Binûn

A'râf Suresi Tefsiri — 6. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

هذا إخبار من الله [تعالى] عما واجهت به الكفار نبي الله شعيبًا ومن معه من المؤمنين، في توعدهم إياه ومن معه بالنفي من القرية، أو الإكراه على الرجوع في مِلَّتهم والدخول معهم فيما هم فيه. وهذا خطاب مع الرسول والمراد أتباعه الذين كانوا معه على الملة.

Bu, kâfirlerin Allah'ın peygamberi Şuayb'a ve beraberindeki müminlere karşı takındıkları tavrı; onu ve beraberindekileri kasabadan sürmekle yahut kendi dinlerine dönmeye ve içinde bulundukları duruma girmeye zorlamakla tehdit edişlerini Allah [Teâlâ]'nın bildirmesidir . Bu hitap elçiyedir, fakat kastedilen onunla beraber aynı dinde olan tabileridir.

وقوله: (أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ) يقول: أو أنتم فاعلون ذلك ولو كنا كارهين ما تدعونا إليه؟ فإنا إن رجعنا إلى ملتكم ودخلنا معكم فيما أنتم فيه، فقد أعظمنا الفِرْية على الله في جعل الشركاء معه أندادًا. وهذا تعبير منه عن اتباعه. (وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا) وهذا ردّ إلى المشيئة، فإنه يعلم كل شيء، وقد أحاط بكل شيء علمًا، (عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا) أي: في أمورنا ما نأتي منها وما نذر، (رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ) أي: افصل بيننا وبين قومنا، وانصرنا عليهم، (وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ) أي: خير الحاكمين، فإنك العادل الذي لا يجور أبدًا.

Ve O'nun şu kavli: (أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ) “İstemesek de mi?” [Şuayb] şöyle der: Biz bizi davet ettiğiniz şeyi istemesek de siz bunu yapacak mısınız? Çünkü eğer sizin dininize döner ve içinde bulunduğunuz duruma sizinle beraber girersek, O'na ortaklar ve eşler koşarak Allah'a karşı iftiranın en büyüğünü yapmış oluruz. Bu, onun tabileri adına bir ifadesidir. (وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا) “Rabbimiz olan Allah dilemedikçe ona dönmemiz bizim için olacak şey değildir.” Bu, meşiete (Allah'ın dilemesine) havale etmektir; zira O her şeyi bilir ve ilmiyle her şeyi kuşatmıştır. (عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا) “Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik.” Yani: İşlerimizde, yapıp yapmayacağımız her şeyde [O'na güvendik]. (رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ) “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” Yani: Bizimle kavmimizin arasını ayır ve onlara karşı bize yardım et. (وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ) “Sen hükmedenlerin en hayırlısısın.” Yani: Hüküm verenlerin en hayırlısısın; çünkü Sen asla zulmetmeyen adil [olan]sın.

{وَقَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ (٩٠) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٩١) الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ (٩٢)}

{وَقَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ (٩٠) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٩١) الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ (٩٢)} “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: ‘Eğer Şuayb'a uyarsanız, o takdirde mutlaka hüsrana uğrayanlar siz olursunuz.’ Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakaladı da yurtlarında diz üstü çökekaldılar. Şuayb'ı yalanlayanlar, sanki orada hiç yaşamamış gibi oldular. Şuayb'ı yalanlayanlar, asıl hüsrana uğrayanlar kendileri oldular.”

يخبر تعالى عن شدة كفر قوم شعيب وتمردهم وعتوهم، وما هم فيه من الضلال، وما جبلت عليه قلوبهم من المخالفة للحق، ولهذا أقسموا وقالوا: لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ، فلهذا عقب ذلك بقوله: (فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ) أخبر تعالى هاهنا أنهم أخذتهم الرجفة كما أرجفوا شعيبًا وأصحابه وتوعدوهم بالجلاء، كما أخبر عنهم في سورة "هود" فقال: {وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ} [هود: ٩٤] والمناسبة في ذلك -والله أعلم -أنهم لما تهكموا بنبي الله شعيب في

Allah Teâlâ, Şuayb'ın kavminin inkârının şiddetini, isyankârlık ve azgınlıklarını, içinde bulundukları sapkınlığı ve kalplerinin hakka muhalefet üzere yaratıldığını haber vermektedir. Bundan dolayı yemin edip şöyle dediler: {لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ} “Eğer Şuayb'a uyarsanız, o takdirde mutlaka ziyana uğrayanlardan olursunuz!” İşte bu sebeple [Allah Teâlâ] bunun ardından şöyle buyurmuştur: (فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ) “Bunun üzerine onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı da yurtlarında diz üstü çökekaldılar.” Allah Teâlâ burada, Şuayb'ı ve ashabını tedirgin edip korkuttukları ve onları sürgünle tehdit ettikleri gibi, kendilerini de şiddetli bir sarsıntının (recfe) yakaladığını haber vermiştir. Nitekim Hûd suresinde onlar hakkında şöyle haber vermiştir: {وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ} [Hûd: 94] “Emrimiz gelince, Şuayb'ı ve onunla beraber iman edenleri tarafımızdan bir rahmetle kurtardık; zulmedenleri ise o korkunç gürültü yakaladı da yurtlarında diz üstü çökekaldılar.” Bundaki münasebet ise -doğrusunu en iyi Allah bilir- şudur: Onlar Allah'ın peygamberi Şuayb ile alay edip

قولهم: {أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ إِنَّكَ لأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ} [هود: ٨٧] فجاءت الصيحة فأسكتتهم.

{أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ إِنَّكَ لأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ} [Hûd: ٨٧] “Sana namazın mı emrediyor babalarımızın taptıklarını terk etmemizi yahut mallarımızda dilediğimizi yapmaktan vazgeçmemizi? Doğrusu sen yumuşak huylu ve aklı başında birisin!” demeleri üzerine korkunç ses geldi ve onları susturdu.

وقال تعالى إخبارا عنهم في سورة الشعراء: {فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} [الشعراء: ١٨٩] وما ذاك إلا لأنهم قالوا له في سياق القصة: {فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ [إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ] } [الشعراء: ١٨٧] فأخبر أنه أصابهم عذاب يوم الظلة، وقد اجتمع عليهم ذلك كله: أصابهم عذاب يوم الظلة، " وهي سحابة أظلتهم فيها شرر من نار ولَهَب ووهَج عظيم، ثم جاءتهم صيحة من السماء ورجفة من الأرض شديدة من أسفل منهم، فزهقت الأرواح، وفاضت النفوس وخمدت الأجساد، (فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ)

Allah Teâlâ Şuarâ suresinde de onlar hakkında haber vererek şöyle buyurmuştur: {فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} [eş-Şuarâ: ١٨٩] “Onu yalanladılar, bunun üzerine kendilerini gölge gününün azabı yakaladı. Gerçekten o, büyük bir günün azabı idi.” Bu da sırf kıssanın akışında ona şöyle dedikleri içindir: {فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ [إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ] } [eş-Şuarâ: ١٨٧] “Eğer doğrulardan isen üzerimize gökten parçalar düşür!” [Allah Teâlâ] onların gölge gününün azabına uğradıklarını haber verdi. Bütün bunlar onların üzerinde toplandı: Onlara gölge gününün azabı isabet etti; bu da onları gölgeleyen, içinde ateşten kıvılcımlar, alevler ve büyük bir sıcaklık bulunan bir buluttu. Sonra gökten korkunç bir ses ve altlarından yerden şiddetli bir sarsıntı geldi; böylece ruhlar çıktı, canlar teslim edildi ve bedenler hareketsiz kaldı, (فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ) “yurtlarında diz üstü çökekaldılar.”

ثم قال تعالى: (كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا) أي: كأنهم لما أصابتهم النقمة لم يقيموا بديارهم التي أرادوا إجلاء الرسول وصحبه منها.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا) “Sanki orada hiç yaşamamış gibi oldular.” Yani: Başlarına o ceza geldiğinde, sanki elçiyi ve arkadaşlarını içinden sürmek istedikleri yurtlarında hiç ikamet etmemiş gibi oldular.

ثم قال مقابلا لقيلهم: (الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ)

Sonra onların sözlerine karşılık olarak şöyle buyurdu: (الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ) “Şuayb'ı yalanlayanlar, asıl hüsrana uğrayanlar kendileri oldular.”

{فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ (٩٣)}

{فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ (٩٣)} “[Şuayb] onlardan yüz çevirdi ve dedi ki: ‘Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin gönderdiği hükümleri tebliğ ettim ve size öğüt verdim. Artık kâfir bir kavme nasıl üzüleyim?’”

أي: فتولى عنهم "شعيب" ﵇ بعد ما أصابهم ما أصابهم من العذاب والنقمة والنكال، وقال مقرعًا لهم وموبخًا: (يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ) أي: قد أديتُ إليكم ما أُرْسِلْت به، فلا أسفة عليكم وقد كفرتم بما جئتم به، ولهذا قال: (فَكَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ)؟.

Yani: O azap, intikam ve ibretlik ceza başlarına geldikten sonra Şuayb aleyhisselâm onlardan yüz çevirdi ve onları kınayıp azarlayarak şöyle dedi: (يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ) “Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin gönderdiği hükümleri tebliğ ettim ve size öğüt verdim.” Yani: Gönderildiğim şeyi size tebliğ ettim; size getirdiğim şeyi inkâr ettiğinize göre artık size üzülecek değilim. İşte bu sebeple şöyle dedi: (فَكَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ) “Artık kâfir bir kavme nasıl üzüleyim?”

{وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ (٩٤) ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٩٥)}

{وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ (٩٤) ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٩٥)} “Biz hangi memlekete bir peygamber gönderdiysek, yalvarıp yakarsınlar diye oranın halkını mutlaka darlık ve sıkıntıya uğrattık. Sonra kötülüğün (sıkıntının) yerine iyiliği (bolluğu) getirdik; nihayet çoğaldılar ve: ‘Atalarımız da darlık ve bolluğa uğramışlardı’ dediler. Biz de onları, hiç farkında değillerken ansızın yakalayıverdik.”

يقول تعالى مخبرًا عما اختبر به الأمم الماضية، الذين أرسل إليهم الأنبياء بالبأساء والضراء، يعني (بالْبَأْسَاءِ) ما يصيبهم في أبدانهم من أمراض وأسقام. (وَالضَّرَّاءِ) ما يصيبهم من فقر وحاجة ونحو ذلك، (لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ) أي: يدعون ويخشعون ويبتهلون إلى الله تعالى في كشف ما نزل بهم.

Allah Teâlâ, peygamberler gönderilen geçmiş ümmetleri darlık ve sıkıntıyla nasıl imtihan ettiğini haber vererek buyuruyor ki; (بِالْبَأْسَاءِ) “darlık” ile bedenlerine isabet eden hastalıklar ve illetler kastedilmektedir. (وَالضَّرَّاءِ) “ve sıkıntıya” ile de fakirlik, muhtaçlık ve benzeri başlarına gelen haller kastedilmektedir. (لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ) “yalvarıp yakarsınlar diye” yani başlarına inen bu sıkıntıların kaldırılması hususunda Allah Teâlâ'ya dua etsinler, boyun eğsinler ve yalvarsınlar diye.

وتقدير الكلام: أنه ابتلاهم بالشدة ليتضرعوا، فما فعلوا شيئا من الذي أراد الله منهم، فقلب الحال إلى الرخاء ليختبرهم فيه؛ ولهذا قال: (ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ) أي: حولَّنا الحال من شدة

Sözün takdiri şöyledir: [Allah], yalvarıp yakarsınlar diye onları darlık ve sıkıntıyla imtihan etti; fakat onlar Allah'ın kendilerinden istediği şeylerden hiçbirini yapmadılar. Bunun üzerine [Allah], onları onda da denemek için durumu bolluk ve refaha çevirdi. İşte bu sebeple şöyle buyurdu: (ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ) “Sonra kötülüğün (darlığın) yerini iyilikle (bollukla) değiştirdik” Yani: Durumu şiddet ve sıkıntıdan...

إلى رخاء، ومن مرض وسقم إلى صحة وعافية، ومن فقر إلى غنى، ليشكروا على ذلك، فما فعلوا.

bolluğa, hastalık ve illetten sıhhat ve afiyete, fakirlikten zenginliğe çevirdik ki buna şükretsinler; fakat bunu da yapmadılar.

وقوله: (حَتَّى عَفَوْا) أي: كثروا وكثرت أموالهم وأولادهم، يقال: عفا الشيء إذا كثر، (وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ) يقول تعالى: ابتلاهم بهذا وهذا ليتضرعوا ويُنيبوا إلى الله، فما نَجَع فيهم لا هذا ولا هذا، ولا انتهوا بهذا ولا بهذا بل قالوا: قد مسنا من البأساء والضراء، ثم بعده من الرخاء مثل ما أصاب آباءنا في قديم الدهر، وإنما هو الدهر تارات وتارات، ولم يتفطنوا لأمر الله فيهم، ولا استشعروا ابتلاء الله لهم في الحالين. وهذا بخلاف حال المؤمنين الذين يشكرون الله على السراء، ويصبرون على الضراء، كما ثبت في الصحيحين: "عجبًا للمؤمن، لا يقضي الله له قضاء إلا كان خيرًا له، وإن أصابته سَراء شكر فكان خيرًا له، وإن أصابته ضَرَّاء صَبَر فكان خيرا له" فالمؤمن من يتفطن لما ابتلاه الله به من السراء والضراء ؛ ولهذا جاء في الحديث: "لا يزال البلاء بالمؤمن حتى يخرج نَقِيِّا من ذنوبه، والمنافق مثله كمثل الحمار، لا يدري فيم ربطه أهله، ولا فيم أرسلوه"، أو كما قال. ولهذا عقب هذه الصفة بقوله: (فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ) أي: أخذناهم بالعقوبة بغتة، أي: على بغتة منهم، وعدم شعور منهم، أي: أخذناهم فجأة كما جاء في الحديث: "موت الفجأة رحمة للمؤمن وأخذة أسف للكافر".

Ve O'nun şu kavli: (حَتَّى عَفَوْا) “nihayet çoğaldılar” Yani: Çoğaldılar, malları ve çocukları arttı. Bir şey çoğaldığı zaman “عَفَا الشَّيْءُ” denilir. (وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ) “ve: ‘Atalarımız da darlık ve bolluğa uğramışlardı’ dediler. Biz de onları, hiç farkında değillerken ansızın yakalayıverdik.” Allah Teâlâ şöyle buyurur: Yalvarsınlar ve Allah'a yönelsinler diye onları bununla ve şununla imtihan etti; fakat ne bu ne de şu onlara fayda verdi, ne bununla ne de şununla [kötülükten] vazgeçtiler . Bilakis: ‘Eski devirlerde atalarımızın başına gelenler gibi bize de darlık ve sıkıntı, sonra da ardından bolluk isabet etti. Bu ancak zamanın nöbetleşe değişen halleridir’ dediler. Allah'ın kendileri hakkındaki takdirini fark etmediler ve her iki durumda da Allah'ın kendilerini imtihan ettiğini hissetmediler. Bu durum, bollukta Allah'a şükreden ve darlıkta sabreden müminlerin halinin aksinedir. Nitekim Sahîhayn'da sabit olduğuna göre: “Müminin durumu ne hoştur! Allah onun hakkında ne takdir ederse mutlaka kendisi için hayırlı olur. Kendisine bir sevinç/bolluk isabet ederse şükreder, bu onun için hayır olur; şayet bir darlık/sıkıntı isabet ederse sabreder, bu da onun için hayır olur.” Mümin, Allah'ın kendisini sınadığı bolluk ve darlık hallerini fark eden kimsedir . İşte bu yüzden hadiste şöyle buyrulmuştur: “Müminden, günahlarından arınmış olarak çıkıncaya kadar bela eksik olmaz. Münafığın hali ise sahibinin kendisini niçin bağladığını da niçin salıverdiğini de bilmeyen eşeğin durumu gibidir.” yahut buna benzer buyurmuştur. İşte bu sebeple bu vasfın ardından şöyle buyurdu: (فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ) “Biz de onları, hiç farkında değillerken ansızın yakalayıverdik.” Yani: Onları azap ile ansızın, yani onlar gafil ve farkında değilken yakaladık; yani onları apansız yakaladık . Nitekim hadiste şöyle gelmiştir: “Ansızın ölüm mümin için bir rahmet, kâfir için ise öfkeli/üzüntülü bir yakalayıştır.”

{وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٩٦) أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا بَيَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ (٩٧) أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ (٩٨) أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ (٩٩)}

{وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٩٦) أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا بَيَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ (٩٧) أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ (٩٨) أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ (٩٩)} “Eğer o memleketlerin halkı iman edip takvalı olsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık. Fakat yalanladılar; biz de onları kazandıkları (günahları) yüzünden yakalayıverdik. O memleketlerin halkı, geceleyin uyurlarken azabımızın kendilerine gelmeyeceğinden emin mi oldular? Yoksa o memleketlerin halkı, kuşluk vakti eğlenip dururlarken azabımızın kendilerine gelmeyeceğinden emin mi oldular? Allah'ın tuzağından emin mi oldular? Hüsrana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın tuzağından emin olmaz.”

يقول تعالى مخبرًا عن قلة إيمان أهل القرى الذين أرسل فيهم الرسل، كقوله تعالى: {فَلَوْلا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} [يونس: ٩٨]

Allah Teâlâ, kendilerine peygamberler gönderilen belde halklarının imanlarının azlığını haber vererek şöyle buyurmaktadır: {فَلَوْلا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} [Yûnus: 98] “(Azap gelip çatmadan) iman edip de bu imanı kendisine fayda vermiş bir belde halkı bulunsaydı ya! Ancak Yûnus'un kavmi müstesnadır. Onlar iman edince, kendilerinden dünya hayatındaki rezillik azabını kaldırdık ve onları bir süreye kadar faydalandırdık.”

أي: ما آمنت قرية بتمامها إلا قوم يونس، فإنهم آمنوا، وذلك بعد ما عاينوا العذاب، كما قال تعالى: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ * فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} [الصافات: ١٤٧، ١٤٨] وقال تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ [إِلا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ] } [سبأ: ٣٤]

Yani: Yûnus'un kavmi dışında hiçbir memleket halkı bütünüyle iman etmedi. Onlar ise azabı gözleriyle gördükten sonra iman ettiler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ * فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} [es-Sâffât: ١٤٧-١٤٨] “Biz onu yüz bin veya daha çok [kişiye] peygamber gönderdik. Onlar iman ettiler; biz de onları bir süreye kadar faydalandırdık.” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ [إِلا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ] } [Sebe': ٣٤] “Biz herhangi bir memlekete bir uyarıcı gönderdiysek, oranın şımarık zenginleri mutlaka: ‘Biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz’ dediler.”

وقوله تعالى: (وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا) أي: آمنت قلوبهم بما جاءتهم به الرسل، وصدقت به واتبعته، واتقوا بفعل الطاعات وترك المحرمات، (لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالأرْضِ) أي: قطر السماء ونبات الأرض. قال تعالى: (وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ) أي: ولكن كذبوا رسلهم، فعاقبناهم بالهلاك على ما كسبوا من المآثم والمحارم.

Allah Teâlâ'nın şu kavli: (وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا) “Eğer o memleketlerin halkı iman edip takvalı olsalardı” Yani: Kalpleri elçilerin getirdiği şeylere inansaydı, onu tasdik edip uysaydı ve taatleri işleyip haramları terk ederek takvalı davransalardı, (لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالأرْضِ) “elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık.” Yani: Göğün yağmurunu ve yerin bitkisini [verirdik]. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ) “Fakat yalanladılar; biz de onları kazandıkları yüzünden yakalayıverdik.” Yani: Fakat elçilerini yalanladılar, biz de işledikleri günahlar ve haramlar sebebiyle onları helak ederek cezalandırdık.

ثم قال تعالى مخوفًا ومحذرًا من مخالفة أوامره، والتجرؤ على زواجره: (أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى) أي: الكافرة (أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا) أي: عذابنا ونكالنا، (بياتا) أي: ليلا (وَهُمْ نَائِمُونَ * أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ) أي: في حال شغلهم وغفلتهم، (أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ) أي: بأسه ونقمته وقدرته عليهم وأخذه إياهم في حال سهوهم وغفلتهم (فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ)؛ ولهذا قال الحسن البصري، ﵀: "المؤمن يعمل بالطاعات وهو مُشْفِق وَجِل خائف، والفاجر يعمل بالمعاصي وهو آمن".

Sonra Allah Teâlâ, emirlerine muhalefet etmekten ve yasaklarına cüret göstermekten korkutup sakındırarak şöyle buyurdu: (أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى) “O memleketlerin halkı emin mi oldular?” yani kâfir olan [memleketler], (أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا) “azabımızın kendilerine gelmeyeceğinden” yani azabımızın ve cezamızın, (بَيَاتًا) “geceleyin” yani gece vakti (وَهُمْ نَائِمُونَ * أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ) “onlar uyurlarken? Yoksa o memleketlerin halkı, kuşluk vakti eğlenip dururlarken azabımızın kendilerine gelmeyeceğinden emin mi oldular?” Yani: Meşguliyetleri ve gafletleri anında, (أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ) “Allah'ın tuzağından emin mi oldular?” Yani: O'nun şiddetli azabından, intikamından, onlar üzerindeki kudretinden ve onları yanılgı ve gaflet halindeyken yakalamasından [emin mi oldular]? (فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ) “Hüsrana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın tuzağından emin olmaz.” İşte bu sebeple Hasan el-Basrî rahimehullâh şöyle demiştir: “Mümin taatleri endişe, ürperti ve korku içinde işler; facir ise masiyetleri güven içinde işler.”

{أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ (١٠٠)}

{أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ (١٠٠)} “Önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne vâris olanlara belli olmadı mı ki, eğer dileseydik onları da günahları yüzünden cezalandırırdık? Biz onların kalplerini mühürleriz de artık hiçbir şey işitmezler.”

قال ابن عباس، ﵄، في قوله: (أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الأرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا) أو لم نُبَيًن، [وكذا قال مجاهد والسدي، وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: أو لم نبين] لهم أن لو نشاء أصبناهم بذنوبهم.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: (أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الأرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا) “Önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne vâris olanlara belli olmadı mı?” kavli hakkında: Açıklamadık mı, [Mücâhid ve es-Süddî de böyle demiştir. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ise şöyle demiştir: Açıklamadık mı] onlara ki eğer dileseydik günahları sebebiyle onları cezalandırırdık, demiştir.

وقال أبو جعفر بن جرير في تفسيرها: يقول تعالى: أو لم نبيِّن للذين يستخلفون في الأرض من بعد هلاك آخرين قبلهم كانوا أهلها، فساروا سيرتهم، وعملوا أعمالهم، وعتوا على ربهم: (أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ) يقول: أن لو نشاء فعلنا بهم كما فعلنا بمن قبلهم، (وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ) يقول: ونختم على قلوبهم (فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ) موعظة ولا تذكيرًا.

Ebû Ca'fer İbn Cerîr tefsirinde şöyle demiştir: Allah Teâlâ şöyle buyurur : Yeryüzünün önceki halkı olup kendilerinden önce helak edilen kimselerden sonra yeryüzünde halef kılınan, onların yolunu takip eden, onların amellerini işleyen ve Rablerine karşı büyüklük taslayan kimselere açıklamadık mı ki; (أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ) “eğer dileseydik onları da günahları yüzünden cezalandırırdık”; yani dileseydik onlardan öncekilere yaptığımız gibi onlara da yapardık, (وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ) “Biz onların kalplerini mühürleriz” yani kalplerini mühürleriz de (فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ) “artık işitmezler” ne bir öğüt ne de bir ibret.

قلت: وهكذا قال تعالى: {أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لأُولِي النُّهَى} [طه: ١٢٨] وقال تعالى: {أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ أَفَلا يَسْمَعُونَ} [السجدة: ٢٦] وقال: {أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ * وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ [وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ وَضَرَبْنَا لَكُمُ الأمْثَالَ]} [إبراهيم: ٤٤، ٤٥] وقال تعالى: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا} [مريم: ٩٨]

Derim ki: Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لأُولِي النُّهَى} “Kendilerinden önce nice nesilleri helâk etmiş olmamız onları doğru yola iletmedi mi? Halbuki onların yurtlarında gezip dolaşmaktadırlar. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır.” [Tâhâ: 128] Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ أَفَلا يَسْمَعُونَ} “Yurtlarında gezip dolaştıkları kendilerinden önceki nice nesilleri helâk etmiş olmamız onlara yol göstermedi mi? Şüphesiz bunda ibretler vardır. Hâlâ işitmezler mi?” [Secde: 26] Ve [şöyle] buyurmuştur: {أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ * وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ [وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ وَضَرَبْنَا لَكُمُ الأمْثَالَ]} “Daha önce sizin için hiçbir zeval olmadığını yeminle söylememiş miydiniz? Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz, [onlara ne yaptığımız size apaçık belli oldu ve size misaller de verdik].” [İbrâhîm: 44, 45] Allah Teâlâ [ayrıca] şöyle buyurmuştur: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا} “Biz onlardan önce nice nesilleri helâk ettik. Sen onlardan herhangi birini hissediyor veya onlara ait fısıltı kabilinden bir ses işitiyor musun?” [Meryem: 98]

أي: هل ترى لهم شخصًا أو تسمع لهم صوتًا؟ وقال تعالى: {أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّمَاءَ عَلَيْهِمْ مِدْرَارًا وَجَعَلْنَا الأَنْهَارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ} [الأنعام: ٦] وقال تعالى بعد ذكره إهلاك عاد: {فَأَصْبَحُوا لا يُرَى إِلا مَسَاكِنُهُمْ كَذَلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ * وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيمَا إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ وَجَعَلْنَا لَهُمْ سَمْعًا وَأَبْصَارًا وَأَفْئِدَةً فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصَارُهُمْ وَلا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كَانُوا يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ * وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى وَصَرَّفْنَا الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} [الأحقاف: ٢٥ - ٢٧] وقال تعالى: {وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} [سبأ: ٤٥] وقال تعالى: {وَلَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} [الملك: ١٨] وقال تعالى: {فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ * أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لا تَعْمَى الأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} [الحج: ٤٥، ٤٦] وقال تعالى: {وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} [الأنعام: ١٠] إلى غير ذلك من الآيات الدالة على حلول نقمه بأعدائه، وحصول نعمه لأوليائه؛ ولهذا عقب ذلك بقوله، وهو أصدق القائلين ورب العالمين:

Yani: Onlardan tek bir şahıs görüyor yahut onlara ait bir ses işitiyor musun? Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّمَاءَ عَلَيْهِمْ مِدْرَارًا وَجَعَلْنَا الأَنْهَارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ} [el-En'âm: ٦] “Görmediler mi ki, onlardan önce yeryüzünde size vermediğimiz imkânları kendilerine verdiğimiz, üzerlerine gökten bolca yağmur yağdırdığımız ve altlarından ırmaklar akıttığımız nice nesilleri helak ettik. Onları günahları sebebiyle helak ettik ve onların ardından başka bir nesil var ettik.” Ve Âd kavminin helakini zikrettikten sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَأَصْبَحُوا لا يُرَى إِلا مَسَاكِنُهُمْ كَذَلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ * وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيمَا إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ وَجَعَلْنَا لَهُمْ سَمْعًا وَأَبْصَارًا وَأَفْئِدَةً فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصَارُهُمْ وَلا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كَانُوا يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ * وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى وَصَرَّفْنَا الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} [el-Ahkâf: ٢٥-٢٧] “Böylece yurtlarından başka hiçbir şey görünmez oldu. İşte suçlu topluluğu böyle cezalandırırız. Andolsun ki biz onlara, size vermediğimiz imkânları vermiştik; onlara kulaklar, gözler ve kalpler vermiştik. Fakat kulakları, gözleri ve kalpleri onlara hiçbir fayda sağlamadı; çünkü Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorlardı. Alay edip durdukları şey de kendilerini kuşatıverdi. Andolsun ki çevrenizdeki memleketleri de helak ettik ve dönsünler diye ayetleri türlü türlü açıkladık.” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} [Sebe': ٤٥] “Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı. Hâlbuki bunlar, onlara verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı. Elçilerimi yalanladılar; peki beni inkâr etmek nasıl oldu?” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} [el-Mülk: ١٨] “Andolsun ki onlardan öncekiler de yalanladılar; peki beni inkâr etmek nasıl oldu?” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ * أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لا تَعْمَى الأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} [el-Hac: ٤٥-٤٦] “Halkı zulmedip dururken helak ettiğimiz nice memleketler vardır ki tavanları çökmüş, [ıssız kalmış] ve nice kullanılmaz olmuş kuyular ile nice yüksek saraylar [terk edilmiştir]. Yeryüzünde dolaşmadılar mı ki düşünecek kalpleri yahut işitecek kulakları olsun? Gerçek şu ki gözler kör olmaz, fakat göğüslerdeki kalpler kör olur.” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} [el-En'âm: ١٠] “Andolsun ki senden önceki elçilerle de alay edildi de onlarla alay edenleri, alay ettikleri şey kuşatıverdi.” Düşmanlarına azabının inmesine ve dostlarına nimetlerinin ulaşmasına delalet eden daha başka ayetler de böyledir. İşte bu yüzden, sözü en doğru olan ve âlemlerin Rabbi olan [Allah], bunun ardından şöyle buyurmuştur:

{تِلْكَ الْقُرَى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ (١٠١) وَمَا وَجَدْنَا لأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ (١٠٢)}

{تِلْكَ الْقُرَى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ (١٠١) وَمَا وَجَدْنَا لأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ (١٠٢)} “İşte o memleketler! Onların haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Andolsun ki elçileri onlara apaçık deliller getirmişlerdi. Fakat daha önce yalanladıklarına inanacak değillerdi. İşte Allah, kâfirlerin kalplerini böyle mühürler. Onların çoğunda ahde vefa görmedik; doğrusu onların çoğunu yoldan çıkmış (fâsık) kimseler bulduk.”

لما قص تعالى على نبيه ﷺ خبر قوم نوح، وهود، وصالح، ولوط، وشعيب [عليهم الصلاة والسلام] وما كان من إهلاكه الكافرين وإنجائه المؤمنين، وأنه تعالى أعذر إليهم بأن بين لهم الحق بالحجج على ألسنة الرسل، صلوات الله عليهم أجمعين، قال تعالى: (تِلْكَ الْقُرَى نَقُصُّ عَلَيْكَ) أي: يا محمد (مِنْ أَنْبَائِهَا) أي: من أخبارها، (وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ) أي: بالحجج على صدقهم فيما أخبروهم به، كما قال تعالى: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا} [الإسراء: ١٥] وقال تعالى: {ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ * وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} [هود: ١٠٠، ١٠١]

Allah Teâlâ Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem Nûh, Hûd, Sâlih, Lût ve Şuayb'ın [aleyhimüssalâtü vesselâm] kavminin haberini, kâfirleri helak edip müminleri kurtarışını ve elçilerin -Allah'ın salâtı hepsinin üzerine olsun- dilleriyle hakkı hüccetlerle beyan ederek onları mazeretsiz bıraktığını anlattığında, Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (تِلْكَ الْقُرَى نَقُصُّ عَلَيْكَ) “İşte o memleketler! Sana anlatıyoruz” yani ey Muhammed, (مِنْ أَنْبَائِهَا) “onların haberlerinden bir kısmını” yani haberlerini, (وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ) “Andolsun ki elçileri onlara apaçık deliller getirmişlerdi.” Yani kendilerine haber verdikleri hususlardaki doğruluklarına dair deliller getirmişlerdi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا} [el-İsrâ: ١٥] “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz.” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ * وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} [Hûd: ١٠٠-١٠١] “İşte bu, o memleketlerin haberlerindendir; onu sana anlatıyoruz. Onlardan kimi hâlâ ayakta duruyor, kimi de biçilmiş ekine dönmüştür. Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendilerine zulmettiler.”

وقوله تعالى: (فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ) الباء سببية، أي: فما كانوا ليؤمنوا بما جاءتهم به الرسل بسبب تكذيبهم بالحق أول ما ورد عليهم. حكاه ابن عطية، ﵀، وهو متجه حسن، كقوله: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ * وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ [فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ]} [الأنعام: ١١٠، ١١١]؛

Allah Teâlâ'nın: (فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ) “Fakat daha önce yalanladıklarına inanacak değillerdi.” kavlindeki bâ (ب) harfi sebebiyet [bildirir]; yani hak kendilerine ilk geldiğinde onu yalanlamış olmaları sebebiyle elçilerin kendilerine getirdiklerine inanacak değillerdi. Bunu İbn Atıyye -Allah ona rahmet etsin- nakletmiştir ki bu, şu ayette olduğu gibi gayet isabetli ve güzel [bir izah]tır: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ * وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ [فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ]} “Onlara bir mucize gelse de inanmayacaklarını siz ne bileceksiniz? İlk defa inanmadıkları gibi yine onların kalplerini ve gözlerini ters yüz ederiz ve onları taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlarken kendi hâllerine bırakırız.” [el-En‘âm: 109-110];

ولهذا قال هنا: كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ وَمَا وَجَدْنَا لأكْثَرِهِمْ أي: لأكثر الأمم الماضية (مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ) أي: ولقد وجدنا أكثرهم فاسقين خارجين عن الطاعة والامتثال. والعهد الذي أخذه [عليهم] هو ما جبلهم عليه وفطرهم عليه، وأخذ عليهم في الأصلاب أنه ربهم ومليكهم، وأنه لا إله إلا هو، فأقروا بذلك، وشهدوا على أنفسهم به، فخالفوه وتركوه وراء ظهورهم، وعبدوا مع الله غيره بلا دليل ولا حجة، لا من عقل ولا شرع، وفي الفطر السليمة خلاف ذلك، وجاءت الرسل الكرام من أولهم إلى آخرهم بالنهي عن ذلك، كما جاء في صحيح مسلم يقول الله تعالى: "إني خلقت عبادي حُنَفَاء، فجاءتهم الشياطين فاجتالتهم عن دينهم، وحَرّمَتْ عليهم ما أحللتُ لهم". وفي الصحيحين: "كل مولود يولد على الفطرة، فأبواه يهودانه وينصرانه ويمجسانه" الحديث. وقال تعالى في كتابه العزيز: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} [الأنبياء: ٢٥] وقال تعالى: {وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ} [الزخرف: ٤٥] وقال تعالى: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} [النحل: ٣٦] إلى غير ذلك من الآيات.

İşte bu sebeple burada: (كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ وَمَا وَجَدْنَا لأكْثَرِهِمْ) “İşte Allah, kâfirlerin kalplerini böyle mühürler. Onların çoğunda...” yani geçmiş ümmetlerin çoğunda (مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ) “ahde vefa görmedik; doğrusu onların çoğunu yoldan çıkmış (fâsık) kimseler bulduk.” buyurmuştur. Yani: Muhakkak ki biz onların çoğunu itaat ve boyun eğmekten çıkmış fâsıklar olarak bulduk. [Allah'ın] onlardan aldığı ahit ise; onları üzerine yarattığı fıtrat ve sülblerindeyken kendisinin onların Rabbi ve Hükümranı olduğuna, Kendisinden başka ilah olmadığına dair onlardan aldığı sözdür. Onlar bunu ikrar etmiş ve kendi aleyhlerine şahitlik etmişlerdi. Fakat buna muhalefet ettiler, onu arkalarına attılar ve ne akli ne de şer'î hiçbir delil ve hüccet olmaksızın Allah ile beraber başkasına ibadet ettiler. Oysa selim fıtratlarda bunun tersi vardır. Şerefli peygamberler de ilklerinden sonuncularına kadar bunu yasaklamak üzere gelmişlerdir. Nitekim Sahîh-i Müslim'de geldiğine göre Allah Teâlâ şöyle buyurur: “Ben kullarımı hanîfler (muvahhidler) olarak yarattım; fakat şeytanlar onlara gelip onları dinlerinden saptırdılar ve kendilerine helal kıldığım şeyleri onlara haram kıldılar.” Sahîhayn'da da şöyle buyrulmuştur: “Her doğan fıtrat üzere doğar. Sonra anne babası onu yahudi, hristiyan veya mecusi yapar...” hadisi. Allah Teâlâ Aziz Kitabı'nda şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} [el-Enbiyâ: ٢٥] “Senden önce gönderdiğimiz her elçiye mutlaka: ‘Benden başka hiçbir ilah yoktur, öyleyse bana kulluk edin’ diye vahyetmişizdir.” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ} [ez-Zuhruf: ٤٥] “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor: Rahmân'dan başka tapılacak ilahlar kılmış mıyız?” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} [en-Nahl: ٣٦] “Andolsun ki biz her ümmete: ‘Allah'a kulluk edin ve tağuttan kaçının’ diye bir elçi gönderdik.” ve buna benzer diğer ayetler.

وقد قيل في تفسير قوله تعالى: (فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ) ما روى أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية، عن أُبيّ بن كعب في قوله: (فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ) قال: كان في علمه تعالى يوم أقروا له بالميثاق، أي: فما كانوا ليؤمنوا لعلم الله منهم ذلك، وكذا قال الربيع بن أنس، واختاره ابن جرير.

Allah Teâlâ'nın: (فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ) “Fakat daha önce yalanladıklarına inanacak değillerdi.” kavlinin tefsirinde şöyle de denilmiştir: Ebû Ca'fer er-Râzî'nin Rebî' b. Enes'ten, onun Ebu'l-Âliye'den, onun da Übey b. Ka'b'dan rivayet ettiğine göre , (فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ) kavli hakkında şöyle demiştir: Mîsakı ikrar ettikleri günde bu, [zaten] Allah Teâlâ'nın ilminde mevcuttu; yani Allah onların bu durumunu bildiği için inanacak değillerdi. Rebî' b. Enes de böyle demiştir ve İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir.

وقال السدي: (فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ) قال: ذلك يوم أخذ منهم الميثاق فآمنوا كرها.

es-Süddî, (فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ) “Fakat daha önce yalanladıklarına inanacak değillerdi” kavli hakkında: Bu, onlardan mîsak alındığı ve istemeyerek iman ettikleri gündür, demiştir.

وقال مجاهد في قوله: (فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ) هذا كقوله: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا [لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ] } [الأنعام: ٢٨]

Mücâhid, (فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ) “Fakat daha önce yalanladıklarına inanacak değillerdi” kavli hakkında şöyle demiştir: Bu, O'nun şu kavli gibidir: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا [لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ] } [el-En'âm: ٢٨] “Şayet geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi. Doğrusu onlar kesinlikle yalancıdırlar.”

{ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَظَلَمُوا بِهَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٠٣)}

{ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَظَلَمُوا بِهَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٠٣)} “Sonra onların ardından Mûsâ'yı ayetlerimizle Firavun'a ve onun ileri gelenlerine gönderdik; onlar ise o ayetlere zulmettiler (haksızlık edip inkâr ettiler). Bozgunculuk yapanların akıbetinin nasıl olduğuna bir bak!”

يقول تعالى: (ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ) أي: الرسل المتقدم ذكرهم، كنوح، وهود، وصالح، ولوط، وشعيب، صلوات الله وسلامه عليهم وعلى سائر أنبياء الله أجمعين. (مُوسَى بِآيَاتِنَا) أي: بحججنا ودلائلنا البينة إلى (فِرْعَوْنَ) وهو ملك مصر في زمن موسى، (وَمَلَئِهِ) أي: قومه، (فَظَلَمُوا بِهَا) أي: جحدوا وكفروا بها ظلما منهم وعنادا، كقوله تعالى: {وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} [النمل: ١٤]

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ) “Sonra onların ardından gönderdik”; yani Nûh, Hûd, Sâlih, Lût ve Şuayb gibi daha önce zikri geçen elçilerin -Allah'ın salât ve selâmı onların ve Allah'ın diğer bütün peygamberlerinin üzerine olsun- ardından. (مُوسَى بِآيَاتِنَا) “Mûsâ'yı ayetlerimizle”; yani apaçık delillerimiz ve hüccetlerimizle, (فِرْعَوْنَ) “Firavun'a”; o, Mûsâ zamanındaki Mısır kralıdır, (وَمَلَئِهِ) “ve onun ileri gelenlerine”; yani kavmine [gönderdik]. (فَظَلَمُوا بِهَا) “Onlar ise o ayetlere zulmettiler”; yani kendilerinden bir zulüm ve inat sebebiyle onları inkâr edip küfrettiler. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} [en-Neml: 14] “Vicdanları bunlara tam bir kanaat getirdiği hâlde, haksızlık ve böbürlenme yüzünden onları inkâr ettiler. Bozgunculuk yapanların akıbetinin nasıl olduğuna bir bak!”

أي: الذين صدوا عن سبيل الله وكذبوا رسله، أي: انظر -يا محمد -كيف فعلنا بهم، وأغرقناهم عن آخرهم، بمرأى من موسى وقومه. وهذا أبلغ في النكال بفرعون وقومه، وأشفى لقلوب أولياء الله -موسى وقومه -من المؤمنين به .

Yani: Allah'ın yolundan alıkoyan ve O'nun elçilerini yalanlayanların [akıbetine bak]. Yani: Bak -ey Muhammed- onlara nasıl muamele ettiğimize, Mûsâ ve kavminin gözleri önünde hepsini birden nasıl boğduğumuza! Bu, Firavun ve kavmine verilen cezada daha şiddetli, Allah'ın dostları olan Mûsâ ve kavminden ona iman edenlerin kalpleri için de daha şifalı olmuştur.

{وَقَالَ مُوسَى يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٠٤)}

{وَقَالَ مُوسَى يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٠٤)} “Mûsâ dedi ki: ‘Ey Firavun! Şüphesiz ki ben, âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim.’”

يخبر تعالى عن مناظرة موسى لفرعون، وإلجامه إياه بالحجة، وإظهاره الآيات البينات بحضرة فرعون وقومه من قبط مصر، فقال تعالى: (وَقَالَ مُوسَى يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ) أي: أرسلني الذي هو خالقُ كل شيء وربه ومليكه.

Allah Teâlâ, Mûsâ'nın Firavun ile olan münazarasını, onu delille susturmasını ve Firavun ile onun Mısır Kıptilerinden olan kavminin huzurunda apaçık ayetleri ortaya koymasını haber vererek şöyle buyurmuştur: (وَقَالَ مُوسَى يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ) “Mûsâ dedi ki: ‘Ey Firavun! Şüphesiz ki ben, âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim.’” Yani: Beni, her şeyin Yaratıcısı, Rabbi ve Hükümranı olan göndermiştir.

{حَقِيقٌ عَلَى أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرَائِيلَ (١٠٥) قَالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِهَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٠٦)}.

{حَقِيقٌ عَلَى أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرَائِيلَ (١٠٥) قَالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِهَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٠٦)} “‘Bana düşen, Allah hakkında haktan başkasını söylememektir. Size Rabbinizden apaçık bir delil getirdim; artık İsrailoğullarını benimle beraber gönder!’ [Firavun] dedi ki: ‘Eğer bir mucize getirdiysen ve doğrulardan isen, hemen onu getir!’”.

(حَقِيقٌ عَلَى أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ) فقال بعضهم: معناه: حقيق بأن لا أقول على الله إلا الحق، أي: جدير بذلك وحري به.

(حَقِيقٌ عَلَى أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ) “Bana düşen, Allah hakkında haktan başkasını söylememektir” Bazıları bunun manasının: “Allah hakkında haktan başkasını söylememeye lâyıkım/bana yaraşan budur”, yani buna layık ve buna değer anlamında olduğunu söylemişlerdir.

وقالوا و"الباء" و"على" يتعاقبان، فيقال رميت بالقوس" و"على القوس"، و"جاء على حال حسنة" و "بحال حسنة".

Onlar şöyle demişlerdir: “Bâ” (بِـ) ve “alâ” (عَلَى) harf-i cerleri birbirinin yerine geçer. Nitekim “Yay ile attım” manasında hem “رَمَيْتُ بِالْقَوْسِ” hem de “عَلَى الْقَوْسِ” denildiği gibi; “Güzel bir halde geldi” manasında hem “جَاءَ عَلَى حَالٍ حَسَنَةٍ” hem de “بِحَالٍ حَسَنَةٍ” denilir.

وقال بعض المفسرين: معناه: حريص على ألا أقول على الله إلا الحق.

Bazı müfessirler ise: Bunun manası: “Allah hakkında doğrudan başkasını söylememeye gayretliyim/hırs gösterenim” demektir, demişlerdir.

وقرأ آخرون من أهل المدينة: (حَقِيقٌ عَلَيّ) بمعنى: واجب وحق عَلَيّ ذلك ألا أخبر عنه إلا بما هو حق وصدق، لما أعلم من عز جلاله وعظيم سلطانه.

Medine ehlinden diğer [kıraat âlimleri] ise bunu: (حَقِيقٌ عَلَيَّ) şeklinde okumuşlardır; yani O'nun celalinin izzetini ve saltanatının büyüklüğünü bildiğim için O'nun hakkında ancak hak ve doğru olanı haber vermek üzerime vaciptir ve bir haktır manasındadır.

(قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ) أي: بحجة قاطعة من الله، أعطانيها دليلا على صدقي فيما جئتكم به، (فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرَائِيلَ) أي: أطلقهم من أسْرك وقهرك، ودعهم وعبادة ربك وربهم؛ فإنهم من سلالة نبي كريم إسرائيل، وهو: يعقوب بن إسحاق بن إبراهيم خليل الرحمن [عليهم صلوات الرحمن]

(قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ) “Size Rabbinizden apaçık bir delil getirdim” Yani: Size getirdiğim şeylerde doğruluğuma delil olmak üzere Allah'ın bana verdiği kesin bir hüccet ile geldim. (فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرَائِيلَ) “artık İsrailoğullarını benimle beraber gönder!” Yani: Onları esaretinden ve baskından serbest bırak; onları kendi Rabbin ve onların Rabbi olan Allah'a ibadet etmekle baş başa bırak. Zira onlar şerefli bir peygamber olan İsrâil'in soyundandırlar; o da Rahmân'ın dostu İbrâhim oğlu İshâk oğlu Ya'kûb'dur [Rahmân'ın salâtları üzerlerine olsun] .

(قَالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِهَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ) أي: قال فرعون: لست بمصدقك فيما قلت، ولا بمطيعك فيما طلبت، فإن كانت معك حجة فأظهرها لنراها، إن كنت صادقًا فيما ادعيت.

(قَالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِهَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ) “[Firavun] dedi ki: ‘Eğer bir mucize getirdiysen ve doğrulardan isen, hemen onu getir!’” Yani Firavun şöyle dedi: Söylediğin hususta seni tasdik edecek değilim, talep ettiğin hususta da sana itaat edecek değilim; eğer yanında bir hüccet varsa onu ortaya koy da görelim, şayet iddia ettiğin şeyde doğru sözlü isen.

{فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ (١٠٧) وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ (١٠٨)}

{فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ (١٠٧) وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ (١٠٨)} “Bunun üzerine [Mûsâ] asasını attı; birden o apaçık bir ejderha/yılan oluverdi! Elini de çekip çıkardı; bir de ne görsünler, bakanlara bembeyaz parıldayan bir el!”

قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (ثُعْبَانٌ مُبِينٌ) الحية الذكر. وكذا قال السدي، والضحاك.

Ali b. Ebî Talha'nın İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre o, { ثُعْبَانٌ مُبِينٌ } “apaçık bir ejderha/yılan” ayeti hakkında şöyle demiştir: [O,] erkek yılandır. Süddî ve Dahhâk da böyle demiştir.

وفي حديث "الفُتُون"، من رواية يزيد بن هارون عن الأصْبَغ بن زيد، عن القاسم بن أبي أيوب، عن سعيد بن جُبَيْر عن ابن عباس قال (فَأَلْقَى عَصَاهُ) فتحولت حية عظيمة فاغرة فاها، مسرعة إلى فرعون، فلما رآها فرعون أنها قاصدة إليه، اقتحم عن سريره، واستغاث بموسى أن يكفها [عنه] ففعل.

Yezîd b. Hârûn'un Asbağ b. Zeyd'den, onun Kâsım b. Ebî Eyyûb'dan, onun Saîd b. Cübeyr'den , onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiği "Fütûn" hadisinde şöyle demiştir: (فَأَلْقَى عَصَاهُ) “Bunun üzerine asasını attı”; asa ağzını açmış, hızla Firavun'a doğru koşan devasa bir yılana dönüştü. Firavun yılanın kendisine yöneldiğini görünce tahtından aşağı fırladı ve onu [kendisinden] uzaklaştırması için Mûsâ'dan yardım istedi, o da bunu yaptı.

وقال قتادة: تحولت حية عظيمة مثل المدينة.

Katâde şöyle demiştir: Şehir gibi devasa bir yılana dönüştü.

وقال السدي في قوله: (فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ) والثعبان: الذكر من الحيات، فاتحة فاها، واضعة لِحْيها، الأسفل في الأرض، والآخر على سور القصر، ثم توجهت نحو فرعون لتأخذه. فلما رآها ذعر منها، ووثب وأحدث، ولم يكن يُحْدث قبل ذلك، وصاح: يا موسى، خذها وأنا أومن بك، وأرسل معك بني إسرائيل. فأخذها موسى، ﵇، فعادت عصا.

es-Süddî (فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ) “birden o apaçık bir ejderha/yılan oluverdi” kavli hakkında şöyle demiştir: Su'bân, yılanların erkeğidir. Ağzını açmış, alt çenesini yere, diğerini ise sarayın suru üzerine koymuştu; sonra onu yakalamak üzere Firavun'a doğru yöneldi. Firavun onu görünce dehşete kapıldı, yerinden sıçradı ve altını kirletti; oysa bundan önce hiç altını kirletmezdi. Şöyle feryat etti: ‘Ey Mûsâ! Onu tut; ben sana iman edeceğim ve İsrailoğullarını seninle beraber göndereceğim.’ Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm onu tuttu ve tekrar asa haline döndü.

وروي عن عكرمة عن ابن عباس نحو هذا.

İkrime vasıtasıyla İbn Abbâs'tan da buna benzer bir rivayet nakledilmiştir.

وقال وَهْب بن مُنَبِّه: لما دخل موسى على فرعون، قال له فرعون: أعرفك؟ قال: نعم، قال: {أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينَا وَلِيدًا} [الشعراء: ١٨]؟ قال: فرد إليه موسى الذي ردّ، فقال فرعون: خذوه، فبادره موسى (فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ) فحملت على الناس فانهزموا منها، فمات منهم خمسة وعشرون ألفا، قتل بعضهم بعضا، وقام فرعون منهزما حتى دخل البيت.

Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: Mûsâ, Firavun'un huzuruna girdiğinde Firavun ona: "Seni tanıyor muyum?" dedi. Mûsâ: "Evet" dedi. Firavun: {أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينَا وَلِيدًا} [eş-Şuarâ: 18] “Biz seni çocukken aramızda büyütmedik mi?” dedi. [Vehb] dedi ki: Mûsâ ona gereken cevabı verdi. Bunun üzerine Firavun: "Onu yakalayın!" dedi. Mûsâ hemen davranıp (فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ) “asasını attı; birden o apaçık bir ejderha/yılan oluverdi!” [Yılan] insanların üzerine hücum etti, onlar da ondan kaçıştılar; birbirlerini ezerek içlerinden yirmi beş bin kişi öldü. Firavun da kaçarak kalktı ve sarayına girdi.

رواه ابن جرير، والإمام أحمد في كتابه "الزهد"، وابن أبي حاتم. وفيه غرابة في سياقه والله أعلم.

Bunu İbn Cerîr, İmâm Ahmed "ez-Zühd" adlı kitabında ve İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir. Siyakında bir gariplik vardır , doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقوله: (وَنزعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ) أي: نزع يده: أخرجها من درعه بعد ما أدخلها فيه فخرجت بيضاء تتلألأ من غير بَرَص ولا مرض، كما قال تعالى: {وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ} [النمل: ١٢]

(وَنزعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ) “Elini de çekip çıkardı; bir de ne görsünler, bakanlara bembeyaz [parıldayan bir el]!” kavli, yani elini çekip çıkardı: Elini zırhının/elbisesinin içine soktuktan sonra çıkardı da alaca veya bir hastalık olmaksızın parıl parıl parıldayan beyaz bir halde çıktı; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ} [en-Neml: 12] “Elini koynuna sok; kusursuz, bembeyaz çıksın.”

وقال ابن عباس في حديث الفتون: [أخرج يده من جيبه فرآها بيضاء] {مِنْ غَيْرِ سُوءٍ} يعني: من غير برص، ثم أعادها إلى كمه، فعادت إلى لونها الأول. وكذا قال مجاهد وغير واحد.

İbn Abbâs "Fütûn hadisi"nde şöyle demiştir: [Elini koynundan çıkardı ve onu] {مِنْ غَيْرِ سُوءٍ} “kusursuz”, yani alacasız olarak bembeyaz gördü. Sonra onu tekrar yenine soktu, o da ilk rengine döndü. Mücâhid ve pek çok kişi de böyle demiştir.

{قَالَ الْمَلأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ (١٠٩) يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ (١١٠)}

{قَالَ الْمَلأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ (١٠٩) يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ (١١٠)} “Firavun kavminin ileri gelenleri dediler ki: ‘Şüphesiz bu, çok bilgili bir büyücüdür. Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor. O halde ne buyurursunuz?’”

أي: قال الملأ -وهم الجمهور والسادة من قوم فرعون -موافقين لقول فرعون فيه، بعد ما رجع إليه رَوْعه، واستقر على سرير مملكته بعد ذلك، قال للملأ حوله -: (إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ) فوافقوه وقالوا كمقالته، وتشاوروا في أمره، وماذا يصنعون في أمره، وكيف تكون حيلتهم في إطفاء

Yani Firavun kavminin çoğunluğu ve ileri gelenleri olan mele' takımı, Firavun'un korkusu geçip aklı başına geldikten ve bundan sonra krallık tahtına oturduktan sonra etrafındaki ileri gelenlere: {إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz bu, çok bilgili bir büyücüdür” demesi üzerine, onun bu sözünü onaylayarak aynı şekilde söylediler. Onun durumu hakkında, bu meselede ne yapacakları ve [onun getirdiği] nûru söndürme hususundaki çarelerinin nasıl olacağı konusunda istişarede bulundular.

نوره وإخماد كلمته، وظهور كذبه وافترائهم، وتخوفوا من [معرفته] أن يستميل الناس بسحره فيما يعتقدون فيكون ذلك سببا لظهوره عليهم، وإخراجه إياهم من أرضهم والذي خافوا منه وقعوا فيه، كما قال تعالى: {وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ} [القصص: ٦] فلما تشاوروا في شأنه، وائتمروا فيه، اتفق رأيهم على ما حكاه الله تعالى عنهم في قوله تعالى:

Onun nûrunu söndürmek, davasını bastırmak, kendi yalanlarını ve iftiralarını ortaya çıkarmak [hususunda çare aradılar]. Kendi inançlarına göre onun [mahareti] ile insanları sihriyle kendi tarafına çekmesinden , bunun da onun kendilerine üstün gelmesine ve onları yurtlarından çıkarmasına sebep olmasından korktular. Nitekim korktukları şey başlarına geldi; Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi: {وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ} [el-Kasas: 6] “Firavun'a, Hâmân'a ve askerlerine, onlardan çekinip durdukları şeyi gösterelim.” Onun durumu hakkında istişare edip görüş alışverişinde bulunduklarında, fikirleri Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda onlardan naklettiği husus üzerinde birleşti:

{قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ (١١١) يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ (١١٢)}

{قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ (١١١) يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ (١١٢)} “Dediler ki: ‘Onu ve kardeşini alıkoy (beklet) ve şehirlere toplayıcılar gönder, sana bütün bilgili büyücüleri getirsinler.’”

قال ابن عباس: (أَرْجِهِ) أخّره. وقال قتادة: احبسهُ. (وَأَرْسِلْ) أي: ابعث (فِي الْمَدَائِنِ) أي: في الأقاليم ومعاملة ملكك، (حَاشِرِينَ) أي: من يحشر لك السحرة من سائر البلاد ويجمعهم.

İbn Abbâs: (أَرْجِهِ) “Onu alıkoy”, onu tehir et, beklet [demiştir]. Katâde: Onu hapset [demiştir]. (وَأَرْسِلْ) yani gönder, (فِي الْمَدَائِنِ) yani eyaletlere ve hâkimiyetin altındaki yerlere, (حَاشِرِينَ) yani diğer beldelerden büyücüleri sana toplayıp bir araya getirecek kimseler [gönder].

وقد كان السحر في زمانهم غالبا كثيرا ظاهرا. واعتقد من اعتقد منهم، وأوهم من أوهم منهم، أن ما جاء موسى، ﵇، من قبيل ما تشعبذه سحرتهم؛ فلهذا جمعوا له السحرة ليعارضوه بنظير ما أراهم من البينات، كما أخبر تعالى عن فرعون حيث قال: {قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِكَ يَا مُوسَى * فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى * قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى * فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتَى} [طه: ٥٧ - ٦٠] وقال تعالى هاهنا:

O dönemde sihir pek revaçta, yaygın ve aşikârdı. Onlardan kimi öyle inandı, kimi de Mûsâ aleyhisselâm'ın getirdiği şeyin kendi büyücülerinin yaptığı gözbağcılık kabilinden olduğunu sandı. İşte bu yüzden kendilerine gösterdiği apaçık delillere benzer bir şeyle karşı koymak üzere onun karşısına büyücüleri topladılar; nitekim Allah Teâlâ Firavun'dan haber vererek şöyle buyurmuştur: {قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِكَ يَا مُوسَى * فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى * قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى * فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتَى} [Tâhâ: 57-60] “[Firavun] dedi ki: ‘Ey Mûsâ! Büyünle bizi yurdumuzdan çıkarmak için mi bize geldin? O halde biz de sana mutlaka onun benzeri bir büyü getireceğiz. Bizimle senin aranda öyle bir buluşma vakti ve uygun bir yer belirle ki ne biz ne de sen caymayalım.’ [Mûsâ] dedi ki: ‘Buluşma vaktimiz bayram günü ve insanların kuşluk vaktinde toplanması olsun.’ Bunun üzerine Firavun dönüp gitti, hilesini topladı ve sonra geldi.’” Allah Teâlâ burada da şöyle buyurmaktadır:

{وَجَاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قَالُوا إِنَّ لَنَا لأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ (١١٣) قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (١١٤)}

{وَجَاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قَالُوا إِنَّ لَنَا لأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ (١١٣) قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (١١٤)} “Büyücüler Firavun'a gelip dediler ki: ‘Eğer üstün gelen biz olursak bize mutlaka bir mükâfat var mı?’ [Firavun] dedi ki: ‘Evet ve şüphesiz siz [bana] yakın kılınanlardan olacaksınız.’”

يخبر تعالى عما تشارط عليه فرعون والسحرة الذين استدعاهم لمعارضة موسى، ﵇: إن غلبوا موسى ليثيبنهم وليعطينهم عطاء جزيلا. فوعدهم ومناهم أن يعطيهم ما أرادوا، ويجعلنهم من جلسائه والمقربين عنده، فلما توثقوا من فرعون لعنه الله:

Allah Teâlâ, Firavun ile Mûsâ aleyhisselâm'a karşı koymak üzere çağırttığı büyücülerin aralarında şart koştukları hususu haber vermektedir: Eğer Mûsâ'ya üstün gelirlerse onlara mükâfat verecek ve bolca bağışta bulunacaktı. Onlara istediklerini vermeyi ve kendilerini meclis arkadaşları ile katında yakın kılınanlardan yapmayı vaat edip ümitlendirdi. Allah'ın lanetlediği Firavun'dan kesin söz alınca:

{قَالُوا يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ (١١٥) قَالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (١١٦)}

{قَالُوا يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ (١١٥) قَالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (١١٦)} “Dediler ki: ‘Ey Mûsâ! Ya sen at veya ilk atanlar biz olalım.’ [Mûsâ]: ‘Siz atın!’ dedi. Onlar [ellerindekini] atınca insanların gözlerini büyülediler, onları dehşete düşürdüler ve büyük bir büyü sergilediler.’”

هذه مبارزة من السحرة لموسى، ﵇، في قولهم: (إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ) أي: قَبْلك. كما قال في الآية الأخرى: {وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى} [طه: ٦٥] فقال لهم موسى، ﵇: (أَلْقُوا) أي: أنتم أولا قبلي. والحكمة في هذا -والله أعلم -ليري الناس صنيعهم ويتأملوه، فإذا فُرغ من بهرجهم ومحالهم، جاءهم الحق الواضح الجلي بعد تطلب له والانتظار منهم لمجيئه، فيكون أوقع في النفوس. وكذا كان. ولهذا قال تعالى: (فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ) أي: خيلوا إلى الأبصار أن ما فعلوه له حقيقة في الخارج، ولم يكن إلا مجرد صنعة وخيال، كما قال تعالى: {فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى * فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى * قُلْنَا لا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الأَعْلَى * وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى} [طه: ٦٦: ٦٩].

Bu, büyücülerin Mûsâ aleyhisselâm'a: (إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ) yani 'senden önce [biz mi atalım]' sözleriyle bir meydan okumasıdır. Nitekim diğer ayette şöyle buyrulduğu gibidir: {وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى} “ya da ilk atanlar biz olalım.” [Tâhâ: 65]. Mûsâ aleyhisselâm da onlara: (أَلْقُوا) yani 'benden önce ilk siz atın' dedi. Bundaki hikmet ise -en doğrusunu Allah bilir- insanların onların yaptıklarını görüp üzerinde düşünmeleridir; böylece onların yaldızlı aldatmacaları ve asılsız hileleri sona erdiğinde, insanların onu arayıp gelmesini beklemelerinin ardından apaçık ve besbelli hak geldiğinde nefislerde daha derin bir tesir bıraksın. Nitekim öyle de oldu. Bu sebeple Allah Teâlâ: (فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ) yani 'yaptıkları şeyin dış dünyada gerçek bir varlığı varmış gibi gözlere bir yanılsama verdiler; oysa bu sırf bir el çabukluğu/sanat ve yanılsamadan ibaretti' buyurmuştur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى * فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى * قُلْنَا لا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الأَعْلَى * وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى} “Bir de ne görsün, onların ipleri ve değnekleri, büyüleri sebebiyle kendisine gerçekten koşuyorlarmış gibi görünüyor! Bu yüzden Mûsâ içinde bir korku hissetti. ‘Korkma!’ dedik, ‘Şüphesiz sen, evet sen daha üstünsün. Sağ elindekini yere bırak da onların yaptıklarını yalayıp yutsun! Çünkü onların yaptıkları sadece bir büyücü hilesidir. Büyücü ise nereye varsa asla kurtuluşa eremez.’” [Tâhâ: 66-69].

قال سفيان بن عُيَيْنَة: حدثنا أبو سعيد، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس: ألقوا حبالا غلاظًا وخشبًا طوالا. قال: فأقبلت يُخَيل إليه من سحرهم أنها تسعى.

Süfyân b. Uyeyne şöyle dedi: Bize Ebû Saîd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: Kalın ipler ve uzun tahta/ağaç parçaları attılar. Dedi ki: Büyüleri sebebiyle [bunlar] kendisine gerçekten koşuyormuş gibi görünerek yöneldi.

وقال محمد بن إسحاق: صَفّ خمسة عشر ألف ساحر، مع كل ساحر حباله وعصيه، وخرج موسى، ﵇، معه أخوه يتكئ على عصاه، حتى أتى الجمع، وفرعون في مجلسه معه أشراف أهل مملكته، ثم قال السحرة: {يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى * قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ} [طه: ٦٥، ٦٦] فكان أول ما اختطفوا بسحرهم بصر موسى وبصر فرعون، ثم أبصار الناس بعد، ثم ألقى كل رجل منهم ما في يده من الحبال والعصي فإذا حيات كأمثال الجبال، قد ملأت الوادي يركب بعضها بعضا.

Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Her bir büyücünün yanında ipleri ve değnekleri olduğu halde on beş bin büyücü saf tuttu. Mûsâ aleyhisselâm da asasına dayanarak yanında kardeşiyle birlikte çıktı ve nihayet topluluğun yanına geldi. Firavun da saltanatının ileri gelenleriyle birlikte meclisindeydi. Sonra büyücüler: {يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى * قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ} [Tâhâ: 65, 66] “‘Ey Mûsâ! Ya sen at veya ilk atan biz olalım.’ [Mûsâ]: ‘Hayır, siz atın!’ dedi. Bir de ne görsün, onların ipleri ve değnekleri...” dediler. Büyüleriyle ilk büyüleyip aldıkları şey Mûsâ'nın gözü ve Firavun'un gözü oldu; sonra da insanların gözleri oldu. Ardından onlardan her biri elindeki ipleri ve değnekleri attı ; bir de baktılar ki dağlar gibi yılanlar vadiyi doldurmuş, birbirinin üstüne yığılıyor.

وقال السُّدِّي: كانوا بضعة وثلاثين ألف رجل، ليس رجل منهم إلا ومعه حبل وعصا، (فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ) يقول: فَرَقوهم أي: من الفرَق.

es-Süddî şöyle demiştir: Otuz küsur bin adamdılar; içlerinde elinde ip ve değnek bulunmayan kimse yoktu. (فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ) “Onlar [ellerindekini] atınca insanların gözlerini büyülediler, onları dehşete düşürdüler”; [İbn Abbâs] der ki: Onları korkuttular, yani korkudan dolayı.

وقال ابن جرير: حدثنا يعقوب بن إبراهيم، حدثنا ابن عُلَيَّةَ، عن هشام الدَّستَوَائي، حدثنا القاسم ابن أبي بَزَّة قال: جمع فرعون سبعين ألف ساحر، فألقوا سبعين ألف حبل، وسبعين ألف عصا، حتى جعل يخيل إليه من سحرهم أنها تسعى ؛ ولهذا قال تعالى: (وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ)

İbn Cerîr dedi ki: Bize Ya'kûb b. İbrâhim anlattı, bize İbn Uleyye, Hişâm ed-Destevâî'den nakletti, bize el-Kâsım b. Ebî Bezze anlatıp dedi ki: Firavun yetmiş bin büyücü topladı. Yetmiş bin ip ve yetmiş bin değnek attılar; öyle ki büyüleri yüzünden ona gerçekten koşuyorlarmış gibi görünmeye başladı . İşte bu yüzden Allah Teâlâ: (وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ) “ve büyük bir büyü sergilediler” buyurmuştur.

{وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (١١٧) فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) فَغُلِبُوا هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ (١١٩) وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ (١٢٠)}

{وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (١١٧) فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) فَغُلِبُوا هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ (١١٩) وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ (١٢٠)} “Mûsâ'ya: ‘Asanı at!’ diye vahyettik. Bir de ne görsünler, o onların uydurduklarını yutuyor! Böylece hak yerini buldu ve onların yaptıkları boşa çıktı. Orada yenildiler ve küçük düşerek geri döndüler. Büyücüler ise secdeye kapandılar.”

يخبر تعالى أنه أوحى إلى عبده ورسوله موسى، ﵇، في ذلك الموقف العظيم، الذي فرق الله تعالى فيه بين الحق والباطل، يأمره بأن يلقي ما في يمينه وهي عصاه، (فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ) أي: تأكل (مَا يَأْفِكُونَ) أي: ما يلقونه ويوهمون أنه حق، وهو باطل.

Allah Teâlâ; hakkı batıldan ayırdığı o büyük durumda kulu ve elçisi Mûsâ aleyhisselâm'a, sağ elindekini -ki o asasıdır- atmasını emrederek vahyettiğini bildirmektedir: (فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ) “Bir de ne görsünler, o yutuyor”, yani yiyor; (مَا يَأْفِكُونَ) “onların uydurduklarını”, yani atıp da hak olduğunu zannettirdikleri, oysa batıl olan şeyleri [yutuyor].

{قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ (١٢٢)}

{قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ (١٢٢)} “‘Âlemlerin Rabbine, Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine iman ettik’ dediler.”

قال ابن عباس: فجعلت لا تَمُرّ بشيء من حبالهم ولا من خُشُبهم إلا التقمته، فعرفت السحرة أن هذا أمر من السماء، وليس هذا بسحر، فخروا سجدا وقالوا: (آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ * رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ)

İbn Abbâs şöyle demiştir: [Asa] onların iplerinden ve tahta/değnek parçalarından rastladığı her şeyi yutmaya başladı. Bunun üzerine büyücüler bu işin gökten [gelen ilâhî bir emir] olduğunu ve sihir olmadığını anladılar; hemen secdeye kapanıp: (آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ * رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ) “‘Âlemlerin Rabbine, Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine iman ettik’” dediler.

وقال محمد بن إسحاق: جعلت تبتلع تلك الحبال والعصي واحدة، واحدة حتى ما يُرَى

Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: [Asa] o ipleri ve değnekleri teker teker yutmaya başladı; öyle ki artık...

بالوادي قليل ولا كثير مما ألقوا، ثم أخذها موسى فإذا هي عصا في يده كما كانت، ووقع السحرة سجدا (قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ * رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ) لو كان هذا ساحرا ما غُلبنا.

vadide onların attıklarından az veya çok hiçbir şey görülmez oldu. Sonra Mûsâ onu aldı, bir de baktılar ki elinde eskisi gibi bir asa oluvermiş. Büyücüler secdeye kapandılar ve: (قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ * رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ) “‘Âlemlerin Rabbine, Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine iman ettik’ dediler; şayet bu bir büyücü olsaydı biz yenilmezdik.”

وقال القاسم بن أبي بَزَّة: أوحى الله إليه أن ألق عصاك، فألقى عصاه، فإذا هي ثعبان فاغرٌ فَاهُ، يبتلع حبالهم وعصيهم. فألقي السحرة عند ذلك سجدا، فما رفعوا رءوسهم حتى رأوا الجنة والنار وثواب أهلهما.

el-Kâsım b. Ebî Bezze şöyle demiştir: Allah ona asasını atmasını vahyetti; o da asasını attı, bir de baktılar ki ağzını açmış, onların iplerini ve değneklerini yutan bir ejderha/yılan! İşte o anda büyücüler secdeye kapandılar; cenneti, cehennemi ve ehlinin mükâfatını görünceye kadar da başlarını kaldırmadılar.

{قَالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣) لأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤) قَالُوا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ (١٢٦)}

{قَالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣) لأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤) قَالُوا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ (١٢٦)} “Firavun dedi ki: ‘Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır. Yakında bileceksiniz! Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim, sonra da hepinizi asacağım!’ Dediler ki: ‘Biz şüphesiz Rabbimize döneceğiz. Sen bizden, sadece Rabbimizin ayetleri bize geldiğinde onlara iman ettik diye intikam alıyorsun. Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır ve bizi Müslümanlar olarak vefat ettir.’”

يخبر تعالى عما توعد به فرعون، لعنه الله، السحرة لما آمنوا بموسى، ﵇، وما أظهره للناس من كيده ومكره في قوله: (إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا) أي: إن غَلَبَه لكم في يومكم هذا إنما كان عن تشاور منكم ورضا منكم لذلك، كقوله في الآية الأخرى: {إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ} [طه: ٧١] وهو يعلم وكلّ من له لب أن هذا الذي قاله من أبطل الباطل؛ فإن موسى، ﵇، بمجرد ما جاء من "مَدْين" دعا فرعون إلى الله، وأظهر المعجزات الباهرة والحجج القاطعة على صدق ما جاء به، فعند ذلك أرسل فرعون في مدائن ملكه ومعاملة سلطنته، فجمع سحرة متفرقين من سائر الأقاليم ببلاد مصر، ممن اختار هو والملأ من قومه، وأحضرهم عنده ووعدهم بالعطاء الجزيل. وقد كانوا من أحرص الناس على ذلك، وعلى الظهور في مقامهم ذلك والتقدم عند فرعون، وموسى، ﵇، لا يعرف أحدا منهم ولا رآه ولا اجتمع به، وفرعون يعلم ذلك، وإنما قال هذا تسترا وتدليسا على رعاع دولته وجَهَلتهم، كما قال تعالى: {فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ} [الزخرف: ٥٤] فإن قوما صدّقوه في قوله: {أَنَا رَبُّكُمُ الأَعْلَى} [النازعات: ٢٤] من أجْهَل خلق الله وأضلهم.

Allah Teâlâ; Mûsâ aleyhisselâm'a iman ettiklerinde Allah'ın lanetlediği Firavun'un büyücüleri ne ile tehdit ettiğini ve: (إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا) “Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır” sözüyle insanlara karşı hilesini ve tuzağını nasıl sergilediğini haber vermektedir; yani onun bugün size üstün gelmesi ancak aranızdaki bir danışıklık ve sizin buna rıza göstermeniz sebebiyledir; nitekim diğer ayetteki şu buyruğu gibidir: {إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ} [Tâhâ: 71] “Şüphesiz o, size büyüyü öğreten büyüğünüzdür.” Oysa o da ve aklı başında olan herkes de bilir ki onun bu söylediği batılların en batılıdır. Çünkü Mûsâ aleyhisselâm Medyen'den gelir gelmez Firavun'u Allah'a davet etmiş, getirdiği şeyin doğruluğuna dair göz kamaştırıcı mucizeleri ve kesin delilleri ortaya koymuştu. Bunun üzerine Firavun krallığının şehirlerine ve hâkimiyet sahasına [adamlar] göndermiş, Mısır diyarının diğer eyaletlerinden kendisinin ve kavminin ileri gelenlerinin seçtiği dağınık büyücüleri toplamış, onları huzuruna getirtmiş ve kendilerine bol mükâfat vaat etmişti. Onlar da buna ve o mevkide üstün gelip Firavun katında öne geçmeye insanların en hırslısı idiler. Mûsâ aleyhisselâm ise onlardan hiçbirini tanımıyor, görmemiş ve onlarla bir araya gelmemişti. Firavun da bunu biliyordu; ancak o bu sözü devletinin ayak takımını ve cahillerini aldatmak ve gerçeği örtbas etmek için söylemişti; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ} [ez-Zuhruf: 54] “Böylece kavmini aldattı, onlar da ona itaat ettiler.” Zira onun: {أَنَا رَبُّكُمُ الأَعْلَى} [en-Nâziât: 24] “Ben sizin en yüce rabbinizim” sözünü tasdik eden bir kavim, Allah'ın yarattıklarının en cahili ve en sapkınıdır.

وقال السدي في تفسيره بإسناده المشهور عن ابن مسعود وابن عباس وغيرهما من الصحابة، في قوله تعالى: (إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ) قالوا: التقى موسى، ﵇، وأميرُ السحرة، فقال له موسى: أرأيتك إن غلبتك أتؤمن بي، وتشهد أن ما جئت به حق؟ قال الساحر: لآتين غدا بسحر لا يغلبه سحر، فوالله لئن غلبتني لأومنن بك ولأشهدن أنك حق. وفرعون ينظر إليهما، قالوا: فلهذا قال ما قال.

es-Süddî, tefsirinde İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve diğer sahâbîlerden meşhur senediyle Allah Teâlâ'nın: (إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ) “Şüphesiz bu, şehirde kurduğunuz bir tuzaktır” kavli hakkında şöyle dediklerini nakletmiştir: Mûsâ aleyhisselâm ile büyücülerin reisi karşılaştı. Mûsâ ona: "Ne dersin, şayet sana üstün gelirsem bana iman eder ve getirdiğim şeyin hak olduğuna şahitlik eder misin?" dedi. Büyücü: "Yarın hiçbir büyünün yenemeyeceği bir büyü getireceğim; vallahi şayet bana üstün gelirsen sana kesinlikle iman edeceğim ve senin hak olduğuna şahitlik edeceğim" dedi. Firavun da ikisine bakıyordu. Dediler ki: İşte bu yüzden [Firavun] söylediğini söyledi.

وقوله: (لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا) أي: تجتمعوا أنتم وهو، وتكون لكم دولة وصولة، وتخرجوا

[Allah Teâlâ'nın]: (لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا) “Halkını oradan çıkarmak için” kavli; yani siz ve o [Mûsâ] bir araya gelesiniz, güç ve hâkimiyet sizin olsun ve [oradan] çıkarasınız...

منها الأكابر والرؤساء، وتكون الدولة والتصرف لكم، (فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ) أي: ما أصنع بكم.

ileri gelenleri ve reisleri çıkarasınız da hâkimiyet ve yönetim sizin elinize geçsin [diye bunu yaptınız]. (فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ) “Yakında bileceksiniz”, yani size ne yapacağımı [göreceksiniz].

ثم فسر هذا الوعيد بقوله: (لأقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ) يعني: يقطع يد الرّجُل اليمنى ورجْله اليسرى أو بالعكس. و (لأصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ) وقال في الآية الأخرى: {فِي جُذُوعِ النَّخْلِ} [طه: ٧١] أي: على الجذوع.

Sonra bu tehdidini şu sözüyle açıkladı: (لأقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ) “Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim”; yani adamın sağ elini ve sol ayağını ya da tersini kesmektir. Ve (لأصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ) “sonra da hepinizi mutlaka asacağım” [dedi]. Diğer ayette ise: {فِي جُذُوعِ النَّخْلِ} [Tâhâ: 71] “hurma kütüklerine [asacağım]”, yani kütüklerin üzerine [asacağım] demiştir.

قال ابن عباس: وكان أولَ من صلب، وأولَ من قطع الأيدي والأرجل من خلاف، فرعون.

İbn Abbâs şöyle demiştir: İlk asan (çarmıha geren) ve elleri ile ayakları çaprazlama ilk kesen Firavun idi.

وقول السحرة: (إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ) أي: قد تحققنا أنا إليه راجعون، وعذابه أشد من عذابك، ونكاله ما تدعونا إليه، وما أكرهتنا عليه من السحر، أعظم من نكالك، فلنصبرن اليوم على عذابك لنخلص من عذاب الله، لما قالوا: (رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا) أي: عمنا بالصبر على دينك، والثبات عليه، (وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ) أي: متابعين لنبيك موسى، ﵇. وقالوا لفرعون: {فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا * إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى * إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيهَا وَلا يَحْيَا * وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلا} [طه: ٧٢ - ٧٥] فكانوا في أول النهار سحرة، فصاروا في آخره شهداء بررة.

Büyücülerin: (إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ) “Biz şüphesiz Rabbimize döneceğiz” sözleri; yani biz kesin olarak anladık ki O'na döneceğiz, O'nun azabı senin azabından daha şiddetlidir; bizi çağırdığın ve bizi mecbur bıraktığın sihir sebebiyle O'nun cezası , senin cezandan daha büyüktür . Allah'ın azabından kurtulmak için bugün senin azabına mutlaka sabredeceğiz, demektir. Nitekim: (رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا) “Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır”, yani dinin üzere sabretmeyi ve onda sebat etmeyi bize bolca ihsan eyle; (وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ) “ve bizi Müslümanlar olarak vefat ettir”, yani peygamberin Mûsâ aleyhisselâm'a uyanlar olarak canımızı al, dediler. Firavun'a da şöyle dediler: {فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا * إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى * إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيهَا وَلا يَحْيَا * وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلا} [Tâhâ: 72 - 75] “‘Artık vereceğin hükmü ver! Sen ancak bu dünya hayatında hükmedebilirsin. Biz günahlarımızı ve bizi zorladığın büyüyü bağışlaması için Rabbimize iman ettik. Allah [mükâfatça] daha hayırlı ve [cezaca] daha kalıcıdır. Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak varırsa, cehennem onun içindir; orada ne ölür ne de yaşar. Kim de O'na salih ameller işlemiş bir mümin olarak varırsa, işte onlar için en yüksek dereceler vardır.’” Böylece onlar günün başında büyücü idiler, sonunda ise itaatkâr şehitler oldular.

قال ابن عباس، وعُبَيد بن عُمَيْر، وقتادة، وابن جُرَيْج: كانوا في أول النهار سحرة، وفي آخره شهداء.

İbn Abbâs, Ubeyd b. Umeyr, Katâde ve İbn Cüreyc şöyle demişlerdir: Günün başında büyücü idiler, sonunda ise şehit oldular.

{وَقَالَ الْمَلأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ (١٢٧) قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨) قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩)}

{وَقَالَ الْمَلأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ (١٢٧) قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨) قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩)} “Firavun kavminin ileri gelenleri dediler ki: ‘Mûsâ'yı ve kavmini, yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar, seni ve ilahlarını terk etsinler diye mi bırakacaksın?’ [Firavun]: ‘Oğullarını öldüreceğiz, kadınlarını ise sağ bırakacağız; şüphesiz biz onların üzerinde ezici bir güce sahibiz’ dedi. Mûsâ kavmine: ‘Allah'tan yardım dileyin ve sabredin. Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona mirasçı kılar. Güzel son ise takva sahiplerinindir’ dedi. Onlar: ‘Sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyet gördük’ dediler. [Mûsâ] dedi ki: ‘Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder de nasıl davranacağınızı görmek için sizi yeryüzünde onların yerine geçirir.’”

يخبر تعالى عما تمالأ عليه فرعون وملؤه، وما أظهروه لموسى، ﵇، وقومه من الأذى والبغضة: (وَقَالَ الْمَلأ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ) أي: لفرعون (أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ) أي: أتدعهم ليفسدوا في الأرض، أي: يفسدوا أهل رعيتك ويدعوهم إلى عبادة ربهم دونك، يالله للعجب! صار هؤلاء يشفقون من إفساد موسى وقومه! ألا إن فرعون وقومه هم المفسدون، ولكن لا يشعرون؛ ولهذا قالوا: (وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ) قال بعضهم: "الواو" هنا حالية، أي: أتذره وقومه يفسدون وقد ترك عبادتك؟

Yüce Allah; Firavun ile ileri gelen adamlarının üzerinde anlaştıkları komployu ve Mûsâ aleyhisselâm ile kavmine karşı açığa vurdukları eza ve nefreti haber vermektedir: {وَقَالَ الْمَلأ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ} “Firavun’un kavminden ileri gelenler dediler ki:” Yani Firavun'a [şöyle dediler]: {أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ} “Mûsâ’yı ve kavmini serbest mi bırakacaksın?” Yani yeryüzünde fesat çıkarsınlar diye onları kendi hallerine mi bırakacaksın? Yani senin tebaanı ifsat etsinler ve seni bırakıp kendi Rablerine ibadete çağırsınlar diye mi? Hayret doğrusu! Bunlar Mûsâ ve kavminin fesat çıkarmasından endişe eder hale geldiler! Dikkat edin ki asıl bozguncular Firavun ve kavminin ta kendileridir, fakat bunun şuurunda değillerdir. İşte bu sebeple: {وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ} “Seni ve ilahlarını terk etsinler diye mi?” dediler. Bazı âlimler şöyle demiştir: Buradaki vâv (و) hâl içindir; yani: “Sana ibadeti terk etmiş oldukları halde, Mûsâ ve kavmini fesat çıkarsınlar diye serbest mi bırakacaksın?” demektir.

وقرأ ذلك أُبيّ بن كعب: "وقد تركوك أن يعبدوك وآلهتك"، حكاه ابن جرير.

Übey b. Ka'b bunu: "وقد تركوك أن يعبدوك وآلهتك" (Sana ve ilahlarına ibadet etmeyi terk etmişken) şeklinde okumuştur; bunu İbn Cerîr nakletmiştir.

وقال آخرون: هي عاطفة، أي: لا تدع موسى يصنع هو وقومه من الفساد ما قد أقررتهم عليه وعلى تركه آلهتك.

Başkaları ise şöyle demiştir: [Vâv harfi] atıf içindir; yani Mûsâ'yı ve kavmini, yapmalarına izin verdiğin o fesadı işlemeleri ve senin ilahlarını terk etmeleri üzere bırakma!

وقرأ بعضهم: "إلاهتك" أي: عبادتك، ورُوي ذلك عن ابن عباس ومجاهد.

Bazıları da: "إلاهتك" (ilâheteke) yani: "sana kulluğu/ibadeti" şeklinde okumuştur; bu İbn Abbâs ve Mücâhid'den rivayet edilmiştir.

وعلى القراءة الأولى قال بعضهم: كان لفرعون إله يعبده. قال الحسن البصري: كان لفرعون إله يعبده في السر. وقال في رواية أخرى: كان له جُمَانة في عنقه معلقة يسجد لها.

İlk kıraate göre bazısı şöyle demiştir: Firavun'un taptığı bir ilahı vardı. Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: Firavun'un gizlice ibadet ettiği bir ilahı vardı. Başka bir rivayette de: Boynunda asılı bir incisi vardı, ona secde ederdi, demiştir.

وقال السدي في قوله تعالى: (وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ) وآلهته، فيما زعم ابن عباس، كانت البقر، كانوا إذا رأوا بقرة حسناء أمرهم فرعون أن يعبدوها، فلذلك أخرج لهم عجلا جسدا.

es-Süddî, Allah Teâlâ'nın: (وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ) “seni ve ilahlarını terk etsinler diye mi” kavli hakkında şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın ileri sürdüğüne göre onun ilahları sığırlardı; güzel bir inek gördüklerinde Firavun onlara ona tapmalarını emrederdi; işte bu yüzden [Sâmirî] onlara böğüren bir buzağı heykeli çıkardı.

فأجابهم فرعون فيما سألوه بقوله: (سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ) وهذا أمر ثان بهذا الصنيع، وقد كان نكل بهم به قبل ولادة موسى، ﵇، حذرا من وجوده، فكان خلاف ما رامه وضدّ ما قصده فرعون. وهكذا عومل في صنيعه [هذا] أيضا، إنما أراد قهر بني إسرائيل وإذلالهم، فجاء الأمر على خلاف ما أراد: نصرهم الله عليه وأذله، وأرغم أنفه، وأغرقه وجنوده.

Firavun onların sorduğu şeye: (سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ) “Oğullarını öldüreceğiz, kadınlarını ise sağ bırakacağız” sözüyle cevap verdi. Bu, aynı muamelenin ikinci defa emredilmesidir. Zira o, Mûsâ aleyhisselâm'ın doğumundan önce de onun ortaya çıkmasından sakınarak onlara bu şekilde işkence etmişti; ancak sonuç Firavun'un arzuladığının ve kastettiğinin tam tersi olmuştu. İşte [bu] yaptığında da kendisine aynı şekilde muamele edildi: O sadece İsrailoğullarını kahretmek ve onları zelil kılmak istemişti; fakat iş arzuladığının tam aksine gelişti: Allah onlara karşı Firavun'a karşı yardım etti, onu zelil düşürdü, burnunu sürttü, onu ve askerlerini suda boğdu.

ولما صمم فرعون على ما ذكره من المساءة لبني إسرائيل، (قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا) ووعدهم بالعاقبة، وأن الدار ستصير لهم في قوله: (إِنَّ الأرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ * قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا) أي: قد جرى علينا مثل ما رأيت من الهوان والإذلال من قبل ما جئت يا موسى، ومن بعد ذلك. فقال منبهًا لهم على حالهم الحاضرة وما يصيرون إليه في ثاني الحال: (عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ [وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ] )، وهذا تحضيض لهم على العزم على الشكر، عند حلول النعم وزوال النقم.

Firavun İsrailoğullarına bahsettiği kötülüğü yapmaya kesin karar verince: (قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا) “Mûsâ kavmine: ‘Allah'tan yardım dileyin ve sabredin’ dedi” ve: (إِنَّ الأرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ * قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا) “‘Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona mirasçı kılar. Güzel son ise takva sahiplerinindir.’ Onlar: ‘Sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyet gördük’ dediler” kavlinde onlara akıbeti ve yurdun kendilerinin olacağını vaat etti; yani: Ey Mûsâ! Sen gelmeden önce de geldikten sonra da gördüğün bu hakaret ve aşağılanma başımıza geldi, [dediler]. Mûsâ da onlara şimdiki durumlarını ve gelecekte dönüşecekleri hâli hatırlatarak: (عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ [وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ] ) “‘Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder de nasıl davranacağınızı görmek için sizi yeryüzünde onların yerine geçirir’” dedi. Bu ise, nimetler geldiğinde ve sıkıntılar kalktığında şükretmeye azmetmeleri için onları bir teşviktir.

{وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠)}

{وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠)} “Andolsun ki biz Firavun hanedanını, düşünüp ibret alsınlar diye yıllar süren kuraklık ve ürün kıtlığı ile yakaladık.”

يقول تعالى: (وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ) أي: اختبرناهم وامتحناهم وابتليناهم (بِالسِّنِينَ) وهي سِنِي الجوع بسبب قلة الزروع (وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ) قال مجاهد: وهو دون ذلك.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: (وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ) “Andolsun ki biz Firavun hanedanını yakaladık”; yani onları sınadık, imtihan ettik ve denedik; (بِالسِّنِينَ) “yıllar süren [kuraklık] ile”, bu da ekinlerin azlığı sebebiyle açlık yıllarıdır ; (وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ) “ve ürün kıtlığı ile”. Mücâhid: Bu, ondan (ekin kıtlığından) daha aşağısıdır, demiştir.

وقال أبو إسحاق، عن رجاء بن حَيْوة: كانت النخلة لا تحمل إلا ثمرة واحدة.

Ebû İshâk, Recâ b. Hayve'den şöyle rivayet etti: Hurma ağacı sadece tek bir meyve veriyordu.

(لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ).

(لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ) “düşünüp ibret alsınlar diye”.

{فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (١٣١)}

{فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (١٣١)} “Onlara bir iyilik (bolluk) geldiğinde: ‘Bu bizim hakkımızdır’ derlerdi. Onlara bir kötülük (kıtlık) dokunduğunda ise Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı. Dikkat edin, onların uğursuzluğu ancak Allah katındandır; fakat onların çoğu bilmezler.”

(فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ) أي: من الخصب والرزق (قَالُوا لَنَا هَذِهِ) أي: هذا لنا بما نستحقه، (وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ) أي: جدب وقحط (يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ) أي: هذا بسببهم وما جاؤوا به.

(فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ) “Onlara bir iyilik geldiğinde”, yani bolluk ve rızık [geldiğinde]; (قَالُوا لَنَا هَذِهِ) “‘Bu bizim hakkımızdır’ derlerdi”, yani bu hak ettiğimiz için bizedir; (وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ) “Onlara bir kötülük dokunduğunda ise”, yani kuraklık ve kıtlık [dokunduğunda]; (يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ) “Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı”, yani bu onların ve getirdikleri şeyin yüzündendir [derlerdi].

(أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ) يقول: مصائبهم عند الله، قال الله: (وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ)

(أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ) “Dikkat edin, onların uğursuzluğu ancak Allah katındandır”. Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: (أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ) “Dikkat edin, onların uğursuzluğu ancak Allah katındandır” kavli hakkında: Onların musibetleri Allah katındandır, dediğini nakletmiştir. Allah Teâlâ: (وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ) “fakat onların çoğu bilmezler” buyurmuştur.