وقد رواه البخاري في أماكن كثيرة من صحيحه، ومسلم في أحاديث الأنبياء من صحيحه، وأبو داود في كتاب "السنة" من سننه من طرق، عن عمرو بن يحيى بن عمارة بن أبي الحسن المازني الأنصاري المدني، عن أبيه، عن أبي سعيد سعد بن مالك بن سنان الخدري، به
Bunu Buhârî Sahîh'inin birçok yerinde, Müslim Sahîh'inin "Peygamberlerin Hadisleri" bölümünde, Ebû Dâvûd da Sünen'inin "Sünnet" kitabında muhtelif yollarla Amr b. Yahyâ b. Umâre b. Ebi'l-Hasen el-Mâzinî el-Ensârî el-Medenî'den, o babasından, o da Ebû Saîd Sa'd b. Mâlik b. Sinân el-Hudrî'den bu şekilde rivayet etmişlerdir .
وأما حديث أبي هريرة فقال الإمام أحمد في مسنده:
Ebû Hüreyre hadisine gelince; İmam Ahmed Müsned'inde şöyle demiştir:
حدثنا أبو كامل، حدثنا إبراهيم بن سعد، حدثنا ابن شهاب، عن أبي سلمة بن عبد الرحمن وعبد الرحمن الأعرج، عن أبي هريرة، ﵁، قال: استب رجلان: رجل من المسلمين، ورجل من اليهود، فقال المسلم: والذي اصطفى محمدًا على العالمين. وقال اليهودي: والذي اصطفى موسى على العالمين، فغضب المسلم على اليهودي فلطمه، فأتى اليهودي رسول الله ﷺ، فسأله فأخبره، فدعاه رسول الله ﷺ، فاعترف بذلك، فقال رسول الله ﷺ: "لا تخيروني على موسى؛ فإن الناس يصعقون يوم القيامة، فأكون أول من يفيق، فأجد موسى ممسكًا بجانب العرش، فلا أدري أكان ممن صعق فأفاق قبلي، أم كان ممن استثناه الله، ﷿". أخرجاه في الصحيحين، من حديث
Bize Ebû Kâmil rivayet etti, bize İbrâhîm b. Sa'd rivayet etti, bize İbn Şihâb, Ebû Seleme b. Abdirrahmân ve Abdurrahmân el-A'rec'den, onlar da Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet etti ki o şöyle demiştir: Biri Müslüman, diğeri Yahudi iki adam birbirine hakaret etti. Müslüman: "Muhammed'i âlemlere üstün kılan [Allah]'a yemin olsun!" dedi. Yahudi de: "Mûsâ'yı âlemlere üstün kılan [Allah]'a yemin olsun!" dedi. Bunun üzerine Müslüman, Yahudiye öfkelendi ve ona bir tokat attı. Yahudi, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gidip durumu şikâyet etti ve ona haber verdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) o [Müslümanı] çağırttı; o da bunu itiraf etti. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Beni Mûsâ'ya üstün tutmayın! Zira kıyamet gününde insanlar bayılacaklar; [aralarından] ilk kendine gelen (ayılan) ben olacağım. Bir de bakacağım ki Mûsâ Arş'ın bir kenarından tutmaktadır. Artık [o] bayılıp da benden önce ayılanlardan mıdır, yoksa Allah'ın (azze ve celle) [bayılmaktan] müstesna kıldığı kimselerden midir, bilemem.» İkisi (Buhârî ve Müslim) bunu Sahîhayn'da ... hadisinden tahrîc etmişlerdir.
الزهري، به
Zührî hadisinden bu şekilde tahrîc etmişlerdir .
وقد روى الحافظ أبو بكر بن أبي الدنيا، ﵀: أن الذي لطم اليهودي في هذه القضية هو أبو بكر الصديق، ﵁ ولكن تقدم في الصحيحين أنه رجل من الأنصار، وهذا هو أصح وأصرح، والله أعلم.
Hâfız Ebû Bekir b. Ebi'd-Dünyâ (rahimehullâh), bu olayda Yahudiye tokat atan kimsenin Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallâhu anh) olduğunu rivayet etmiştir . Ancak Sahîhayn'da onun Ensardan bir adam olduğu daha önce geçmişti; en sahih ve en açık olan da budur. Allah en doğrusunu bilir.
والكلام في قوله، ﵇: "لا تخيروني على موسى"، كالكلام على قوله: "لا تفضلوني على الأنبياء ولا على يونس بن متى"، قيل: من باب التواضع. وقيل: قبل أن يعلم بذلك. وقيل: نهى أن يفضل بينهم على وجه الغضب والتعصب. وقيل: على وجه القول بمجرد الرأي والتشهي، والله أعلم.
Peygamber'in (aleyhisselâm): "Beni Mûsâ'ya üstün tutmayınız" sözü hakkındaki açıklama, onun: "Beni peygamberlere ve Yûnus b. Mettâ'ya üstün tutmayınız" sözü hakkındaki açıklama gibidir. Bunun tevazu gereği olduğu söylenmiştir. Bunu bilmeden önce [söylediği] de söylenmiştir. Öfke ve taassup yoluyla aralarında üstünlük kurmanın yasaklandığı da söylenmiştir. Sırf şahsi görüş ve heva doğrultusunda söylenmesinin [yasaklandığı] da söylenmiştir. Allah en doğrusunu bilir.
وقوله: "فإن الناس يصعقون يوم القيامة"، الظاهر أن هذا الصعق يكون في عرصات القيامة، يحصل أمر يصعقون منه، والله أعلم به. وقد يكون ذلك إذا جاء الرب ﵎ لفصل القضاء، وتجلى للخلائق الملك الديان، كما صعق موسى من تجلي الرب، ﷿، ولهذا قال، ﵇: "فلا أدري أفاق قبلي أم جوزي بصعقة الطور"؟
Onun: "Zira kıyamet günü insanlar bayılacaklar" sözüne gelince; zahir olan şu ki bu bayılma, kıyamet meydanlarında meydana gelecektir. İnsanların kendisinden ötürü bayılacakları bir hadise gerçekleşecektir; onun ne olduğunu Allah en iyi bilir. Bu durum, Rab celle celâluhu hüküm vermek için geldiğinde ve Melik ve Deyyân olan [Allah] mahlûkata tecelli ettiğinde olabilir; nitekim Mûsâ da Rabbin azze ve celle tecellisinden dolayı bayılmıştır. İşte bu sebeple [Resûlullah] (aleyhisselâm): "Benden önce mi ayıldı, yoksa Tûr'daki bayılmasına karşılık mı sayıldı bilmiyorum?" buyurmuştur.
وقد روى القاضي عياض في أوائل كتابه "الشفاء" بسنده عن محمد بن محمد بن مرزوق: حدثنا قتادة، حدثنا الحسن، عن قتادة، عن يحيى بن وثاب، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "لما تجلى الله لموسى، ﵇، كان يبصر النملة على الصفا في الليلة الظلماء، مسيرة عشرة فراسخ" ثم قال: "ولا يبعد على هذا أن يختص نبيا بما ذكرناه من هذا الباب، بعد الإسراء والحظوة بما رأى من آيات ربه الكبرى.
Kâdı İyâz, eş-Şifâ adlı kitabının başlarında senediyle Muhammed b. Muhammed b. Merzûk'tan rivayet etmiştir: Bize Katâde rivayet etti, bize el-Hasen Katâde'den, o Yahyâ b. Vessâb'dan, o da Ebû Hüreyre'den, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Allah Mûsâ'ya (aleyhisselâm) tecelli ettiğinde, o kapkaranlık bir gecede on fersahlık mesafedeki kayanın üzerindeki karıncayı görürdü." Sonra şöyle demiştir: "Buna göre İsrâ'dan ve Rabbinin en büyük ayetlerinden gördüğü şeylerle nail olduğu üstünlükten sonra Peygamberimizin bu bâbdan zikrettiğimiz şeylerle hususi kılınması uzak bir ihtimal değildir."
انتهى ما قاله، وكأنه صحح هذا الحديث، وفي صحته نظر، ولا يخلو رجال إسناده من مجاهيل لا يعرفون، ومثل هذا إنما يقبل من رواية العدل الضابط عن مثله، حتى ينتهي إلى منتهاه، والله أعلم.
Onun sözü burada bitti. Sanki o bu hadisi sahih kabul etmiştir; oysa sıhhatinde eleştiriye açık yönler vardır ve isnadındaki raviler tanınmayan meçhul kimselerden hali değildir. Böyle bir şey ancak adil ve zapt sahibi bir ravinin kendisi gibi birinden rivayet etmesiyle, sonuna kadar ulaşması halinde kabul edilir. Allah en doğrusunu bilir.
{قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالاتِي وَبِكَلامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلا لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ (١٤٥)}
{قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالاتِي وَبِكَلامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلا لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ (١٤٥)} “[Allah] buyurdu: 'Ey Mûsâ! Risaletlerimle ve konuşmamla seni insanlar arasından seçtim. Sana verdiğimi al ve şükredenlerden ol.' Biz onun için levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şeyin açıklamasını yazdık. [Ona:] 'Onu kuvvetle tut, kavmine de onun en güzelini tutmalarını emret! Size yoldan çıkmışların yurdunu göstereceğim' [dedik].”
يذكر تعالى أنه خاطب موسى [﵇] بأنه اصطفاه على عالمي زمانه برسالاته وبكلامه تعالى ولا شك أن محمدًا ﷺ سيد ولد آدم من الأولين والآخرين؛ ولهذا اختصه الله بأن
Allah Teâlâ, Mûsâ'ya [aleyhisselâm] risaletleri ve Kendisiyle [vasıtasız] konuşması ile onu kendi döneminin âlemlerine üstün ve seçkin kıldığını hitap ettiğini zikretmektedir. Şüphe yok ki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, öncekilerin ve sonrakilerin [tüm] Âdemoğlunun efendisidir. Bu sebeple Allah onu,
جعله خاتم الأنبياء والمرسلين، التي تستمر شريعته إلى قيام الساعة، وأتباعه أكثر من أتباع سائر الأنبياء والمرسلين كلهم، وبعده في الشرف والفضل إبراهيم الخليل، ﵇، ثم موسى [بن عمران] كليم الرحمن، ﵇؛ ولهذا قال الله تعالى له: (فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ) أي: من الكلام [والوحي] والمناجاة (وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ) أي: على ذلك، ولا تطلب ما لا طاقة لك به.
şeriatı kıyamete kadar sürecek olan peygamberlerin ve resullerin sonuncusu kılmakla ve ona tabi olanları diğer bütün peygamberlere ve resullere tabi olanlardan daha çok yapmakla hususi kılmıştır. Ondan sonra şeref ve fazilet bakımından İbrâhim el-Halîl (aleyhisselâm), sonra da Rahmân'ın kelîmi olan Mûsâ [b. İmrân] (aleyhisselâm) gelir. Bu sebeple Allah Teâlâ ona: (فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ) “Sana verdiğimi al” yani sözden, [vahiyden] ve münacattan [sana verdiğimi al]; (وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ) “ve şükredenlerden ol” yani buna karşılık [şükret] ve güç yetiremeyeceğin şeyi isteme, buyurmuştur.
ثم أخبر تعالى أنه كتب له في الألواح من كل شيء موعظة وتفصيلا لكل شيء، قيل: كانت الألواح من جوهر، وأن الله تعالى كتب له فيها مواعظ وأحكاما مفصلة مبينة للحلال والحرام، وكانت هذه الألواح مشتملة على التوراة التي قال الله [تعالى] فيها: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الأُولَى بَصَائِرَ لِلنَّاسِ} [القصص: ٤٣]
Sonra Allah Teâlâ, levhalarda onun için her şeyden bir öğüt ve her şeyin açıklamasını yazdığını haber vermiştir. Levhaların cevherden olduğu ve Allah Teâlâ'nın orada onun için helali ve haramı açıklayıp beyan eden öğütler ve tafsilatlı hükümler yazdığı söylenmiştir. Bu levhalar, Allah [Teâlâ]'nın hakkında: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الأُولَى بَصَائِرَ لِلنَّاسِ} [القصص: ٤٣] “Andolsun biz, ilk nesilleri helak ettikten sonra Mûsâ'ya insanlar için basiretler olarak Kitab'ı verdik” buyurduğu Tevrat'ı ihtiva etmekteydi.
وقيل: الألواح أعطيها موسى قبل التوراة، فالله أعلم. وعلى كل تقدير كانت كالتعويض له عما سأل من الرؤية ومنع منه، والله أعلم.
Levhaların Mûsâ'ya Tevrat'tan önce verildiği de söylenmiştir; en doğrusunu Allah bilir. Her halükârda bu , onun istemiş olduğu fakat menedildiği görme talebine karşılık bir bedel gibiydi. Allah en doğrusunu bilir.
وقوله: (فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ) أي: بعزم على الطاعة (وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا) قال سفيان بن عيينة: حدثنا أبو سعد عن عكرمة، عن ابن عباس قال: أمر موسى ﵇ -أن يأخذ بأشد ما أمر قومه.
O'nun: (فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ) “Onu kuvvetle tut” kavli, yani itaatteki bir azimle [tut] demektir. (وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا) “kavmine de onun en güzelini tutmalarını emret” kavli hakkında Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: Bize Ebû Sa'd İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Mûsâ'ya (aleyhisselâm), kavmine emrettiği şeylerin en ağır olanını tutması emredildi.
وقوله: (سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ) أي: سترون عاقبة من خالف أمري، وخرج عن طاعتي، كيف يصير إلى الهلاك والدمار والتباب؟
O'nun: (سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ) “Size yoldan çıkmışların yurdunu göstereceğim” kavli, yani emrime muhalefet edip itaatimden çıkan kimsenin akıbetinin helake, yıkıma ve hüsrana nasıl vardığını göreceksiniz demektir.
قال ابن جرير: وإنما قال: (سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ) كما يقول القائل لمن يخاطبه: "سأريك غدا إلام يصير إليه حال من خالف أمري"، على وجه التهديد والوعيد لمن عصاه وخالف أمره.
İbn Cerîr şöyle demiştir: [Allah] kendisine isyan edip emrine muhalefet eden kimseye tehdit ve vaîd kabilinden, bir kimsenin muhatabına: "Emrime karşı gelenin halinin yarın neye varacağını sana göstereceğim" dediği gibi, yalnızca: (سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ) “Size yoldan çıkmışların yurdunu göstereceğim” buyurmuştur.
ثم نقل معنى ذلك عن مجاهد، والحسن البصري.
Sonra bu anlamı Mücâhid ve Hasen-i Basrî'den nakletmiştir.
وقيل: معناه (سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ) أي: من أهل الشام، وأعطيكم إياها. وقيل: منازل قوم فرعون، والأول أولى، والله أعلم؛ لأن هذا كان بعد انفصال موسى وقومه عن بلاد مصر، وهو خطاب لبني إسرائيل قبل دخولهم التيه، والله أعلم.
Bunun manasının: (سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ) “Size yoldan çıkmışların yurdunu göstereceğim” yani Şam halkından olanların [yurdunu göstereceğim] ve onu size vereceğim, şeklinde olduğu söylenmiştir. Firavun kavminin konak yerleri olduğu da söylenmiştir. Birincisi daha evladır; Allah en doğrusunu bilir. Çünkü bu, Mûsâ ve kavminin Mısır topraklarından ayrılmasından sonra vuku bulmuştur ve Tîh çölüne girmeden önce İsrailoğullarına yönelik bir hitaptır. Allah en doğrusunu bilir.
{سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِهَا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ (١٤٦) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٤٧)}
{سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِهَا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ (١٤٦) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٤٧)} “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım. Onlar her ayeti görseler de ona inanmazlar. Doğru yolu görseler onu yol edinmezler; azgınlık yolunu görseler onu yol edinirler. Bu, onların ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil olmaları sebebiyledir. Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanların amelleri boşa gitmiştir. Onlar yaptıklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?”
يقول تعالى: (سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ) أي: سأمنع فهم الحجج
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ) “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım.” Yani: Hüccetleri anlamayı
والأدلة على عظمتي وشريعتي وأحكامي قلوب المتكبرين عن طاعتي، ويتكبرون على الناس بغير حق، أي: كما استكبروا بغير حق أذلهم الله بالجهل، كما قال تعالى: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} [الأنعام: ١١٠] وقال تعالى: {فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} [الصف: ٥]
yani onlar haksız yere kibirlendikleri gibi, Allah da onları cehaletle zelil kılmıştır; nitekim Allah Teâlâ: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} [الأنعام: ١١٠] “İlk defasında ona iman etmedikleri gibi, onların kalplerini ve gözlerini ters çeviririz” buyurmuştur. Allah Teâlâ yine: {فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} [الصف: ٥] “Onlar yoldan sapınca, Allah da onların kalplerini saptırdı” buyurmuştur.
وقال بعض السلف: لا ينال العلم حيي ولا مستكبر.
Selef'ten bazıları şöyle demiştir: İlim, ne utangaç ne de kibirli kimseye nasip olur.
وقال آخر: من لم يصبر على ذل التعلم ساعة، بقي في ذل الجهل أبدا.
Bir başkası da şöyle demiştir: Bir saat öğrenmenin zilletine katlanmayan kimse, ebediyen cehaletin zilleti içinde kalır.
وقال سفيان بن عُيَينة في قوله: (سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ) قال: أنزع عنهم فهم القرآن، وأصرفهم عن آياتي.
Süfyân b. Uyeyne: (سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ) “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım” kavli hakkında şöyle demiştir: Onlardan Kur'an'ı anlamayı söküp alırım ve onları ayetlerimden uzaklaştırırım.
قال ابن جرير: وهذا يدل على أن هذا خطاب لهذه الأمة
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bu, söz konusu hitabın bu ümmete yönelik olduğuna delalet eder .
قلت: ليس هذا بلازم؛ لأن ابن عيينة إنما أراد أن هذا مطرد في حق كل أمة، ولا فرق بين أحد وأحد في هذا، والله أعلم.
Ben derim ki: Bu zorunlu değildir; zira İbn Uyeyne bunun her ümmet hakkında geçerli olduğunu ve bu hususta hiç kimse arasında fark bulunmadığını kastetmiştir. Allah en doğrusunu bilir.
وقوله: (وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِهَا) كما قال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [يونس: ٩٦، ٩٧].
O'nun: (وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِهَا) “Onlar her ayeti görseler de ona inanmazlar” kavli, nitekim Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [يونس: ٩٦، ٩٧] “Şüphesiz haklarında Rabbinin kelimesi gerçekleşmiş olanlar inanmazlar; kendilerine her türlü ayet gelse bile, ta o can yakıcı azabı görünceye kadar” buyurduğu gibidir.
وقوله: (وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلا) أي: وإن ظهر لهم سبيل الرشد، أي: طريق النجاة لا يسلكوها، وإن ظهر لهم طريق الهلاك والضلال يتخذوه سبيلا.
O'nun: (وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلا) “Doğru yolu görseler onu yol edinmezler” kavli, yani onlara rüşd yolu, yani kurtuluş yolu açıkça belirse ona girmezler; fakat onlara helak ve dalalet yolu belirse onu yol edinirler demektir.
ثم علل مصيرهم إلى هذه الحال بقوله: (ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا) أي: كذبت بها قلوبهم، (وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ) أي: لا يعلمون شيئًا مما فيها.
Sonra onların bu hale dönüşmelerini: (ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا) “Bu, onların ayetlerimizi yalanlamaları... sebebiyledir” yani kalplerinin onları yalanlaması ve (وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ) “ve onlardan gafil olmaları [sebebiyledir]” yani içindekilerden hiçbir şey bilmemeleri sebebiyle [olduğunu belirterek] gerekçelendirmiştir.
وقوله: (وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ) أي: من فعل منهم ذلك واستمر عليه إلى الممات، حبط عمله.
O'nun: (وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ) “Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanların amelleri boşa gitmiştir” kavli, yani onlardan kim bunu yapar ve ölünceye kadar bunun üzerinde devam ederse ameli boşa gider demektir.
وقوله: (هَلْ يُجْزَوْنَ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) أي: إنما نجازيهم بحسب أعمالهم التي أسلفوها، إن خيرًا فخير وإن شرًا فشر، وكما تدين تدان.
O'nun: (هَلْ يُجْزَوْنَ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) “Onlar yaptıklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?” kavli, yani Biz onları ancak önceden işlemiş oldukları amellerine göre cezalandırırız; iyilik ise iyilik, kötülük ise kötülüktür ve nasıl yaparsan öyle karşılık görürsün demektir.
{وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلا اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ (١٤٨) وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ (١٤٩)}
{وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلا اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ (١٤٨) وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ (١٤٩)} “Mûsâ'nın kavmi onun ardından zinet eşyalarından, böğürmesi olan bir buzağı heykelini [ilah] edindiler. Görmediler mi ki o kendileriyle konuşmuyor ve onlara bir yol göstermiyor? Onu [ilah] edindiler ve zalimlerden oldular. Pişman olup da kendilerinin gerçekten sapmış olduklarını görünce: 'Eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa, mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz' dediler.”
يخبر تعالى عن ضلال من ضل من بني إسرائيل في عبادتهم العجل، الذي اتخذه لهم السامري من حلي القبط، الذي كانوا استعاروه منهم، فشكل لهم منه عجلا ثم ألقى فيه القبضة من التراب التي أخذها من أثر فرس جبريل، ﵇، فصار عجلا جسدا له خوار، و"الخوار" صوت البقر.
Allah Teâlâ, İsrâiloğulları'ndan sapan kimselerin, Kıptîlerden ödünç almış oldukları ziynet eşyalarından Sâmirî'nin kendileri için yaptığı buzağıya taparak düştükleri sapıklığı haber vermektedir. [Sâmirî] onlara bu [ziynetlerden] bir buzağı şekillendirmiş, ardından Cebrâîl'in -aleyhisselâm- atının izinden aldığı bir avuç toprağı içine atmıştı; böylece o, böğürmesi olan cesetleşmiş [canlı] bir buzağı haline gelmişti. Huvâr (الخوار) ise sığır sesi demektir.
وكان هذا منهم بعد ذهاب موسى [﵇] لميقات ربه تعالى، وأعلمه الله تعالى بذلك وهو على الطور، حيث يقول تعالى إخبارا عن نفسه الكريمة: {قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ} [طه: ٨٥]
Onların bu davranışı, Mûsâ'nın [aleyhisselâm] Rabbi Teâlâ'nın belirlediği vakte gitmesinden sonra olmuştu. Nitekim Allah Teâlâ, Mûsâ Tûr'da iken yüce zatını haber vererek şöyle buyurmuştur: {قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ} [طه: ٨٥] “[Allah] buyurdu: 'Şüphesiz biz senden sonra kavmini imtihan ettik ve Sâmirî onları saptırdı.'”
وقد اختلف المفسرون في هذا العجل: هل صار لحما ودما له خوار؟ أو استمر على كونه من ذهب، إلا أنه يدخل فيه الهواء فيصوت كالبقر؟ على قولين، والله أعلم. ويقال: إنهم لما صَوّت لهم العجل رَقَصُوا حوله وافتتنوا به، {فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ} [طه: ٨٨] فقال الله تعالى: {أَفَلا يَرَوْنَ أَلا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلا وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعًا} [طه: ٨٩]
Müfessirler bu buzağı hakkında; böğürmesi olan et ve kemikten [bir canlıya] mı dönüştü, yoksa içine hava girip sığır gibi ses çıkaran altından bir heykel olarak kalmaya devam mı etti hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir; Allah en doğrusunu bilir. Denilir ki: Buzağı onlara ses verince etrafında dans etmişler ve onunla fitneye düşmüşlerdir. {فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ} [طه: ٨٨] “Bunun üzerine: 'Bu sizin ilahınızdır ve Mûsâ'nın ilahıdır, fakat o unuttu' dediler.” Allah Teâlâ da: {أَفَلا يَرَوْنَ أَلا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلا وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعًا} [طه: ٨٩] “Onlar görmüyorlar mı ki o kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor ve onlara ne bir zarar ne de bir fayda vermeye güç yetirebiliyor?” buyurmuştur.
وقال في هذه الآية الكريمة: (أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلا) ينكر تعالى عليهم في ضلالهم بالعجل، وذُهُولهم عن خالق السماوات والأرض وربّ كل شيء ومليكه، أن عبدوا معه عجلا جسدًا له خُوَار لا يكلمهم، ولا يرشدهم إلى خير. ولكن غَطَّى على أعيُن بصائرهم عَمَى الجهل والضلال، كما تقدم من رواية الإمام أحمد وأبو داود، عن أبي الدرداء قال: قال رسول الله ﷺ: "حبك الشيء يُعْمي ويُصِم"
Bu yüce ayette ise: (أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلا) “Görmediler mi ki o kendileriyle konuşmuyor ve onlara bir yol göstermiyor?” buyurmuştur. Allah Teâlâ, buzağı sebebiyle sapmaları ve göklerin ve yerin yaratıcısı, her şeyin Rabbi ve Mâliki olan Allah'tan gafil olup O'nunla birlikte kendileriyle konuşmayan ve onları hiçbir hayra iletmeyen böğürtülü bir buzağı heykeline tapmaları sebebiyle onları kınamaktadır. Fakat cehalet ve dalaletin körlüğü onların kalp gözlerini örtmüştür ; nitekim daha önce İmam Ahmed ve Ebû Dâvûd'un Ebü'd-Derdâ'dan rivayet ettiği üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bir şeyi sevmen [seni] kör ve sağır eder."
وقوله: (وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ) أي: ندموا على ما فعلوا، (وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا) وقرأ بعضهم: "لئن لم ترحمنا" بالتاء المثناة من فوق، "ربنا" منادى، "وتَغْفِر لنا"، (لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ) أي: من الهالكين وهذا اعتراف منهم بذنبهم والتجاء إلى الله ﷿.
O'nun: (وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ) “Pişman olup da...” yani yaptıklarına pişman olduklarında; (وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا) “kendilerinin gerçekten sapmış olduklarını görünce: 'Eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa...' dediler” kavli; bazısı üstten iki noktalı te ile "Eğer bize merhamet etmezsen", münada olarak "Rabbimiz" ve "bizi bağışlamazsan" şeklinde okumuştur; (لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ) “mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz” yani helak olanlardan [oluruz, dediler]. Bu, onların günahlarını itiraf etmeleri ve Allah'a azze ve celle sığınmalarıdır.
{وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الأَعْدَاءَ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (١٥٠) قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلأَخِي وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (١٥١)}
{وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الأَعْدَاءَ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (١٥٠) قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلأَخِي وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (١٥١)} “Mûsâ, öfkeli ve üzüntülü olarak kavmine döndüğünde: 'Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız! Rabbinizin emrini [beklemeyip] acele mi ettiniz?' dedi. Levhaları attı ve kardeşinin başından tutup kendine doğru çekmeye başladı. [Hârun]: 'Ey anamın oğlu! Gerçekten bu kavim beni zayıf düşürdü ve neredeyse beni öldüreceklerdi. Düşmanları bana güldürme ve beni o zalimler kavmiyle bir tutma!' dedi. [Mûsâ]: 'Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla, bizi rahmetine kabul et; sen merhametlilerin en merhametlisisin' dedi.”
يخبر تعالى أن موسى، ﵇، رجع إلى قومه من مناجاة ربه تعالى وهو غضبان أسف.
Allah Teâlâ, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) Rabbi Teâlâ ile münacattan kavmine öfkeli ve son derece kederli olarak döndüğünü haber vermektedir.
قال أبو الدرداء "الأسف": أشد الغضب.
Ebü'd-Derdâ: "el-Esef (الأسف), öfkenin en şiddetlisidir" demiştir.
(قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي) يقول: بئس ما صنعتم في عبادتكم العجل بعد أن ذهبت وتركتكم.
(قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي) “'Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız!' dedi” buyurmaktadır; yani: Ben gidip sizi bıraktıktan sonra buzağıya taparak ne kötü bir iş yaptınız, demektedir.
وقوله: (أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ)؟ يقول: استعجلتم مجيئي إليكم، وهو مقدر من الله تعالى.
O'nun: (أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ) “Rabbinizin emrini [beklemeyip] acele mi ettiniz?” kavli; yani: Benim size gelişim Allah Teâlâ tarafından takdir edilmiş iken siz acele mi ettiniz? demektedir.
وقوله: (وَأَلْقَى الألْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ) قيل: كانت الألواح من زُمُرُّد. وقيل: من
O'nun: { وَأَلْقَى الألْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ } “[Mûsâ] levhaları attı ve kardeşini başından tutup kendisine doğru çekmeye başladı” kavli [hakkında]; levhaların zümrütten olduğu söylenmiştir. Şundan olduğu da söylenmiştir:
ياقوت. وقيل: من بَرَد وفي هذا دلالة على ما جاء في الحديث: "ليس الخبر كالمعاينة"
yakuttan olduğu da söylenmiştir. Doludan olduğu da söylenmiştir. Bunda hadiste geçen: "Haber almak bizzat görmek gibi değildir" ifadesine bir delalet vardır.
ثم ظاهر السياق أنه إنما ألقى الألواح غضبًا على قومه، وهذا قول جمهور العلماء سلفا وخلفا. وروى ابن جرير عن قتادة في هذا قولا غريبًا، لا يصح إسناده إلى حكاية قتادة، وقد رَدّه ابن عطية وغير واحد من العلماء، وهو جدير بالرد، وكأنه تَلَقَّاه قتادة عن بعض أهل الكتاب، وفيهم كذابون ووَضّاعون وأفاكون وزنادقة.
Siyakın zahirine göre levhaları kavmine duyduğu öfkeden dolayı atmıştır; seleften ve haleften ulemanın cumhurunun görüşü de budur. İbn Cerîr bu hususta Katâde'den garip bir söz rivayet etmiştir ki senedi Katâde'nin anlatımına sahih olarak ulaşmaz; nitekim İbn Atiyye ve birden fazla âlim bunu reddetmiştir ve reddedilmeye de layıktır. Sanki Katâde bunu, içlerinde yalancıların, uydurmacıların, iftiracıların ve zındıkların bulunduğu bazı Ehl-i Kitap'tan almıştır.
وقوله: (وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ) خوفًا أن يكون قد قَصَّر في نهيهم، كما قال في الآية الأخرى: {قَالَ يَا هَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا * أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي * قَالَ يَا ابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي} [طه: ٩٢ - ٩٤] وقال هاهنا: (ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الأعْدَاءَ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) أي: لا تَسُقني مَسَاقهم، ولا تخلطني معهم وإنما قال: (ابْنَ أُمَّ)؛ لتكون أرأف وأنجع عنده، وإلا فهو شقيقه لأبيه وأمه فلما تحقق موسى، ﵇، براءة ساحة هارون [﵇] كما قال تعالى: {وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هَارُونُ مِنْ قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي} [طه: ٩٠] فعند ذلك قال موسى: (رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلأخِي وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ)
O'nun: (وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ) “ve kardeşinin başından tutup kendine doğru çekmeye başladı” kavli; onları menetmede kusur etmiş olabileceği korkusundan dolayıdır. Nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: {قَالَ يَا هَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا * أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي * قَالَ يَا ابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي} [طه: ٩٢ - ٩٤] “[Mûsâ:] 'Ey Hârûn! Onların saptıklarını gördüğün zaman bana uymaktan seni alıkoyan neydi? Emrime karşı mı geldin?' dedi. [Hârûn:] 'Ey anamın oğlu! Sakalımı ve başımı tutma! Doğrusu ben: İsrâiloğullarının arasına ayrılık soktun, sözüme bakmadın, demenden korktum' dedi.” Burada ise şöyle buyurmuştur: (ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الأعْدَاءَ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) “[Hârûn]: 'Ey anamın oğlu! Gerçekten bu kavim beni zayıf düşürdü ve neredeyse beni öldüreceklerdi. Düşmanları bana güldürme ve beni o zalimler kavmiyle bir tutma!' [dedi]” yani beni onların gittiği yola sevk etme ve beni onlarla bir tutma [demektir]. Onun nezdinde daha şefkatli ve daha etkili olsun diye yalnızca: (ابْنَ أُمَّ) “Ey anamın oğlu” demiştir; yoksa o hem anne hem baba bir öz kardeşidir. Mûsâ (aleyhisselâm), Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هَارُونُ مِنْ قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي} [طه: ٩٠] “Andolsun Hârûn daha önce onlara: 'Ey kavmim! Siz bununla sadece imtihan edildiniz. Şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır; öyleyse bana uyun ve emrime itaat edin' demişti” buyurduğu gibi Hârûn'un [aleyhisselâm] suçsuz olduğunu anlayınca; işte o zaman Mûsâ: (رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلأخِي وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ) “Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla, bizi rahmetine kabul et; sen merhametlilerin en merhametlisisin” dedi.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن محمد بن الصباح، حدثنا عفان، حدثنا أبو عَوَانة، عن أبي بِشْر، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: قال النبي ﷺ "يرحم الله موسى، ليس المعاين كالمخبر؛ أخبره ربه، ﷿، أن قومه فتنوا بعده، فلم يلق الألواح، فلما رآهم وعاينهم ألقى الألواح"
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize el-Hasen b. Muhammed b. es-Sabbâh rivayet etti, bize Affân rivayet etti, bize Ebû Avâne Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah Mûsâ'ya rahmet etsin ; bizzat gören, haber alan gibi değildir. Rabbi azze ve celle ona kavminin kendisinden sonra fitneye düştüğünü haber verdi de o levhaları atmadı; fakat onları görüp bizzat müşahede edince levhaları attı."
{إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ (١٥٢) وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِهَا وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٥٣)}
{إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ (١٥٢) وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِهَا وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٥٣)} “Şüphesiz buzağıyı [ilah] edinenlere, Rablerinden bir gazap ve dünya hayatında bir zillet erişecektir. İftira edenleri işte böyle cezalandırırız. Kötülükleri işleyip de sonra ardından tövbe eden ve iman edenlere gelince, şüphesiz Rabbin bundan sonra elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
أما الغضب الذي نال بني إسرائيل في عبادة العجل، فهو أن الله تعالى لم يقبل لهم توبة، حتى قَتَل بعضهم بعضًا، كما تقدم في سورة البقرة: {فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} [البقرة: ٥٤]
Buzağıya tapmaları sebebiyle İsrâiloğullarına erişen gazaba gelince; daha önce Bakara Suresi'nde: {فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} [البقرة: ٥٤] “Hemen Yaratıcınıza tövbe edin de nefislerinizi öldürün. Bu, Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır. Böylece [Allah] tövbenizi kabul etti. Şüphesiz O, tövbeleri çok kabul edendir, çok merhamet edendir” ayetinde geçtiği üzere, Allah Teâlâ bir kısmı diğer bir kısmını öldürünceye kadar onların tövbesini kabul etmemiştir.
وأما الذلة فأعقبهم ذلك ذلا وصغارًا في الحياة الدنيا، وقوله: (وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ) نائلة
Zillete gelince; bu durum dünya hayatında onların ardından bir zillet ve aşağılanma getirdi. {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ} “İftira edenleri işte böyle cezalandırırız” [ayeti ise]
لكل من افترى بدعة، فإن ذُلَّ البدعة ومخالفة الرسالة متصلة من قلبه على كتفيه، كما قال الحسن البصري: إن ذل البدعة على أكتافهم، وإن هَمْلَجَت بهم البغلات، وطقطقت بهم البراذين.
Her bir bidat uyduran kimseye [erişicidir]. Zira bidatin ve peygamberlik mesajına muhalefetin zilleti, onun kalbinden omuzlarına kadar yapışıktır. Nitekim el-Hasen el-Basrî şöyle demiştir: "Katırları onları rahvan yürütse ve eğerli atları nallarını şakırdatarak yürüse de bidatin zilleti onların omuzlarındadır."
وهكذا روى أيوب السَّخْتَيَاني، عن أبي قِلابة الجَرْمي، أنه قرأ هذه الآية: (وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ) قال: هي والله لكل مفتر إلى يوم القيامة.
Eyyûb es-Sahtiyânî, Ebû Kılâbe el-Cermî'den nakletmiştir ki o, (وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ) “İftira edenleri işte böyle cezalandırırız” ayetini okuyup şöyle demiştir: "Vallahi bu, kıyamet gününe kadar her iftiracı içindir."
وقال سفيان بن عيينة: كل صاحب بدعة ذليل.
Süfyân b. Uyeyne de: "Her bidat sahibi zelildir" demiştir.
ثم نبه تعالى عباده وأرشدهم إلى أنه يقبل توبة عباده من أي ذنب كان، حتى ولو كان من كفر أو شرك أو نفاق أو شقاق؛ ولهذا عقب هذه القصة بقوله: (وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِهَا وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ) أي: يا محمد، يا رسول الرحمة ونبي النور (مِنْ بَعْدِهَا) أي: من بعد تلك الفعلة (لَغَفُورٌ رَحِيمٌ)
Sonra Allah Teâlâ, ister küfür, şirk, nifak veya tefrika olsun, kullarının hangi günahtan olursa olsun tövbesini kabul edeceğini onlara hatırlatıp yol göstermiştir. Bu sebeple bu kıssanın ardından: (وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِهَا وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ) “Kötülükleri işleyip de sonra ardından tövbe eden ve iman edenlere gelince, şüphesiz Rabbin” yani: Ey Muhammed, ey rahmet elçisi ve nur peygamberi! (مِنْ بَعْدِهَا) “bundan sonra” yani o fiilden sonra (لَغَفُورٌ رَحِيمٌ) “elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyurmuştur.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا مسلم بن إبراهيم، حدثنا أبان، حدثنا قتادة، عن عَزْرَة عن الحسن العُرَفي، عن عَلْقَمة، عن عبد الله بن مسعود؛ أنه سئل عن ذلك -يعني عن الرجل يزني بالمرأة، ثم يتزوجها -فتلا هذه الآية: (وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِهَا وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ) فتلاها عبد الله عشر مرات، فلم يأمرهم بها ولم ينههم عنها.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam rivayet etti, bize Müslim b. İbrâhîm rivayet etti, bize Ebân rivayet etti, bize Katâde Azre'den , o el-Hasen el-Urafî'den, o Alkame'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet etti; kendisine bu durum -yani bir kadınla zina edip sonra onunla evlenen adam- sorulduğunda şu ayeti okudu: (وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِهَا وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ) “Kötülükleri işleyip de sonra ardından tövbe eden ve iman edenlere gelince, şüphesiz Rabbin bundan sonra elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. Abdullah bunu on defa okudu; ne bunu onlara emretti ne de onları bundan nehyetti.
{وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الأَلْوَاحَ وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ (١٥٤)}
{وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الأَلْوَاحَ وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ (١٥٤)} “Mûsâ'nın öfkesi yatışınca levhaları aldı. Onların bir nüshasında Rablerinden korkanlar için bir hidayet ve rahmet vardı.”
يقول تعالى: (وَلَمَّا سَكَتَ) أي: سكن (عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ) أي: غضبه على قومه (أَخَذَ الألْوَاحَ) أي: التي كان ألقاها من شدة الغضب على عبادتهم العجل، غيرةً لله وغضبًا له (وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ)
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (وَلَمَّا سَكَتَ) yani dindiğinde, (عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ) yani kavmine olan öfkesi [dindiğinde], (أَخَذَ الألْوَاحَ) yani buzağıya tapmaları sebebiyle Allah için duyduğu gayret ve öfkenin şiddetinden yere atmış olduğu levhaları aldı; (وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ) “Onların bir nüshasında bir hidayet ve rahmet vardı”.
يقول كثير من المفسرين: إنها لما ألقاها تكسرت، ثم جمعها بعد ذلك؛ ولهذا قال بعض السلف: فوجد فيها هدى ورحمة. وأما التفصيل فذهب، وزعموا أن رضاضها لم يزل موجودا في خزائن الملوك لبني إسرائيل إلى الدولة الإسلامية، والله أعلم بصحة هذا. وأما الدليل القاطع على أنها تكسرت حين ألقاها، وهي من جوهر الجنة فقد أخبر [الله] تعالى أنه لما أخذها بعد ما ألقاها وجد فيها هدى ورحمة.
Müfessirlerin çoğu, o levhaları yere attığında kırıldıklarını, sonra onları topladığını söylemektedir. Bu yüzden Selef'ten bazıları: "Onlarda hidayet ve rahmet buldu; detaylı hükümler ise gitti" demiştir. Kırık parçalarının İsrâiloğulları krallarının hazinelerinde İslam devletine kadar mevcut olduğunu iddia etmişlerdir; bunun doğruluğunu Allah daha iyi bilir. Cennet cevherinden olan bu levhaların yere attığında kırıldığına dair kesin delile gelince; [Allah] Teâlâ Mûsâ'nın onları attıktan sonra geri aldığında içlerinde hidayet ve rahmet bulduğunu haber vermiştir.
(لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ) ضمن الرهبة معنى الخضوع؛ ولهذا عدَّاها باللام. وقال قتادة: في قوله تعالى: (أَخَذَ الألْوَاحَ) قال: رب، إني أجدُ في الألواح أمة خير أمة أخرجت للناس، يأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر، فاجعلهم أمتي. قال: تلك أمة أحمد. قال: رب، إني أجد في الألواح أمة هم الآخرون -أي آخرون في الخَلْقِ -السابقون في دخول الجنة،
{لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ} “Rablerinden korkanlar için...” [ifadesinde geçen] rehbet (korku) kelimesine boyun eğme (hudû‘) anlamı yüklenmiştir; bundan dolayı [fiil] lâm harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır. Katâde, Allah Teâlâ'nın: {أَخَذَ الألْوَاحَ} “Levhaları aldı” buyruğu hakkında [Mûsâ'nın] şöyle dediğini aktarmıştır: "Rabbim! Şüphesiz ben levhalarda, insanlar için çıkarılmış en hayırlı, iyiliği emredip kötülükten alıkoyan bir ümmet [olduğunu] görüyorum; onları benim ümmetim kıl!" [Allah Teâlâ]: "O, Ahmed'in ümmetidir" buyurdu. [Mûsâ]: "Rabbim! Şüphesiz ben levhalarda, [yaratılış bakımından] sonuncular -yani yaratılışta son olan- [fakat] cennete girmede öncüler olan bir ümmet [olduğunu] görüyorum...
رب اجعلهم أمتي. قال: تلك أمة أحمد. قال: رب، إني أجد في الألواح أمة أناجيلهم في صدورهم يقرءونها -كتابهم -وكان من قبلهم يقرءون كتابهم نظرا، حتى إذا رفعوها لم يحفظوا [منها] شيئًا، ولم يعرفوه. قال قتادة: وإن الله أعطاكم أيتها الأمة من الحفظ شيئا لم يعطه أحدًا من الأمم. قال: رب، اجعلهم أمتي. قال: تلك أمة أحمد. قال: رب، إني أجد في الألواح أمة يؤمنون بالكتاب الأول، وبالكتاب الآخر، ويقاتلون فصول الضلالة، حتى يقاتلوا الأعور الكذاب، فاجعلهم أمتي. قال: تلك أمة أحمد. قال: رب، إني أجد في الألواح أمة صدقاتهم يأكلونها في بطونهم، ويؤجرون عليها -وكان مَنْ قبلهم من الأمم إذا تصدق بصدقة فقبلت منه، بعث الله عليها نارًا فأكلتها، وإن ردت عليه تُركَت، فتأكلها السباع والطير، وإن الله أخذ صدقاتكم من غنيكم لفقيركم -قال: رب، اجعلهم أمتي. قال: تلك أمة أحمد. قال رب، إني أجد في الألواح أمة إذا همّ أحدهم بحسنة ثم لم يعملها، كتبت له حسنة، فإن عملها، كتبت له عشر أمثالها إلى سبعمائة [ضعف] رب اجعلهم أمتي. قال: تلك أمة أحمد. قال: رب، إني أجد في الألواح أمة إذا هَم أحدهم بسيئة لم تكتب عليه حتى يعملها، فإذا عملها كتبت عليه سيئة واحدة، فاجعلهم أمتي: قال: تلك أمة أحمد. قال: رب، إني أجد في الألواح أمة هم المستجيبون والمستجاب لهم، فاجعلهم أمتي. قال: تلك أمة أحمد. قال: رب، إني أجد في الألواح أمة هم المشفَّعون والمشفوع لهم، فاجعلهم أمتي. قال: تلك أمة أحمد. قال: قتادة فذكر لنا أن نبي الله موسى [﵇] نبذ الألواح، وقال اللهم اجعلني من أمة أحمد
Rabbim, onları benim ümmetim kıl!" dedi. [Allah:] "O, Ahmed'in ümmetidir" buyurdu. [Mûsâ:] "Rabbim! Ben levhalarda, İncilleri (kitapları) göğüslerinde olup onu ezberden okuyan bir ümmet buluyorum; oysa onlardan öncekiler kitaplarını yüzünden okurlardı, öyle ki onu kaldırdıklarında [ondan] hiçbir şey ezberleyemez ve onu bilemezlerdi" dedi. Katâde der ki: Ey bu ümmet! Allah size ezberleme hususunda ümmetlerden hiçbirine vermediği bir kabiliyet vermiştir. [Mûsâ:] "Rabbim, onları benim ümmetim kıl!" dedi. [Allah:] "O, Ahmed'in ümmetidir" buyurdu. [Mûsâ:] "Rabbim! Ben levhalarda hem ilk kitaba hem de son kitaba inanan, tek gözlü yalancı ile (Deccal) savaşıncaya kadar sapkın fırkalarla cihat eden bir ümmet buluyorum; onları benim ümmetim kıl!" dedi. [Allah:] "O, Ahmed'in ümmetidir" buyurdu. [Mûsâ:] "Rabbim! Ben levhalarda sadakalarını karınlarında yiyen (kendi fakirlerine sarf eden) ve bundan dolayı ecir alan bir ümmet buluyorum -oysa onlardan önceki ümmetlerden biri bir sadaka verdiğinde bu kabul olunursa Allah onun üzerine bir ateş gönderir ve onu yakıp yok ederdi; şayet reddedilirse terk edilir, onu da yırtıcı hayvanlar ve kuşlar yerdi; oysa Allah sizin sadakalarınızı zengininizden alıp fakirinize vermiştir - Rabbim, onları benim ümmetim kıl!" dedi. [Allah:] "O, Ahmed'in ümmetidir" buyurdu. [Mûsâ:] "Rabbim! Ben levhalarda bir kimsesi bir iyiliğe niyetlenip de sonra onu yapmazsa kendisine bir iyilik yazılan, şayet onu yaparsa kendisine on katından yedi yüz [katına] kadar yazılan bir ümmet buluyorum; Rabbim, onları benim ümmetim kıl!" dedi. [Allah:] "O, Ahmed'in ümmetidir" buyurdu. [Mûsâ:] "Rabbim! Ben levhalarda bir kimsesi bir kötülüğe niyetlendiğinde onu işlemedikçe aleyhine yazılmayan, şayet onu işlerse aleyhine sadece tek bir kötülük yazılan bir ümmet buluyorum; onları benim ümmetim kıl!" dedi. [Allah:] "O, Ahmed'in ümmetidir" buyurdu. [Mûsâ:] "Rabbim! Ben levhalarda [çağrıya] icabet eden ve dualarına icabet edilen bir ümmet buluyorum; onları benim ümmetim kıl!" dedi. [Allah:] "O, Ahmed'in ümmetidir" buyurdu. [Mûsâ:] "Rabbim! Ben levhalarda şefaat eden ve kendilerine şefaat edilen bir ümmet buluyorum; onları benim ümmetim kıl!" dedi. [Allah:] "O, Ahmed'in ümmetidir" buyurdu. Katâde der ki: Bize nakledildiğine göre Allah'ın peygamberi Mûsâ [aleyhisselâm] levhaları bıraktı ve: "Allahım! Beni Ahmed'in ümmetinden kıl" dedi.
{وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلا لِمِيقَاتِنَا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ (١٥٥)}
{وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلا لِمِيقَاتِنَا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ (١٥٥)} “Mûsâ, belirlediğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti. Onları şiddetli bir sarsıntı yakalayınca: 'Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıklarından ötürü bizi helak mı edeceksin? Bu, senin bir imtihanından başka bir şey değildir; onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin. Sen bizim velimizsin; bizi bağışla, bize merhamet et; sen bağışlayanların en hayırlısısın' dedi.”
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في تفسير هذه الآية: كان الله أمرَه أن يختار من قومه سبعين رجلا فاختار سبعين رجلا فبرز بهم ليدعوا ربهم، فكان فيما دَعَوُا الله قالوا: اللهم أعطنا ما لم تعطه أحدا قبلنا ولا تعطه أحدا بعدنا فكره الله ذلك من دعائهم، فأخذتهم الرجفة، قال موسى: (رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ) الآية.
Ali b. Ebî Talha, bu ayetin tefsirinde İbn Abbâs'tan nakletmiştir: Allah ona kavminden yetmiş adam seçmesini emretmişti. O da yetmiş adam seçti ve Rablerine dua etmeleri için onları çıkardı. Allah'a ettikleri dualar arasında: "Allahım! Bize bizden önce hiç kimseye vermediğini ver ve bizden sonra da hiç kimseye verme!" dediler. Allah onların bu duasından hoşlanmadı ve onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı. Mûsâ: (رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ) “Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin...” ayetini söyledi.
وقال السُّدِّي: إن الله أمر موسى أن يأتيه في ناس من بني إسرائيل، يعتذرون إليه من عبادة العجل، ووعدهم موعدا، فاختار موسى قومه سبعين رجلا على عينه، ثم ذهب بهم ليعتذروا. فلما أتوا ذلك المكان قالوا: لن نؤمن لك يا موسى حتى نرى الله جهرة، فإنك قد كلمته، فأرناه. فأخذتهم
es-Süddî şöyle demiştir: Allah, Mûsâ'ya İsrâiloğullarından bir grup insanla birlikte buzağıya tapmalarından dolayı Kendisinden özür dilemek üzere huzuruna gelmesini emretti ve onlara bir vakit tayin etti. Bunun üzerine Mûsâ, kavminden bizzat gözettiği yetmiş adam seçti; ardından özür dilemeleri için onları götürdü. O yere vardıklarında: "Ey Mûsâ! Sen O'nunla konuştun; biz Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayacağız, O'nu bize göster!" dediler. Bunun üzerine onları
الصاعقة فماتوا، فقام موسى يبكي ويدعو الله ويقول: رب، ماذا أقول لبني إسرائيل إذا لقيتهم وقد أهلكت خيارهم؟ (رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ)
yıldırım çarptı ve öldüler. Mûsâ ağlayarak ve Allah'a dua ederek kalkıp şöyle dedi: "Rabbim! En hayırlılarını helak etmişken kavmime kavuştuğumda İsrâiloğullarına ne derim? (رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ) 'Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin.'"
وقال محمد بن إسحاق: اختار موسى من بني إسرائيل سبعين رجلا الخيّرَ فالخيّر، وقال: انطلقوا إلى الله فتوبوا إليه مما صنعتم، وسَلُوه التوبة على من تركتم وراءكم من قومكم، صوموا وتطهَّروا، وطهِّروا ثيابكم. فخرج بهم إلى طُور سَيْناء، لميقات وقَّته له ربه، وكان لا يأتيه إلا بإذن منه وعلم -فقال له السبعون -فيما ذكر لي -حين صنعوا ما أمرهم به، وخرجوا معه للقاء ربه، [فقالوا] لموسى: اطلب لنا نسمع كلام ربنا. فقال: أفعل. فلما دنا موسى من الجبل، وقع عليه عمودُ الغمام، حتى تَغَشَّى الجبل كله. ودنا موسى فدخل فيه، وقال للقوم: ادنوا. وكان موسى إذا كلمه الله وقع على جبهة موسى نور ساطع، لا يستطيع أحد من بني آدم أن ينظر إليه. فضرب دونه بالحجاب. ودنا القوم، حتى إذا دخلوا في الطعام وقعوا سُجُودا فسمعوه وهو يكلم موسى، يأمره وينهاه: افعل، ولا تفعل. فلما فرغ إليه من أمره، انكشف عن موسى الغمام، فأقبل إليهم، فقالوا لموسى: لن نؤمن لك حتى نرى الله جهرة. فأخذتهم الرجفة -وهي الصاعقة -فافتُلتَت أرواحهم، فماتوا جميعا. فقام موسى يناشد ربه ويدعوه ويرغب إليه، ويقول: (رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ) قد سفهوا، أفنهلك من ورائي من بني إسرائيل.
Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Mûsâ, İsrâiloğullarından en hayırlı olanları sırayla seçerek yetmiş adam belirledi ve: "Allah'a gidin; yaptıklarınızdan ötürü O'na tövbe edin ve geride bıraktığınız kavminiz için de O'ndan tövbe dileyin. Oruç tutun, temizlenin ve elbiselerinizi temizleyin" dedi. Rabbi tarafından kendisi için belirlenen buluşma vakti için onları Tûr-i Sînâ'ya götürdü. Oraya ancak O'nun izni ve bilgisi dahilinde gelirdi. -Bana anlatıldığına göre- kendilerine emrettiği şeyleri yapıp Rabbiyle buluşmak üzere onunla birlikte çıktıklarında bu yetmiş kişi Mûsâ'ya [şöyle dediler] : "Rabbimizin kelamını işitebilmemiz için [bunu] bizim için talep et." Mûsâ: "Yaparım" dedi. Mûsâ dağa yaklaşınca, bütün dağı kaplayıncaya kadar üzerine bir bulut sütunu indi. Mûsâ yaklaşıp onun içine girdi ve topluluğa: "Yaklaşın" dedi. Mûsâ ile Allah konuştuğunda Mûsâ'nın alnında öyle parlak bir nur parlardı ki Âdemoğullarından hiç kimse ona bakmaya güç yetiremezdi. Bu sebeple onun önüne bir perde çekilirdi. Topluluk yaklaştı; öyle ki bulutun içine girdiklerinde secdeye kapandılar ve O'nun Mûsâ ile konuşup ona: "Şunu yap, şunu yapma" diye emrettiğini ve nehyettiğini işittiler. Rabbi ona olan emirlerini bitirince bulut Mûsâ'nın üzerinden kalktı; o da onların yanına geldi. Bunun üzerine Mûsâ'ya: "Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayacağız" dediler. Derken onları şiddetli bir sarsıntı -yani yıldırım- yakaladı ve ruhları birden çekilip hepsi birden öldü. Mûsâ Rabbine yalvararak, dua edip O'na yönelerek kalktı ve şöyle dedi: (رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ) “Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. Gerçekten beyinsizlik ettiler; ardımda kalan İsrâiloğullarını helak mı edeceksin?"
وقال سفيان الثوري: حدثني أبو إسحاق، عن عمارة بن عبد السَّلُولي، عن علي بن أبي طالب، ﵁، قال: انطلق موسى وهارون وشبر وشبير، فانطلقوا إلى سفح جَبَل، فنام هارون على سرير، فتوفاه الله، ﷿. فلما رجع موسى إلى بني إسرائيل قالوا له: أين هارون؟ قال: توفاه الله، ﷿. قالوا [له] أنت قتلته، حَسَدتنا على خُلقه ولينه -أو كلمة نحوها -قال: فاختاروا من شئتم. قال: فاختاروا سبعين رجلا. قال: فذلك قوله تعالى: (وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلا) فلما انتهوا إليه قالوا: يا هارون، من قتلك؟ قال: ما قتلني أحد، ولكن توفاني الله. قالوا: يا موسى، لن تعصى بعد اليوم. قال: فأخذتهم الرجفة. قال: فجعل موسى، ﵇، يرجع يمينًا وشمالا وقال: يا (رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ) قال: فأحياهم الله وجعلهم أنبياء كلهم.
Süfyân es-Sevrî şöyle demiştir: Bana Ebû İshâk, Umâre b. Abd es-Selûlî'den, o da Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh rivayet etti: Mûsâ, Hârûn, Şebber ve Şübber yola çıktılar; bir dağın eteğine vardılar. Hârûn bir sedir üzerine uyudu ve Allah azze ve celle onun canını aldı. Mûsâ İsrâiloğullarına döndüğünde onlar: "Hârûn nerede?" dediler. O da: "Allah azze ve celle onun canını aldı" dedi. Onlar [ona] : "Onun ahlakını ve yumuşak huyluluğunu kıskandın da onu sen öldürdün!" -veya buna benzer bir söz- dediler. Mûsâ: "Dilediğiniz kişileri seçin" dedi. Onlar da yetmiş adam seçtiler. [Ali] dedi ki: İşte bu, Allah Teâlâ'nın: (وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلا) “Mûsâ, kavminden yetmiş adam seçti” buyruğudur. Hârûn'un yanına vardıklarında: "Ey Hârûn! Seni kim öldürdü?" dediler. O da: "Beni kimse öldürmedi, fakat Allah canımı aldı" dedi. Bunun üzerine: "Ey Mûsâ! Bugünden sonra sana asla isyan edilmeyecek" dediler. [Ali] dedi ki: Bunun üzerine onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı. Mûsâ aleyhisselâm sağa sola dönmeye başladı ve: (رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ) “Ey Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıklarından ötürü bizi helak mı edeceksin? Bu, senin bir imtihanından başka bir şey değildir; onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin” dedi. [Ali] dedi ki: Allah onları diriltti ve hepsini peygamber yaptı.
هذا أثر غريب جدا، وعمارة بن عبد هذا لا أعرفه. وقد رواه شعبة، عن أبي إسحاق عن رجل من بني سلول عن علي، فذكره
Bu son derece garip bir rivayettir; bu Umâre b. Abd'i tanımıyorum. Şube bunu Ebû İshâk'tan, o Benî Selûl'den bir adamdan, o da Ali'den rivayet etmiş ve bu şekilde zikretmiştir.
وقال ابن عباس ومجاهد وقتادة وابن جُرَيْج: إنما أخذتهم الرجفة لأنهم لم يزايلوا قومهم في عبادتهم العجل، ولا نهوهم، ويتوجه هذا القول بقول موسى: (أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا)
İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve İbn Cüreyc şöyle demişlerdir: Onları o şiddetli sarsıntının (racfe) yakalaması, yalnızca kavimleri buzağıya taparken onlardan ayrılmamaları ve onları bundan nehyetmemeleri sebebiyledir. Mûsâ'nın: { أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا } “İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mı edeceksin?” sözü de bu görüşü desteklemektedir.
وقوله: (إِنْ هِيَ إِلا فِتْنَتُكَ) أي: ابتلاؤك واختبارك وامتحانك. قاله ابن عباس، وسعيد بن جبير، وأبو العالية، وربيع بن أنس، وغير واحد من علماء السلف والخلف. ولا معنى له غير ذلك؛ يقول: إن الأمرُ إلا أمرُك، وإن الحكمُ إلا لك، فما شئت كان، تضل من تشاء، وتهدي من تشاء، ولا هادي لمن أضللت، ولا مُضِل لمن هَدَيت، ولا مُعطِي لما مَنَعت، ولا مانع لما أعطيت، فالملك كله لك، والحكم كله لك، لك الخلق والأمر.
(إِنْ هِيَ إِلا فِتْنَتُكَ) “Bu, senin bir imtihanından başka bir şey değildir” buyruğu; senin bir sınaman, denemen ve imtihanındır, demektir. Bunu İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Ebu'l-Âliye, Rebî' b. Enes ve Selef ile Haleften pek çok âlim söylemiştir. Bunun bundan başka bir anlamı yoktur; yani: Emir ancak senin emrindir, hüküm ancak sana aittir, senin dilediğin olur; dilediğini saptırır, dilediğini doğru yola iletirsin. Senin saptırdığına hidayet edecek, senin hidayet ettiğini de saptıracak kimse yoktur; senin engellediğini verecek, senin verdiğini de engelleyecek kimse yoktur. Mülk bütünüyle senindir, hüküm bütünüyle senindir; yaratmak da emretmek de sana aittir.
وقوله: (أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ) الغَفْر هو: الستر، وترك المؤاخذة بالذنب، والرحمة إذا قرنت مع الغفر، يراد بها ألا يوقعه في مثله في المستقبل، (وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ) أي: لا يغفر الذنوب إلا أنت.
(أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ) “Sen bizim velimizsin; bizi bağışla, bize merhamet et; sen bağışlayanların en hayırlısısın” buyruğunda geçen mağfiret: örtmek ve günahtan dolayı hesaba çekmeyi terk etmektir. Rahmet ise mağfiret ile birlikte zikredildiğinde, gelecekte kulun benzeri bir günaha düşürülmemesi kastedilir. (وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ) “Sen bağışlayanların en hayırlısısın” yani: Günahları senden başka bağışlayacak kimse yoktur.
{وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ (١٥٦)}
{وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ (١٥٦)} “Bize bu dünyada da iyilik yaz, ahirette de. Şüphesiz biz sana yöneldik. [Allah] buyurdu ki: 'Azabıma dilediğimi uğratırım; rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu, sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize iman edenlere yazacağım.'”
(وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ) هناك الفصل الأول من الدعاء في دفع المحذور، وهذا لتحصيل المقصود (وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ) أي: أوجب لنا وأثبت لنا فيهما حسنة، وقد تقدم [تفسير] ذلك في سورة البقرة. [الآية: ٢٠١]
(وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ) “Bize bu dünyada da iyilik yaz, ahirette de”; duanın ilk kısmı sakıncalı olanı defetmeye yönelikti, bu kısım ise maksadı elde etmeye yöneliktir. (وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ) yani: Her ikisinde de bizim için bir iyilik takdir et ve kesinleştir. Bunun [tefsiri] daha önce Bakara Suresi'nde [201. ayette] geçmişti.
(إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ) أي: تبنا ورجعنا وأنبنا إليك. قاله ابن عباس، وسعيد بن جُبَير، ومجاهد، وأبو العالية، والضحاك، وإبراهيم التيمي، والسُّدِّي، وقتادة، وغير واحد. وهو كذلك لُغَة.
(إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ) “Şüphesiz biz sana yöneldik” yani: Tövbe ettik, döndük ve sana yöneldik. Bunu İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, Ebu'l-Âliye, ed-Dahhâk, İbrâhîm et-Teymî, es-Süddî, Katâde ve birden çok kişi söylemiştir. Kelime anlamı da böyledir.
وقال ابن جرير: حدثنا ابن وَكِيع، حدثنا أبي، عن شريك، عن جابر، عن عبد الله بن نُجيَّ عن علي [﵁] قال: إنما سميت اليهود لأنهم قالوا: (إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ)
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize İbn Vekî' rivayet etti, bize babam Şerîk'ten, o Câbir'den, o Abdullah b. Nüceyy'den , o da Ali'den [radıyallâhu anh] rivayet etti; o şöyle dedi: "Yahudilere Yahudi denilmesinin sebebi (إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ) 'Şüphesiz biz sana yöneldik' demiş olmalarıdır."
جابر -هو ابن يزيد الجُعْفي -ضعيف.
Câbir -ki o İbn Yezîd el-Cu'fî'dir- zayıftır.
قال تعالى مجيبا لموسى في قوله: {إِنْ هِيَ إِلا فِتْنَتُكَ [تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ]} الآية: (عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ [فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ]) أي: أفعل ما أشاء، وأحكم ما أريد، ولي الحكمة والعدل في كل ذلك، سبحانه لا إله إلا هو.
Allah Teâlâ, Mûsâ'nın: {إِنْ هِيَ إِلا فِتْنَتُكَ [تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ]} “Bu, senin bir imtihanından başka bir şey değildir; onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin...” sözüne karşılık olarak: (عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ [فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ]) “Azabıma dilediğimi uğratırım; rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu, sakınanlara yazacağım” buyurmuştur. Yani: Dilediğimi yaparım, istediğimi hükme bağlarım; bütün bunlarda hikmet ve adalet bana aittir; O münezzehtir, O'ndan başka ilah yoktur.
وقوله تعالى: (وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ) آية عظيمة الشمول والعموم، كقوله إخبارًا عن حَمَلة العرش ومن حوله أنهم يقولون: {رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا} [غافر: ٧]
Allah Teâlâ'nın: (وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ) “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” buyruğu, Arş'ı taşıyan meleklerin ve onun çevresindekilerin: {رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا} [غافر: ٧] “Rabbimiz! Rahmet ve ilim bakımından her şeyi kuşattın” dediklerini haber vermesi gibi, kapsamı ve genelliği pek büyük olan bir ayettir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الصمد، حدثنا أبي، حدثنا الجُرَيري، عن أبي عبد الله الجُشَمي، حدثنا جُنْدُب -هو ابن عبد الله البَجَلي، ﵁ -قال: جاء أعرابي فأناخ راحلته ثم عَقَلها ثم صلى خلف رسول الله ﷺ. فلما صلى رسول الله ﷺ أتى راحلته فأطلق عقالها، ثم ركبها، ثم نادى: اللهم، ارحمني ومحمدًا، ولا تشرك في رحمتنا أحدًا. فقال رسول الله ﷺ: " أتقولون هذا أضل أم بعيره؟ ألم تسمعوا ما قال؟ " قالوا: بلى. قال: "لقد حَظَرْت رحمةً واسعة؛ إن الله، عز
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Abdussamed anlattı, bize babam anlattı, bize el-Cüreyrî, Ebû Abdillâh el-Cüşemî'den nakletti; bize Cündeb -ki o, İbn Abdillâh el-Becelî'dir (radıyallâhu anh)- anlattı, dedi ki: Bir bedevî geldi, devesini çökertip bağladı, ardından Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) arkasında namaz kıldı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) namazı bitirince [bedevî] devesinin yanına gidip bağını çözdü, sonra ona bindi ve şöyle seslendi: "Allahım! Bana ve Muhammed'e merhamet eyle, rahmetimize hiç kimseyi ortak etme!" Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Bu [adam] mı daha şaşkındır yoksa devesi mi, ne dersiniz? Ne söylediğini işitmediniz mi?» buyurdu. Onlar: "Evet [işittik]" dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Geniş olan rahmeti daralttın; şüphesiz ki Azîz ve Celîl olan Allah...» buyurdu.
وجل، خلق مائة رحمة، فأنزل رحمة واحدة يتعاطف بها الخلق؛ جنّها وإنسها وبهائمها، وأخَّرَ عنده تسعًا وتسعين رحمة، أتقولون هو أضل أم بعيره؟ ".
ve celle yüz rahmet yaratmıştır. Yaratılmışların; cinlerinin, insanlarının ve hayvanlarının birbirine şefkat göstermesi için bir tek rahmet indirmiş, katında ise doksan dokuz rahmet bırakmıştır. O mu daha şaşkın yoksa devesi mi dersiniz?"
رواه أبو داود عن علي بن نصر، عن عبد الصمد بن عبد الوارث، به
Bunu Ebû Dâvûd, Ali b. Nasr kanalıyla Abdussamed b. Abdilvâris'ten bu rivayet zinciriyle nakletmiştir.
وقال الإمام أحمد أيضًا: حدثنا يحيى بن سعيد عن سليمان، عن أبي عثمان، عن النبي ﷺ قال: "إن لله ﷿، مائة رحمة، فمنها رحمة يتراحمُ بها الخلق، وبها تعطف الوحوش على أولادها، وأخر تسعًا وتسعين إلى يوم القيامة".
İmâm Ahmed yine şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Saîd Süleymân'dan, o Ebû Osmân'dan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti; [Efendimiz] şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah'ın azze ve celle yüz rahmeti vardır. Bunlardan biriyle mahlukat birbirine merhamet eder ve vahşi hayvanlar yavrularına bununla şefkat gösterir. Doksan dokuzunu ise kıyamet gününe bırakmıştır."
تفرد بإخراجه مسلم، فرواه من حديث سُلَيمان -هو ابن طِرْخان -وداود بن أبي هند كلاهما، عن أبي عثمان -واسمه عبد الرحمن بن مل -عن سلمان، هو الفارسي، عن النبي ﷺ، به
Bunu tahrîc etmede Müslim tek kalmıştır ; o, bunu Süleymân -ki o İbn Tarhân'dır- ve Dâvûd b. Ebî Hind'in her ikisinin de Ebû Osmân'dan -adı Abdurrahman b. Müll'dür - onun da Selmân'dan -o el-Fârisî'dir- onun da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayeti olarak nakletmiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا حماد، عن عاصم بن بَهْدَلَة، عن أبي صالح، عن أبي هريرة؛ أن النبي ﷺ قال: "لله مائة رحمة، عنده تسعة وتسعون، وجعل عندكم واحدة تتراحمون بها بين الجن والإنس وبين الخلق، فإذا كان يوم القيامة ضمها إليه". تفرد به أحمد من هذا الوجه
İmâm Ahmed şöyle demiştir: Bize Affân rivayet etti, bize Hammâd Âsım b. Behdile'den, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hureyre'den rivayet etti; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah'ın yüz rahmeti vardır; katında doksan dokuzu bulunur. Sizin yanınıza ise cinler, insanlar ve mahlukat arasında birbirinize merhamet edeceğiniz bir rahmet bırakmıştır. Kıyamet günü olduğunda onu da katına alır." Ahmed bu vecihten rivayette tek kalmıştır.
وقال أحمد: حدثنا عفان، حدثنا عبد الواحد، حدثنا الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي سعيد قال: قال: رسول الله ﷺ: "لله مائة رحمة، فقسم منها جزءًا واحدًا بين الخلق، فيه يتراحم الناس والوحش والطير".
Ahmed şöyle demiştir: Bize Affân rivayet etti, bize Abdülvâhid rivayet etti, bize el-A'meş Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Saîd'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah'ın yüz rahmeti vardır. Mahlukat arasında bunlardan bir cüz paylaştırmıştır ki onun sayesinde insanlar, vahşi hayvanlar ve kuşlar birbirine merhamet eder."
ورواه ابن ماجه من حديث أبي معاوية، عن الأعمش، به
Bunu İbn Mâce, Ebû Muâviye'nin el-A'meş'ten rivayetiyle bu senetle nakletmiştir.
وقال الحافظ أبو القاسم الطبراني: حدثنا محمد بن عثمان بن أبي شيبة، حدثنا أحمد بن يونس، حدثنا سعد أبو غَيْلان الشيباني، عن حماد بن أبي سليمان، عن إبراهيم، عن صلة بن زُفَر، عن حذيفة بن اليمان، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "والذي نفسي بيده، ليدخلن الجنة الفاجرُ في دينه، الأحمق في معيشته. والذي نفسي بيده، ليدخلن الجنة الذي قد مَحَشته النار بذنبه. والذي نفسي بيده، ليغفرن الله يوم القيامة مغفرة يتطاول لها إبليس رجاء أن تصيبه".
Hâfız Ebü'l-Kâsım et-Taberânî şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Osmân b. Ebî Şeybe rivayet etti, bize Ahmed b. Yûnus rivayet etti, bize Sa'd Ebû Gaylân eş-Şeybânî Hammâd b. Ebî Süleymân'dan, o İbrâhîm'den, o Sıla b. Züfer'den, o da Huzeyfe b. el-Yemân'dan radıyallâhu anh rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Nefsim elinde olana yemin ederim ki dininde günahkâr, maişetinde ahmak olan kimse elbette cennete girecektir. Nefsim elinde olana yemin ederim ki günahından dolayı ateşin yakıp kavurduğu kimse elbette cennete girecektir. Nefsim elinde olana yemin ederim ki kıyamet günü Allah öyle bir bağışlama ile bağışlayacaktır ki İblis bile kendisine isabet etmesi ümidiyle boynunu uzatacaktır."
هذا حديث غريب جدا، "وسعد" هذا لا أعرفه
Bu son derece garip bir hadistir ve bu "Sa'd"ı tanımıyorum.
وقوله: (فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ) الآية، يعني: فسأوجب حُصُول رحمتي مِنَّةً مني وإحسانا إليهم، كما قال تعالى: {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} [الأنعام: ٥٤]
(فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ) “Onu sakınanlara yazacağım” ayeti; katımdan bir lütuf ve kendilerine bir ihsan olarak rahmetimin [onlara] ulaşmasını vacip kılacağım, demektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazmıştır.” [el-En'âm: 54]
وقوله: (لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ) أي: سأجعلها للمتصفين بهذه الصفات، وهم أمة محمد ﷺ الذين يتقون، أي: الشرك والعظائم من الذنوب.
(لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ) “sakınanlara” buyruğu ise; onu bu niteliklere sahip olanlara, yani Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinden şirkten ve büyük günahlardan sakınanlara tahsis edeceğim, demektir.
(وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ) قيل: زكاة النفوس. وقيل: [زكاة] الأموال. ويحتمل أن تكون عامة لهما؛ فإن الآية مكية (وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ) أي: يصدقون.
(وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ) “ve zekâtı verenlere”; bunun nefislerin tezkiyesi olduğu söylenmiştir. Malların [zekâtı] olduğu da söylenmiştir. Ayetin Mekkî olması sebebiyle her ikisini de kapsaması muhtemeldir. (وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ) “ve ayetlerimize iman edenlere” yani tasdik edenlere.
{الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأَغْلالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧)}
{الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأَغْلالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧)} “Onlar ki yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî peygambere, o elçiye uyarlar. O, onlara iyiliği emreder, kötülükten nehyeder; onlara temiz şeyleri helal, pis şeyleri haram kılar; üzerlerindeki ağır yükleri ve sırtlarındaki bağları kaldırıp atar. Artık ona iman edenler, ona saygı gösterenler, ona yardım edenler ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar var ya, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”
(الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإنْجِيلِ) وهذه صفة محمد ﷺ في كتب الأنبياء بشروا أممهم ببعثه وأمروهم بمتابعته، ولم تزل صفاته موجودة في كتبهم يعرفها علماؤهم وأحبارهم كما قال الإمام أحمد:
(الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإنْجِيلِ) “Onlar ki yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî peygambere, o elçiye uyarlar”; bu, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin kitaplarındaki vasfıdır. Onlar ümmetlerine onun gönderileceğini müjdelemişler ve ona uymalarını emretmişlerdir. Onun nitelikleri onların kitaplarında daima mevcut bulunmuştur; âlimleri ve hahamları onu bilirler. Nitekim İmâm Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا إسماعيل، عن الجُرَيري، عن أبي صخر العقيلي، حدثني رجل من الأعراب، قال: جلبت جَلُوبَةً إلى المدينة في حياة رسول الله ﷺ، فلما فرغت من بيعتي قلت: لألقين هذا الرجل فلأسمعن منه، قال: فتلقاني بين أبي بكر وعمر يمشون، فتبعتهم في أقفائهم حتى أتوا على رجل من اليهود ناشرًا التوراة يقرؤها، يعزي بها نفسه عن ابن له في الموت كأحسن الفتيان وأجمله، فقال رسول الله ﷺ: "أنشدك بالذي أنزل التوراة، هل تجد في كتابك هذا صفتي ومخرجي؟ " فقال برأسه هكذا، أي: لا. فقال ابنه، إي: والذي أنزل التوراة إنا لنجد في كتابنا صفتك ومَخرجك، وإني أشهد أن لا إله إلا الله، وأنك رسول الله فقال: "أقيموا اليهودي عن أخيكم". ثم ولى كفنه والصلاة عليه
Bize İsmâîl el-Cüreyrî'den, o Ebû Sahr el-Ukaylî'den rivayet etti; bana bedevilerden bir adam rivayet edip şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hayattayken Medine'ye satılık bir mal getirdim. Satışımı bitirince: "Şu adamla mutlaka karşılaşmalı ve ondan [sözlerini] dinlemeliyim" dedim. Dedi ki: Ebû Bekir ve Ömer'in arasında yürürlerken onlarla karşılaştım. Arkalarından onları takip ettim; nihayet Tevrat'ı açmış onu okuyan bir Yahudinin yanına geldiler. Gençlerin en güzeli ve en sevimlisi olan can çekişmekte olan bir oğlu için onunla kendini teselli ediyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Tevrat'ı indiren hakkı için sana soruyorum; şu kitabında benim vasfımı ve ortaya çıkışımı buluyor musun?" diye sordu. Adam başıyla şöyle (yani hayır) diye işaret etti. Bunun üzerine oğlu: "Evet, Tevrat'ı indirene yemin olsun ki biz kitabımızda senin vasfını ve ortaya çıkışını buluyoruz. Ben şehadet ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve sen Allah'ın elçisisin" dedi. Bunun üzerine [Efendimiz]: "Kardeşinizin başından şu Yahudiyi uzaklaştırın" buyurdu. Sonra onun kefenlenmesini ve üzerine namaz kılınmasını bizzat üstlendi.
هذا حديث جيد قوي له شاهد في الصحيح، عن أنس.
Bu, ceyyid ve kuvvetli bir hadistir; Sahîh'te Enes'ten gelen bir şahidi bulunmaktadır.
وقال الحاكم صاحب المستدرك: أخبرنا أبو محمد -عبد الله بن إسحاق البغوي، حدثنا إبراهيم بن الهيثم البلدي حدثنا عبد العزيز بن مسلم بن إدريس، حدثنا عبد الله بن إدريس، عن شُرَحْبِيل بن مسلم، عن أبي أمامة الباهلي، عن هشام بن العاص الأموي قال: بعثت أنا ورجل آخر إلى هرقل صاحب الروم ندعوه إلى الإسلام، فخرجنا حتى قدمنا الغوطة -يعني غوطة دمشق -فنزلنا على جبلة بن الأيهم الغساني، فدخلنا عليه، فإذا هو على سرير له، فأرسل إلينا برسوله نكلمه، فقلنا: والله لا نكلم رسولا إنما بعثنا إلى الملك، فإن أذن لنا كلمناه وإلا لم نكلم
el-Müstedrek sahibi el-Hâkim şöyle dedi: Bize Ebû Muhammed -Abdullah b. İshâk el-Begavî- haber verdi, bize İbrâhîm b. el-Heysem el-Beledî rivayet etti, bize Abdülazîz b. Müslim b. İdrîs rivayet etti, bize Abdullah b. İdrîs, Şürahbîl b. Müslim'den, o Ebû Ümâme el-Bâhilî'den, o da Hişâm b. el-Âs el-Emevî'den rivayet etti; [Hişâm] dedi ki: Ben ve bir başka adam, kendisini İslâm'a davet etmek üzere Bizans hükümdarı Herakleios'a gönderildik. Yola çıktık ve nihayet Gūta'ya -yani Dımaşk Gūtası'na- vardık. Cebele b. el-Eyhem el-Gassânî'nin yanına indik ve huzuruna girdik. Bir de baktık ki o, kendine ait bir taht üzerindedir. Kendisiyle konuşmamız için bize elçisini gönderdi. Biz de: "Vallahi bir elçiyle konuşmayız, biz ancak hükümdara gönderildik; eğer bize izin verirse onunla konuşuruz, aksi takdirde konuşmayız"
الرسول فرجع إليه الرسول فأخبره بذلك، قال: فأذن لنا فقال: تكلموا فكلّمه هشام بن العاص، ودعاه إلى الإسلام، فإذا عليه ثيابُ سوادٍ فقال له هشام: وما هذه التي عليك؟ فقال: لبستها وحلفت ألا أنزعها حتى أخرجكم من الشام. قلنا: ومجلسك هذا، والله لنأخذنه منك، ولنأخذن ملك الملك الأعظم، إن شاء الله، أخبرنا بذلك نبينا ﷺ. قال: لستم بهم، بل هم قوم يصومون بالنهار، ويقومون بالليل، فكيف صومكم؟ فأخبرناه، فمُلئ وجهه سوادًا فقال: قوموا. وبعث معنا رسولا إلى الملك، فخرجنا، حتى إذا كنا قريبًا من المدينة، قال لنا الذي معنا: إن دوابكم هذه لا تدخل مدينة الملك، فإن شئتم حملناكم على براذين وبغال؟ قلنا: والله لا ندخل إلا عليها، فأرسلوا إلى الملك أنهم يأبون ذلك. فدخلنا على رواحلنا متقلدين سيوفنا، حتى انتهينا إلى غرفة فأنخنا في أصلها وهو ينظر إلينا، فقلنا: لا إله إلا الله، والله أكبر فالله يعلم لقد تَنَفَّضَت الغرفة حتى صارت كأنها عِذْق تصَفّقه الرياح، فأرسل إلينا: ليس لكم أن تجهروا علينا بدينكم. وأرسل إلينا: أن ادخلوا فدخلنا عليه وهو على فراش له، وعنده بطارقته من الروم، وكل شيء في مجلسه أحمر، وما حوله حمرة، وعليه ثياب من الحمرة، فدنونا منه فضحك، فقال: ما كان عليكم لو حييتموني بتحيتكم فيما بينكم؟ وإذا عنده رجل فصيح بالعربية، كثير الكلام، فقلنا: إن تحيتنا فيما بيننا لا تحل لك، وتحيتك التي تُحيى بها لا تحل لنا أن نحييك بها. قال: كيف تحيتكم فيما بينكم؟ قلنا: السلام عليك. قال: وكيف تحيون ملككم؟ قلنا: بها. قال: وكيف يرد عليكم؟ قلنا: بها. قال: فما أعظم كلامكم؟ قلنا: لا إله إلا الله، والله أكبر فلما تكلمنا بها والله يعلم -لقد تَنَفَّضت الغرفة حتى رفع رأسه إليها، قال: فهذه الكلمة التي قلتموها حيث تنفضت الغرفة، كلما قلتموها في بيوتكم تنفضت عليكم غرفكم؟ قلنا: لا ما رأيناها فعلت هذا قط إلا عندك. قال: لوددت أنكم كلما قلتم تَنَفَّضَ كل شيء عليكم. وإني خرجت من نصف ملكي. قلنا: لم؟ قال: لأنه كان أيسر لشأنها، وأجدر ألا تكون من أمر النبوة، وأنها تكون من حيل الناس. ثم سألنا عما أراد فأخبرناه. ثم قال: كيف صلاتكم وصومكم؟ فأخبرناه، فقال: قوموا فقمنا. فأمر لنا بمنزل حسن ونزل كَثير، فأقمنا ثلاثًا.
dedik. Elçi onun yanına dönüp bunu ona bildirdi. [Hişâm] dedi ki: Bize izin verdi ve: "Konuşun" dedi. Hişâm b. el-Âs onunla konuştu ve onu İslam'a davet etti. Üzerinde siyah elbiseler vardı. Hişâm ona: "Üzerindeki bu elbise nedir?" diye sordu. O da: "Bunu giydim ve sizi Şam'dan çıkarıncaya kadar çıkarmayacağıma yemin ettim" dedi. Biz: "Vallahi şu oturduğun yeri de senden alacağız, en büyük kralın mülkünü de Allah'ın izniyle alacağız! Bunu bize Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem haber verdi" dedik. O: "Siz onlar değilsiniz; aksine onlar gündüzleri oruç tutan, geceleri ibadetle kalkan bir kavimdir. Sizin orucunuz nasıldır?" dedi. Biz de ona anlattık; bunun üzerine yüzü simsiyah kesildi ve: "Kalkın!" dedi. Yanımıza krala gitmek üzere bir elçi kattı. Yola çıktık; nihayet şehre yaklaştığımızda yanımızdaki adam bize: "Şu binekleriniz kralın şehrine giremez; dilerseniz sizi iğdiş atlara ve katırlara bindirelim?" dedi. Biz: "Vallahi şehre ancak bunlarla gireriz" dedik. Krala onların bunu kabul etmediklerini haber gönderdiler. Kılıçlarımızı kuşanmış halde bineklerimizin üzerinde şehre girdik; nihayet yüksek bir odaya (köşke) vardık. O bize bakarken onun eteğinde bineklerimizi ıhtırdık. "Lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber" dedik. Allah biliyor ya; köşk rüzgârların salladığı bir hurma dalı gibi öyle bir sarsıldı ki! Bunun üzerine bize: "Dininizi bize karşı açıkça ilan etmeye hakkınız yoktur" diye haber gönderdi. Sonra: "İçeri girin" diye haber yolladı. Yanına girdik; bir döşek üzerindeydi ve yanında Rum patrikleri vardı. Meclisindeki her şey kırmızıydı, çevresi kırmızıydı ve üzerinde de kırmızı elbiseler vardı. Ona yaklaştık; güldü ve: "Kendi aranızdaki selamınızla beni selamlasaydınız ne olurdu sanki?" dedi. Yanında fasih Arapça konuşan, çok konuşkan bir adam vardı. Biz: "Aramızdaki selamımız sana helal olmaz; senin selamlandığın selamla da bizim seni selamlamamız helal olmaz" dedik. "Aramızdaki selamınız nasıldır?" dedi. "es-Selâmu aleyk" dedik. "Peki, kralınızı nasıl selamlarsınız?" dedi. "Bununla" dedik. "O size nasıl karşılık verir?" dedi. "Bununla" dedik. "En büyük sözünüz nedir?" dedi. "Lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber" dedik. Biz bunu söyleyince -Allah biliyor ya- köşk öyle bir sarsıldı ki başını ona doğru kaldırdı. "Köşkün sarsıldığı sırada söylediğiniz bu sözü evlerinizde her söylediğinizde odalarınız üzerinize böyle sarsılır mı?" dedi. "Hayır, bunun senin yanından başka hiçbir yerde böyle olduğunu görmedik" dedik. "Keşke siz bunu her söylediğinizde her şey üzerinize sarsılsaydı da ben mülkümün yarısından çıksaydım!" dedi. "Niçin?" dedik. "Çünkü böylesi bu iş için daha hafif ve onun peygamberlik işinden olmayıp insanların hilelerinden biri olmasına daha uygun olurdu" dedi. Sonra bize istediği şeyleri sordu, biz de ona haber verdik. Ardından: "Namazınız ve orucunuz nasıldır?" dedi. Biz de ona haber verdik. Bunun üzerine: "Kalkın" dedi; biz de kalktık. Bize güzel bir konaklama yeri ve bolca ikram verilmesini emretti; üç gün kaldık.
فأرسل إلينا ليلا فدخلنا عليه، فاستعاد قولنا، فأعدناه. ثم دعا بشيء كهيئة الرَّبْعَةِ العظيمة مذهبة، فيها بيوت صغار عليها أبواب، ففتح بيتا وقفلا فاستخرج حريرة سوداء، فنشرها، فإذا فيها صورة حمراء، وإذا فيها رجل ضخم العينين. عظيم الأليتين، لم أر مثل طول عنقه، وإذا ليست له لحية، وإذا له ضفيرتان أحسن ما خلق الله. قال: أتعرفون هذا؟ قلنا: لا. قال: هذا آدم، ﵇، وإذا هو أكثر الناس شعرًا.
Geceleyin bize haber gönderdi; yanına girdik. Sözlerimizi tekrar etmemizi istedi, biz de tekrar ettik. Sonra üzerinde kapıları olan küçük gözler bulunan, büyük sandık şeklinde yaldızlı bir şey getirtti. Bir kapıyı ve kilidi açtı; siyah bir ipek kumaş çıkardı ve onu açtı. İçinde kırmızı bir suret vardı; iri gözlü, kaba etli, boynunun uzunluğu gibisini görmediğim bir adamdı. Sakalı yoktu; Allah'ın yarattığı en güzel şekilde örülmüş iki örgüsü vardı. "Bunu tanıyor musunuz?" dedi. "Hayır" dedik. "Bu Âdem'dir aleyhisselâm; insanların kılı en çok olanıydı" dedi.
ثم فتح بابًا آخر، فاستخرج منه حريرة سوداء، وإذا فيها صورة بيضاء، وإذا له شعر كشعر القطط، أحمر العينين، ضخم الهامة، حسن اللحية، فقال: هل تعرفون هذا؟ قلنا: لا. قال: هذا
Sonra başka bir kapı açtı ve oradan siyah bir ipek kumaş çıkardı; bir de baktık ki içinde beyaz bir suret vardı. Saçları kıvırcık saç gibiydi, kızıl gözlü, iri başlı, güzel sakallıydı. "Bunu tanıyor musunuz?" dedi. "Hayır" dedik. O da şöyle dedi: "Bu
نوح، ﵇.
Nûh'tur aleyhisselâm" dedi.