل النبوة"، عن الحاكم إجازة، فذكره وإسناده لا بأس به.
Büyük hafız Ebû Bekir el-Beyhakî rahimehullâh, "Delâilü'n-Nübüvve" adlı kitabında bu rivayeti Hâkim'den icazet yoluyla böylece zikretmiştir . Bunun isnadında bir sakınca yoktur.
وقال ابن جرير: حدثنا المثنى، حدثنا عثمان بن عُمَر، حدثنا فُلَيْح، عن هلال بن علي، عن عطاء بن يسار، قال: لقيت عبد الله بن عمرو فقلت: أخبرني عن صفة رسول الله ﷺ في التوراة. قال: أجل والله، إنه لموصوف في التوراة كصفته في القرآن: "يا أيها النبي إنا أرسلناك شاهدًا ومبشرًا ونذيرًا وحرزًا للأميين، أنت عبدي ورسولي، سميتك المتوكل، ليس بفظ ولا غليظ، ولا صخَّاب في الأسواق، ولا يجزي بالسيئة السيئة، ولكن يعفو ويصفح، ولن يقبضه الله حتى يقيم به الملة العوجاء، بأن يقولوا: لا إله إلا الله ويفتح به قلوبا غُلفا، وآذانًا صمًا، وأعينًا عميًا" قال عطاء: ثم لقيت كعبا فسألته عن ذلك، فما اختلف حرفا، إلا أن كعبا قال بلغته، قال: "قلوبًا غُلوفيًا وآذانًا صموميًا وأعينًا عموميًا".
İbn Cerîr dedi ki: Bize el-Müsennâ anlattı, bize Osman b. Ömer anlattı, bize Füleyh, Hilâl b. Alî'den, o da Atâ b. Yesâr'dan anlattı; o şöyle demiştir: Abdullah b. Amr ile karşılaştım ve: "Bana Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Tevrat'taki sıfatından haber ver" dedim. Şöyle dedi: "Evet, vallahi o, Kur'an'daki sıfatı gibi Tevrat'ta da şöyle nitelenmiştir: 'Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeci, bir uyarıcı ve ümmîler için bir sığınak olarak gönderdik. Sen benim kulum ve elçimsin. Seni Mütevekkil (Allah'a tevekkül eden) diye isimlendirdim; o kaba, katı kalpli ve çarşılarda bağırıp çağıran biri değildir. Kötülüğe kötülükle karşılık vermez, bilakis affeder ve bağışlar. 'Lâ ilâhe illallâh' diyerek eğrilmiş olan milleti onunla doğrultuncaya, onunla kilitli kalpleri, sağır kulakları ve kör gözleri açıncaya kadar Allah onun canını almayacaktır.'" Atâ dedi ki: Sonra Kâ'b ile karşılaştım ve ona bunu sordum; tek bir harf bile farklı söylemedi, ancak Kâ'b kendi lehçesiyle: "Gılûfiyâ (kilitli) kalpleri, samûmiyâ (sağır) kulakları ve amûmiyâ (kör) gözleri" dedi.
وقد رواه البخاري في صحيحه، عن محمد بن سِنَان، عن فُلَيْح، عن هلال بن علي -فذكر بإسناده نحوه وزاد بعد قوله: "ليس بفظ ولا غليظ": "ولا صخاب في الأسواق، ولا يجزي بالسيئة السيئة، ولكن يعفو ويصفح".
Buhârî bunu Sahîh'inde Muhammed b. Sinân'dan, o Füleyh'ten, o da Hilâl b. Alî'den isnadıyla benzer şekilde rivayet etmiş ve: "Kaba ve katı kalpli değildir" sözünden sonra: "Çarşılarda bağırıp çağırmaz, kötülüğe kötülükle karşılık vermez, bilakis affeder ve bağışlar" kısmını ziyade etmiştir.
ويقع في كلام كثير من السلف إطلاق "التوراة" على كتب أهل الكتاب. وقد ورد في بعض الأحاديث ما يشبه هذا، والله أعلم.
Seleften pek çoğunun sözlerinde 'Tevrat' tabirinin Ehl-i Kitab'ın [bütün] kitapları için [genel anlamda] kullanıldığı görülür. Nitekim bazı hadislerde de buna benzer ifadeler vârid olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
وقال الحافظ أبو القاسم الطبراني: حدثنا موسى بن هارون، حدثنا محمد بن إدريس ورَّاق الحميدي حدثنا محمد بن عمر بن إبراهيم -من ولد جبير بن مطعم -قال: حدثتني أم عثمان بنت سعيد -وهي جدتي -عن أبيها سعيد بن محمد بن جبير، عن أبيه محمد بن جبير، عن أبيه جبير بن مطعم، قال: خرجت تاجرًا إلى الشام، فلما كنت بأدنى الشام، لقيني رجل من أهل الكتاب، فقال: هل عندكم رجل نبيًا؟ قلت: نعم. قال: هل تعرف صورته إذا رأيتها؟ قلت: نعم. فأدخلني بيتا فيه صور، فلم أر صورة النبي ﷺ، فبينما أنا كذلك إذ دخل رجل منهم علينا، فقال: فيم أنتم؟ فأخبرناه، فذهب بنا إلى منزله، فساعة ما دخلت نظرت إلى صورة النبي ﷺ، وإذا رجل آخذ بعقب النبي ﷺ، قلت: من هذا الرجل القابض على عقبه؟ قال: إنه لم يكن نبي إلا كان بعده نبي إلا هذا النبي، فإنه لا نبي بعده، وهذا الخليفة بعده، وإذا صفة أبي بكر، ﵁
Hafız Ebü'l-Kâsım et-Taberânî dedi ki: Bize Mûsâ b. Hârûn anlattı, bize el-Humeydî'nin müstensihi Muhammed b. İdrîs anlattı, bize Cübeyr b. Mut'ım'ın soyundan Muhammed b. Ömer b. İbrâhîm anlattı, bana babaannem Ümmü Osman bint Saîd, babası Saîd b. Muhammed b. Cübeyr'den, o babası Muhammed b. Cübeyr'den, o da babası Cübeyr b. Mut'ım'dan anlattı; o şöyle demiştir: Ticaret maksadıyla Şam'a gitmiştim. Şam'ın en yakın bölgesine vardığımda Ehl-i Kitap'tan bir adam benimle karşılaştı ve: "Sizin aranızda peygamber olan bir adam var mı?" dedi. "Evet" dedim. "Gördüğün zaman onun suretini tanır mısın?" dedi. "Evet" dedim. Beni içinde suretler bulunan bir eve soktu, fakat Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem suretini göremedim. Ben bu haldeyken onlardan bir adam yanımıza girdi ve: "Ne ile meşgulsünüz?" dedi. Biz de ona haber verdik. Bunun üzerine bizi evine götürdü; içeri girdiğim anda Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem suretini gördüm. Bir adamın da Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ökçesinden tuttuğunu gördüm. "Onun ökçesinden tutan bu adam kimdir?" dedim. Şöyle dedi: "Bu peygamberden başka her peygamberden sonra mutlaka bir peygamber gelmiştir; ancak bu peygamberden sonra peygamber yoktur, bu da ondan sonraki halifedir." Bir de baktım ki o, Ebû Bekir'in radıyallâhu anh vasfıydı.
وقال أبو داود: حدثنا حفص بن عمر أبو عمر الضرير حدثنا حماد بن سلمة أن سعيد بن إياس الجريري أخبرهم، عن عبد الله بن شقيق العقيلي، عن الأقرع مؤذن عمر بن الخطاب قال: بعثني عمر إلى الأسقف، فدعوته، فقال له عمر: هل تجدني في الكتاب؟ قال: نعم. قال: كيف تجدني؟ قال: أجدك قَرْنا. قال: فرفع عمر الدرة وقال قرن مه؟ قال: قرن حديد، أمير شديد. قال: فكيف تجد الذي بعدي؟ قال: أجد خليفة صالحا، غير أنه يؤثر قرابته قال عمر: يرحم الله عثمان، ثلاثا. قال: كيف تجد الذي بعده؟ قال: أجد صدأ حديد. قال: فوضع عمر يده على رأسه وقال: يا دفراه، يا دَفْراه! قال: يا أمير المؤمنين، إنه خليفة صالح، ولكنه يُستخلف حين يُستخلف والسيف مسلول، والدم مهراق
Ebû Dâvûd dedi ki: Bize Hafs b. Ömer Ebû Ömer ed-Darîr anlattı, bize Hammâd b. Seleme, Saîd b. İyâs el-Cüreyrî'nin kendilerine Abdullah b. Şakîk el-Ukaylî'den, onun da Ömer b. el-Hattâb'ın müezzini el-Akra'dan haber verdiğini anlattı; o şöyle demiştir: Ömer beni bir piskoposa gönderdi, ben de onu çağırdım. Ömer ona: "Beni Kitap'ta buluyor musun?" dedi. "Evet" dedi. "Beni nasıl buluyorsun?" dedi. "Seni bir boynuz (güç sembolü) olarak buluyorum" dedi. Bunun üzerine Ömer kamçısını kaldırdı ve: "Ne boynuzu?" dedi . "Demirden bir boynuz, çetin bir emir!" dedi. "Peki, benden sonrakini nasıl buluyorsun?" dedi. "Akrabalarını üstün tutması dışında salih bir halife olarak buluyorum" dedi. Ömer üç defa: "Allah Osman'a rahmet eylesin" dedi. "Peki, ondan sonrakini nasıl buluyorsun?" dedi. "Demir pası olarak buluyorum" dedi. Bunun üzerine Ömer elini başına koydu ve: "Vah başıma gelenler, vah başıma gelenler!" dedi. Piskopos: "Ey Müminlerin Emîri! O salih bir halifedir, fakat o halife kılındığı zaman kılıç kınından çekilmiş ve kan dökülmüş olacaktır" dedi.
وقوله تعالى (يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ) هذه صفة الرسول ﷺ في الكتب المتقدمة، وهكذا كان حاله، ﵊، لا يأمر إلا بخير، ولا ينهى إلا عن شر، كما قال عبد الله بن مسعود: إذا سمعت الله يقول: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} فَأرْعها سمعك، فإنه خير يأمر به أو شر ينهى عنه. ومن أهم ذلك وأعظمه، ما بعثه الله [تعالى] به من الأمر بعبادته وحده لا شريك له، والنهي عن عبادة من سواه، كما أرسل به جميع الرسل قبله، كما قال تعالى: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} [النحل: ٣٦] وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو عامر -هو العقدي عبد الملك بن عمرو -حدثنا سليمان -هو ابن بلال -عن ربيعة بن أبي عبد الرحمن، عن عبد الملك بن سعيد، عن أبي حميد وأبي أسيد، رضي
Allah Teâlâ'nın { يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ } “Onlara iyiliği emreder, onları kötülükten sakındırır” buyruğu: Bu, önceki kitaplarda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfıdır. Onun -aleyhissalâtü vesselâm- hâli de aynen böyleydi; sadece hayrı emreder ve sadece şerden sakındırırdı. Nitekim Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: "Allah'ın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” buyurduğunu işittiğin zaman ona kulak ver; zira o ya emredilen bir hayır ya da sakındırılan bir şerdir." Bunun en önemlisi ve en büyüğü ise, Allah [Teâlâ]'nın kendisiyle gönderdiği; tek olup hiçbir ortağı bulunmayan Allah'a ibadet etmeyi emretmek ve O'ndan başkasına ibadeti yasaklamaktır. Nitekim O'ndan önceki bütün peygamberleri de bununla göndermiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ } “Andolsun ki biz her ümmete: 'Allah'a kulluk edin ve tağuttan sakının' diye bir peygamber gönderdik.” [Nahl: 36]. İmâm Ahmed dedi ki: Bize Ebû Âmir -o, el-Akadî Abdülmelik b. Amr'dır- anlattı, bize Süleymân -o, İbn Bilâl'dir- Rebîa b. Ebî Abdirrahmân'dan, o Abdülmelik b. Saîd'den, o da Ebû Humeyd ve Ebû Useyd radıyallâhu anhümâ'dan...
الله عنهما، أن رسول الله ﷺ قال: " إذا سمعتم الحديث عني تعرفه قلوبكم، وتلين له أشعاركم وأبشاركم، وترون أنه منكم قريب، فأنا أولاكم به. وإذا سمعتم الحديث عني تنكره قلوبكم، وتنفر منه أشعاركم وأبشاركم، وترون أنه منكم بعيد، فأنا أبعدكم منه"
radıyallâhu anhümâ rivayet etti ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Benden bir hadis işittiğinizde kalpleriniz onu tanır, tüyleriniz ve tenleriniz ona yumuşar ve onun size yakın olduğunu görürseniz, ben ona sizden daha layığım. Benden bir hadis işittiğinizde kalpleriniz onu yadırgar, tüyleriniz ve tenleriniz ondan ürperir ve onun sizden uzak olduğunu görürseniz, ben ondan sizden daha uzağım."
هذا [حديث] جيد الإسناد، لم يخرجه أحد من أصحاب الكتب [الستة]
Bu, [Kütüb-i] Sitte müelliflerinden hiçbirinin tahriç etmediği, isnadı ceyyid (sağlam) bir [hadistir] .
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن عمرو بن مرة، عن أبي البختري، عن علي، ﵁، قال: إذا حدثتم عن رسول الله ﷺ حديثا، فظنوا به الذي هو أهدى، والذي هو أهنا، [والذي هو أنجي] والذي هو أتقى
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebû Muâviye anlattı, bize el-A'meş, Amr b. Mürre'den, o Ebü'l-Bahterî'den, o da Ali'den radıyallâhu anh anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem size bir hadis rivayet edildiğinde, onun en doğruya ileten, en huzur verici, [en kurtarıcı] ve en takvalı olanı olduğunu düşünün .
ثم رواه عن يحيى عن بن سعيد، عن مسعر، عن عمرو بن مرة، عن أبي البختري، عن أبي عبد الرحمن، عن علي، ﵁، قال: إذا حدثتم عن رسول الله ﷺ حديثا، فظنوا به الذي هو أهداه وأهناه وأتقاه
Sonra bunu Yahyâ b. Saîd'den, o Mis'ar'dan, o Amr b. Mürre'den, o Ebü'l-Bahterî'den, o Ebû Abdirrahmân'dan, o da Ali'den radıyallâhu anh rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem size bir hadis rivayet edildiğinde, onun en doğruya ileteni, en huzur vericisi ve en takvalısı olduğunu düşünün .
وقوله: (وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ) أي: يحل لهم ما كانوا حرموه على أنفسهم من البحائر، والسوائب، والوصائل، والحام، ونحو ذلك، مما كانوا ضيقوا به على أنفسهم، ويحرم عليهم الخبائث.
Âyetteki: (وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ) "Onlara temiz şeyleri helal kılar, pis şeyleri de üzerlerine haram kılar" ifadesi; bahîre, sâibe, vasîle, hâm ve benzeri, kendi nefislerine haram kılıp kendilerini darlığa soktukları şeyleri onlara helal kılar, pis şeyleri de üzerlerine haram kılar demektir.
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: كلحم الخنزير والربا، وما كانوا يستحلونه من المحرمات من المآكل التي حرمها الله تعالى.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Domuz eti, faiz ve Allah Teâlâ'nın haram kıldığı yiyeceklerden olup da helal saydıkları diğer haramlar gibi.
وقال بعض العلماء: كل ما أحل الله تعالى، فهو طيب نافع في البدن والدين، وكل ما حرمه، فهو خبيث ضار في البدن والدين.
Bazı âlimler şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın helal kıldığı her şey temizdir; bedene ve dine faydalıdır. Haram kıldığı her şey de pistir; bedene ve dine zararlıdır.
وقد تمسك بهذه الآية الكريمة من يرى التحسين والتقبيح العقليين، وأجيب عن ذلك بما لا يتسع هذا الموضع له.
Akli hüsün ve kubuhu (iyilik ve kötülüğün akılla bilinebileceğini) savunanlar bu kerîm ayete tutunmuşlardır; fakat bu görüşe buranın kaldıramayacağı genişlikte cevaplar verilmiştir.
وكذا احتج بها من ذهب من العلماء إلى أن المرجع في حل المآكل التي لم ينص على تحليلها ولا تحريمها، إلى ما استطابته العرب في حال رفاهيتها، وكذا في جانب التحريم إلى ما استخبثته. وفيه كلام طويل أيضا.
Aynı şekilde, hakkında helallik veya haramlık nassı bulunmayan yiyeceklerin helal sayılmasında ölçünün Arapların refah ve rahatlık hallerinde temiz ve lezzetli gördükleri şeyler olduğuna, haram sayılmasında da pis ve iğrenç gördükleri şeyler olduğuna hükmeden âlimler de bu ayeti delil getirmişlerdir. Bu konuda da uzun açıklamalar vardır.
وقوله: (وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأغْلالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ) أي: إنه جاء بالتيسير والسماحة، كما ورد الحديث من طرق عن رسول الله ﷺ أنه قال: "بعثت بالحنيفية السمحة". وقال لأميريه معاذ وأبي موسى الأشعري، لما بعثهما إلى اليمن: "بشرا ولا تنفرا، ويسرا ولا تعسرا، وتطاوعا ولا تختلفا". وقال صاحبه أبو برزة الأسلمي: إني صحبت رسول الله ﷺ وشهدت تيسيره.
Allah Teâlâ'nın: { وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأغْلالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ } “Onların üzerlerindeki ağır yükleri ve zincirleri kaldırıp atar” buyruğu, onun kolaylık ve müsamaha ile geldiği anlamına gelir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den muhtelif yollarla rivayet edilen hadiste şöyle buyurmuştur: « بُعِثْتُ بِالْحَنِيفِيَّةِ السَّمْحَةِ » «Ben müsamahakâr ve kolay olan Hanîflik dini ile gönderildim.» Yemen'e gönderdiği iki valisi Muâz ile Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye [radıyallâhu anhümâ] de şöyle buyurmuştur: « بَشِّرَا وَلا تُنَفِّرَا، وَيَسِّرَا وَلا تُعَسِّرَا، وَتَطَاوَعَا وَلا تَخْتَلِفَا » «Müjdeleyin, nefret ettirmeyin; kolaylaştırın, zorlaştırmayın; birbirinizle uyumlu olun, anlaşmazlığa düşmeyin.» Sahabesi Ebû Berze el-Eslemî [radıyallâhu anh] de şöyle demiştir: “Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yoldaşlık ettim ve onun kolaylaştırıcılığına bizzat şahit oldum.”
وقد كانت الأمم الذين كانوا قبلنا في شرائعهم ضيق عليهم، فوسع الله على هذه الأمة أمورها، وسهلها لهم؛ ولهذا قال رسول الله ﷺ: "إن الله تجاوز لأمتي ما حدثت به أنفسها، ما لم تقل أو تعمل" وقال: "رفع عن أمتي الخطأ والنسيان وما استكرهوا عليه" ؛ ولهذا قد أرشد الله هذه الأمة أن يقولوا: {رَبَّنَا لا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلا تُحَمِّلْنَا مَا لا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} [البقرة: ٢٨٦] وثبت في صحيح مسلم أن الله تعالى قال بعد كل سؤال من هذه: قد فعلت، قد فعلت
Bizden önceki ümmetlerin şeriatlarında kendilerine darlık ve zorluk vardı. Allah bu ümmetin işlerini genişletti ve onlara kolaylaştırdı. Bu sebeple Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah, söylemedikleri veya yapmadıkları müddetçe ümmetimin içlerinden geçirdikleri şeyleri onlar için bağışlamıştır." Yine şöyle buyurmuştur: "Ümmetimden hata, unutma ve zorlandıkları şeyler kaldırılmıştır." İşte bu yüzden Allah bu ümmete şöyle demelerini rehberlik etmiştir: {رَبَّنَا لا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلا تُحَمِّلْنَا مَا لا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} [Bakara: 286] “Rabbimiz! Unutursak veya hata edersek bizi sorumlu tutma. Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme. Rabbimiz! Gücümüzün yetmeyeceği şeyi bize taşıtma. Bizi affet, bizi bağışla ve bize merhamet et. Sen bizim Mevlâmızsın; kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et.” Sahîh-i Müslim'de sabit olduğuna göre Allah Teâlâ bu duaların her bir talebinden sonra: "Kabul ettim, kabul ettim" buyurmuştur .
وقوله: (فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ) أي: عظموه ووقروه، (وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنزلَ مَعَهُ) أي: القرآن والوحي الذي جاء به مبلغًا إلى الناس، (أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) أي: في الدنيا والآخرة.
Âyetteki: (فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ) "Ona iman edenler, ona saygı gösterip destekleyenler ve ona yardım edenler" yani onu yüceltenler ve hürmet edenler, (وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنزلَ مَعَهُ) "onunla birlikte indirilen nura uyanlar" yani insanlara tebliğ edici olarak getirdiği Kur'an ve vahye uyanlar, (أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) "işte kurtuluşa erenler onlardır" yani dünyada ve ahirette [kurtulanlardır].
{قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨)}
{قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨)} “De ki: 'Ey insanlar! Şüphesiz ben, göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan Allah'ın hepinize gönderdiği elçisiyim. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O diriltir ve öldürür. O halde Allah'a ve O'nun ümmî peygamberi olan elçisine -ki o, Allah'a ve O'nun kelimelerine iman eder- iman edin ve ona uyun ki doğru yolu bulasınız.'”
يقول تعالى لنبيه ورسوله محمد ﷺ (قُلْ) يا محمد: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ) وهذا خطاب للأحمر والأسود، والعربي والعجمي، (إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا) أي: جميعكم، وهذا من شرفه وعظمته أنه خاتم النبيين، وأنه مبعوث إلى الناس كافة، كما قال تعالى: {قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} [الأنعام: ١٩] وقال تعالى: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} [هود: ١٧] وقال تعالى: {وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ} [آل عمران: ٢٠] والآيات في هذا كثيرة، كما أن الأحاديث في هذا أكثر من أن تحصر، وهو معلوم من دين الإسلام ضرورة أنه، صلوات الله وسلامه عليه، رسول الله إلى الناس كلهم.
Allah Teâlâ Peygamberi ve Resûlü Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyuruyor: (قُلْ) "De ki" ey Muhammed: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ) "Ey insanlar!" Bu, beyaz ve siyah, Arap ve acem herkese yönelik bir hitaptır. (إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا) "Şüphesiz ben, Allah'ın hepinize gönderdiği elçisiyim." Bu, onun peygamberlerin sonuncusu olması ve bütün insanlara gönderilmiş bulunması yönüyle onun şerefinden ve yüceliğindendir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} [En'âm: 19] “De ki: 'Benimle sizin aranızda Allah şahittir. Bu Kur'an bana, onunla sizi ve [kendisine] ulaştığı kimseleri uyarayım diye vahyolundu.'” Yine şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} [Hûd: 17] “Topluluklardan kim onu inkâr ederse, onun varacağı yer ateştir.” Yine şöyle buyurmuştur: {وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ} [Âl-i İmrân: 20] “Kendilerine kitap verilenlere ve ümmîlere: 'Siz de teslim oldunuz mu?' de. Eğer teslim olurlarsa doğru yolu bulmuş olurlar; şayet yüz çevirirlerse, sana düşen ancak tebliğ etmektir.” Bu konudaki ayetler pek çoktur; nitekim bu husustaki hadisler de sayılamayacak kadar fazladır. Onun -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun- bütün insanlara gönderilmiş bir Allah elçisi olduğu, İslam dininden zorunlu olarak bilinen bir husustur.
قال البخاري، ﵀، في تفسير هذه الآية: حدثنا عبد الله، حدثنا سليمان بن عبد الرحمن وموسى بن هارون قالا حدثنا الوليد بن مسلم، حدثنا عبد الله بن العلاء بن زَبْر حدثني بسر ابن عبيد الله، حدثني أبو إدريس الخولاني قال: سمعت أبا الدرداء، ﵁، يقول: كانت بين أبي بكر وعمر، ﵄، محاورة، فأغضب أبو بكر عمر، فانصرف عمر عنه مغضبا، فأتبعه أبو بكر يسأله أن يستغفر له، فلم يفعل حتى أغلق بابه في وجهه، فأقبل أبو بكر إلى رسول الله ﷺ -فقال أبو الدرداء: ونحن عنده -فقال رسول الله ﷺ "أما صاحبكم هذا فقد غامر" -أي:
Buhârî -rahimehullâh- bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bize Abdullah anlattı, bize Süleyman b. Abdirrahmân ve Mûsâ b. Hârûn anlattılar ve dediler ki: Bize Velîd b. Müslim anlattı, bize Abdullah b. el-Alâ b. Zebr anlattı, bana Büsr b. Ubeydillâh anlattı, bana Ebû İdrîs el-Havlânî anlattı ve dedi ki: Ebû'd-Derdâ'yı radıyallâhu anh şöyle derken işittim: Ebû Bekir ile Ömer radıyallâhu anhümâ arasında bir konuşma/tartışma geçmişti. Ebû Bekir Ömer'i öfkelendirdi, Ömer de öfkeli bir halde onun yanından ayrılıp gitti. Bunun üzerine Ebû Bekir, kendisi için bağışlanma dilemesini istemek üzere onun peşinden gitti; fakat [Ömer], kapısını onun yüzüne kapatıncaya kadar bunu yapmadı. Ebû Bekir, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzuruna geldi -Ebû'd-Derdâ dedi ki: Biz de onun yanındaydık- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şu arkadaşınız var ya, o bir kavgaya/çekişmeye girmiştir» -yani:
غاضب وحاقد -قال: وندم عمر على ما كان منه، فأقبل حتى سلم وجلس إلى النبي ﷺ وقص على رسول الله ﷺ الخبر -قال أبو الدرداء: وغضب رسول الله ﷺ وجعل أبو بكر يقول: والله يا رسول الله لأنا كنت أظلم، فقال رسول الله ﷺ: "هل أنتم تاركوا لي صاحبي؟ إني قلت: يأيها الناس، إني رسول الله إليكم جميعا، فقلتم: كذبت وقال أبو بكر: صدقت". انفرد به البخاري
öfkelendi ve hırslandı- buyurdu. [Ravi] dedi ki: Ömer yaptığından dolayı pişman oldu; geldi, selam verdi ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına oturdu ve durumu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem anlattı. Ebû'd-Derdâ dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öfkelendi; Ebû Bekir ise: "Vallahi ey Allah'ın Resûlü, ben daha haksızdım!" demeye başladı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Siz arkadaşımı bana bırakmaz mısınız? Ben: 'Ey insanlar! Şüphesiz ben hepinize gönderilen Allah'ın elçisiyim' dediğimde siz: 'Yalan söyledin' demiştiniz; Ebû Bekir ise: 'Doğru söyledin' demişti." Bunu sadece Buhârî rivayet etmiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الصمد، حدثنا عبد العزيز بن مسلم، حدثنا يزيد بن أبي زياد، عن مقسم، عن ابن عباس [﵁] أن رسول الله ﷺ قال: "أعطيت خمسًا لم يعطهن نبي قبلي -ولا أقوله فخرًا: بعثت إلى الناس كافة: الأحمر والأسود، ونصرت بالرعب مسيرة شهر، وأحلت لي الغنائم ولم تحل لأحد قبلي، وجعلت لي الأرض مسجدًا وطهورًا، وأعطيت الشفاعة فأخرتها لأمتي، فهي لمن لا يشرك بالله شيئا" إسناده جيد، ولم يخرجوه.
İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdussamed anlattı, bize Abdülazîz b. Müslim anlattı, bize Yezîd b. Ebî Ziyâd, Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet etti ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bana benden önceki hiçbir peygambere verilmeyen beş şey verildi -bunu övünmek için söylemiyorum-: Bütün insanlara; kırmızıya ve siyaha peygamber olarak gönderildim; bir aylık mesafeden korku salınarak yardım olundum; benden önceki hiç kimseye helal kılınmayan ganimetler bana helal kılındı; yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı; bana şefaat [hakkı] verildi, ben de onu ümmetim için erteledim; o, Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayan kimseler içindir." İsnadı ceyyiddir (sağlamdır), fakat [Kütüb-i Sitte müellifleri] onu tahriç etmemişlerdir.
وقال الإمام أحمد أيضا: حدثنا قتيبة بن سعيد، حدثنا بكر بن مضر، عن أبي الهاد، عن عمرو ابن شعيب، عن أبيه، عن جده، أن رسول الله ﷺ عام غزوة تبوك، قام من الليل يصلي، فاجتمع وراءه رجال من أصحابه يحرسونه، حتى إذا صلى انصرف إليهم فقال لهم: "لقد أعطيت الليلة خمسًا ما أعطيهن أحد قبلي، أما أنا فأرسلت إلى الناس كلهم عامة وكان من قبلي إنما يرسل إلى قومه، ونصرت على العدو بالرعب، ولو كان بيني وبينهم مسيرة شهر لملئ مني رعبا، وأحلت لي الغنائم آكلها وكان من قبلي يعظمون أكلها، كانوا يحرقونها، وجعلت لي الأرض مساجد وطهورًا، أينما أدركتني الصلاة تمسحت وصليت، وكان من قبلي يعظمون ذلك، إنما كانوا يصلون في بيعهم وكنائسهم، والخامسة هي ما هي، قيل لي: سل؛ فإن كل نبي قد سأل. فأخرت مسألتي إلى يوم القيامة، فهي لكم ولمن شهد أن لا إله إلا الله" إسناد جيد قوي أيضا ولم يخرجوه.
İmam Ahmed yine şöyle demiştir: Bize Kuteybe b. Saîd anlattı, bize Bekr b. Mudar, Ebü'l-Hâd'dan, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden anlattı ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi yılında gece namaza kalktı. Ashabından bazı kimseler onu korumak için arkasında toplandılar. Namazı kılınca onlara dönüp şöyle buyurdu: "Bu gece bana benden önce hiç kimseye verilmeyen beş şey verildi: Bana gelince, ben bütün insanlara umumî olarak gönderildim ; benden öncekiler ise sadece kendi kavimlerine gönderilirdi. Düşmana karşı korku salınarak yardım olundum; benimle onların arasında bir aylık mesafe bile olsa içleri benden duydukları korkuyla dolardı. Ganimetleri yemem bana helal kılındı; benden öncekiler ise onu yemeyi büyük bir günah sayar, ganimetleri yakarlardı. Yeryüzü bana mescitler ve temizleyici kılındı; namaz vakti bana nerede ulaşırsa teyemmüm edip namazımı kılarım; benden öncekiler ise bunu büyük bir günah sayar, sadece havralarında ve kiliselerinde namaz kılarlardı. Beşincisi ise ne muazzam bir şeydir! Bana: 'İste; çünkü her peygamber istemiştir' denildi. Ben de isteğimi kıyamet gününe erteledim; o, sizler ve Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet eden kimseler içindir." Bu da ceyyid ve kuvvetli bir isnaddır, onu da tahriç etmemişlerdir.
وقال أيضا: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن أبي بشر، عن سعيد بن جبير، عن أبي موسى الأشعري، ﵁، عن رسول الله ﷺ قال: "من سمع بي من أمتي أو يهودي أو نصراني، فلم يؤمن بي، لم يدخل الجنة"
Yine şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den radıyallâhu anh, o da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem nakletti ki; şöyle buyurmuştur: "Ümmetimden, Yahudilerden veya Hristiyanlardan kim beni işitir de bana iman etmezse cennete giremez."
وهذا الحديث في صحيح مسلم من وجه آخر، عن أبي موسى قال: قال رسول الله ﷺ: "والذي نفسي بيده، لا يسمع بي رجل من هذه الأمة: يهودي ولا نصراني، ثم لا يؤمن بي إلا دخل النار"
Bu hadis, Sahîh-i Müslim'de başka bir tarik ile Ebû Mûsâ'dan nakledilmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, bu ümmetten bir adam -Yahudi olsun Hristiyan [olsun]- beni işitir de sonra bana iman etmezse mutlaka ateşe girer.»
وقال الإمام أحمد: حدثنا حسن، حدثنا ابن لهيعة، حدثنا أبو يونس -وهو سليم بن جبير -عن أبي هريرة، عن رسول الله ﷺ، أنه قال: "والذي نفسي بيده، لا يسمع بي أحد من هذه الأمة: يهودي أو نصراني، ثم يموت ولا يؤمن بالذي أرسلت به، إلا كان من أصحاب النار". تفرد به أحمد
İmam Ahmed dedi ki: Bize Hasan anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bize Ebû Yûnus -ki o, Süleym b. Cübeyr'dir- Ebû Hüreyre'den, o da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti ki; o şöyle buyurmuştur: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, bu ümmetten bir kimse -Yahudi olsun Hristiyan olsun- beni işitir de sonra benimle gönderilene iman etmeden ölürse, mutlaka cehennemliklerden olur." Bunu sadece Ahmed rivayet etmiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا حسين بن محمد، حدثنا إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن أبي بُرْدَة، عن أبي موسى، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "أعطيت خمسًا: بعثت إلى الأحمر والأسود، وجعلت لي الأرض مسجدًا وطهورًا، وأحلت لي الغنائم ولم تحل لمن كان قبلي، ونصرت بالرعب شهرًا وأعطيت الشفاعة -وليس من نبي إلا وقد سأل الشفاعة، وإني قد اختبأت شفاعتي، ثم جعلتها لمن مات من أمتي لم يشرك بالله شيئا"
İmam Ahmed dedi ki: Bize Hüseyin b. Muhammed anlattı, bize İsrâîl, Ebû İshak'tan, o Ebû Bürde'den, o da Ebû Mûsâ'dan radıyallâhu anh anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bana beş şey verildi: Kırmızıya ve siyaha peygamber olarak gönderildim; yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı; benden öncekilere helal kılınmayan ganimetler bana helal kılındı ; bir aylık mesafeden korku salınarak yardım olundum ; bana şefaat verildi -hiçbir peygamber yoktur ki şefaat istemiş olmasın; ben ise şefaatimi sakladım, sonra onu ümmetimden Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan ölen kimseler için kıldım-."
وهذا أيضا إسناد صحيح، ولم أرهم خرجوه، والله أعلم، وهذا الحديث ثابت في الصحيحين أيضا، من حديث جابر بن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "أعطيت خمسًا لم يعطهن أحد من الأنبياء قبلي: نصرت بالرعب مسيرة شهر، وجعلت لي الأرض مسجدا وطهورا، فأيما رجل من أمتي أدركته الصلاة فليصل، وأحلت لي الغنائم، ولم تحل لأحد قبلي، وأعطيت الشفاعة، وكان النبي [ﷺ] يبعث إلى قومه، وبعثت إلى الناس عامة"
Bu da sahih bir isnaddır, fakat onların bunu tahriç ettiklerini görmedim; en doğrusunu Allah bilir. Bu hadis Sahîhayn'da da Câbir b. Abdillâh'ın rivayetinden sabittir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bana, benden önceki peygamberlerden hiçbirine verilmeyen beş şey verildi: Bir aylık mesafeden korku salınarak yardım olundum; yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı, ümmetimden kime namaz vakti erişirse namazını kılsın; ganimetler bana helal kılındı, benden önce kimseye helal kılınmamıştı; bana şefaat verildi; peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] sadece kendi kavmine gönderilirdi, ben ise bütün insanlara gönderildim."
وقوله: (الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ) صفة الله تعالى، في قوله (رَسُولُ اللَّهِ) أي: الذي أرسلني هو خالق كل شيء وربه ومليكه، الذي بيده الملك والإحياء والإماتة، وله الحكم.
Âyetteki: (الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ) "Göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan, O'ndan başka hiçbir ilah bulunmayan, dirilten ve öldüren [Allah]" ifadesi, (رَسُولُ اللَّهِ) "Allah'ın elçisi" sözündeki Allah Teâlâ'nın sıfatıdır. Yani: Beni gönderen; her şeyin yaratıcısı, Rabbi ve Mâliki olan, mülk, diriltme ve öldürme elinde bulunan ve hüküm sadece kendisine ait olan zattır.
وقوله: (فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الأمِّيِّ) أخبرهم أنه رسول الله إليهم، ثم أمرهم باتباعه والإيمان به، (النَّبِيِّ الأمِّيِّ) أي: الذي وعدتم به وبشرتم به في الكتب المتقدمة، فإنه منعوت بذلك في كتبهم؛ ولهذا قال: (النَّبِيِّ الأمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ) أي: يصدق قوله عمله، وهو يؤمن بما أنزل إليه من ربه (وَاتَّبِعُوهُ) أي: اسلكوا طريقه واقتفوا أثره، (لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ) أي: إلى الصراط المستقيم.
Âyetteki: (فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الأمِّيِّ) "O halde Allah'a ve O'nun ümmî peygamberi olan elçisine iman edin" buyruğu ile; önce kendilerine onun Allah'ın elçisi olduğunu haber vermiş, sonra ona tâbi olmayı ve ona iman etmeyi emretmiştir. (النَّبِيِّ الأمِّيِّ) "Ümmî peygamber" yani önceki kitaplarda müjdelendiğiniz ve size vadedilen zattır; zira o, onların kitaplarında bu sıfatla nitelenmiştir. İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur: (النَّبِيِّ الأمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ) "Allah'a ve O'nun kelimelerine iman eden ümmî peygamber" yani sözü eylemini doğrulayan ve Rabbinden kendisine indirilene iman eden zattır. (وَاتَّبِعُوهُ) "Ve ona uyun" yani onun yolunu tutun ve onun izinden gidin, (لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ) "ki doğru yolu bulasınız" yani dosdoğru yola ilet迴esiniz.
{وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩)}
{وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩)} “Mûsâ'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır.”
يقول تعالى مخبرًا عن بني إسرائيل أن منهم طائفة يتبعون الحق ويعدلون به، كما قال تعالى: {مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ} [آل عمران: ١١٣]، وقال تعالى: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} [آل عمران: ١٩٩]، وقال تعالى: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ * وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ * أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا [وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ]} [القصص: ٥٢ - ٥٤]،
Allah Teâlâ İsrâiloğullarından haber vererek onların içinden hakka tâbi olan ve onunla adaleti uygulayan bir topluluğun bulunduğunu bildirmektedir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ} [Âl-i İmrân: 113] “Kitap ehlinden dosdoğru duran bir topluluk vardır ki, onlar gece vakitlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar.” Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} [Âl-i İmrân: 199] “Şüphesiz Kitap ehlinden öyleleri vardır ki, Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene -Allah'a karşı derin bir saygı duyarak- iman ederler. Allah'ın ayetlerini az bir fiyata satmazlar. İşte onların Rableri katında ecirleri vardır. Şüphesiz Allah, hesabı pek çabuk görendir.” Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ * وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ * أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا [وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ]} [el-Kasas: 52-54] “Ondan (Kur'an'dan) önce kendilerine kitap verdiklerimiz, ona da iman ederler. Kendilerine o okunduğu zaman: 'Ona iman ettik, doğrusu o Rabbimizden gelen haktır. Esasen biz ondan önce de Müslümanlar idik' derler. İşte onlara sabretmelerinden ötürü ecirleri iki kat verilecektir. [Onlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler.]”
وقال تعالى: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ} الآية [البقرة: ١٢١]، وقال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ سُجَّدًا * وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولا * وَيَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا} [الإسراء: ١٠٧ - ١٠٩]
Yine şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ} [Bakara: 121] “Kendilerine kitap verdiğimiz kimseler, onu hakkıyla okurlar; işte onlar ona iman ederler.” Yine şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ سُجَّدًا * وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولا * وَيَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا} [İsrâ: 107-109] “Şüphesiz bundan önce kendilerine ilim verilenlere [Kur'an] okunduğu zaman, çeneleri üstü secdeye kapanırlar. Ve derler ki: 'Rabbimizi tenzih ederiz; Rabbimizin vaadi mutlaka gerçekleşmiştir.' Ağlayarak çeneleri üstü kapanırlar ve bu onların huşûunu artırır.”
وقد ذكر ابن جرير في تفسيرها خبرًا عجيبًا، فقال: حدثنا القاسم، حدثنا الحسين، حدثنا حجاج، عن ابن جريج قوله: (وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ) قال: بلغني أن بني إسرائيل لما قتلوا أنبياءهم، وكفروا -وكانوا اثني عشر سبطا -تبرأ سبط منهم مما صنعوا، واعتذروا، وسألوا الله، ﷿، أن يفرق بينهم وبينهم، ففتح الله لهم نفقا في الأرض، فساروا فيه حتى خرجوا من وراء الصين، فهم هنالك حنفاء مسلمين يستقبلون قبلتنا. قال ابن جريج: قال ابن عباس: فذلك قوله: {وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ اسْكُنُوا الأَرْضَ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الآخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} [الإسراء: ١٠٤] و {وَعْدُ الآخِرَةِ}: عيسى ابن مريم -قال ابن جريج: قال ابن عباس: ساروا في السرب سنة ونصفًا.
İbn Cerîr bu ayetin tefsirinde şaşılacak bir haber zikrederek şöyle demiştir: Bize el-Kâsım anlattı, bize el-Hüseyin anlattı, bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; o: (وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ) "Mûsâ'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır" ayeti hakkında şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre İsrâiloğulları peygamberlerini öldürüp inkâr ettiklerinde -onlar on iki kabile idi- içlerinden bir kabile onların yaptıklarından uzak durdu, özür beyan etti ve kendileriyle onların arasını ayırması için Allah'a azze ve celle yalvardı. Bunun üzerine Allah onlar için yerde bir tünel açtı, orada yürüdüler ve Çin'in ötesinden çıktılar. Onlar orada bizim kıblemize yönelen hanîf Müslümanlardır. İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: İşte bu, Allah'ın şu buyruğudur: {وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ اسْكُنُوا الأَرْضَ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الآخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} [İsrâ: 104] “Ve onun ardından İsrâiloğullarına: 'Yeryüzünde oturun; ahiret vaadi geldiği zaman hepinizi bir araya toplayıp getireceğiz' dedik.” Ve {وَعْدُ الآخِرَةِ} “Ahiret vaadi”, Meryem oğlu Îsâ'dır . İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs: "Tünelde bir buçuk yıl yürüdüler" demiştir.
وقال ابن عيينة، عن صدقة أبي الهذيل، عن السُّدِّي: (وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ) قال: قوم بينكم وبينهم نهر من شُهْد
İbn Uyeyne, Sadaka Ebü'l-Hüzeyl'den, o da es-Süddî'den: (وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ) "Mûsâ'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır" ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Onlar, sizinle aralarında baldan bir nehir bulunan bir kavimdir."
{وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠) وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢)}
{وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠) وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢)} “Biz onları on iki kabileye, [ayrı] ümmetlere ayırdık. Kavmi kendisinden su istediği zaman Mûsâ'ya: 'Asânı taşa vur!' diye vahyettik. Ondan on iki pınar fışkırdı; her grup su içeceği yeri bildi. Üzerlerine de bulutu gölge yaptık ve onlara kudret helvası ile bıldırcın indirdik. 'Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin' [dedik]. Onlar bize zulmetmediler, fakat kendilerine zulmediyorlardı. Hani onlara: 'Şu şehirde oturun, orada dilediğiniz yerden yiyin; 'Hıtta' (bizi bağışla) deyin ve kapıdan secde ederek girin ki hatalarınızı bağışlayalım; iyilik edenlere [mükafatlarını] daha da artıracağız' denilmişti. İçlerinden zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de zulmetmelerinden ötürü üzerlerine gökten bir azap gönderdik.”
تقدم تفسير هذا كله في سورة "البقرة"، وهي مدنية، وهذا السياق مكي، ونبهنا على الفرق بين هذا السياق وذاك بما أغنى عن إعادته، ولله الحمد والمنة
Bütün bunların tefsiri Medenî olan "Bakara" Suresinde geçmişti; bu bağlam ise Mekkîdir. Bu bağlam ile diğeri arasındaki farka, burada tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde dikkat çekmiştik. Hamd ve lütuf Allah'a mahsustur.
{وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣)}
{وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣)} “Onlara, deniz kıyısında bulunan o kasabanın [durumunu] sor. Hani onlar cumartesi yasağını çiğniyorlardı. Hani cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları onlara akın akın su yüzüne çıkarak geliyordu; cumartesi tatili yapmadıkları gün ise onlara gelmiyordu. İşte fasıklık etmelerinden ötürü onları böyle sınıyorduk.”
هذا السياق هو بسط لقوله تعالى: {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ} [البقرة: ٦٥] يقول [الله] تعالى، لنبيه صلوات الله وسلامه عليه: (وَاسْأَلْهُمْ) أي: واسأل هؤلاء اليهود الذين بحضرتك عن قصة أصحابهم الذين خالفوا أمر الله، ففاجأتهم نقمته على صنيعهم واعتدائهم واحتيالهم في المخالفة، وحذر هؤلاء من كتمان صفتك التي يجدونها في كتبهم؛ لئلا يحل بهم ما حل بإخوانهم وسلفهم. وهذه القرية هي "أيلة" وهي على شاطئ بحر القلزم.
Bu bağlam, Yüce Allah'ın şu buyruğunun bir açıklamasıdır: {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ} [Bakara: 65] “İçinizden cumartesi günü haddi aşanları elbette bilmişsinizdir. Biz de onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik.” Yüce [Allah], Peygamberi'ne -Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- şöyle buyurmaktadır: (وَاسْأَلْهُمْ) Yani: Huzurundaki şu Yahudilere, Allah'ın emrine muhalefet eden ve bu yaptıkları, haddi aşmaları ve muhalefetteki hileleri yüzünden Allah'ın azabının ansızın kendilerini yakaladığı arkadaşlarının kıssasını sor. Kardeşlerinin ve geçmişlerinin başına gelenlerin kendi başlarına da gelmemesi için, kitaplarında buldukları senin sıfatını gizlemekten onları sakındır. Bu kasaba ise "Eyle"dir ve Kızıldeniz kıyısındadır.
قال محمد بن إسحاق: عن داود بن الحُصَين، عن عكرمة عن ابن عباس في قوله: (وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ) قال: هي قرية يقال لها "أيلة" بين مدين والطور. وكذا قال عكرمة، ومجاهد، وقتادة، والسُّدِّي.
Muhammed b. İshâk, Dâvûd b. el-Husayn'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: (وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ) "Onlara, deniz kıyısında bulunan o kasabanın [durumunu] sor" buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "O, Medyen ile Tûr arasında 'Eyle' denilen bir kasabadır." İkrime, Mücâhid, Katâde ve es-Süddî de böyle demiştir.
وقال عبد الله بن كثير القارئ، سمعنا أنها أيلة. وقيل: هي مدين، وهو رواية عن ابن عباس وقال ابن زيد: هي قرية يقال لها. "مقنا" بين مدين وعَيدُوني.
Kıraat âlimi Abdullah b. Kesîr: "Biz onun Eyle olduğunu işittik" demiştir. 'O, Medyen'dir' de denilmiştir ki bu İbn Abbâs'tan gelen bir rivayettir. İbn Zeyd ise: "O, Medyen ile Aydûnî arasında bulunan 'Maknâ' denilen bir kasabadır" demiştir.
وقوله: (إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ) أي: يعتدون فيه ويخالفون أمر الله فيه لهم بالوصاة به إذ ذاك. (إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا) قال الضحاك، عن ابن عباس: أي ظاهرة على الماء.
Allah Teâlâ'nın: (إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ) buyruğu; yani o günde haddi aşıyorlar ve o vakit kendilerine emredilen cumartesi gününe riayet etme hususundaki Allah'ın emrine muhalefet ediyorlardı, demektir. (إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا) buyruğu hakkında Dahhâk, İbn Abbâs'tan: "Yani suyun yüzeyinde görünür vaziyette" dediğini rivayet etmiştir.
وقال العوفي، عن ابن عباس: (شُرَّعًا) من كل مكان.
el-Avfî, İbn Abbâs'ın: (شُرَّعًا) "her taraftan" dediğini nakletmiştir.
قال ابن جرير: وقوله: (وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ) أي: نختبرهم بإظهار السمك لهم على ظهر الماء في اليوم المحرم عليهم صيده، وإخفائه عنهم في اليوم المحلل لهم صيده (كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ) نختبرهم (بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ) يقول: بفسقهم عن طاعة الله وخروجهم عنها.
İbn Cerîr der ki: Allah Teâlâ'nın: (وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ) buyruğu; yani avlanması kendilerine haram kılınan günde balıkları suyun yüzeyinde onlara göstererek, avlanması kendilerine helal kılınan günde ise onlardan gizleyerek onları sınıyorduk, demektir. (كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ) "onları sınıyorduk" (بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ) [yani] Allah'a itaatten sapmaları ve O'nun [emrinin] dışına çıkmaları sebebiyle, buyurmaktadır.
وهؤلاء قوم احتالوا على انتهاك محارم الله، بما تعاطوا من الأسباب الظاهرة التي معناها في الباطن تعاطي الحرام.
Bunlar, zahirde başvurulan ancak batında haramı işlemek anlamına gelen yollara tevessül ederek Allah'ın haramlarını çiğnemek için hileye başvuran bir kavimdir.
وقد قال الفقيه الإمام أبو عبد الله بن بطة، ﵀: حدثنا أحمد بن محمد بن مسلم، حدثنا الحسن بن محمد بن الصباح الزعفراني، حدثنا يزيد بن هارون، حدثنا محمد بن عمرو، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة؛ أن رسول الله ﷺ قال: "لا ترتكبوا ما ارتكبت اليهود، فتستحلوا محارم الله بأدنى الحيل"
Fakih İmam Ebû Abdillâh İbn Batta -rahimehullâh- şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Muhammed b. Müslim anlattı, bize el-Hasen b. Muhammed b. es-Sabbâh ez-Za'ferânî anlattı, bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Muhammed b. Amr, Ebû Seleme'den, o da Ebû Hureyre'den anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Yahudilerin işlediklerini işlemeyin; yoksa en basit hilelerle Allah'ın haramlarını helal sayarsınız."
وهذا إسناد جيد، فإن أحمد بن محمد بن مسلم هذا ذكره الخطيب في تاريخه ووثقه، وباقي رجاله مشهورون ثقات، ويصحح الترمذي بمثل هذا الإسناد كثيرًا.
Bu, ceyyid (iyi) bir isnaddır. Zira buradaki Ahmed b. Muhammed b. Müslim'i el-Hatîb tarihinde zikretmiş ve onu sika kabul etmiştir. [İsnadın] geri kalan ravileri ise meşhur ve sika (güvenilir) kimselerdir. Tirmizî de böylesi bir isnadla gelen [hadisleri] pek çok defa sahih saymaktadır.
{وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤) فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥) فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ (١٦٦)}
{وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤) فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥) فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ (١٦٦)} “İçlerinden bir topluluk: 'Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' dediği zaman [öğüt verenler]: 'Rabbinize karşı bir mazeret [sunabilmek] için ve bir de belki sakınırlar diye' dediler. Kendilerine hatırlatılan şeyi unuttuklarında, kötülükten sakındıranları kurtardık; zulmedenleri ise fasıklık etmelerinden ötürü şiddetli bir azap ile yakaladık. Yasaklandıkları şeylerden vazgeçmeyip haddi aşınca da onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik.”
يخبر تعالى عن أهل هذه القرية أنهم صاروا إلى ثلاث فرق: فرقة ارتكبت المحذور، واحتالوا على اصطياد السمك يوم السبت، كما تقدم بيانه في سورة البقرة. وفرقة نهت عن ذلك، [وأنكرت] واعتزلتهم. وفرقة سكتت فلم تفعل ولم تنه، ولكنها قالت للمنكرة: (لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا)؟ أي: لم تنهون هؤلاء، وقد علمتم أنهم هلكوا واستحقوا العقوبة من الله؟ فلا فائدة في نهيكم إياهم. قالت لهم المنكرة: (مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ) قرأ بعضهم بالرفع، كأنه على تقديره: هذا معذرة وقرأ آخرون بالنصب، أي: نفعل ذلك (مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ) أي: فيما أخذ علينا من الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر (وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) يقولون: ولعل بهذا الإنكار يتقون ما هم فيه ويتركونه، ويرجعون إلى الله تائبين، فإذا تابوا تاب الله عليهم ورحمهم.
Yüce Allah bu kasaba halkının üç gruba ayrıldığını haber vermektedir: Bir grup yasak olanı işlemiş ve Bakara Suresi'nde daha önce açıklandığı üzere cumartesi günü balık avlamak için hileye başvurmuştur. Bir grup bundan menedip [karşı çıkmış] ve onlardan uzaklaşmıştır. Bir grup ise susup ne yapmış ne de menetmiştir; ancak karşı çıkan gruba şöyle demiştir: (لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا) "Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?" Yani: Helak olduklarını ve Allah katından bir cezayı hak ettiklerini bildiğiniz halde bunları niçin sakındırıyorsunuz? Onları menetmenizin bir faydası yoktur. Karşı çıkan grup ise onlara şöyle demiştir: (مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ) Bazıları bunu merfû olarak okumuştur ki sanki takdiri: "Bu, [öğüdümüz] bir mazerettir" şeklindedir. Diğerleri ise mansûb olarak okumuştur; yani: Bunu (مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ) "Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye" yapıyoruz, yani iyiliği emredip kötülükten sakındırma hususunda üzerimize alınan sorumluluk gereğince yapıyoruz. (وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) Şöyle diyorlardı: Belki bu uyarı sayesinde içinde bulundukları durumdan sakınırlar, onu terk ederler ve tövbe ederek Allah'a dönerler; tövbe ederlerse Allah onların tövbesini kabul eder ve onlara merhamet eder.
قال تعالى: (فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ) أي: فلما أبى الفاعلون المنكر قبول النصيحة، (أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا) أي: ارتكبوا المعصية (بِعَذَابٍ بَئِيسٍ) فنص على نجاة الناهين وهلاك الظالمين، وسكت عن الساكتين؛ لأن الجزاء من جنس العمل، فهم لا يستحقون مدحا فيمدحوا، ولا ارتكبوا عظيما فيذموا، ومع هذا فقد اختلف الأئمة فيهم: هل كانوا من الهالكين أو من الناجين؟ على قولين:
Yüce Allah şöyle buyurdu: (فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ) Yani kötülüğü işleyenler nasihati kabul etmekten kaçınınca, (أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا) yani günahı işleyenleri (بِعَذَابٍ بَئِيسٍ) şiddetli bir azap ile yakaladık. Böylece sakındıranların kurtulduğunu ve zalimlerin helak olduğunu açıkça belirtti, susanlar hakkında ise sükût etti; zira ceza amelin cinsindendir. Onlar övülmeyi hak edecek bir övgüye sahip olmadıkları gibi, yerilecek büyük bir günah da işlememişlerdi. Bununla birlikte ilim önderleri onlar hakkında: 'Helak olanlardan mı yoksa kurtulanlardan mıydılar?' diye iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir:
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا) [قال:] هي قرية على شاطئ البحر بين مصر والمدينة، يقال لها: "أيلة"، فحرم الله عليهم الحيتان يوم سبتهم، وكانت الحيتان تأتيهم يوم سبتهم شرعًا في ساحل البحر، فإذا مضى يوم السبت لم يقدروا عليها. فمضى على ذلك ما شاء الله، ثم إن طائفة منهم أخذوا الحيتان يوم سبتهم، فنهتهم طائفة وقالوا: تأخذونها وقد حرمها الله عليكم يوم سبتكم؟ فلم يزدادوا إلا غيًا وعتوًا، وجعلت طائفة أخرى تنهاهم، فلما طال ذلك عليهم قالت طائفة من النهاة: تعلمون أن هؤلاء قوم قد حق عليهم العذاب، (لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ [أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا]) وكانوا أشد غضبا لله من الطائفة الأخرى؟ فقالوا: (مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) وكل قد كانوا ينهون، فلما وقع عليهم غضب الله نجت الطائفتان اللتان قالوا: (لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ) والذين قالوا: (مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ) وأهلك الله أهل معصيته الذين أخذوا الحيتان، فجعلهم قردة.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti: (وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا) [İbn Abbâs] dedi ki: Bu, Mısır ile Medine arasında deniz kıyısında 'Eyle' denilen bir kasabadır. Allah onlara cumartesi günleri balıkları haram kıldı. Balıklar cumartesi günleri sahil boyu akın akın onlara geliyordu, cumartesi günü geçince ise balıkları bulamıyorlardı. Allah'ın dilediği bir süre böyle devam etti. Sonra içlerinden bir grup cumartesi günü balıkları tuttu. Bunun üzerine bir grup onları menedip: 'Allah cumartesi gününüzde bunu size haram kılmışken onu tutuyor musunuz?' dediler. Fakat onların azgınlık ve haddi aşmaktan başka bir şeyleri artmadı. Başka bir grup da onları menetmeye başladı. Bu durum uzayınca menedenlerden bir grup: 'Biliyorsunuz ki bunlar üzerlerine azap hak olmuş bir kavimdir, (لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ [أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا]) Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' dediler. Bunlar Allah için diğer gruptan daha çok öfkelenmişlerdi. Onlar da: (مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) 'Rabbinize bir mazeret olsun diye ve belki de sakınırlar' dediler. Hepsi de sakındırıyordu. Allah'ın gazabı üzerlerine inince: (لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ) 'Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz' diyenler ile: (مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ) 'Rabbinize bir mazeret olsun diye' diyen iki grup kurtuldu. Allah ise balıkları tutan günahkârları helak edip onları maymunlara dönüştürdü.
وروى العوفي، عن ابن عباس قريبًا من هذا.
el-Avfî de İbn Abbâs'tan buna yakın bir rivayette bulunmuştur.
وقال حماد بن زيد، عن داود بن الحصين، عن عكرمة، عن ابن عباس: (لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا)
Hammâd b. Zeyd, Dâvûd b. el-Husayn'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [nakletti]: { لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا } “Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla azaplandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?”
قال: ما أدري أنجا الذين قالوا: "أتعظون قوما الله مهلكهم"، أم لا؟ قال: فلم أزل به حتى عرَّفته أنهم نجوا، فكساني حلة.
[İbn Abbâs] dedi ki: 'Allah'ın helak edeceği bir kavme öğüt mü veriyorsunuz?' diyenlerin kurtulup kurtulmadığını bilmiyorum. [İkrime] dedi ki: Onların kurtulduğunu kendisine anlatıncaya kadar durmadım; [ikna olunca] bana bir takım elbise hediye etti.
قال عبد الرزاق: أخبرنا ابن جُرَيْج، حدثني رجل، عن عكرمة قال: جئت ابن عباس يوما وهو يبكي، وإذا المصحف في حجره، فأعظمت أن أدنو، ثم لم أزل على ذلك حتى تقدمت فجلست، فقلت: ما يبكيك يا أبا عباس، جعلني الله فداك؟ قال: فقال: هؤلاء الورقات. قال: وإذا هو في "سورة الأعراف"، قال: تعرف أيلة قلت: نعم. قال: فإنه كان بها حي من يهود سيقت الحيتان إليهم يوم السبت، ثم غاصت لا يقدرون عليها حتى يغوصوا بعد كد ومؤنة شديدة، كانت تأتيهم يوم السبت شرعا بيضًا سمانًا كأنها الماخض، تتبطح ظهورها لبطونها بأفنيتهم. فكانوا كذلك برهة من الدهر، ثم إن الشيطان أوحى إليهم فقال: إنما نهيتم عن أكلها يوم السبت، فخذوها فيه، وكلوها في غيره من الأيام. فقالت ذلك طائفة منهم، وقالت طائفة: بل نهيتم عن أكلها وأخذها وصيدها يوم السبت. فكانوا كذلك، حتى جاءت الجمعة المقبلة، فغدت طائفة بأنفسها وأبنائها ونسائها، واعتزلت طائفة ذات اليمين، وتنحت واعتزلت طائفة ذات اليسار وسكتت. وقال الأيمنون: ويلكم، الله، الله ننهاكم أن تتعرضوا لعقوبة الله. وقال الأيسرون: (لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا)؟ قال الأيمنون: (مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) إن ينتهوا فهو أحب إلينا ألا يصابوا ولا يهلكوا، وإن لم ينتهوا فمعذرة إلى ربكم. فمضوا على الخطيئة، وقال الأيمنون: فقد فعلتم، يا أعداء الله. والله لا نبايتكم الليلة في مدينتكم، والله ما نراكم تصبحون حتى يصبحكم الله بخسف أو قذف أو بعض ما عنده من العذاب. فلما أصبحوا ضربوا عليهم الباب ونادوا، فلم يجابوا، فوضعوا سلما، وأعلوا سور المدينة رجلا فالتفت إليهم فقال: أي عباد الله، قردة والله تعاوي لها أذناب. قال: ففتحوا فدخلوا عليهم، فعرفت القرود أنسابها من الإنس، ولا تعرف الإنس أنسابها من القردة، فجعلت القرود يأتيها نسيبها من الإنس فتشم ثيابه وتبكي، فتقول: ألم ننهكم عن كذا؟ فتقول برأسها، أي نعم. ثم قرأ ابن عباس: (فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ) قال: فأرى الذين نهوا قد نجوا، ولا أرى الآخرين ذكروا، ونحن نرى أشياء ننكرها ولا نقول فيها؟. قال: قلت: جعلني الله فداك، ألا ترى أنهم قد كرهوا ما هم عليه، وخالفوهم وقالوا: (لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ)؟ قال: فأمر لي فكسيت ثوبين غليظين
Abdürrezzâk dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, bana bir adam İkrime'den anlattı; [İkrime] şöyle demiştir: Bir gün İbn Abbâs'ın yanına gittim, ağlıyordu ve Mushaf kucağındaydı. Yaklaşmaktan çekindim; sonra öylece durduktan sonra ilerleyip oturdum ve: 'Seni ağlatan nedir ey Ebû Abbâs, Allah beni sana feda kılsın?' dedim. Dedi ki: 'Şu sayfalar!' Baktım ki A'râf Suresi'ndeydi. 'Eyle'yi bilir misin?' dedi. 'Evet' dedim. Dedi ki: 'Orada Yahudilerden bir kabile vardı. Cumartesi günü balıklar onlara sevk edilirdi, sonra dalıp giderlerdi ve zahmetli ve meşakkatli bir dalış yapmadıkça onlara güç yetiremezlerdi. Cumartesi günü ise balıklar akın akın, beyaz ve semiz, sanki doğurmak üzere olan hayvanlar gibi gelir; avlularında karınları sırtlarına yapışırcasına yayılırlardı . Bir süre böyle devam ettiler. Sonra şeytan onlara fısıldayıp: 'Siz cumartesi günü onu yemekten menedildiniz; o günde onu tutun, başka günlerde yiyin' dedi. İçlerinden bir grup böyle dedi, diğer bir grup ise: 'Hayır, siz cumartesi günü onu yemekten de tutmaktan da avlamaktan da menedildiniz' dedi. Gelecek cuma gelene kadar bu durumda kaldılar. Bir grup kendileri, çocukları ve kadınlarıyla erkenden [avlanmaya] gitti. Bir grup sağ tarafa çekilip uzaklaştı; bir grup da sol tarafa çekilip uzaklaştı ve sustu. Sağdakiler: 'Yazıklar olsun size! Allah'tan korkun, Allah'tan! Sizi Allah'ın cezasına maruz kalmaktan menederiz' dediler. Soldakiler ise: (لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا) 'Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' dediler. Sağdakiler: (مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) 'Rabbinize bir mazeret olsun diye ve belki sakınırlar. Eğer vazgeçerlerse bu, bir musibete uğramamaları ve helak olmamaları açısından bizim için daha sevimlidir; şayet vazgeçmezlerse Rabbinize karşı bir mazeretimiz olur' dediler. [Günahkârlar] günaha devam ettiler. Sağdakiler: 'Ey Allah'ın düşmanları, gerçekten yaptınız ! Allah'a yemin olsun ki bu gece şehrinizde sizinle gecelemeyeceğiz . Vallahi sabaha çıkmadan Allah'ın sizi yere batırma, taş yağdırma veya katındaki bir azapla sabahlatacağını düşünüyoruz' dediler. Sabah olunca kapılarını çaldılar ve seslendiler, cevap alamadılar. Bir merdiven koyup bir adamı şehir surunun üzerine çıkardılar. Adam onlara dönüp: 'Ey Allah'ın kulları! Vallahi bunlar kuyrukları olan, uluyan maymunlardır!' dedi. Kapıyı açıp içeri girdiler. Maymunlar insanlardan olan akrabalarını tanıdı, fakat insanlar maymunlardan olan akrabalarını tanıyamıyordu. Maymun, insandan olan akrabasının yanına geliyor, elbiselerini kokluyor ve ağlıyordu. İnsan: 'Biz sizi şundan menetmemiş miydik?' deyince, maymun başıyla 'Evet' diye işaret ediyordu. Sonra İbn Abbâs şu ayeti okudu : (فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ) 'Kendilerine hatırlatılan şeyi unuttuklarında, kötülükten sakındıranları kurtardık; zulmedenleri ise şiddetli bir azap ile yakaladık.' [İbn Abbâs] dedi ki: 'Menedenlerin kurtulduğunu görüyorum, diğerlerinin zikredildiğini ise görmüyorum. Bizler de hoş görmediğimiz şeyler görüyor fakat onlar hakkında bir şey söylemiyoruz [hâlimiz nice olur]?' [İkrime] dedi ki: 'Allah beni sana feda kılsın, görmüyor musun ki onlar onların durumunu çirkin görmüş, onlara muhalefet etmiş ve: (لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ) 'Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' demişlerdi' dedim. Bunun üzerine [İbn Abbâs] bana iki kalın elbise verilmesini emretti ve giydirildim .
وكذا روى مجاهد، عنه.
Mücâhid de ondan böyle rivayet etmiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا يونس، أخبرنا أشهب بن عبد العزيز، عن مالك، قال: زعم ابن رومان
İbn Cerîr dedi ki: Bize Yûnus anlattı, bize Eşheb b. Abdilazîz haber verdi, Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Rûmân ileri sürdü ki
أن قوله تعالى: {تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِمْ} قال: كانت تأتيهم يوم السبت، فإذا كان المساء ذهبت، فلا يرى منها شيء إلى يوم السبت الآخر، فاتخذ -لذلك -رجل خيطًا ووتدًا، فربط حوتا منها في الماء يوم السبت، حتى إذا أمسوا ليلة الأحد، أخذه فاشتواه، فوجد الناس ريحه، فأتوه فسألوه عن ذلك، فجحدهم، فلم يزالوا به حتى قال لهم: "فإنه جلد حوت وجدناه". فلما كان السبت الآخر فعل مثل ذلك -ولا أدري لعله قال: ربط حوتين -فلما أمسى من ليلة الأحد أخذه فاشتواه، فوجدوا رائحة، فجاءوا فسألوه فقال لهم: لو شئتم صنعتم كما أصنع. فقالوا له: وما صنعت؟ فأخبرهم، ففعلوا مثل ما فعل، حتى كثر ذلك. وكانت لهم مدينة لها ربض يغلقونها عليهم، فأصابهم من المسخ ما أصابهم. فغدوا عليهم جيرانهم مما كانوا حولهم، يطلبون منهم ما يطلب الناس، فوجدوا المدينة مغلقة عليهم، فنادوا فلم يجيبوهم، فتسوروا عليهم، فإذا هم قردة، فجعل القرد يدنو يتمسح بمن كان يعرف قبل ذلك، ويدنو منه ويتمسح به
Yüce Allah'ın: {تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِمْ} “Cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları onlara akın akın su yüzüne çıkarak geliyordu; cumartesi tatili yapmadıkları gün ise onlara gelmiyordu” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Balıklar cumartesi günü onlara gelirdi, akşam olunca giderdi ve bir sonraki cumartesiye kadar onlardan hiçbiri görünmezdi. Bunun üzerine bir adam bir ip ve bir kazık edindi, cumartesi günü sudaki bir balığı bağladı; pazar gecesi olunca onu alıp kızarttı. İnsanlar kokusunu duyup yanına geldiler ve bunu ona sordular; o ise inkâr etti. Sonunda onlara: 'O, bulduğumuz bir balık derisidir' diyene kadar onun peşini bırakmadılar. Diğer cumartesi olunca yine aynısını yaptı -belki de 'iki balık bağladı' demiştir, bilemiyorum-. Pazar gecesi olunca onu alıp kızarttı; kokuyu alıp geldiler ve ona sordular . O da onlara: 'İsterseniz siz de benim yaptığım gibi yapın' dedi. 'Sen ne yaptın?' dediler; o da kendilerine haber verdi. Bunun üzerine onlar da onun yaptığının aynısını yaptılar, hatta bu durum çoğaldı. Şehirlerinin kendilerini dışarıya kapatabilecekleri bir suru/dış mahallesi vardı. Başlarına gelen mesh (maymuna dönüştürülme) cezası başlarına geldi. Çevrelerinde bulunan komşuları, insanların talep ettiği şeyleri istemek üzere sabahleyin onların yanına gittiler . Şehri üzerlerine kilitlenmiş buldular. Seslendiler, cevap alamadılar. Duvarlardan tırmanıp içeri girdiklerinde bir de baktılar ki onlar maymun olmuşlar! Maymun daha önce tanıdığı kimseye yaklaşıyor ve ona sürünüyordu; ona yaklaşıp sürünüyordu .
وقد قدمنا في سورة "البقرة" من الآثار في خبر هذه القرية ما فيه مقنع وكفاية، ولله الحمد والمنة.
Bu kasabanın haberiyle ilgili tatmin edici ve yeterli rivayetleri Bakara Suresi'nde daha önce zikretmiştik. Hamd ve lütuf Allah'a aittir.
القول الثاني: أن الساكتين كانوا من الهالكين.
İkinci görüş: Susanların helak olanlardan olduğu görüşüdür.
قال محمد بن إسحاق، عن داود بن الحصين، عن عكرمة، عن ابن عباس؛ أنه قال: ابتدعوا السبت فابتلوا فيه، فحرمت عليهم فيه الحيتان، فكانوا إذا كان يوم السبت، شرعت لهم الحيتان ينظرون إليها في البحر. فإذا انقضى السبت، ذهبت فلم تر حتى السبت المقبل، فإذا جاء السبت جاءت شرعا، فمكثوا ما شاء الله أن يمكثوا كذلك، ثم إن رجلا منهم أخذ حوتًا فخزم أنفه ثم، ضرب له وتدًا في الساحل، وربطه وتركه في الماء. فلما كان الغد، أخذه فشواه فأكله، ففعل ذلك وهم ينظرون ولا ينكرون، ولا ينهاه منهم أحد، إلا عصبة منهم نهوه، حتى ظهر ذلك في الأسواق، ففعل علانية. قال: فقالت طائفة للذين ينهونهم: (لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ) فقالوا: سخط أعمالهم (وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ * فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ) إلى قوله: (قِرَدَةً خَاسِئِينَ) قال ابن عباس: كانوا أثلاثًا: ثلث نهوا، وثلث قالوا: (لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ) وثلث أصحاب الخطيئة، فما نجا إلا الذين نهوا وهلك سائرهم.
Muhammed b. İshâk, Dâvûd b. el-Husayn'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o şöyle demiştir: Cumartesi gününü ihdas ettiler ve onunla imtihan edildiler; o günde balıklar kendilerine haram kılındı. Cumartesi günü olunca balıklar suyun yüzüne çıkar, onlar da denizde balıklara bakarlardı. Cumartesi bitince giderler ve bir sonraki cumartesiye kadar görünmezlerdi. Cumartesi gelince yine akın akın gelirlerdi. Allah'ın dilediği bir süre böyle kaldılar. Sonra içlerinden bir adam bir balık yakalayıp burnunu deldi, sahile bir kazık çaktı, onu bağlayıp suda bıraktı. Ertesi gün olunca onu alıp kızarttı ve yedi. İnsanlar bakıp hiçbir tepki göstermeksizin ve içlerinden meneden küçük bir topluluk hariç hiç kimse onu menetmeksizin bu işi yaptı; hatta bu durum çarşılarda açığa çıktı ve alenen yapıldı. Dedi ki: Bir grup, onları meneden kimselere: (لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ) 'Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' dediler. Onlar da: 'Yaptıkları işlere öfkelendiğimiz için (وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ * فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ) ve belki sakınırlar diye' dediler. Ayet (قِرَدَةً خَاسِئِينَ) 'Aşağılık maymunlar [olun]' kısmına kadar devam eder. İbn Abbâs dedi ki: Üç gruba ayrılmışlardı: Üçte biri menedenler, üçte biri: (لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ) 'Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' diyenler ve üçte biri de günahı işleyenlerdi. Sadece menedenler kurtuldu, geri kalanların hepsi helak oldu.
وهذا إسناد جيد عن ابن عباس، ولكن رجوعه إلى قول عكرمة في نجاة الساكتين، أولى من القول بهذا؛ لأنه تبين حالهم بعد ذلك، والله أعلم.
Bu, İbn Abbâs'tan gelen ceyyid bir isnaddır; fakat onun susanların kurtuluşu hususunda İkrime'nin görüşüne dönmüş olması, bu görüşü benimsemekten daha evladır; çünkü sonradan onların durumu açıklığa kavuşmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
وقوله تعالى: (وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ) فيه دلالة بالمفهوم على أن الذين بقوا نجوا.
Yüce Allah'ın: (وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ) "zulmedenleri ise şiddetli bir azap ile yakaladık" buyruğunda, mefhûm-i muhalif yoluyla geriye kalanların kurtulduğuna delalet vardır.
و (بَئِيسٍ) فيه قراءات كثيرة، ومعناه في قول مجاهد: "الشديد"، وفي رواية: "أليم". وقال قتادة: موجع. والكل متقارب، والله أعلم.
(بَئِيسٍ) [kelimesi] hakkında pek çok kıraat bulunmaktadır. Mücâhid'in kavline göre bunun anlamı: "şiddetli", bir rivayette de: "elem verici" demektir. Katâde ise: "can yakıcı" demiştir. [Bu anlamların] hepsi birbirine yakındır. En doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (خاسئين) أي: ذليلين حقيرين مهانين.
Allah Teâlâ'nın: (خاسئين) buyruğu; yani zelil, hor ve hakir kılınmış kimseler, demektir.
{وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧)}
{وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧)} “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerini en kötü azaba uğratacak kimseleri mutlaka göndereceğini bildirmişti. Şüphesiz Rabbin cezayı çok çabuk verendir ve şüphesiz O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
(تَأَذَّنَ) تَفَعَّل من الإذن أي: أعلم، قاله مجاهد. وقال غيره: أمر.
(تَأَذَّنَ) kelimesi, tefa‘‘ul babından olup el-izn (bildirme) kökündendir; yani bildirdi, demektir. Bunu Mücâhid söylemiştir. Başkası ise: "Emretti" demiştir.
وفي قوة الكلام ما يفيد معنى القسم من هذه اللفظة، ولهذا تُلُقِّيَت باللام في قوله: (لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ) أي: على اليهود (إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ) أي: بسبب عصيانهم ومخالفتهم أوامر الله وشرعه واحتيالهم على المحارم.
Sözün gelişinde bu lafızdan yemin anlamını veren bir kuvvet vardır; bu sebeple (لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ) "onların üzerine mutlaka gönderecektir" buyruğundaki lâm ile karşılanmıştır; yani isyanları, Allah'ın emirlerine ve şeriatına muhalefet etmeleri ve haramlar için hileye başvurmaları sebebiyle kıyamet gününe kadar Yahudilerin üzerine (إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ) "kendilerini en kötü azaba uğratacak kimseleri [gönderecektir]" demektir.
ويقال: إن موسى، ﵇، ضرب عليهم الخراج سبع سنين -وقيل: ثلاث عشرة سنة، وكان أول من ضرب الخراج. ثم كانوا في قهر الملوك من اليونانيين والكشدانيين والكلدانيين، ثم صاروا في قهر النصارى وإذلالهم وإياهم، أخذهم منهم الجزية والخراج، ثم جاء الإسلام، ومحمد، عليه أفضل الصلاة والسلام، فكانوا تحت صفاره وذمته يؤدون الخراج والجزى
Denilir ki: Mûsâ aleyhisselâm onlara yedi yıl -on üç yıl da denilmiştir- haraç koymuştur ve haraç koyan ilk kişi oydu. Sonra Yunan, Keşdânî ve Keldânî krallarının tahakkümü altında kaldılar. Ardından Hristiyanların tahakkümü ve zilleti altına girip onlara cizye ve haraç ödediler. Sonra İslam ve Muhammed -salât ve selâmın en üstünü onun üzerine olsun- geldi; böylece onun himayesi ve zimmeti altında cizye ve haraç ödediler .
قال العوفي، عن ابن عباس في تفسير هذه الآية قال: هي المسكنة، وأخذ الجزية منهم.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan bu ayetin tefsirinde şöyle dediğini nakletmiştir: "O, zillet ve onlardan cizye alınmasıdır."
وقال علي بن أبي طلحة، عنه: هي الجزية، والذين يسومهم سوء العذاب: محمد رسول الله ﷺ وأمته، إلى يوم القيامة.
Ali b. Ebî Talha, [İbn Abbâs'tan] nakletti: "O cizyedir; onlara azabın kötüsünü tattıracak olanlar ise kıyamet gününe kadar Allah'ın Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun ümmetidir."
وكذا قال سعيد بن جبير، وابن جُرَيْج، والسُّدِّي، وقتادة.
Saîd b. Cübeyr, İbn Cüreyc, es-Süddî ve Katâde de böyle demiştir.
وقال عبد الرزاق: عن مَعْمَر، عن عبد الكريم الجزري، عن سعيد بن المسيب قال: يستحب أن تبعث الأنباط في الجزية.
Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Abdülkerîm el-Cezerî'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti; dedi ki: Cizye toplamak için Nabatîlerin gönderilmesi müstehaptır.
قلت: ثم آخر أمرهم أنهم يخرجون أنصار الدجال، فيقتلهم المسلمون مع عيسى ابن مريم، ﵇، وذلك آخر الزمان.
Derim ki: Sonunda onların nihai durumu Deccâl'in yardımcıları olarak çıkmalarıdır; ahir zamanda Meryem oğlu Îsâ aleyhisselâm ile birlikte Müslümanlar onları öldürecektir.
وقوله: (إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ) أي: لمن عصاه وخالف [أمره و] شرعه، (وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ) أي: لمن تاب إليه وأناب.
Yüce Allah'ın: (إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ) buyruğu; yani kendisine isyan eden, [emrine ve] şeriatına muhalefet eden kimseler içindir. (وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ) buyruğu ise; yani O'na tövbe edip yönelen kimseler içindir.
وهذا من باب قرن الرحمة مع العقوبة، لئلا يحصل اليأس، فيقرن [الله] تعالى بين الترغيب والترهيب كثيرا؛ لتبقى النفوس بين الرجاء والخوف.
Bu, ümitsizlik hasıl olmasın diye rahmet ile cezanın birlikte anılması kabilindendir. Nitekim Yüce [Allah], nefislerin korku ile ümit arasında kalması için teşvik (terğîb) ile sakındırmayı (terhîb) çoğu zaman bir arada zikreder.
{وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الأَرْضِ أُمَمًا مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨) فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٦٩) وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠)}
{وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الأَرْضِ أُمَمًا مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨) فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٦٩) وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠)} “Biz onları yeryüzünde topluluklar halinde parça parça ayırdık. İçlerinden salih olanlar da vardı, bundan aşağı olanlar da. Belki dönerler diye onları iyiliklerle de kötülüklerle de sınadık. Onların ardından yerlerine öyle kötü bir nesil geçti ki Kitab'a vâris oldular; şu değersiz [dünyanın] geçici menfaatini alıyorlar ve: 'Nasıl olsa bağışlanacağız' diyorlardı. Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlardı. Allah hakkında haktan başkasını söylemeyeceklerine dair kendilerinden Kitap teminatı alınmamış mıydı? Üstelik onun içindekini okuyup öğrenmişlerdi de. Ahiret yurdu ise sakınanlar için daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? Kitab'a sımsıkı sarılanlara ve namazı dosdoğru kılanlara gelince, şüphesiz biz iyilik edenlerin ecrini zayi etmeyiz.”
يذكر تعالى أنه فرقهم في الأرض أمما، أي: طوائف وفرقًا، كما قال [تعالى] {وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ اسْكُنُوا الأَرْضَ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الآخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} [الإسراء: ١٠٤]
Yüce Allah onları yeryüzünde topluluklar halinde, yani fırkalar ve gruplar halinde dağıttığını zikretmektedir; nitekim [Yüce Allah] şöyle buyurmuştur : {وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ اسْكُنُوا الأَرْضَ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الآخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} [İsrâ: 104] “Ve onun ardından İsrâiloğullarına: 'Yeryüzünde oturun; ahiret vaadi geldiği zaman hepinizi bir araya toplayıp getireceğiz' dedik.”
(مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ) أي: فيهم الصالح وغير ذلك، كما قالت الجن: {وَأَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذَلِكَ كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا} [الجن: ١١]، (وَبَلَوْنَاهُمْ) أي: اختبرناهم (بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ) أي: بالرخاء والشدة، والرغبة والرهبة، والعافية والبلاء، (لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ)
(مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ) Yani: İçlerinde iyi olan da vardı, bundan başkası da. Nitekim cinler şöyle demiştir: {وَأَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذَلِكَ كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا} [Cin: 11] “Gerçekten bizden salih olanlar da vardır, bundan aşağı olanlar da; biz türlü türlü yollara ayrılmıştık.” (وَبَلَوْنَاهُمْ) "onları sınadık", (بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ) yani bollukla ve darlıkla, rağbet ve korkuyla, afiyet ve bela ile [sınadık], (لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ) "belki dönerler diye".
ثم قال تعالى: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الأدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ) يقول تعالى: فخلف من بعد ذلك الجيل الذين فيهم الصالح والطالح، خلف آخر لا خير فيهم، وقد ورثوا دراسة [هذا] الكتاب وهو التوراة -وقال مجاهد: هم النصارى -وقد يكون أعم من ذلك، (يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الأدْنَى) أي: يعتاضون عن بذل الحق ونشره بعَرَض الحياة الدنيا، ويسرفون أنفسهم ويعدونها بالتوبة، وكلما لاح لهم مثل الأول وقعوا فيه؛ ولهذا قال: (وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ) كما قال سعيد بن جبير: يعملون الذنب، ثم يستغفرون الله منه، فإن عرض ذلك الذنب أخذوه.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الأدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ) Yüce Allah buyuruyor ki: İçlerinde iyisi de kötüsü de bulunan o neslin ardından, kendilerinde hiçbir hayır bulunmayan başka bir nesil geldi. Onlar [bu] Kitab'ı, yani Tevrat'ı okuyup öğrenmeyi miras almışlardı -Mücâhid bunların Hristiyanlar olduğunu söylemiştir, ancak mana bundan daha genel de olabilir-. (يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الأدْنَى) Yani hakkı ortaya koyup yaymanın karşılığında dünya hayatının geçici menfaatini alırlar, nefislerini aşırı serbest bırakır ve kendilerine tövbe vaadinde bulunurlar; ilkinin benzeri her ne zaman karşılarına çıksa yine ona dalarlar. Bu sebeple: (وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ) buyurmuştur. Nitekim Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Günahı işlerler, sonra ondan dolayı Allah'tan bağışlanma dilerler; şayet o günah tekrar karşılarına çıkarsa yine onu alırlar.
وقول مجاهد في قوله: (يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الأدْنَى) قال: لا يشرف لهم شيء من الدنيا إلا أخذوه، حلالا كان أو حرامًا، ويتمنون المغفرة، ويقولون: (سَيُغْفَرُ لَنَا) وإن يجدوا عَرَضًا مثله يأخذوه.
Mücâhid'in: (يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الأدْنَى) buyruğu hakkındaki sözü şöyledir: "Dünyadan karşılarına helal veya haram ne çıksa onu mutlaka alırlar, bağışlanmayı temenni ederler ve: (سَيُغْفَرُ لَنَا) 'Nasıl olsa bağışlanacağız' derler; ona benzer bir menfaat bulsalar yine onu da alırlar."
وقال قتادة في: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ) أي: والله، لخلف سوء، ورثوا الكتاب بعد أنبيائهم ورسلهم، ورثهم الله وعهد إليهم، وقال الله في آية أخرى: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ} [مريم: ٥٩]، قال (يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الأدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا) تمنوا على الله أماني، وغرَّة يغترون بها، (وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ) لا يشغلهم شيء عن شيء، ولا ينهاهم شيء عن ذلك، كلما هف لهم شيء من [أمر] الدنيا أكلوه، ولا يبالون حلالا كان أو حرامًا.
Katâde: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ) "Onların ardından bir nesil geldi" buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Yani vallahi kötü bir nesil geldi! Peygamberlerinden ve elçilerinden sonra Kitab'a vâris oldular; Allah onları vâris kılmış ve onlara ahitte bulunmuştu. Allah başka bir ayette şöyle buyurmuştur: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ} [Meryem: 59] “Onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular.” (يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الأدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا) [Katâde] dedi ki: Allah'a karşı kuruntular beslediler ve kendilerini aldattıkları bir aldanışa kapıldılar. (وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ) Hiçbir şey onları başka bir şeyden alıkoymaz ve hiçbir şey onları bundan menetmezdi; dünya [işinden] karşılarına ufak bir şey dahi çıksa onu yerler, helal mi haram mı olduğuna aldırış etmezlerdi."
وقال السُّدِّي [في] قوله: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ) إلى قوله: (وَدَرَسُوا مَا فِيهِ) قال: كانت بنو إسرائيل لا يستقضون قاضيا إلا ارتشى في الحكم، وإن خيارهم اجتمعوا، فأخذ بعضهم على بعض العهود ألا يفعلوا ولا يرتشى، فجعل الرجل منهم إذا استقضى ارتشى، فيقال له: ما شأنك ترتشي في الحكم، فيقول: "سيغفر لي"، فتطعن عليه البقية الآخرون من بني إسرائيل فيما صنع، فإذا مات، أو نزع، وجعل مكانه رجل ممن كان يطعن عليه، فيرتشي. يقول: وإن يأت الآخرين عرض الدنيا يأخذوه.
es-Süddî, [Allah'ın]: (فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ) “Onların ardından bir nesil geldi” buyruğundan (وَدَرَسُوا مَا فِيهِ) “ve içindekini ders edinip okumuşlardı” buyruğuna kadar olan kısım hakkında şöyle demiştir: “İsrailoğulları birini kadı tayin ettiklerinde o kimse mutlaka hükümde rüşvet alırdı. Nihayet onların hayırlıları toplandılar ve bunu yapmamak, rüşvet almamak üzere birbirlerinden kesin söz aldılar. Ancak onlardan bir adam kadı tayin edildiğinde yine rüşvet aldı. Kendisine: 'Neden hüküm verirken rüşvet alıyorsun?' denilince, 'Nasıl olsa bağışlanırım' dedi. İsrailoğullarından geriye kalanlar da yaptığı bu işten ötürü onu kınadılar. Fakat o kişi vefat edince veya görevden alınınca, yerine vaktiyle onu kınayanlardan bir adam getirildiğinde o da rüşvet almaya başladı.” [es-Süddî] der ki: “Diğerlerine de bir dünya menfaati gelse onlar da onu alırlar.”
قال الله تعالى: (أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ) يقول تعالى منكرًا عليهم في صنيعهم هذا، مع ما أخذ عليهم من الميثاق ليبينن الحق للناس، ولا يكتمونه كقوله: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ} [آل عمران: ١٨٧]
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ) Yüce Allah, hakkı insanlara mutlaka açıklayıp onu gizlememeleri hususunda kendilerinden teminat alınmış olmasına rağmen bu yaptıklarını kınayarak şöyle buyurmaktadır; nitekim şu buyruk da böyledir: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ} [Âl-i İmrân: 187] “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve gizlemeyeceksiniz' diye söz almıştı. Onlar ise bunu arkalarına atıp az bir bedel karşılığında sattılar. Satın aldıkları şey ne kötüdür!”
وقال ابن جُرَيْج: قال ابن عباس: (أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ) قال: فيما يوجبون على الله من غفران ذنوبهم التي لا يزالون يعودون فيها، ولا يتوبون منها.
İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs: (أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ) buyruğu hakkında: "Sürekli işlemeye devam ettikleri ve tövbe etmedikleri günahlarının Allah tarafından bağışlanmasını O'na zorunlu kılmaları hususundadır" demiştir.
وقوله تعالى: (وَالدَّارُ الآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ) يرغبهم تعالى في جزيل ثوابه، ويحذرهم من وبيل عقابه، أي: وثوابي وما عندي خير لمن اتقى المحارم، وترك هوى نفسه، وأقبل على طاعة ربه.
Yüce Allah'ın: (وَالدَّارُ الآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ) buyruğu ile Allah Teâlâ onları bol sevabına rağbet ettirmekte ve şiddetli azabından sakındırmaktadır; yani: Benim sevabım ve katımda olanlar, haramlardan sakınan, nefsinin hevasını terk eden ve Rabbinin itaatine yönelen kimse için daha hayırlıdır.