Binûn

A'râf Suresi Tefsiri — 7. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال ابن جُرَيْج، عن ابن عباس قال: (أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ) قال: إلا من قِبَل الله.

İbn Cüreyc, İbn Abbâs'ın: (أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ) “Dikkat edin, onların uğursuzluğu ancak Allah katındandır” kavli hakkında: Ancak Allah tarafındandır, dediğini nakletmiştir.

{وَقَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢) فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ (١٣٣) وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قَالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ (١٣٤) فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلَى أَجَلٍ هُمْ بَالِغُوهُ إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ (١٣٥)}

{وَقَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢) فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ (١٣٣) وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قَالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ (١٣٤) فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلَى أَجَلٍ هُمْ بَالِغُوهُ إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ (١٣٥)} “Dediler ki: ‘Bizi büyülemek için her ne ayet getirirsen getir, biz sana inanacak değiliz.’ Biz de açık seçik mucizeler olmak üzere üzerlerine tufan, çekirge, haşere (kımıl), kurbağalar ve kan gönderdik. Yine de büyüklük tasladılar ve suçlu bir kavim oldular. Üzerlerine azap çökünce dediler ki: ‘Ey Mûsâ! Rabbine, sana verdiği ahit hürmetine bizim için dua et. Eğer bizden bu azabı kaldırırsan, sana mutlaka inanacağız ve İsrailoğullarını mutlaka seninle beraber göndereceğiz.’ Fakat kendilerinin ulaşacakları bir süreye kadar onlardan azabı kaldırdığımızda, hemen sözlerinden dönüverdiler.”

هذا إخبار من الله، ﷿، عن تَمرد قوم فرعون وعتوهم، وعنادهم للحق وإصرارهم على الباطل في قولهم: (مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ) يقولون: أيُّ آية جئتنا بها ودلالة وحجة أقمتها، رددناها فلا نقبلها منك، ولا نؤمن بك ولا بما جئت به، قال الله تعالى: (فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ)

Bu, Firavun kavminin azgınlığını, haddi aşmalarını, hakka karşı inatlarını ve: (مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ) “‘Bizi büyülemek için her ne ayet getirirsen getir, biz sana inanacak değiliz’” sözlerindeki bâtılda ısrarlarını Allah Azze ve Celle'nin bir haber verişidir. Onlar: Bize hangi ayeti (mucizeyi) getirirsen getir, hangi delil ve hücceti ortaya koyarsan koy, onu reddederiz; onu senden kabul etmeyeceğimiz gibi ne sana inanırız ne de getirdiğin şeye, diyorlardı. Allah Teâlâ buyurdu ki: (فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ) “Biz de üzerlerine tufan gönderdik”.

اختلفوا في معناه، فعن ابن عباس في رواية: كثرة الأمطار المغرقة المتلفة للزروع والثمار. وبه قال الضحاك بن مُزَاحِم.

Bunun anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs'tan gelen bir rivayete göre [tufan]; ekinleri ve meyveleri helak eden, her yeri basan şiddetli yağmurlardır. Dahhâk b. Müzâhim de bu görüştedir.

وقال ابن عباس في رواية أخرى: هو كثرة الموت. وكذا قال عطاء.

İbn Abbâs diğer bir rivayette: O, ölümün çoğalmasıdır, demiştir. Atâ da böyle demiştir.

وقال مجاهد: (الطُّوفَانَ) الماء، والطاعون على كل حال.

Mücâhid ise şöyle demiştir: (الطُّوفَانَ) Su ve her halükârda vebadır.

وقال ابن جرير: حدثنا أبو هشام الرفاعي، حدثنا يحيى بن يَمان، حدثنا المِنْهَال بن خليفة، عن الحجاج، عن الحكم بن مِيناء، عن عائشة، ﵂، قالت: قال رسول الله ﷺ "الطوفان الموت".

İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, bize Yahyâ b. Yemân anlattı, bize el-Minhâl b. Halîfe, el-Haccâc'dan, o el-Hakem b. Mînâ'dan, o da Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Tufan, ölümdür" buyurmuştur.

وكذا رواه ابن مردويه، من حديث يحيى بن يمان، به وهو حديث غريب.

İbn Merdûye de Yahyâ b. Yemân hadisinden bu şekilde rivayet etmiştir; bu, garib bir hadistir.

وقال ابن عباس في رواية أخرى: هو أمر من الله طاف بهم، ثم قرأ: {فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ * [فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ]} [القلم: ١٩، ٢٠]

İbn Abbâs başka bir rivayette şöyle demiştir: "O, Allah'tan [gelip] onları kuşatan bir emirdir (azaptır)." Sonra şu ayeti okudu: { فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ * [فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ] } [el-Kalem: 19-20] “Fakat onlar uyurken Rabbin tarafından gelen kuşatıcı bir afet onu sardı da [bahçe] simsiyah kesildi.”

وأما الجراد فمعروف مشهور، وهو مأكول؛ لما ثبت في الصحيحين عن أبي يعفُور قال: سألت عبد الله بن أبي أَوْفَى عن الجراد، فقال: غزونا مع رسول الله ﷺ سبع غزوات نأكل الجراد

Çekirgeye (el-Cerâd) gelince, o bilinen, meşhur bir hayvandır ve yenir; nitekim Sahîhayn'da Ebû Ya‘fûr'dan sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Abdullah b. Ebî Evfâ'ya çekirgeyi sordum, o da: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yedi gazveye çıktık, [bu gazvelerde] çekirge yiyorduk, dedi .

وروى الشافعي، وأحمد بن حنبل، وابن ماجة من حديث عبد الرحمن بن زيد بن أسلم، عن أبيه، عن ابن عمر، عن النبي ﷺ قال: "أحلت لنا ميتتان ودمان: الحوت والجراد، والكبد والطحال"

eş-Şâfiî, Ahmed b. Hanbel ve İbn Mâce; Abdurrahman b. Zeyd b. Eslen'in babasından, onun İbn Ömer'den, onun da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği şu hadisi rivayet etmişlerdir: "Bize iki ölü (hayvan) ve iki kan helal kılındı: Balık ve çekirge ile karaciğer ve dalak" .

ورواه أبو القاسم البغوي، عن داود بن رُشَيْد، عن سُوَيْد بن عبد العزيز، عن أبي تمام الأيليّ، عن زيد بن أسلم، عن ابن عمر مرفوعا مثله

Ebu'l-Kāsım el-Begavî de Dâvûd b. Rüşeyd'den, o Süveyd b. Abdilazîz'den, o Ebû Temmâm el-Eylî'den, o Zeyd b. Eslem'den, o da İbn Ömer'den merfû olarak benzerini rivayet etmiştir .

وروى أبو داود، عن محمد بن الفرج، عن محمد بن الزِّبْرِقان الأهوازي، عن سليمان التيمي، عن أبي عثمان، عن سلمان قال: سئل رسول الله ﷺ عن الجراد فقال: "أكثر جنود الله، لا آكله، ولا أحرمه"

Ebû Dâvûd; Muhammed b. el-Ferec'den, o Muhammed b. ez-Zibrikān el-Ehvâzî'den, o Süleyman et-Teymî'den, o Ebû Osmân'dan, o da Selmân'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem çekirge soruldu da: "O, Allah'ın ordularının en çoğudur; onu yemem ama haram da kılmam" buyurdu .

وإنما تركه، ﵇ لأنه كان يعافه، كما عافت نفسه الشريفة أكل الضب، وأذن فيه.

Onu [yemeyi] terk etmesi (aleyhisselâm) ancak tiksindiği içindir; nitekim mübarek nefsi keler (dabb) yemekten de tiksinmiş ama [başkalarına] izin vermiştir.

وقد روى الحافظ ابن عساكر في جزء جمعه في الجراد، من حديث أبي سعيد الحسن بن علي العدوي، حدثنا نصر بن يحيى بن سعيد، حدثنا يحيى بن خالد، عن ابن جُرَيْج، عن عطاء، عن ابن عباس قال: كان رسول الله ﷺ لا يأكل الجراد، ولا الكلوتين، ولا الضب، من غير أن يحرمها. أما الجراد: فرجز وعذاب. وأما الكلوتان: فلقربهما من البول. وأما الضب فقال: "أتخوف أن يكون مسخا"، ثم قال غريب، لم أكتبه إلا من هذا الوجه

Hâfız İbn Asâkir, çekirge hakkında derlediği bir cüzde, Ebû Saîd el-Hasen b. Ali el-Adevî hadisinden rivayet etmiştir: Bize Nasr b. Yahyâ b. Saîd anlattı, bize Yahyâ b. Hâlid, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem; haram kılmaksızın çekirgeyi, iki böbreği ve keleri yemezdi. Çekirgeye gelince: O bir azap ve cezadır. İki böbreğe gelince: İdrara yakın olmalarındandır. Kelere gelince ise: "Sureti değiştirilmiş (mesh edilmiş) bir mahluk olmasından endişe ederim" buyurdu. Sonra [İbn Asâkir] dedi ki: [Bu hadis] garibtir, onu sadece bu vecihten yazdım .

وقد كان أمير المؤمنين عمر بن الخطاب، ﵁، يشتهيه ويحبه، فروى عبد الله بن دينار، عن ابن عمر: أن عمر سُئل عن الجراد فقال: ليت أن عندنا منه قَفْعَة أو قفعتين نأكله

Müminlerin emiri Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) ise canı onu çeker ve severdi. Nitekim Abdullah b. Dînâr, İbn Ömer'den rivayet etmiştir: Ömer'e çekirge sorulduğunda: Keşke yanımızda ondan bir veya iki sepet olsa da yeseydik, demiştir .

وروى ابن ماجة: حدثنا أحمد بن مَنِيع، عن سفيان بن عيينة، عن أبي سعد سعيد بن المرزبان البقال، سمع أنس بن مالك يقول: كان أزواج النبي ﷺ يَتَهادَيْن الجراد على الأطباق

İbn Mâce rivayet etti: Bize Ahmed b. Menî‘, Süfyân b. Uyeyne'den, o Ebû Sa‘d Saîd b. el-Merzübân el-Bakkāl'dan anlattı; o Enes b. Mâlik'in şöyle dediğini işitmiştir: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları tabaklar içinde birbirlerine çekirge hediye ederlerdi .

وقال أبو القاسم البغوي: حدثنا داود بن رُشَيْد، حدثنا بَقِيَّة بن الوليد، عن نُمَيْر بن يزيد

Ebü’l-Kāsım el-Begavî dedi ki: Bize Dâvûd b. Ruşeyd anlattı, bize Bakıyye b. el-Velîd, Nümeyr b. Yezîd’den anlattı

القَيْني حدثني أبي، عن صُدَيّ بن عَجْلان، عن أبي أمامة قال: قال رسول الله ﷺ: "إن مريم بنت عمران، ﵍، سألت ربها [﷿] أن يطعمها لحما لا دم له، فأطعمها الجراد، فقالت: اللهم أعشه بغير رضاع، وتابع بَيْنَه بغير شياع" وقال نُمَير: "الشَيَاع": الصوت.

el-Kaynî'den anlattı; bana babam, Sudeyy b. Aclân'dan, o da Ebû Ümâme'den anlattı; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İmrân kızı Meryem (aleyhassalâm), Rabbinden [Azze ve Celle] kendisine kanı olmayan bir et yedirmesini istedi. O da ona çekirge yedirdi. Bunun üzerine Meryem: Allahım! Onu emzirmesiz yaşat ve ses çıkarmadan peş peşe çoğalt, dedi" . Nümeyr: "eş-Şiyâ‘" sestir, demiştir.

وقال أبو بكر بن أبي داود: حدثنا أبو تقي هشام بن عبد الملك اليَزَني حدثنا بقية بن الوليد، حدثنا إسماعيل بن عياش، عن ضَمْضَم بن زُرْعَة، عن شُرَيْح بن عبيد، عن أبي زُهَيْر النميري قال: قال رسول الله ﷺ: "لا تقاتلوا الجراد، فإنه جند الله الأعظم". غريب جدًا

Ebû Bekir b. Ebî Dâvûd dedi ki: Bize Ebû Takī Hişâm b. Abdilmelik el-Yezenî anlattı, bize Bakıyye b. el-Velîd anlattı, bize İsmâil b. Ayyâş, Damdam b. Zür‘a'dan, o Şüreyh b. Ubeyd'den, o da Ebû Züheyr en-Nümeyrî'den anlattı; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Çekirgeyi öldürmeyin, zira o Allah'ın en büyük ordusudur" buyurdu. [Bu hadis] son derece garibtir .

وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد، في قوله تعالى: (فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ) قال: كانت تأكل مسامير أبوابهم، وتَدَع الخشب.

İbn Ebî Necîh, Mücâhid'in Allah Teâlâ'nın: (فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ) “Biz de üzerlerine tufan ve çekirge gönderdik” kavli hakkında: Kapılarının çivilerini yer, tahtayı bırakırlardı, dediğini rivayet etmiştir.

وروى ابن عساكر من حديث علي بن زيد الخرائطي، عن محمد بن كثير، سمعت الأوزاعي يقول: خرجت إلى الصحراء، فإذا أنا برِجْل من جراد في السماء، وإذا برَجل راكب على جَرَادة منها، وهو شاك في الحديد، وكلما قال بيده هكذا، مال الجراد مع يده، وهو يقول: الدنيا باطل باطل ما فيها، الدنيا باطل باطل ما فيها، الدنيا باطل باطل ما فيها.

İbn Asâkir, Ali b. Zeyd el-Harâitî hadisinden rivayet etti; o Muhammed b. Kesîr'den rivayet etti; [o şöyle dedi]: el-Evzâî'nin şöyle dediğini işittim: Sahraya çıktım; bir de baktım ki gökte bir çekirge sürüsü var ve içlerinden bir çekirgenin üzerinde zırhlara bürünmüş bir adam biniyor. Eliyle böyle her işaret ettiğinde, çekirgeler onun eliyle birlikte yöneliyor ve o şöyle diyordu: Dünya bâtıldır bâtıl içindeki, dünya bâtıldır bâtıl içindeki, dünya bâtıldır bâtıl içindeki!

وروى الحافظ أبو الفرج المعافي بن زكريا الحريري، حدثنا محمد بن الحسن بن زياد، حدثنا أحمد بن عبد الرحيم، أخبرنا وَكِيع، عن الأعمش، أنبأنا عامر قال: سئل شُرَيْح القاضي عن الجراد، فقال: قبح الله الجرادة. فيها خلقة سبعة جبابرة: رأسها رأس فرس، وعنقها عنق ثور، وصدرها صدر أسد، وجناحها جناح نسر، ورجلاها رجلا جمل. وذنبها ذنب حية، وبطنها بطن عقرب.

Hâfız Ebü'l-Ferec el-Muâfâ b. Zekeriyyâ el-Harîrî rivayet etti: Bize Muhammed b. el-Hasen b. Ziyâd anlattı, bize Ahmed b. Abdirrahîm anlattı, bize Vekî‘ haber verdi, A‘meş'ten, bize Âmir haber verdi, dedi ki: Kadı Şüreyh'e çekirge sorulduğunda şöyle demiştir: Allah çekirgenin canını alsın; onda yedi zorba hükümdarın yaratılışı vardır: Başı at başı, boynu boğa boynu, göğsü aslan göğsü, kanadı kartal kanadı, iki bacağı deve bacağı, kuyruğu yılan kuyruğu ve karnı akrep karnıdır.

و [قد] قدمنا عند قوله تعالى: {أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ} [المائدة: ٩٦] حديث حماد بن سلمة، عن أبي المُهزَم، عن أبي هريرة، قال: خرجنا مع رسول الله ﷺ في حج أو عمرة، فاستقبلنا رجْلُ جراد، فجعلنا نضربه بالعِصِيِّ، ونحن محرمون، فسألنا رسول الله ﷺ [عن ذلك] فقال: "لا بأس بصيد البحر"

Allah Teâlâ'nın: {أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ} “Hem size hem yolculara bir geçimlik olmak üzere deniz avı ve onu yemek size helal kılındı” [Mâide Suresi, 96] kavlinde Hammâd b. Seleme'nin Ebü'l-Mühezzim'den, onun da Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu hadisi [daha önce] zikretmiştik: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hac veya umre için yola çıktık, karşımıza bir çekirge sürüsü çıktı; biz ihramlı olduğumuz halde onlara değneklerimizle vurmaya başladık. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem [bunu] sorduk da: "Deniz avında bir sakınca yoktur" buyurdu .

وروى ابن ماجه، عن هارون الحمال عن هاشم بن القاسم، عن زياد بن عبد الله بن عُلاثة، عن موسى بن محمد بن إبراهيم التيمي، عن أبيه، عن أنس وجابر [﵄] عن رسول الله ﷺ؛ أنه كان إذا دعا على الجراد قال: "اللهم أهلك كباره، واقتل صغاره، وأفسد بيضه، واقطع دابره، وخذ بأفواهه عن معايشنا وأرزاقنا، إنك سميع الدعاء". فقال له جابر: يا رسول الله، أتدعو على جند من أجناد الله بقطع دابره؟ فقال: "إنما هو نثرة حوت في البحر" قال

İbn Mâce, Hârûn el-Hammâl'dan, o Hâşim b. el-Kâsım'dan, o Ziyâd b. Abdillâh b. Ulâse'den, o Mûsâ b. Muhammed b. İbrâhîm et-Teymî'den, o babasından, o da Enes ve Câbir'den [radıyallâhu anhümâ], Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiğine göre o, çekirgeye beddua ettiği zaman şöyle derdi: «Allahım! Büyüklerini helak et, küçüklerini öldür, yumurtalarını ifsad et, köklerini kurut; geçimliklerimizden ve rızıklarımızdan onların ağızlarını uzak tut! Şüphesiz sen duaları işitensin.» Bunun üzerine Câbir ona: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın ordularından bir orduya kökünün kurutulması için mi beddua ediyorsun?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «O ancak denizde bir balığın püskürtmesidir.» buyurdu. [Hâşim] dedi ki:

هاشم أخبرني زياد أنه أخبره من رآه ينثره الحوت قال: من حقق ذلك إن السمك إذا باض في ساحل البحر فنضب الماء عنه وبدا للشمس، أنه يفقس كله جرادًا طيارًا.

Hâşim: Ziyâd bana, balığın onu püskürttüğünü gören kimsenin kendisine haber verdiğini söyledi, dedi. Dedi ki: Bunu tahkik eden kimse der ki: Balık deniz sahiline yumurtladığında, su çekilip yumurtalar güneşe maruz kalınca, hepsi birden uçan çekirge olarak çatlar.

وقدمنا عند قوله: {إِلا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ} [الأنعام: ٣٨] حديث عُمَر، ﵁: "إن الله خلق ألف أمة، ستمائة في البحر وأربعمائة في البر، وإن أولها هلاكًا الجراد"

{إِلا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ} “...sizin gibi birer ümmettirler” [En‘âm Suresi, 38] kavlinde Ömer'in (radıyallâhu anh) şu hadisini zikretmiştik: "Şüphesiz Allah bin ümmet yarattı; altı yüzü denizde, dört yüzü karadadır. Bunlardan ilk helak olacak olanı ise çekirgedir" .

وقال أبو بكر بن أبي داود: حدثنا يزيد بن المبارك، حدثنا عبد الرحمن بن قَيْس، حدثنا سالم بن سالم، حدثنا أبو المغيرة الجوزجاني محمد بن مالك، عن البراء بن عازب قال: قال رسول الله ﷺ: "لا وَباء مع السيف، ولا نجاء مع الجراد". حديث غريب

Ebû Bekir b. Ebî Dâvûd dedi ki: Bize Yezîd b. el-Mübârek anlattı, bize Abdurrahman b. Kays anlattı, bize Sâlim b. Sâlim anlattı, bize Ebü'l-Mugîre el-Cûzcânî Muhammed b. Mâlik, Berâ b. Âzib'den anlattı; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kılıcın olduğu yerde veba olmaz, çekirgenin olduğu yerde kurtuluş olmaz" buyurdu. Garib bir hadistir .

وأما (الْقُمَّلَ) فعن ابن عباس: هو السوس الذي يخرج من الحنطة. وعنه أنه الدبى -وهو الجراد الصغار الذي لا أجنحة له. وبه قال مجاهد، وعكرمة، وقتادة.

(الْقُمَّلَ) [Kımıl/Haşere] kelimesine gelince; İbn Abbâs'tan gelen rivayete göre: O, buğdaydan çıkan güvedir (ekin kurdudur). Yine ondan gelen rivayete göre o; dıbâdır -ki o da henüz kanatları çıkmamış küçük çekirgedir-. Mücâhid, İkrime ve Katâde de bu görüştedir.

وعن الحسن وسعيد بن جبير: (الْقُمَّلَ) دواب سود صغار.

Hasan ve Saîd b. Cübeyr'den gelen rivayette ise: (الْقُمَّلَ) Küçük siyah haşerelerdir.

وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: (الْقُمَّلَ) البراغيث.

Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ise: (الْقُمَّلَ) Pirelerdir, demiştir.

وقال ابن جرير (الْقُمَّل) جمع واحدتها "قُمَّلة"، وهي دابة تشبه القَمْل، تأكلها الإبل، فيما بلغني، وهي التي عناها الأعشى بقوله:

İbn Cerîr dedi ki: (الْقُمَّل) kelimesi çoğul olup tekili "kummele"dir. O, bana ulaştığına göre develerin yediği ve bite benzeyen bir hayvandır; el-A‘şâ'nın şu sözünde kastettiği de odur:

قوم تعالج قُمَّلا أبناؤهم … وسلاسلا أجُدا وبابًا مؤصدا

Bir kavim ki oğulları haşerelerle uğraşır … ve sağlam zincirlerle, kilitli bir kapıyla

قال: وكان بعض أهل العلم بكلام العرب من أهل البصرة يزعم أن القمل عند العرب "الحمنان"، واحدتها "حمنانة"، وهي صغار القردان فوق القمقامة.

Dedi ki: Basra ehlinden Arap kelamını iyi bilen bazı ilim ehli; Arapların nezdinde el-Kummer'in "hamnân" olduğunu ileri sürerlerdi; tekili "hamnâne" olup keneden büyükçe, küçük kenelerdir.

وقال الإمام أبو جعفر بن جرير: حدثنا ابن حميد الرازي، حدثنا يعقوب القمي، عن جعفر بن أبي المغيرة، عن سعيد بن جبير قال: لما أتى موسى، ﵇، فرعون قال له: أرسل معي بني إسرائيل، فأرسل الله عليهم الطوفان -وهو المطر -فصب عليهم منه شيئا، خافوا أن يكون عذابا، فقالوا لموسى: ادع لنا ربك يكشف عنا المطر، فنؤمن لك، ونرسل معك بني إسرائيل. فدعا ربه، فلم يؤمنوا، ولم يرسلوا معه بني إسرائيل. فأنبت لهم في تلك السنة شيئا لم ينبته قبل ذلك من الزرع والثمر والكلأ فقالوا: هذا ما كنا نتمنى. فأرسل الله عليهم الجراد، فسلطه على الكلأ فلما رأوا

İmâm Ebû Ca‘fer b. Cerîr şöyle dedi: Bize İbn Humeyd er-Râzî anlattı, bize Ya‘kūb el-Kummî, Ca‘fer b. Ebi’l-Muğîre’den, o da Saîd b. Cübeyr’den rivayet etti; dedi ki: Mûsâ aleyhisselâm Firavun’a gelip ona: «İsrailoğullarını benimle gönder» dediğinde, Allah onların üzerine tûfânı -ki o [şiddetli] yağmurdur- gönderdi. Üzerlerine ondan bir miktar yağdırdı; [öyle ki] bunun bir azap olmasından korktular ve Mûsâ’ya: «Rabbine bizim için dua et de yağmuru bizden kaldırsın; [o takdirde] sana iman edeceğiz ve İsrailoğullarını seninle birlikte göndereceğiz» dediler. O da Rabbine dua etti; fakat ne iman ettiler ne de İsrailoğullarını onunla birlikte gönderdiler. Bunun üzerine [Allah] o sene onlar için daha önce bitirmediği ekin, meyve ve ottan bitirdi. Bunun üzerine: «İşte temenni ettiğimiz şey buydu» dediler. Bunun üzerine Allah onların üzerine çekirgeyi gönderip ota musallat etti. [Çekirgenin]...

أثره في الكلأ عرفوا أنه لا يبقي الزرع، فقالوا: يا موسى، ادع لنا ربك ليكشف عنا الجراد فنؤمن لك، ونرسل معك بني إسرائيل. فدعا ربه، فكشف عنهم الجراد، فلم يؤمنوا، ولم يرسلوا معه بني إسرائيل، فداسوا وأحرزوا في البيوت، فقالوا: قد أحرزنا. فأرسل الله عليهم القمل-وهو السوس الذي يخرج منه -فكان الرجل يخرج عشرة أجربة إلى الرحى، فلم يرد منها إلا ثلاثة أقفزة فقالوا لموسى: ادع لنا ربك يكشف عنا القمل، فنؤمن لك، ونرسل معك بني إسرائيل. فدعا ربه، فكشف عنهم، فأبوا أن يرسلوا معه بني إسرائيل. فبينما هو جالس عند فرعون، إذ سمع نقيق ضفدع، فقال لفرعون: ما تلقى أنت وقومك من هذا. قال وما عسى أن يكون كيد هذا؟ فما أمسوا حتى كان الرجل يجلس إلى ذَقْنه في الضفادع، ويهم أن يتكلم فتثب الضفدع في فيه. فقالوا لموسى: ادع لنا ربك يكشف عنا هذه الضفادع، فنؤمن لك، ونرسل معك بني إسرائيل، فدعا ربه، فكشف عنهم فلم يؤمنوا. وأرسل الله عليهم الدم، فكانوا ما استقوا من الأنهار والآبار، وما كان في أوعيتهم، وجدوه دمًا عبيطًا، فشكوا إلى فرعون، فقالوا: إنا قد ابتلينا بالدم، وليس لنا شراب. فقال: إنه قد سحركم!! فقالوا: من أين سحرنا، ونحن لا نجد في أوعيتنا شيئا من الماء إلا وجدناه دمًا عَبِيطًا؟ فأتوه وقالوا: يا موسى، ادع لنا ربك يكشف عنا هذا الدم فنؤمن بك ونرسل معك بني إسرائيل. فدعا ربه، فكشف عنهم، فلم يؤمنوا، ولم يرسلوا معه بني إسرائيل

etkisini görünce ekini de bırakmayacağını anladılar ve: Ey Mûsâ! Rabbine dua et de çekirgeyi bizden kaldırsın, sana iman edeceğiz ve İsrailoğullarını seninle göndereceğiz, dediler. O da Rabbine dua etti ve çekirgeyi onlardan kaldırdı; fakat iman etmediler ve İsrailoğullarını onunla göndermediler. Ekinleri harmanlayıp evlere sakladılar ve: Artık koruma altına aldık, dediler. Bunun üzerine Allah onların üzerine kummel'i -ki ondan çıkan güvedir- gönderdi. Öyle ki adam değirmene on cerîb [tahıl] götürür, ondan ancak üç kafîz geri dönerdi. Mûsâ'ya: Rabbine dua et, şu kımılı bizden kaldırsın, sana iman edeceğiz ve İsrailoğullarını seninle göndereceğiz, dediler. O da Rabbine dua etti, [Allah] onu onlardan kaldırdı; fakat İsrailoğullarını onunla göndermekten yine kaçındılar. Bir gün Mûsâ Firavun'un yanında otururken bir kurbağa vıraklaması duydu ve Firavun'a: Sen ve kavmin bundan neler çekeceksiniz! dedi. Firavun: Bunun tuzağından ne çıkar ki? dedi. Fakat akşama kalmadan adam çenesine kadar kurbağalar içinde oturur hale geldi; konuşmak istediğinde kurbağa ağzına atlıyordu. Mûsâ'ya: Bizden şu kurbağaları kaldırması için Rabbine dua et, sana iman edeceğiz ve İsrailoğullarını seninle göndereceğiz, dediler. Rabbine dua etti, [Allah] onları da onlardan kaldırdı; yine iman etmediler. Allah üzerlerine kanı gönderdi; nehirlerden ve kuyulardan su çektiklerinde, kaplarında ne varsa taptaze kana dönüştüğünü görüyorlardı. Firavun'a şikayet edip: Kan ile imtihan edildik, içecek suyumuz yok, dediler. Firavun: O sizi büyüledi! dedi. Onlar da: Bizi nereden büyüleyecek; kaplarımızda ne kadar su bulursak bulalım taptaze kana dönüştüğünü görüyoruz? dediler. Mûsâ'ya gelip: Ey Mûsâ! Bizden bu kanı kaldırması için Rabbine dua et, sana iman edeceğiz ve İsrailoğullarını seninle göndereceğiz, dediler. Rabbine dua etti, [Allah] onu onlardan kaldırdı; yine iman etmediler ve İsrailoğullarını onunla göndermediler .

وقد روي نحو هذا عن ابن عباس، والسدي، وقتادة وغير واحد من علماء السلف

Bunun bir benzeri İbn Abbâs'tan, Süddî'den, Katâde'den ve selef âlimlerinden birden çok kişiden rivayet edilmiştir .

وقال محمد بن إسحاق بن يسار، ﵀: فرجع عدو الله فرعون حين آمنت السحرة مغلوبا مغلولا ثم أبى إلا الإقامة على الكفر، والتمادي في الشر، فتابع الله عليه الآيات، وأخذه بالسنين، فأرسل عليه الطوفان، ثم الجراد، ثم القمل، ثم الضفادع، ثم الدم، آيات مفصلات. فأرسل الطوفان -وهو الماء -ففاض على وجه الأرض ثم ركد، لا يقدرون على أن يحرثوا ولا يعملوا شيئا، حتى جهدوا جوعًا، فلما بلغهم ذلك (قَالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ) فدعا موسى ربه، فكشف عنهم، فلم يفوا له بشيء مما قالوا، فأرسل الله عليهم الجراد، فأكل الشجر، فيما بلغني، حتى إن كان ليأكل مسامير الأبواب من الحديد، حتى تقع دورهم ومساكنهم، فقالوا مثل ما قالوا، فدعا ربه فكشف عنهم، فلم يفوا له بشيء مما قالوا، فأرسل الله عليهم القمل، فذكر لي أن موسى، ﵇، أمر أن يمشي إلى كثيب حتى يضربه بعصاه، فمشى إلى كثيب أهيل عظيم، فضربه بها، فانثال عليهم قملا حتى غلب على البيوت والأطعمة ومنعهم النوم والقرارة، فلما جهدهم قالوا له مثل ما قالوا له، فدعا ربه، فكشف عنهم، فلم يفوا له بشيء مما قالوا. فأرسل الله عليهم الضفادع، فملأت البيوت والأطعمة والآنية، فلا يكشف أحد ثوبًا ولا طعامًا إلا وجد فيه الضفادع، قد غلبت عليه. فلما جهدهم ذلك، قالوا له

Muhammed b. İshâk b. Yesâr -rahimehullâh- şöyle demiştir: Sihirbazlar iman edince Allah'ın düşmanı Firavun, mağlup ve eli kolu bağlı bir şekilde geri döndü. Ardından inkârda direnmekten ve kötülükte haddi aşmaktan başka bir şey yapmadı. Bunun üzerine Allah onun aleyhine peş peşe mucizeler/alametler getirdi ve onu kıtlık yıllarıyla yakaladı; açık seçik ayetler (mucizeler) olmak üzere üzerlerine tufanı, ardından çekirgeleri, sonra haşereleri (kene/bit), sonra kurbağaları, sonra da kanı gönderdi. Tufanı -ki o sudur- gönderdi; su yeryüzünün üstüne taştı ve sonra durgunlaşıp kaldı. Ne çift sürebiliyor ne de herhangi bir iş yapabiliyorlardı; nihayet açlıktan bitap düştüler. Bu durum başlarına gelince { قَالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ } “Dediler ki: Ey Mûsâ! Sana verdiği ahit hürmetine bizim için Rabbine dua et! Eğer bu azabı bizden kaldırırsan, sana mutlaka iman edeceğiz ve İsrailoğullarını kesinlikle seninle beraber göndereceğiz.” Mûsâ Rabbine dua etti, [Allah da azabı] onlardan kaldırdı; fakat söyledikleri hiçbir sözü yerine getirmediler. Bunun üzerine Allah onların üzerine çekirgeleri gönderdi. Bana ulaştığına göre [çekirgeler] ağaçları, hatta evleri ve meskenleri yıkılsın diye kapıların demir çivilerini bile yiyordu. Yine daha önce söyledikleri sözlerin benzerini söylediler. Mûsâ Rabbine dua etti, [Allah da bu azabı] onlardan kaldırdı; fakat söyledikleri hiçbir sözü yerine getirmediler. Bunun üzerine Allah onların üzerine haşereleri gönderdi. Bana anlatıldığına göre Mûsâ'ya -aleyhisselâm- bir kum tepesine kadar yürümesi ve asâsıyla oraya vurması emredildi. O da kaygan ve büyük bir kum tepesine yürüdü, asâsıyla ona vurdu. Tepe üzerlerine haşere olarak dökülüverdi; öyle ki evleri ve yiyecekleri istila etti, uykularını ve huzurlarını kaçırdı. Bu durum onları takatsiz bırakınca Mûsâ'ya daha önce söyledikleri sözün aynısını söylediler. Mûsâ Rabbine dua etti, [Allah da bu azabı] onlardan kaldırdı; fakat yine verdikleri hiçbir sözü tutmadılar. Bunun üzerine Allah onların üzerine kurbağaları gönderdi; kurbağalar evleri, yiyecekleri ve kapları doldurdu. Hiç kimse bir elbiseyi veya yiyeceği açamaz oldu; açtığında mutlaka her yeri istila etmiş kurbağalar buluyordu. Bu durum onları çaresiz bırakınca Mûsâ'ya...

مثل ما قالوا، فسأل ربه فكشف عنهم، فلم يفوا له بشيء مما قالوا، فأرسل الله عليهم الدم، فصارت مياه آل فرعون دمًا، لا يستقون من بئر ولا نهر، ولا يغترفون من إناء، إلا عاد دما عبيطا

daha önce söyledikleri gibi söylediler. Rabbine yalvardı, Allah onlardan kaldırdı; yine söyledikleri hiçbir şeyi yerine getirmediler. Allah üzerlerine kanı gönderdi; Firavun hanedanının suları kana dönüştü; ne bir kuyudan ne bir nehirden su çekebiliyorlar ne de bir kaptan su alabiliyorlardı; hepsi taptaze kana dönüşüyordu .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن منصور المروزي، أنبأنا النضر، أنبأنا إسرائيل، أنبأنا جابر ابن يزيد عن عكرمة، قال عبد الله بن عَمْرو: لا تقتلوا الضفادع، فإنها لما أرسلت على قوم فرعون انطلق ضفدع منها فوقع في تنور فيه نار، يطلب بذلك مرضات الله، فأبدلهن الله من هذا أبرد شيء يعلمه من الماء، وجعل نقيقهن التسبيح. وروي من طريق عكرمة، عن ابن عباس، نحوه

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. Mansûr el-Mervezî anlattı, bize en-Nadr haber verdi, bize İsrâîl haber verdi, bize Câbir b. Yezîd İkrime'den haber verdi; Abdullah b. Amr şöyle demiştir: Kurbağaları öldürmeyiniz; çünkü onlar Firavun kavminin üzerine gönderildiğinde içlerinden bir kurbağa gidip bununla Allah'ın rızasını arayarak içinde ateş yanan bir tandıra atladı. Allah da bunun karşılığında onlara bildiği en soğuk suyu verdi ve vıraklamalarını tesbih kıldı. İkrime tarikiyle İbn Abbâs'tan da benzeri rivayet edilmiştir .

وقال زيد بن أسلم: يعني بالدم: الرعاف. رواه ابن أبي حاتم.

Zeyd b. Eslem: Kan ile burun kanamasını kastetmektedir, demiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

{فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ (١٣٦) وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ (١٣٧)}

{فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ (١٣٦) وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ (١٣٧)} “Ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil kalmaları sebebiyle biz de onlardan intikam aldık ve onları denizde boğduk. Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de bereketli kıldığımız yeryüzünün doğularına ve batılarına mirasçı yaptık. Sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrailoğullarına verdiği o pek güzel söz tamamen yerine geldi. Firavun ve kavminin yapageldikleri şeyleri ve yükselttikleri binaları yerle bir ettik.”

يخبر تعالى أنهم لما عتوا وتمردوا، مع ابتلائه إياهم بالآيات المتواترة واحدة بعد واحدة، [أنه] انتقم منهم بإغراقه إياهم في اليم، وهو البحر الذي فرقه لموسى، فجاوزه وبنو إسرائيل معه، ثم ورده فرعون وجنوده على أثرهم، فلما استكملوا فيه ارتطم عليهم، فغرقوا عن آخرهم، وذلك بسبب تكذيبهم بآيات الله وتغافلهم عنها.

Allah Teâlâ; onları peş peşe gelen mucizelerle birbiri ardınca imtihan etmesine rağmen azıp haddi aştıklarında, [onları] denizde, yani Mûsâ için yardığı ve Mûsâ ile beraberindeki İsrailoğullarının geçtiği, ardından peşlerinden Firavun ve ordusunun girdiği, hepsi denizin içine tamamen girdiklerinde üzerlerine kapanan ve son ferdine kadar boğuldukları denizde boğarak intikam aldığını haber vermektedir. Bu da onların Allah'ın ayetlerini yalanlamaları ve onlardan gafil kalmaları sebebiyledir.

وأخبر تعالى أنه أورث القوم الذين كانوا يستضعفون -وهم بنو إسرائيل - (مَشَارِقَ الأرْضِ وَمَغَارِبَهَا) كما قال تعالى: {وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ * وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ} [القصص: ٥، ٦] وقال تعالى: {كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ * وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ * وَنَعْمَةٍ كَانُوا فِيهَا فَاكِهِينَ * كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِينَ} [الدخان: ٢٥ - ٢٨]

Allah Teâlâ, hor görülüp ezilmekte olan kavmi -ki onlar İsrailoğullarıdır- (مَشَارِقَ الأرْضِ وَمَغَارِبَهَا) “yeryüzünün doğularına ve batılarına” mirasçı kıldığını haber vermiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ * وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ} “Biz ise istiyorduk ki yeryüzünde ezilmekte olanlara lütufta bulunalım, onları önderler yapalım ve onları mirasçılar kılalım. Onları yeryüzünde iktidar sahibi yapalım; Firavun'a, Hâmân'a ve askerlerine, onlardan çekinip durdukları şeyi gösterelim.” [Kasas Suresi, 5-6]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ * وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ * وَنَعْمَةٍ كَانُوا فِيهَا فَاكِهِينَ * كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِينَ} “Geride nice bahçeler, pınarlar, ekinler, seçkin makamlar ve içinde zevk sürdükleri nice nimetler bıraktılar! İşte böylece biz onları başka bir kavme miras bıraktık.” [Duhân Suresi, 25-28].

وعن الحسن البصري وقتادة، في قوله: (مَشَارِقَ الأرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا) يعني: الشام.

Hasan-ı Basrî ve Katâde'den, O'nun: (مَشَارِقَ الأرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا) “bereketli kıldığımız yeryüzünün doğularına ve batılarına” kavli hakkında: Şam'ı kastetmektedir, dedikleri rivayet edilmiştir.

وقوله: (وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا) قال مجاهد وابن جرير: وهي قوله تعالى: {وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ * وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ}

O'nun: (وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا) “Sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrailoğullarına verdiği o pek güzel söz tamamen yerine geldi” kavli hakkında Mücâhid ve İbn Cerîr şöyle demişlerdir: Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ * وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ} “Biz ise istiyorduk ki yeryüzünde ezilmekte olanlara lütufta bulunalım, onları önderler yapalım ve onları mirasçılar kılalım. Onları yeryüzünde iktidar sahibi yapalım; Firavun'a, Hâmân'a ve askerlerine, onlardan çekinip durdukları şeyi gösterelim.”

وقوله: (وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ) أي: وخربنا ما كان فرعون وقومه يصنعونه من العمارات والمزارع، (وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ) قال ابن عباس ومجاهد: (يَعْرِشُونَ) يبنون.

O'nun: (وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ) “Firavun ve kavminin yapmakta olduklarını yerle bir ettik” kavli; yani Firavun ve kavminin binalardan ve ekinlerden meydana getirdiklerini harap ettik [demektir]. (وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ) “ve yükselttikleri köşkleri de”. İbn Abbâs ve Mücâhid şöyle demişlerdir: (يَعْرِشُونَ) [ifadesi], bina ediyorlardı [demektir].

{وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨) إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩)}

{وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨) إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩)} “İsrailoğullarını denizden geçirdik; derken kendilerine ait putlara tapan bir kavme rastladılar. Dediler ki: ‘Ey Mûsâ! Onların ilahları olduğu gibi sen de bize bir ilah yap!’ Mûsâ dedi ki: ‘Gerçekten siz cahillik eden bir kavimsiniz! Şüphesiz bunların içinde bulundukları din helake mahkûmdur ve yapmakta oldukları ameller de bâtıldır.’”

يخبر تعالى عما قاله جهلة بني إسرائيل لموسى، ﵇، حين جاوزوا البحر، وقد رأوا من آيات الله وعظيم سلطانه ما رأوا، (فَأَتَوْا) أي: فمروا (عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ) قال بعض المفسرين: كانوا من الكنعانيين. وقيل: كانوا من لخم.

Allah Teâlâ; denizi geçtiklerinde ve Allah'ın ayetlerinden ve yüce hâkimiyetinden gördüklerini görmüş oldukları halde, İsrailoğullarının cahillerinin Mûsâ'ya (aleyhisselâm) söyledikleri sözü haber vermektedir: (فَأَتَوْا) Yani uğradılar (عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ) “kendilerine ait putlara tapan bir kavme”. Bazı müfessirler: Onlar Ken‘ânîlerdendi, demişlerdir. Lahm kabilesindendiler de denilmiştir.

قال ابن جريج: وكانوا يعبدون أصناما على صور البقر، فلهذا أثار ذلك شبهة لهم في عبادتهم العجل بعد ذلك، فقالوا: (يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ) أي: تجهلون عظمة الله وجلاله، وما يجب أن ينزه عنه من الشريك والمثيل.

İbn Cüreyc dedi ki: Sığır suretindeki putlara tapıyorlardı; bundan dolayı bu durum daha sonra buzağıya tapmalarında onlara bir şüphe uyandırdı ve şöyle dediler: (يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ) “‘Ey Mûsâ! Onların ilahları olduğu gibi sen de bize bir ilah yap!’ Mûsâ dedi ki: ‘Gerçekten siz cahillik eden bir kavimsiniz!’” Yani siz Allah'ın azametini ve celâlini, ayrıca O'nun ortak ve benzerden tenzih edilmesi gerektiğini bilmeyen cahillersiniz.

(إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ) أي: هالك (وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ)

(إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ) “Şüphesiz bunların içinde bulundukları din helake mahkûmdur” yani helak olucudur, (وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) “ve yapmakta oldukları ameller de bâtıldır.”

وروى الإمام أبو جعفر بن جرير [﵀] تفسير هذه الآية من حديث محمد بن إسحاق وعَقِيل، ومعمر كلهم، عن الزهري، عن سنان بن أبي سنان، عن أبي واقد الليثي: أنهم خرجوا من مكة مع رسول الله ﷺ إلى حنين، قال: وكان للكفار سدرة يعكفون عندها، ويعلقون بها أسلحتهم، يقال لها: "ذات أنواط"، قال: فمررنا بسدرة خضراء عظيمة، قال: فقلنا: يا رسول الله، اجعل لنا ذات أنواط كما لهم ذات أنواط. فقال: "قلتم والذي نفسي بيده، كما قال قوم موسى لموسى: (اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ * إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ)

İmam Ebû Ca‘fer b. Cerîr [rahimehullâh] bu ayetin tefsirini Muhammed b. İshâk, Akîl ve Ma‘mer'in —hepsi birden— Zührî'den, onun Sinân b. Ebî Sinân'dan, onun da Ebû Vâkıd el-Leysî'den [rivayet ettiği] hadisle rivayet etmiştir: Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke'den Huneyn'e çıktılar. Dedi ki: Kâfirlerin yanında ibadet edip durdukları ve silahlarını astıkları, kendisine "Zâtü Envât" denilen bir sedir ağacı vardı. Dedi ki: Biz de yeşil, büyük bir sedir ağacının yanından geçtik. Dedi ki: Bunun üzerine biz: "Ey Allah'ın Resûlü! Onların Zâtü Envât'ı olduğu gibi bize de bir Zâtü Envât yap!" dedik. Bunun üzerine [Resûlullah]: "Nefsim elinde olana yemin olsun ki, tıpkı Mûsâ'nın kavminin Mûsâ'ya dediği gibi dediniz: (اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ * إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) “Onların ilahları olduğu gibi sen de bize bir ilah yap! Mûsâ dedi ki: ‘Gerçekten siz cahillik eden bir kavimsiniz! Şüphesiz bunların içinde bulundukları din helake mahkûmdur ve yapmakta oldukları ameller de bâtıldır.’”

وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، حدثنا مَعْمَر، عن الزهري، عن سنان بن أبي سنان الدِّيلي، عن أبي واقد الليثي قال: خرجنا مع رسول الله ﷺ قبل حنين، فمررنا بسدرة، فقلت: يا نبي الله اجعل لنا هذه "ذات أنواط"، كما للكفار ذات أنواط، وكان الكفار ينوطون سلاحهم بسدرة، ويعكفون حولها. فقال النبي ﷺ: "الله أكبر، هذا كما قالت بنو إسرائيل لموسى: (اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ [قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ]) إنكم تركبون سنن من قبلكم"

İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize Ma‘mer Zührî'den, o Sinân b. Ebî Sinân ed-Dîlî'den, o da Ebû Vâkıd el-Leysî'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Huneyn'e doğru Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yola çıktık. Bir sedir ağacının yanından geçtik; bunun üzerine ben: "Ey Allah'ın Peygamberi! Kâfirlerin Zâtü Envât'ı olduğu gibi bize de bunu 'Zâtü Envât' yap" dedim. Kâfirler silahlarını bir sedir ağacına asar ve çevresinde ibadet edip dururlardı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allahüekber! Bu, tıpkı İsrailoğullarının Mûsâ'ya dediği gibidir: (اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ [قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ]) “Onların ilahları olduğu gibi sen de bize bir ilah yap! [Mûsâ dedi ki: ‘Gerçekten siz cahillik eden bir kavimsiniz!’]” Siz kesinlikle sizden öncekilerin yollarına uyup gideceksiniz ."

ورواه ابن أبي حاتم، من حديث كثير بن عبد الله بن عمرو بن عوف المزني، عن أبيه عن جده مرفوعا

Bunu İbn Ebî Hâtim de Kesîr b. Abdillâh b. Amr b. Avf el-Müzenî'nin, babasından, onun da dedesinden [rivayet ettiği] merfû hadisle rivayet etmiştir.

{قَالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلَهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (١٤٠) وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (١٤١)}

{قَالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلَهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (١٤٠) وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (١٤١)} “Mûsâ dedi ki: ‘O sizi âlemlere üstün kılmışken, ben size Allah'tan başka bir ilah mı arayayım?’ Hani sizi, azabın en kötüsüne uğratan, oğullarınızı öldürüp kadınlarınızı sağ bırakan Firavun ailesinden kurtarmıştık. Bunda da Rabbinizden büyük bir imtihan vardı.”

يذكِّرهم موسى، ﵇، بنعمة الله عليهم، من إنقاذهم من أسر فرعون وقهره، وما كانوا فيه من الهوان والذلة، وما صاروا إليه من العزة والاشتفاء من عدوهم، والنظر إليه في حال هوانه وهلاكه، وغرقه ودماره. وقد تقدم تفسيرها في [سورة] البقرة.

Mûsâ (aleyhisselâm), Firavun'un esaretinden ve tahakkümünden, içinde bulundukları zillet ve aşağılanmadan onları kurtarması; ulaştıkları izzet, düşmanlarından intikam alma, onun alçalma, helak olma, boğulma ve yok olma anını seyretme gibi Allah'ın üzerlerindeki nimetlerini onlara hatırlatmaktadır. Bunun tefsiri daha önce Bakara [Suresi]'nde geçmişti.

{وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقَالَ مُوسَى لأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (١٤٢)}

{وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقَالَ مُوسَى لأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (١٤٢)} “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik ve buna on gece daha ekledik; böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı. Mûsâ, kardeşi Hârûn'a: ‘Kavmimin içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma!’ dedi.”

يقول تعالى ممتنا على بني إسرائيل، بما حصل لهم من الهداية، بتكليمه موسى، ﵇، وإعطائه التوراة، وفيها أحكامهم وتفاصيل شرعهم، فذكر تعالى أنه واعد موسى ثلاثين ليلة.

Allah Teâlâ; Mûsâ (aleyhisselâm) ile konuşması ve içinde hükümleriyle şeriatlarının detayları bulunan Tevrat'ı ona vermesi suretiyle ulaştıkları hidayet sebebiyle İsrailoğullarına lütfunu beyan etmekte ve Mûsâ ile otuz gece için sözleştiğini zikretmektedir.

قال المفسرون: فصامها موسى، ﵇، فلما تم الميقات استاك بلحاء شجرة، فأمره الله تعالى أن يكمل بعشر أربعين.

Müfessirler dediler ki: Mûsâ (aleyhisselâm) o günleri oruçlu geçirdi. Belirlenen vakit tamamlanınca bir ağaç kabuğuyla dişlerini fırçaladı. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona on gün daha ilave ederek kırka tamamlamasını emretti.

وقد اختلف المفسرون في هذه العشر ما هي؟ فالأكثرون على أن الثلاثين هي ذو القعدة، والعشر عشر ذي الحجة. قاله مجاهد، ومسروق، وابن جريج. وروي عن ابن عباس. فعلى هذا يكون قد كمل الميقات يوم النحر، وحصل فيه التكليم لموسى، ﵇، وفيه أكمل الله الدين لمحمد ﷺ، كما قال تعالى: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلامَ دِينًا} [المائدة: ٣]

Müfessirler bu on günün ne olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir: Çoğunluğa göre otuz gün Zilkade, on gün ise Zilhicce'nin onudur. Bunu Mücâhid, Mesrûk ve İbn Cüreyc söylemiştir. İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Buna göre belirlenen vakit Kurban Bayramı günü tamamlanmış ve Mûsâ (aleyhisselâm) ile kelâm o günde gerçekleşmiştir. Allah, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) dinini de Allah Teâlâ'nın: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلامَ دِينًا} [Mâide: 3] “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslâm'ı seçtim” buyurduğu gibi o günde tamamlamıştır.

فلما تم الميقات عزم موسى على الذهاب إلى الطور، كما قال تعالى: {يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الأَيْمَنَ} الآية [طه: ٨٠]، فحينئذ استخلف موسى على بني إسرائيل أخاه هارون، وأوصاه بالإصلاح وعدم الإفساد. وهذا تنبيه وتذكير، وإلا فهارون، ﵇، نبي شريف كريم على الله، وله وجاهة وجلالة، صلوات الله وسلامه عليه، وعلى سائر الأنبياء

Belirlenen vakit tamamlanınca Allah Teâlâ'nın: {يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الأَيْمَنَ} [Tâhâ: 80] “Ey İsrailoğulları! Sizi düşmanınızdan kurtardık ve Tûr'un sağ tarafında sizinle sözleştik...” ayetinde buyurduğu gibi Mûsâ Tûr'a gitmeye azmetti . İşte o vakit Mûsâ, kardeşi Hârûn'u İsrailoğullarının başına vekil bıraktı ve ona ıslah etmeyi, fesat çıkarmamayı vasiyet etti. Bu bir uyarı ve hatırlatmadır; yoksa Hârûn (aleyhisselâm), Allah katında şerefli, kerim, itibar ve celâlet sahibi bir peygamberdir; Allah'ın salât ve selâmı onun ve diğer peygamberlerin üzerine olsun .

{وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (١٤٣)}

{وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (١٤٣)} “Mûsâ belirlediğimiz vakitte gelip Rabbi de onunla konuşunca: ‘Rabbim! Bana görün de Sana bakayım!’ dedi. [Rabbi]: ‘Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse sen de Beni görebilirsin’ buyurdu. Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti ve Mûsâ bayılarak yere düştü. Ayılınca: ‘Seni tenzih ederim, Sana tövbe ettim ve ben müminlerin ilkiyim’ dedi.”

يخبر تعالى عن موسى، ﵇، أنه لما جاء لميقات الله تعالى، وحصل له التكليم من الله [تعالى] سأل الله تعالى أن ينظر إليه فقال: (رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي)

Allah Teâlâ, Mûsâ'dan -aleyhisselâm- haber vererek onun Allah Teâlâ'nın belirlediği vakte geldiğinde ve Allah [Teâlâ] tarafından kendisiyle konuşulması gerçekleştiğinde, Allah Teâlâ'dan O'na bakmayı istediğini ve: {رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي} “'Rabbim! Bana [kendini] göster, Sana bakayım.' dedi. [Rabbi] buyurdu ki: 'Beni asla göremezsin.'” dediğini bildirmektedir.

وقد أشكل حرف "لن" هاهنا على كثير من العلماء؛ لأنها موضوعة لنفي التأبيد، فاستدل به المعتزلة على نفي الرؤية في الدنيا والآخرة. وهذا أضعف الأقوال؛ لأنه قد تواترت الأحاديث عن رسول الله ﷺ بأن المؤمنين يرون الله في الدار الآخرة، كما سنوردها عند قوله تعالى: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ * إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ * وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ} [القيامة: ٢٢، ٢٤].

Buradaki "Len (لَنْ)" edatı birçok âlime müşkül gelmiştir; çünkü o te'bid (ebedilik) nefyetmek için konulmuştur. Mûtezile de bununla hem dünyada hem ahirette rüyetin (Allah'ı görmenin) nefyine delil getirmiştir. Bu ise görüşlerin en zayıfıdır; zira müminlerin ahiret yurdunda Allah'ı göreceklerine dair Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem gelen hadisler tevatür derecesine ulaşmıştır; nitekim bunları Allah Teâlâ'nın: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ * إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ * وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ} [Kıyâme: 22, 24] “O gün birtakım yüzler ışıl ışıldır. Rablerine bakarlar. O gün birtakım yüzler de asıktır” kavlinin yanında zikredeceğiz.

وقوله تعالى إخبارًا عن الكفار: {كَلا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ} [المطففين: ١٥]

Ve Allah Teâlâ'nın kâfirlerden haber vererek buyurduğu şu kavli de [buna delildir]: {كَلا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ} [Mutaffifîn: 15] “Hayır! Şüphesiz onlar o gün Rablerinden perdelenmişlerdir.”

وقيل: إنها لنفي التأبيد في الدنيا، جمعا بين هذه الآية، وبين الدليل القاطع على صحة الرؤية في الدار الآخرة.

Bu ayet ile ahiret yurdunda görmenin sıhhatine dair kesin delili birleştirmek amacıyla, bu edatın dünyadaki ebediliği nefyetmek için olduğu da söylenmiştir.

وقيل: إن هذا الكلام في هذا المقام كالكلام في قوله تعالى: {لا تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} وقد تقدم ذلك في الأنعام [الآية: ١٠٣].

Bu makamdaki sözün, Allah Teâlâ'nın: {لا تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} “Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder. O, latîftir, habîrdir” kavlindeki söz gibi olduğu da söylenmiştir; bu En'âm [Suresi 103. ayette] geçmişti.

وفي الكتب المتقدمة أن الله تعالى قال لموسى، ﵇: "يا موسى، إنه لا يراني حي إلا مات، ولا يابس إلا تدهده"؛ ولهذا قال تعالى: (فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا)

Önceki kitaplarda yer aldığına göre Allah Teâlâ Mûsâ'ya (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: "Ey Mûsâ! Hiçbir diri Beni görmez ki ölmesin, hiçbir kuru [madde] Beni görmez ki parçalanıp dağılmasın." Bundan dolayı Allah Teâlâ: (فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا) “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti ve Mûsâ bayılarak yere düştü” buyurmuştur.

قال أبو جعفر بن جرير الطبري في تفسير هذه الآية: حدثنا أحمد بن سُهَيْل الواسطي، حدثنا قُرَّة بن عيسى، حدثنا الأعمش، عن رجل، عن أنس، عن النبي ﷺ قال: "لما تجلى ربه للجبل، أشار بإصبعه فجعله دكًا" وأرانا أبو إسماعيل بإصبعه السبابة

Ebû Ca‘fer b. Cerîr et-Taberî bu ayetin tefsirinde dedi ki: Bize Ahmed b. Süheyl el-Vâsıtî rivayet etti, bize Kurre b. Îsâ rivayet etti, bize A‘meş bir adamdan, o Enes'ten, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti; [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Rabbi dağa tecelli edince parmağıyla işaret etti ve onu yerle bir etti." Ebû İsmâil bize şehadet parmağıyla gösterdi.

هذا الإسناد فيه رجل مبهم لم يسم، ثم قال

Bu isnadda ismi zikredilmemiş mübhem bir adam vardır. Sonra şöyle dedi:

حدثني المثنى، حدثنا حجَّاج بن مِنْهال، حدثنا حَمَّاد، عن لَيْث، عن أنس؛ أن النبي ﷺ قرأ هذه الآية: (فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا) قال: "هكذا بإصبعه -ووضع النبي ﷺ إصبعه الإبهام على المفصل الأعلى من الخنصر-فساخ الجبل"

Bana el-Müsennâ rivayet etti, bize Haccâc b. Minhâl rivayet etti, bize Hammâd Leys'ten, o Enes'ten rivayet etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: (فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا) “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti” ve parmağıyla şöyle yaptı -Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem başparmağını serçe parmağının üst boğumuna koydu- bunun üzerine dağ yere battı.

هكذا وقع في هذه الرواية "حماد بن سلمة، عن ليث، عن أنس". والمشهور: "حماد بن سلمة، عن ثابت، عن أنس"، كما قال ابن جرير:

Bu rivayette böylece "Hammâd b. Seleme, Leys'ten, o da Enes'ten" şeklinde vaki olmuştur. Meşhur olan ise İbn Cerîr'in dediği gibi "Hammâd b. Seleme, Sâbit'ten, o da Enes'ten" şeklindedir:

حدثني المثنى، حدثنا هُدْبَة بن خالد، حدثنا حماد بن سلمة، عن ثابت، عن أنس قال: قرأ رسول الله ﷺ: قال (فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا) قال: وضع الإبهام قريبًا من طرف خنصره، قال: فساخ الجبل -قال حميد لثابت: تقول هذا؟ فرفع ثابت يده فضرب صدر حميد، وقال: يقوله رسول الله ﷺ، ويقوله أنس وأنا أكتمه؟

Bana el-Müsennâ rivayet etti, bize Hüdbe b. Hâlid rivayet etti, bize Hammâd b. Seleme Sâbit'ten, o Enes'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem okudu: (فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا) “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti” buyurdu. Dedi ki: Başparmağını serçe parmağının ucunun yakınına koydu; dedi ki: Bunun üzerine dağ yere battı. Humeyd, Sâbit'e: "Bunu söylüyor musun?" dedi. Bunun üzerine Sâbit elini kaldırıp Humeyd'in göğsüne vurdu ve: "Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem söylüyor, Enes söylüyor da ben mi gizleyeceğim?" dedi.

وهكذا رواه الإمام أحمد في مسنده: حدثنا أبو المثنى، معاذ بن معاذ العنبري، حدثنا حماد بن

İmâm Ahmed de bunu Müsned'inde aynı şekilde rivayet etmiştir: Bize Ebü'l-Müsennâ Muâz b. Muâz el-Anberî rivayet etti, bize Hammâd b.

سلمة، حدثنا ثابت البناني، عن أنس بن مالك، عن النبي ﷺ في قوله: (فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ [جَعَلَهُ دَكًّا]) قال: قال هكذا -يعني أنه خرج طرف الخنصر -قال أحمد: أرانا معاذ، فقال له حميد الطويل: ما تريد إلى هذا يا أبا محمد؟ قال: فضرب صدره ضربة شديدة وقال: من أنت يا حميد؟! وما أنت يا حميد؟! يحدثني به أنس بن مالك عن النبي ﷺ، فتقول أنت: ما تريد إليه؟!

Seleme rivayet etti, bize Sâbit el-Bünânî Enes b. Mâlik'ten, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem O'nun şu kavli hakkında rivayet etti: (فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ [جَعَلَهُ دَكًّا]) “Rabbi dağa tecelli edince [onu yerle bir etti]” dedi ki: Şöyle buyurdu —yani serçe parmağının ucu kadar çıkardı—. Ahmed dedi ki: Muâz bize gösterdi. Humeyd et-Tavîl ona: "Ey Ebû Muhammed! Bununla ne kastediyorsun?" dedi. Dedi ki: [Sâbit] onun göğsüne şiddetli bir şekilde vurdu ve şöyle dedi: "Sen kimsin ey Humeyd?! Sen ne oluyorsun ey Humeyd?! Bunu bana Enes b. Mâlik Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ediyor da sen 'Bununla ne kastediyorsun?' mu diyorsun?!"

وهكذا رواه الترمذي في تفسير هذه الآية عن عبد الوهاب بن الحكم الوراق، عن معاذ بن معاذ به. وعن عبد الله بن عبد الرحمن الدارمي، عن سليمان بن حرب، عن حماد [بن سلمة] به ثم قال: هذا حديث حسن صحيح غريب، لا نعرفه إلا من حديث حماد.

Tirmizî de bu ayetin tefsirinde bunu Abdülvehhâb b. el-Hakem el-Verrâk'tan, o Muâz b. Muâz'dan aynı şekilde rivayet etti. Ve Abdullah b. Abdirrahmân ed-Dârimî'den, o Süleymân b. Harb'den, o Hammâd [b. Seleme]'den aynı şekilde rivayet etti. Sonra dedi ki: Bu hadis hasen-sahih-garibdir; biz onu ancak Hammâd'ın hadisinden bilmekteyiz.

وهكذا رواه الحاكم في مستدركه من طرق، عن حماد بن سلمة، به. وقال: هذا حديث صحيح على شرط مسلم، ولم يخرجاه

Hâkim de Müstedrek'inde bunu çeşitli yollardan Hammâd b. Seleme'den aynı şekilde rivayet etmiş ve: "Bu hadis Müslim'in şartına göre sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] onu tahric etmemişlerdir" demiştir.

ورواه أبو محمد الحسن بن محمد الخلال، عن محمد بن علي بن سُوَيْد، عن أبي القاسم البغوي، عن هدبة بن خالد، عن حماد بن سلمة، فذكره وقال: هذا إسناد صحيح لا علة فيه.

Bunu Ebû Muhammed el-Hasen b. Muhammed el-Hallâl; Muhammed b. Alî b. Süveyd'den, o Ebü'l-Kâsım el-Begavî'den, o Hüdbe b. Hâlid'den, o da Hammâd b. Seleme'den rivayet edip zikretmiş ve şöyle demiştir: "Bu, içinde hiçbir illet bulunmayan sahih bir isnaddır."

وقد رواه داود بن المحبر، عن شعبة، عن ثابت، عن أنس مرفوعًا [وهذا ليس بشيء، لأن داود ابن المحبر كذاب ورواه الحافظان أبو القاسم الطبراني وأبو بكر] بنحوه

Bunu Dâvûd b. el-Muhabber, Şu‘be'den, o Sâbit'ten, o Enes'ten merfû olarak rivayet etmiştir. [Fakat bu bir hiçtir; çünkü Dâvûd b. el-Muhabber yalancıdır. İki hâfız Ebü'l-Kâsım et-Taberânî ve Ebû Bekr de bunu] benzer şekilde rivayet etmişlerdir.

وأسنده ابن مردويه من طريقين، عن سعيد بن أبي عَرُوبَة، عن قتادة، عن أنس مرفوعا بنحوه، وأسنده ابن مردويه من طريق ابن البيْلِمِاني، عن أبيه، عن ابن عمر مرفوعا، ولا يصح أيضًا.

İbn Merdûye bunu iki yoldan Saîd b. Ebî Arûbe'den, o Katâde'den, o Enes'ten benzer şekilde merfû olarak isnad etmiştir. İbn Merdûye bunu İbnü'l-Beylemânî yolundan, o babasından, o İbn Ömer'den merfû olarak da isnad etmiştir; bu da sahih değildir.

وقال السُّدِّي، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس في قول الله تعالى: (فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ) قال: ما تجلى منه إلا قدر الخنصر (جَعَلَهُ دَكًّا) قال: ترابا (وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا) قال: مغشيًا عليه. رواه ابن جرير.

Süddî, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: (فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ) “Rabbi dağa tecelli edince” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: O'ndan ancak serçe parmağı kadar tecelli etti. (جَعَلَهُ دَكًّا) “onu yerle bir etti” yani toprak kıldı; (وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا) “ve Mûsâ bayılarak yere düştü” yani bayıldı. İbn Cerîr rivayet etmiştir.

وقال قتادة: (وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا) قال: ميتًا.

Katâde: (وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا) “ve Mûsâ bayılarak yere düştü” kavli hakkında: Ölü olarak, demiştir.

وقال سفيان الثوري: ساخ الجبل في الأرض، حتى وقع في البحر فهو يذهب معه

Süfyân es-Sevrî dedi ki: Dağ toprağa battı, hatta denize kadar düştü ve onunla birlikte akıp gitmektedir.

وقال سُنَيْد، عن حجاج بن محمد الأعور، عن أبي بكر الهذلي: (فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا) انقعر فدخل تحت الأرض، فلا يظهر إلى يوم القيامة.

Süneyd, Haccâc b. Muhammed el-A‘ver'den, o Ebû Bekr el-Hüzelî'den nakletti: (فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا) “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti”; kökünden sökülüp yerin altına girdi, kıyamet gününe kadar da görünmeyecektir.

وجاء في بعض الأخبار أنه ساخ في الأرض، فهو يهوي فيها إلى يوم القيامة، رواه ابن مردويه.

Bazı haberlerde dağın yerin içine battığı ve kıyamet gününe kadar da orada dibe doğru çökmeye devam edeceği nakledilmiştir; bunu İbn Merdûye rivayet etmiştir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا عمر بن شَبَّة، حدثنا محمد بن يحيى أبو غسان الكناني، حدثنا عبد العزيز بن عمران، عن معاوية بن عبد الله، عن الجلد بن أيوب، عن معاوية بن قُرَّة، عن أنس بن مالك؛ أن النبي ﷺ قال: "لما تجلى الله للجبال طارت لعظمته ستة أجبل، فوقعت ثلاثة بالمدينة وثلاثة بمكة، بالمدينة: أحد، وورقان، ورضوى. ووقع بمكة: حراء، وثَبِير، وثور".

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ömer b. Şebbe rivayet etti, bize Muhammed b. Yahyâ Ebû Gassân el-Kinânî rivayet etti, bize Abdülazîz b. İmrân Muâviye b. Abdillâh'tan, o el-Celd b. Eyyûb'dan, o Muâviye b. Kurre'den, o Enes b. Mâlik'ten rivayet etti; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah dağlara tecelli edince O'nun azametinden altı dağ uçtu; üçü Medine'ye, üçü de Mekke'ye düştü. Medine'ye [düşenler]: Uhud, Verekân ve Radvâ'dır. Mekke'ye düşenler ise: Hırâ, Sebîr ve Sevr'dir."

وهذا حديث غريب، بل منكر

Bu hadis garibtir, hatta münkerdir.

وقال ابن أبي حاتم: ذكر عن محمد بن عبد الله بن أبي الثلج، حدثنا الهَيْثَم بن خارجة، حدثنا عثمان بن حُصَين بن عَلاق، عن عُرْوة بن رُوَيم قال: كانت الجبال قبل أن يتجلى الله لموسى على الطور صُمًا مُلْسا، فلما تجلى الله لموسى على الطور دك وتفطرت الجبال فصارت الشقوق والكهوف.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Muhammed b. Abdillâh b. Ebî's-Selc'den zikredildi: Bize Heysem b. Hârice rivayet etti, bize Osmân b. Husayn b. Allâk Urve b. Rüveym'den rivayet etti; o şöyle dedi: Dağlar, Allah Mûsâ'ya Tûr üzerinde tecelli etmeden önce sert ve pürüzsüzdü. Allah Tûr üzerinde Mûsâ'ya tecelli edince parçalandı ve dağlar yarıldı; böylece yarıklar ve mağaralar oluştu.

وقال الربيع بن أنس: (فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا) وذلك أن الجبل حين كشف الغطاء ورأى النور، صار مثل دك من الدكاك. وقال بعضهم: (جَعَلَهُ دَكًّا) أي: فتته.

Er-Rebî‘ b. Enes: (فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا) “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti ve Mûsâ bayılarak yere düştü” kavli hakkında dedi ki: Bu, dağın perde kalkıp nûru gördüğü vakit tepeciklerden bir tepecik gibi ufalanmasıdır. Bazıları da: (جَعَلَهُ دَكًّا) “onu yerle bir etti” yani onu ufalayıp toz haline getirdi, demişlerdir.

وقال مجاهد في قوله: (وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي) فإنه أكبر منك وأشد خلقا، (فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ) فنظر إلى الجبل لا يتمالك، وأقبل الجبل فدك على أوله، ورأى موسى ما يصنع الجبل، فخر صعقًا.

Mücâhid O'nun: (وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي) “fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse sen de Beni görebilirsin” kavli hakkında: Çünkü o senden daha büyük ve yaratılışça daha güçlüdür, demiştir. (فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ) “Rabbi dağa tecelli edince” [Mûsâ] dağa baktı, [dağ] dayanamıyordu; dağ öne doğru gelip baş kısmı üzerine yıkıldı. Mûsâ dağın ne hale geldiğini görünce bayılarak yere düştü.

وقال عكرمة: (جَعَلَهُ دَكًّا) قال: نظر الله إلى الجبل، فصار صحراء ترابًا.

İkrime: (جَعَلَهُ دَكًّا) “onu yerle bir etti” kavli hakkında: Allah dağa baktı ve o dümdüz bir toprak/çöl haline geldi, demiştir.

وقد قرأ بهذه القراءة بعض القراء، واختارها ابن جرير، وقد ورد فيها حديث مرفوع، رواه بن مردويه.

Bazı kurrâ bu kıraat ile okumuştur; İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. Bu hususta İbn Merdûye'nin rivayet ettiği merfû bir hadis de varid olmuştur.

والمعروف أن "الصَّعْق" هو الغشي هاهنا، كما فسره ابن عباس وغيره، لا كما فسره قتادة بالموت، وإن كان ذلك صحيحًا في اللغة، كقوله تعالى: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ} [الزمر: ٦٨] فإن هناك قرينة تدل على الموت كما أن هنا قرينة تدل على الغشي، وهي قوله: (فَلَمَّا أَفَاقَ) والإفاقة إنما تكون من غشي.

Maruf olan, İbn Abbâs ve başkalarının tefsir ettiği gibi buradaki "Sa‘k (الصَّعْق)" ifadesinin bayılma olduğudur; Katâde'nin ölüm olarak tefsir ettiği gibi değildir. Her ne kadar bu lügatte sahih olsa da, nitekim Allah Teâlâ: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ} [Zümer: 68] “Sûra üflenir; böylece Allah'ın diledikleri müstesna göklerde ve yerde kim varsa hepsi bayılıp ölür. Sonra ona bir daha üflenir, bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakıyorlar” buyurmuştur. Ancak orada ölüme delalet eden bir karine olduğu gibi burada da bayılmaya delalet eden bir karine vardır ki o da O'nun: (فَلَمَّا أَفَاقَ) “Ayılınca” kavlidir; ayılma ise ancak bayılmadan sonra olur.

(قَالَ سُبْحَانَكَ) تنزيها وتعظيما وإجلالا أن يراه أحد من الدنيا إلا مات.

(قَالَ سُبْحَانَكَ) “Dedi ki: ‘Seni tenzih ederim’”; dünyada Kendisini kimsenin ölmeksizin göremeyeceği hususunda O'nu tenzih, ta‘zim ve iclâl etmek içindir.

وقوله: (تُبْتُ إِلَيْكَ) قال مجاهد: أن أسألك الرؤية.

Allah Teâlâ'nın: (تُبْتُ إِلَيْكَ) “Sana tövbe ettim” kavli hakkında Mücâhid: "[Dünyada] Seni görmeyi istemekten [tövbe ettim]" demiştir.

(وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ) قال ابن عباس ومجاهد: من بني إسرائيل. واختاره ابن جرير. وفي رواية أخرى عن ابن عباس: (وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ) أنه لا يراك أحد. وكذا قال أبو العالية: قد كان قبله مؤمنون، ولكن يقول: أنا أول من آمن بك أنه لا يراك أحد من خلقك إلى يوم القيامة.

(وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ) “ve ben müminlerin ilkiyim” kavli hakkında İbn Abbâs ve Mücâhid: İsrailoğullarından, demişlerdir; İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. İbn Abbâs'tan gelen başka bir rivayette ise: (وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ) “ve ben müminlerin ilkiyim” yani Seni kimsenin göremeyeceğine [inananların ilkiyim], şeklindedir. Ebü'l-Âliye de şöyle demiştir: Ondan önce de müminler vardı; fakat o: Ben, kıyamet gününe kadar mahlûkatından hiçbir kimsenin Seni göremeyeceğine Sana iman edenlerin ilkiyim, demektedir.

وهذا قول حسن له اتجاه. وقد ذكر محمد بن جرير في تفسيره هاهنا أثرًا طويلا فيه غرائب وعجائب، عن محمد بن إسحاق بن يسار [﵀] وكأنه تلقاه من الإسرائيليات والله [تعالى] أعلم.

Bu, makul ve güzel bir görüştür. Muhammed b. Cerîr burada tefsirinde Muhammed b. İshâk b. Yesâr'dan [rahimehullâh] içinde gariplikler ve acayiplikler bulunan uzun bir rivayet zikretmiştir; sanki bunu İsrâiliyyât'tan almıştır . En doğrusunu Allah [Teâlâ] bilir.

وقوله: (وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا) فيه أبو سعيد وأبي هريرة، عن النبي ﷺ فأما حديث أبي سعيد، فأسنده البخاري في صحيحه هاهنا، فقال:

O'nun: (وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا) “ve Mûsâ bayılarak yere düştü” kavli hakkında Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem nakledilen Ebû Saîd ve Ebû Hüreyre hadisleri bulunmaktadır. Ebû Saîd hadisine gelince; Buhârî onu Sahîh'inde burada isnad etmiş ve şöyle demiştir:

حدثنا محمد بن يوسف، حدثنا سفيان، عن عمرو بن يحيى المازني، عن أبيه، عن أبي سعيد الخدري، ﵁، قال: جاء رجل من اليهود إلى النبي ﷺ قد لطم وجهه، فقال: يا محمد، إن رجلا من أصحابك من الأنصار لطم وجهي. قال: "ادعوه" فدعوه، قال: "لم لطمت وجهه؟ " قال: يا رسول الله، إني مررت باليهودي فسمعته يقول: والذي اصطفى موسى على البشر.

Bize Muhammed b. Yûsuf rivayet etti, bize Süfyân Amr b. Yahyâ el-Mâzinî'den, o babasından, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den (radıyallâhu anh) rivayet etti; o şöyle demiştir: Yahudilerden yüzüne tokat atılmış bir adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: "Ey Muhammed! Ensardan olan ashabından bir adam yüzüme tokat attı" dedi. [Resûlullah]: "Onu çağırın" buyurdu. Onu çağırdılar; [Resûlullah]: "Yüzüne niçin vurdun?" diye sordu. Dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben o Yahudinin yanından geçerken onun: 'Mûsâ'yı insanlara üstün kılan hakkı için...' dediğini duydum."

قال: قلت: وعلى محمد؟ فأخذتني غضبة فلطمته، قال: "لا تخيروني من بين الأنبياء، فإن الناس يصعقون يوم القيامة، فأكون أول من يفيق، فإذا أنا بموسى آخذ بقائمة من قوائم العرش، فلا أدري أفاق قبلي أم جوزي بصعقة الطور".

Dedi ki: Ben de: "Muhammed'e de mi üstün kıldı?" dedim; beni bir öfke tuttu ve ona tokat attım. [Bunun üzerine Peygamber] şöyle buyurdu: "Beni peygamberler arasında üstün tutmayınız; zira kıyamet günü insanlar bayılacaklar ve ilk ayılan ben olacağım. Bir de bakacağım ki Mûsâ Arş'ın ayaklarından birini tutmuş duruyor. Benden önce mi ayıldı, yoksa Tûr'daki bayılmasına karşılık mı sayıldı bilmiyorum."