(أُبَلِّغُكُمْ رِسَالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ نَاصِحٌ أَمِينٌ) وهذه الصفات التي يتصف بها الرسل البلاغة والنصح والأمانة.
(أُبَلِّغُكُمْ رِسَالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ نَاصِحٌ أَمِينٌ) “Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyorum ve ben sizin için güvenilir bir öğütçüyüm.” Bu nitelikler; tebliğ, nasihat ve emanet, resullerin vasıflandığı niteliklerdir.
(أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ) أي: لا تعجبوا أن بعث الله إليكم رسولا من أنفسكم لينذركم أيام الله ولقاءه، بل احمدوا الله على ذاكم، (وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ) أي: واذكروا نعمة الله عليكم إذ جعلكم من ذرية نوح، الذي أهلك الله أهل الأرض بدعوته، لما خالفوه وكذبوه، (وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَسْطَةً) أي: زاد طولكم على الناس بسطة، أي: جعلكم أطول من أبناء جنسكم، كما قال تعالى: في قصة طالوت: {وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ} [البقرة: ٢٤٧] (فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ) أي: نعمه ومنَنه عليكم (لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) [وآلاء جمع ألى وقيل: إلى]
(أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ) “(Sizi uyarmak için aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir zikir/öğüt gelmesine şaştınız mı?)” Yani: Sizi Allah'ın [azap] günleriyle ve O'na kavuşmakla uyarması için Allah'ın içinizden bir resul göndermesine şaşmayın; bilakis buna karşılık Allah'a hamdedin. (وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ) “(Hatırlayın ki O, sizi Nûh kavminden sonra halifeler kıldı)” Yani: Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; zira O sizi, kendisine muhalefet edip onu yalanladıklarında duası sebebiyle yeryüzü halkını Allah'ın helak ettiği Nûh'un soyundan kılmıştır. (وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَسْطَةً) “(ve yaratılışta size bir boy pos üstünlüğü verdi)” Yani: İnsanlara nispetle boyunuzun uzunluğunu artırdı; diğer bir ifadeyle sizi hemcinslerinizden daha uzun boylu kıldı. Nitekim Teâlâ, Tâlût kıssasında şöyle buyurmuştur: {وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ} [el-Bakara: 247] “Ve ona ilimde ve bedende bir üstünlük verdi”. (فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ) “(O halde Allah'ın nimetlerini hatırlayın)” Yani: O'nun üzerinizdeki nimetlerini ve lütuflarını [hatırlayın] (لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) “(umulur ki kurtuluşa erersiniz)”. [Âlâ (آلاء); ely (ألى) kelimesinin çoğuludur, ily (إلى) olduğu da söylenmiştir.]
{قَالُوا أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧٠) قَالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٧١) فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ (٧٢)}
{قَالُوا أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧٠) قَالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٧١) فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ (٧٢)}} “Dediler ki: 'Sen bize, yalnızca tek olan Allah'a kulluk edelim ve atalarımızın tapmakta olduklarını bırakalım diye mi geldin? Eğer doğrulardan isen, bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!' Dedi ki: 'Rabbinizden üzerinize bir azap ve bir gazap kesinleşmiştir. Allah'ın haklarında hiçbir delil indirmediği, sadece sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimler hakkında mı benimle tartışıyorsunuz? O halde bekleyin, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.' Biz de onu ve beraberindekileri katımızdan bir rahmetle kurtardık; ayetlerimizi yalanlayanların ve inanmayanların ise kökünü kazıdık.”
يقول تعالى مخبرا عن تمردهم وطغيانهم وعنادهم وإنكارهم على هود، ﵇: (قَالُوا أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ [وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ]) كما قال الكفار من قريش: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} [الأنفال: ٣٢]
Allah Teâlâ onların Hûd'a aleyhisselâm karşı serkeşliklerini, taşkınlıklarını, inatlarını ve onu inkâr edişlerini haber vererek şöyle buyurmaktadır: (قَالُوا أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ [وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ]) “Dediler ki: 'Sen bize, yalnızca tek olan Allah'a kulluk edelim [ve atalarımızın tapmakta olduklarını bırakalım diye mi geldin? Eğer doğrulardan isen, bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!]'” Nitekim Kureyş kâfirleri de şöyle demişlerdi: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Hani onlar: 'Ey Allah'ım! Eğer bu Senin katından gelen hak ise, üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem verici bir azap getir!' demişlerdi.” [el-Enfâl: 32].
وقد ذكر محمد بن إسحاق وغيره: أنهم كانوا يعبدون أصناما، فصنم يقال له: صُدَاء، وآخر يقال له: صمُود، وآخر يقال له: الهباء
Muhammed b. İshâk ve başkaları onların birtakım putlara taptıklarını zikretmişlerdir: Bir puta Sudâ', diğerine Samûd, bir diğerine de el-Hebâ' denilirdi.
ولهذا قال هود، ﵇: (قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ) أي: قد وجب عليكم بمقالتكم هذه من ربكم رجس [وغضب] قيل: هو مقلوب من رجز. وعن ابن عباس: معناه السخَط والغضب.
Bundan dolayı Hûd aleyhisselâm şöyle dedi: (قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ) “Rabbinizden üzerinize bir azap ve bir gazap kesinleşmiştir.” Yani: Bu sözünüz sebebiyle Rabbinizden üzerinize bir ricz/azap [ve gazap] vacip olmuştur. Bunun ricz (رِجْز) kelimesinden dönüştüğü söylenmiştir. İbn Abbâs'tan [gelen rivayete göre] bunun anlamı hiddet ve gazaptır.
(أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ) أي: أتحاجوني في هذه الأصنام التي سميتموها أنتم وآباؤكم آلهة، وهي لا تضر ولا تنفع، ولا جعل الله لكم على عبادتها حجة ولا دليلا؛ ولهذا قال: (مَا نزلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ)
(أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ) “Sadece sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimler hakkında mı benimle tartışıyorsunuz?” Yani: Sizin ve atalarınızın ilah diye isimlendirdiğiniz, oysa hiçbir zarar ve fayda vermeyen ve Allah'ın onlara ibadet edilmesine dair hiçbir delil ve hüccet kılmadığı bu putlar hakkında benimle delil yarışına mı giriyorsunuz? Bundan dolayı şöyle buyurdu: (مَا نزلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ) “Allah'ın haklarında hiçbir delil indirmediği... O halde bekleyin, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.”
وهذا تهديد ووعيد من الرسول لقومه؛ ولهذا عقب بقوله: (فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ)
Bu, Resul'den kavmine bir tehdit ve uyarıdır. Bundan dolayı hemen ardından şöyle buyurmuştur: (فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ) “Biz de onu ve beraberindekileri katımızdan bir rahmetle kurtardık; ayetlerimizi yalanlayanların ve inanmayanların ise kökünü kazıdık.”
وقد ذكر الله، سبحانه، صفة إهلاكهم في أماكن أخر من القرآن، بأنه أرسل عليهم الريح العقيم، ما تذر من شيء أتت عليه إلا جعلته كالرميم، كما قال في الآية الأخرى: {وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ * سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَى كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ * فَهَلْ تَرَى لَهُمْ مِنْ بَاقِيَةٍ} [الحاقة: ٦ - ٨] لما تمردوا وعتوا أهلكهم الله بريح عاتية، فكانت تحمل الرجل منهم فترفعه في الهواء ثم تنكسه على أمّ رأسه فتثلغُ رأسه حتى تُبينه من جثته؛ ولهذا قال: {كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ}
Allah Sübhânehu, Kur'an'ın başka yerlerinde onların helak edilme vasfını; üzerlerine uğradığı hiçbir şeyi bırakmayıp çürütüp kül eden kasıp kavurucu rüzgârı (er-rîhu'l-akîm) gönderdiğini belirterek zikretmiştir. Nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: {وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ * سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَى كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ * فَهَلْ تَرَى لَهُمْ مِنْ بَاقِيَةٍ} [الحاقة: ٦ - ٨] “Âd kavmine gelince, onlar da uğultulu ve azgın bir fırtına ile helak edildiler. Allah onu, ardı arkası kesilmeksizin yedi gece, sekiz gün onların üzerine musallat etti. Öyle ki, o kavmin orada içi boş hurma kütükleri gibi yere serildiklerini görürsün. Şimdi onlardan geriye kalan bir şey görüyor musun?” Onlar serkeşlik edip azgınlaşınca, Allah onları azgın bir fırtına ile helak etti. Fırtına onlardan bir adamı kaldırıp havaya yükseltiyor, sonra baş aşağı dikip kafasını yarıyor ve gövdesinden ayırıyordu. İşte bu sebeple {كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ} “Sanki onlar içi boş hurma kütükleridir.” buyurmuştur.
وقال محمد بن إسحاق: كانوا يسكنون باليمن من عمان وحضرموت، وكانوا مع ذلك قد
Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Yemen'de, Umman ile Hadramut'tan [itibaren] ikamet ediyorlardı; bununla birlikte onlar...
فشوا في الأرض وقهروا أهلها، بفضل قوتهم التي آتاهم الله، وكانوا أصحاب أوثان يعبدونها من دون الله، فبعث الله إليهم هودًا، ﵇، وهو من أوسطهم نسبا، وأفضلهم موضعًا، فأمرهم أن يوحدوا الله ولا يجعلوا معه إلها غيره، وأن يكفوا عن ظلم الناس، فأبوا عليه وكذبوه، وقالوا: من أشد منا قوة؟ واتبعه منهم ناس، وهم يسير مكتتمون بإيمانهم، فلما عتت عاد على الله وكذبوا نبيه، وأكثروا في الأرض الفساد وتجبروا، وبنوا بكل ريع آية عبثا بغير نفع، كلمهم هود فقال: {أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ * وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ * وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ * فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ} [الشعراء: ١٢٨ - ١٣١] {قَالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ * إِنْ نَقُولُ إِلا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ} أي: بجنون {قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ * إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} [هود: ٥٣ - ٥٦]
Allah'ın kendilerine verdiği güç üstünlüğü ile yeryüzünde yayılmış ve ahâlisine boyun eğdirmişlerdi. Onlar Allah'ı bırakıp taptıkları putların sahipleri idiler. Allah onlara, nesepçe en mutedil (saygın) ve konumca en faziletlileri olan Hûd'u aleyhisselâm gönderdi. Onlara Allah'ı birlemelerini, O'nunla beraber başka bir ilah edinmemelerini ve insanlara zulmetmekten vazgeçmelerini emretti. Fakat onlar buna yanaşmayıp onu yalanladılar ve: «Bizden daha güçlü kim var?» dediler. Onlardan bazı insanlar Hûd'a uydu; bunlar imanlarını gizleyen az sayıda kimselerdi. Âd kavmi Allah'a karşı azgınlık edip nebîsini yalanlayınca, yeryüzünde fesadı çoğaltıp zorbalık yapınca ve her yüksek tepeye faydasız, beyhude bir anıt dikince Hûd onlarla konuşup şöyle dedi: {أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ * وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ * وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ * فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ} [الشعراء: ١٢٨ - ١٣١] “Siz her yüksek tepeye eğlenmek için bir bina mı kuruyorsunuz? Ebedî kalacakmışsınız gibi sağlam köşkler mi ediniyorsunuz? Yakaladığınız vakit de zorbalar gibi mi yakalıyorsunuz? Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.” {قَالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ * إِنْ نَقُولُ إِلا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ} “Dediler ki: 'Ey Hûd! Bize açık bir delil getirmedin. Biz senin sözünle ilahlarımızı bırakacak değiliz ve biz sana inanacak da değiliz. Biz ancak ilahlarımızdan bazısının seni fena çarptığını söylüyoruz.'” Yani: delilikle [çarptığını]. {قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ * إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} [هود: ٥٣ - ٥٦] “[Hûd] dedi ki: 'Şüphesiz ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben, O'nu bırakıp da ortak koştuğunuz şeylerden uzağım. Haydi, hepiniz toptan bana tuzak kurun, sonra bana hiç mühlet de vermeyin! Şüphesiz ben, benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim. Yeryüzünde debelenen hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın. Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir.'”
محمد بن إسحاق: فلما أبوا إلا الكفر به، أمسك الله عنهم القطر ثلاث سنين، فيما يزعمون، حتى جهدهم ذلك، قال: وكان الناس إذا جهدهم أمر في ذلك الزمان، فطلبوا من الله الفرج فيه، إنما يطلبونه بحُرْمة ومكان بيته، وكان معروفا عند المِلَل وبه العماليق مقيمون، وهم من سلالة عمليق بن لاوَذَ بن سام بن نوح، وكان سيدهم إذ ذاك رجلا يقال له: "معاوية بن بكر"، وكانت له أم من قوم عاد، واسمها كلهدة ابنة الخيبري، قال: فبعثت عاد وفدًا قريبا من سبعين رجلا إلى الحرم، ليستسقوا لهم عند الحرم، فمروا بمعاوية بن بكر بظاهر مكة فنزلوا عليه، فأقاموا عنده شهرا يشربون الخمر وتغنيهم الجرادتان -قينتان لمعاوية -وكانوا قد وصلوا إليه في شهر، فلما طال مقامهم عنده وأخذته شفقة على قومه، واستحيا منهم أن يأمرهم بالانصراف، عمل شعرا يعرض لهم بالانصراف، وأمر القينتين أن تغنياهم به، فقال:
Muhammed b. İshâk [şöyle devam etti]: Onlar Hûd'u inkâr etmekte direnince, onların iddiasına göre Allah onlardan yağmuru üç yıl boyunca kesti; öyle ki bu durum onları perişan etti. Dedi ki: O dönemde insanlar başlarına sıkıntılı bir iş geldiğinde ve bundan kurtulmak için Allah'tan ferahlık istediklerinde, bunu ancak O'nun Beyt'inin hürmeti ve mekânı hürmetine isterlerdi. O [Beytullah], milletler nezdinde biliniyordu ve orada Nûh'un oğlu Sâm'ın oğlu Lâvez'in oğlu Amlîk'in soyundan gelen Amâlika kavmi ikamet etmekteydi. O vakitler onların reisi «Muâviye b. Bekr» denilen bir adamdı; onun Âd kavminden bir annesi vardı ve adı Hayberî kızı Kelehede idi. Dedi ki: Bunun üzerine Âd kavmi, Harem civarında kendileri için yağmur duası etsinler diye Harem'e yetmiş adama yakın bir heyet gönderdi. Bunlar Mekke'nin dış tarafında Muâviye b. Bekr'e uğrayıp ona misafir oldular. Onun yanında bir ay kalarak şarap içtiler ve el-Cerâdetân -Muâviye'nin iki şarkıcı cariyesi- onlara şarkı söyledi. Oysa onlar Muâviye'nin yanına bir ayda varmışlardı. Onların yanındaki ikameti uzayınca ve kavmine karşı bir şefkat duyup da onlara geri dönmelerini emretmekten utanınca, onlara dönmelerini ima eden bir şiir yazdı ve iki cariyeye bunu onlara şarkı olarak söylemelerini emretti. Şöyle dedi:
ألا يا قيل ويحك قُْم فَهَيْنم … لعلّ الله يُصْبحُنَا غَمَاما
Ey Kayl, yazık sana! Kalk ve gizlice dua et... Umulur ki Allah sabahleyin bize bir bulut gönderir.
فَيَسْقي أرضَ عادٍ إنّ عادًا … قَد امْسَوا لا يُبِينُونَ الكَلاما
Âd kavminin toprağını sular; zira Âd kavmi... Artık söz söyleyemez bir hale gelmiştir,
من العطش الشديد فليس نَرجُو … به الشيخَ الكبيرَ ولا الغُلاما
Şiddetli susuzluktan dolayı! Ne yaşlı bir ihtiyardan... Ne de bir genç delikanlıdan artık bir ümidimiz kalmamıştır.
وَقَْد كانَت نساؤهُم بخيرٍ … فقد أمست نِسَاؤهم عَيَامى
Oysa onların kadınları refah ve bolluk içindeydi... Şimdi ise kadınları dul ve çaresiz kalmıştır.
وإنّ الوحشَ تأتيهمْ جِهارا … ولا تَخْشَى لعاديَ سِهَاما
Vahşi hayvanlar onlara güpegündüz gelmekte... Ve Âd kavminin oklarından hiç korkmamaktadır.
وأنتم هاهُنَا فيما اشتَهَيْتُمْ … نهارَكُمُ وَلَيْلَكُمُ التماما
Sizler ise burada arzuladığınız şeylerin peşindesiniz... Bütün gündüzünüzü ve bütün gecenizi geçirerek.
فقُبّحَ وَفُْدكم من وَفْدِ قَوْمٍ … ولا لُقُّوا التحيَّةَ والسَّلاما
Bir kavmin heyeti olarak heyetiniz kahrolsun... Esenlik ve selamla karşılanmasınlar!
قال: فعند ذلك تنبه القوم لما جاءوا له، فنهضوا إلى الحرم، ودعوا لقومهم فدعا داعيهم، وهو: "قيل بن عنز" فأنشأ الله سحابات ثلاثا: بيضاء، وسوداء، وحمراء، ثم ناداه مناد من السماء: "اختر لنفسك -أو: -لقومك من هذا السحاب"، فقال: "اخترت هذه السحابة السوداء، فإنها أكثر السحاب ماء" فناداه مناد: اخترت رَمادا رِمْدَدًا، لا تبقي من عاد أحدا، لا والدًا تترك ولا ولدا، إلا جعلته هَمدا، إلا بني اللّوذيّة المهندًا قال: وبنو اللوذية: بطن من عاد مقيمون بمكة، فلم يصبهم ما أصاب قومهم -قال: وهم من بقي من أنسالهم وذراريهم عاد الآخرة -قال: وساق الله السحابة السوداء، فيما يذكرون، التي اختارها "قيل بن عنز" بما فيها من النقمة إلى عاد، حتى تخرج عليهم من واد يقال له: "المغيث"، فلما رأوها استبشروا، وقالوا: {هَذَا عَارِضٌ مُمْطِرُنَا} يقول: {بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيمٌ * تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا} [الأحقاف: ٢٤، ٢٥] أي: تهلك كل شيء مَرّت به، فكان أول من أبصر ما فيها وعرف أنها ريح، فيما يذكرون، امرأة من عاد يقال لها: مَهْدد فلما تبينت ما فيها صاحت، ثم صُعِقت. فلما أفاقت قالوا: ما رأيت يا مَهْدد ؟ قالت ريحا فيها شُهُب النار، أمامها رجال يقودونها. فسخرها الله عليهم سبع ليال وثمانية أيام حسوما، كما قال الله. و "الحسوم": الدائمة -فلم تدع من عاد أحدًا إلا هلك واعتزل هُود، ﵇، فيما ذكر لي، ومن معه من المؤمنين في حظيرة، ما يصيبه ومن معه إلا ما تلين عليه الجلود، وتلْتذ الأنفس، وإنها لتمر على عاد بالطعن ما بين السماء والأرض، وتدمغهم بالحجارة.
Dedi ki: Bunun üzerine topluluk ne için geldiklerini fark edip Harem'e yöneldiler ve kavimleri için dua ettiler. Onların sözcüsü olan «Kayl b. Anz» dua edince, Allah üç bulut var etti: Biri beyaz, biri siyah, biri de kırmızı. Sonra gökten bir seslenen ona şöyle seslendi: «Kendin için -veya kavmin için- bu bulutlardan birini seç!» O da: «Bu siyah bulutu seçtim; çünkü o bulutların suyu en bol olanıdır» dedi. Bunun üzerine bir seslenen ona şöyle seslendi: «Sen kül gibi ufalanıp savrulan bir azap seçtin; Âd kavminden geriye hiç kimseyi bırakmayacak! Ne bir baba bırakacak ne de bir evlat, hepsini kül edip savuracak; Benû'l-Levziyye el-Mühennedâ müstesna!» Dedi ki: Benû'l-Levziyye, Mekke'de ikamet eden Âd kavminden bir koldur ; dolayısıyla kavimlerinin başına gelen azap onların başına gelmedi. -Dedi ki: Onların nesillerinden ve zürriyetlerinden geriye kalanlar ikinci Âd kavmidir.- Dedi ki: Naklettiklerine göre Allah, Kayl b. Anz'ın seçtiği o siyah bulutu, içindeki intikam ile birlikte, «el-Muğîs» denilen bir vadiden karşılarına çıkacak şekilde Âd kavmine sevk etti. Onlar bulutu görünce sevindiler ve: {هَذَا عَارِضٌ مُمْطِرُنَا} “Bu, bize yağmur yağdıracak bir buluttur!” dediler. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: {بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيمٌ * تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا} [الأحقاف: ٢٤، ٢٥] “Hayır, o sizin acele gelmesini istediğiniz şeydir; içinde elem verici bir azap bulunan bir rüzgârdır! Rabbinin emriyle her şeyi yerle bir eder.” Yani: Üzerinden geçtiği her şeyi helak eder. Naklettiklerine göre, o bulutun içinde ne olduğunu ilk gören ve onun bir fırtına olduğunu ilk anlayan, Âd kavminden Mehded adında bir kadındı. İçindekini açıkça görünce çığlık attı, sonra bayılıp yere düştü. Ayılınca: «Ne gördün ey Mehded?» dediler. O da: «İçinde ateşten alevler olan, önünde onu sevk eden adamların bulunduğu bir rüzgâr gördüm» dedi. Allah'ın buyurduğu gibi, Allah o rüzgârı yedi gece sekiz gün ardı arkası kesilmeksizin (husûmen) onların üzerine musallat etti. «el-Husûm», devamlı demektir. Âd kavminden helak olmadık hiç kimseyi bırakmadı. Bana anlatıldığına göre Hûd aleyhisselâm ve beraberindeki müminler bir ağıla çekildiler; rüzgârdan ona ve beraberindekilere ancak derileri yumuşatan ve nefislerin lezzet aldığı kadarı isabet ediyordu. Oysa fırtına Âd kavminin üzerinden yerle gök arasında savurarak geçiyor ve kafalarını taşlarla eziyordu.
وذكر تمام القصة بطولها، وهو سياق غريب فيه فوائد كثيرة، وقد قال الله تعالى: {وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْنَاهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ} [هود: ٥٨]
Kıssanın tamamını uzun uzadıya zikretti. Bu, içinde pek çok fayda bulunan garip bir rivayet akışıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْنَاهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ} [هود: ٥٨] “Emrimiz gelince, Hûd'u ve onunla beraber iman edenleri katımızdan bir rahmetle kurtardık ve onları çetin bir azaptan esenliğe çıkardık.”
وقد ورد في الحديث الذي رواه الإمام أحمد في مسنده قريب مما أورده محمد بن إسحاق بن يسار، ﵀.
İmâm Ahmed'in Müsned'inde rivayet ettiği hadiste, Muhammed b. İshâk b. Yesâr'ın rahimehullâh naklettiğine yakın bir rivayet yer almıştır.
قال الإمام أحمد: حدثنا زيد بن الحباب، حدثني أبو المنذر سلام بن سليمان النحوي، حدثنا عاصم بن أبي النَّجُود، عن أبي وائل، عن الحارث البكري قال: خرجت أشكو العلاء بن الحضرمي إلى رسول الله ﷺ، فمررت بالربذة فإذا عجوز من بني تميم منقطع بها، فقالت لي: يا عبد الله، إن لي إلى رسول الله ﷺ حاجة، فهل أنت مبلغي إليه؟ قال: فحملتها فأتيت المدينة، فإذا المسجد غاص بأهله، وإذا راية سوداء تخفق، وإذا بلال متقلد بسيف بين يدي رسول الله ﷺ، فقلت: ما شأن الناس؟ فقالوا: يريد أن يبعث عمرو بن العاص وجها. قال: فجلست، فدخل منزله -أو قال: رحله فاستأذنت عليه، فأذن لي، فدخلت فسلمت، قال: هل بينكم وبين تميم شيء؟ قلت: نعم، وكانت لنا الدّبَرة عليهم، ومررت بعجوز من بني تميم منقطع بها، فسألتني أن أحملها إليك،
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb rivayet etti, bana Ebü'l-Münzir Sellâm b. Süleymân en-Nahvî rivayet etti, bize Âsım b. Ebi'n-Necûd, Ebû Vâil'den, o da el-Hâris el-Bekrî'den rivayet etti; o şöyle dedi: el-Alâ b. el-Hadramî'yi Resûlullâh'a sallallâhu aleyhi ve sellem şikâyet etmek üzere yola çıktım. Rebeze'ye vardığımda Benî Temîm'den yolda kalmış yaşlı bir kadınla karşılaştım. Bana: «Ey Allah'ın kulu! Benim Resûlullâh'a sallallâhu aleyhi ve sellem bir ihtiyacım var, beni ona ulaştırır mısın?» dedi. [Hâris] dedi ki: Ben de onu [binek hayvanıma] bindirip Medine'ye geldim. Bir de gördüm ki mescit insanlarla dolup taşmış, siyah bir sancak dalgalanıyor ve Bilâl, Resûlullâh'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda kılıç kuşanmış hâlde duruyor. «İnsanların bu hâli nedir?» diye sordum. «[Resûlullah], Amr b. el-Âs'ı bir yere [sefere] göndermek istiyor» dediler. [Hâris] dedi ki: Oturdum; sonra [Resûlullah] evine -veya konağına- girdi. Yanına girmek için izin istedim, bana izin verdi. İçeri girip selam verdim. «Sizinle Temîm arasında bir şey var mı?» buyurdu. «Evet, üstelik üstünlük de bizim lehimizeydi. [Gelirken] Benî Temîm'den yolda kalmış yaşlı bir kadına rastladım, beni sana ulaştırmamı istedi,
وها هي بالباب. فأذن لها، فدخلت، فقلت: يا رسول الله، إن رأيت أن تجعل بيننا وبين تميم حاجزًا، فاجعل الدهناء. فحميت العجوز واستوفزت، فقالت: يا رسول الله، فإلى أين يضطر مُضطَرُك ؟ قال: قلت: إن مثلي مثل ما قال الأول: "معْزَى حَمَلت حتفها"، حملت هذه ولا أشعر أنها كانت لي خصما، أعوذ بالله وبرسوله أن أكون كوافد عاد! قال: هيه، وما وافد عاد؟ -وهو أعلم بالحديث منه، ولكن يستطعمه -قلت: إن عادا قُحطوا فبعثوا وافدًا لهم يقال له: "قيل"، فمر بمعاوية بن بكر، فأقام عنده شهرا يسقيه الخمر وتغنيه جاريتان، يقال لهما: "الجرادتان"، فلما مضى الشهر خرج إلى جبال مَهْرة، فقال: اللهم إنك تعلم أني لم أجئ إلى مريض فأداويه، ولا إلى أسير فأفاديه. اللهم اسق عادًا ما كنت تسقيه، فمرت به سحابات سُودُ، فنودي: منها "اختر". فأومأ إلى سحابة منها سوداء، فنودي منها: "خذها رمادا رِمْدِدا، لا تبقي من عاد أحدا". قال: فما بلغني أنه بُعث عليهم من الريح إلا قدر ما يجري في خاتمي هذا، حتى، هلكوا -قال أبو وائل: وصدق -قال: وكانت المرأة والرجل إذا بعثوا وافدًا لهم قالوا: "لا تكن كوافد عاد".
işte kapıda bekliyor» dedim. Ona izin verdi, kadın içeri girdi. Ben: «Ey Allah'ın Resûlü! Eğer bizimle Temîm arasına bir sınır koymayı uygun görürsen Dehnâ'yı [sınır] yap» dedim. Bunun üzerine yaşlı kadın öfkelenip telaşla atıldı ve: «Ey Allah'ın Resûlü! O zaman senin çaresiz kulun nereye sığınsın?» dedi. Ben de şöyle dedim: «Benim durumum tıpkı önceki insanların dediği gibidir: 'Kendi ecelini sırtında taşıyan keçi' misali; ben bu kadını taşıdım ama bana hasım olacağını fark etmedim. Âd elçisi gibi olmaktan Allah'a ve Resûlü'ne sığınırım!» Resûlullah: «Dur bakalım, Âd elçisi de nedir?» buyurdu. -Oysa o, hadisi ondan daha iyi bilmekteydi, fakat onun anlatmasını istiyordu.- Ben de şöyle dedim: Âd kavmi kuraklığa uğrayınca «Kayl» denilen bir elçilerini gönderdiler. O, Muâviye b. Bekr'e uğradı; onun yanında bir ay kaldı, Muâviye ona şarap içiriyor ve «el-Cerâdetân» denilen iki cariye ona şarkı söylüyordu. Bir ay geçince Mehre dağlarına çıktı ve: «Allah'ım! Sen biliyorsun ki ben bir hastaya tedavi etmek için, bir esire de fidyesini vermek için gelmedim. Allah'ım! Âd kavmine eskiden suladığın gibi su ver» dedi. Önünden siyah bulutlar geçti ve içinden: «Seç!» diye seslenildi. O da içlerinden siyah bir buluta işaret etti. Bunun üzerine içinden şöyle seslenildi: «Onu kül gibi savrulan bir azap olarak al; Âd kavminden geriye hiç kimseyi bırakmayacak!» Bana ulaştığına göre, helak oluncaya kadar onların üzerine rüzgârdan ancak şu yüzüğümün içinden geçen miktar kadar gönderilmiştir. -Ebû Vâil: 'Doğru söyledi' dedi.- [Hâris] dedi ki: Artık bir kadın veya bir erkek bir elçi göndereceği zaman: «Sakın Âd elçisi gibi olma!» derlerdi.
هكذا رواه الإمام أحمد في المسند، ورواه الترمذي، عن عبد بن حميد، عن زيد بن الحباب، به نحوه: ورواه النسائي من حديث سلام بن أبي المنذر. عن عاصم -وهو ابن بَهْدَلة -ومن طريقه رواه ابن ماجه أيضا، عن أبي وائل، عن الحارث بن حسان البكري، به. ورواه ابن جرير عن أبي كُرَيْب عن زيد بن حُبَاب، به. ووقع عنده: "عن الحارث بن يزيد البكري" فذكره، ورواه أيضا عن أبي كريب، عن أبي بكر بن عياش، عن عاصم، عن الحارث بن يزيد البكري، فذكره ولم أر في النسخة "أبا وائل"، والله أعلم.
İmâm Ahmed bunu el-Müsned'de bu şekilde rivayet etti. Tirmizî de Abd b. Humeyd'den, o da Zeyd b. el-Hubâb'dan aynı isnadla benzer şekilde rivayet etti. Nesâî ise Sellâm b. Ebi'l-Münzir'in hadisinden, Âsım'dan -ki o İbn Behdele'dir- rivayet etti. İbn Mâce de onun tarikiyle Ebû Vâil'den, o el-Hâris b. Hassân el-Bekrî'den aynı isnadla rivayet etti. İbn Cerîr de bunu Ebû Küreyb'den, o Zeyd b. Hubâb'dan aynı isnadla rivayet etti ve onun rivayetinde "el-Hâris b. Yezîd el-Bekrî'den" şeklinde yer aldı; ardından rivayeti zikretti. Yine onu Ebû Küreyb'den, o Ebû Bekr b. Ayyâş'tan, o Âsım'dan, o da el-Hâris b. Yezîd el-Bekrî'den rivayet edip zikretti. [Taberî'deki] nüshada "Ebû Vâil" [ismini] görmedim. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
{وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٣)}
{وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٣)} “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Size Rabbinizden açık bir delil gelmiştir. İşte size bir mucize olarak Allah'ın şu dişi devesi! Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın; ona hiçbir kötülük dokundurmayın, yoksa sizi elem verici bir azap yakalar.'”
قال علماء التفسير والنسب: ثمود بن عاثر بن إرم بن سام بن نوح، وهو أخو جَديس بن عاثر، وكذلك قبيلة طَسْم، كل هؤلاء كانوا أحياء من العرب العاربة قبل إبراهيم الخليل، ﵇، وكانت ثمود بعد عاد، ومساكنهم مشهورة فيما بين الحجاز والشام إلى وادي القرى وما حوله، وقد مر رسول الله ﷺ على قراهم ومساكنهم، وهو ذاهب إلى تبوك سنة تسع.
Tefsir ve nesep âlimleri şöyle dediler: Semûd b. Âsir b. İrem b. Sâm b. Nûh'tur; o Cedîs b. Âsir'in kardeşidir, Tasm kabilesi de böyledir. Bunların hepsi İbrâhim Halîl'den aleyhisselâm önce yaşamış Saf Arab (el-Arabü'l-Âribe) kabileleridir. Semûd kavmi Âd'dan sonra gelmiştir; yurtları Hicaz ile Şam arasında, Vâdi'l-Kurâ ve çevresine kadar uzanan meşhur yerlerdir. Resûlullah ﷺ dokuzuncu yılda Tebük'e giderken onların köylerine ve yurtlarına uğramıştı.
قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الصمد، حدثنا صَخْر بن جُوَيرية، عن نافع، عن ابن عمر قال: لما نزل رسول الله ﷺ بالناس على تبوك، نزل بهم الحجر عند بيوت ثمود، فاستسقى الناس من الآبار التي كانت تشرب منها ثمود، فعجنوا منها ونصبوا منها القدور. فأمرهم النبي ﷺ فأهرقوا القدور، وعلفوا العجينَ الإبلَ، ثم ارتحل بهم حتى نزل بهم على البئر التي كانت تشرب منها الناقة، ونهاهم أن يدخلوا على القوم الذين عذبوا وقال: "إني أخشى أن يصيبكم مثل ما أصابهم، فلا تدخلوا عليهم"
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Abdussamed rivayet etti, bize Sahr b. Cüveyriye, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ Tebük'e giderken insanlarla beraber konakladığında, onları Hicr'de Semûd'un evlerinin yanına indirdi. İnsanlar Semûd kavminin su içtiği kuyulardan su çektiler, onunla hamur yoğurdular ve kazanlar kurdular. Bunun üzerine Nebî ﷺ onlara emretti; kazanları döktüler, hamuru da develere yedirdiler. Sonra devenin su içtiği kuyunun başına varıncaya kadar onları yürüttü ve azaba uğratılmış o kavmin yanına girmelerini yasaklayarak şöyle buyurdu: «Onların başına gelenin sizin de başınıza gelmesinden korkarım; bu yüzden onların yanına girmeyin.»
وقال [الإمام] أحمد أيضا: حدثنا عفان، حدثنا عبد العزيز بن مسلم، حدثنا عبد الله بن دينار، عن عبد الله بن عمر قال: قال رسول الله ﷺ وهو بالحجر: "لا تدخلوا على هؤلاء المعذَّبين إلا أن تكونوا باكين، فإن لم تكونوا باكين، فلا تدخلوا عليهم أن يصيبكم مثلُ ما أصابهم"
[İmâm] Ahmed yine dedi ki: Bize Affân rivayet etti, bize Abdülazîz b. Müslim rivayet etti, bize Abdullah b. Dînâr, Abdullah b. Ömer'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ Hicr'de iken şöyle buyurdu: «Bu azap edilmiş kimselerin yanına ancak ağlayarak girin; eğer ağlayamıyorsanız, onların başına gelenin sizin de başınıza gelmesi korkusuyla onların yanına girmeyin.»
وأصل هذا الحديث مُخَرَّج في الصحيحين من غير وجه
Bu hadisin aslı Sahîhayn'da farklı yollardan tahrîc edilmiştir.
وقال الإمام أحمد أيضًا: حدثنا يزيد بن هارون، أخبرنا المسعودي، عن إسماعيل بن أوسط، عن محمد بن أبي كَبْشَة الأنماري، عن أبيه قال: لما كان في غزوة تبوك، تسارع الناس إلى أهل الحجر، يدخلون عليهم، فبلغ ذلك رسولَ الله ﷺ، فنادى في الناس: "الصلاة جامعة". قال: فأتيت رسول الله ﷺ وهو ممسك بعيره وهو يقول: "ما تدخلون على قوم غضب الله عليهم". فناداه رجل منهم: نعجبُ منهم يا رسول الله. قال: "أفلا أنبئكم بأعجب من ذلك: رجل من أنفسكم ينبئكم بما كان قبلكم، وبما هو كائن بعدكم، فاستقيموا وسَدِّدوا، فإن الله لا يعبأ بعذابكم شيئا، وسيأتي قوم لا يدفعون عن أنفسهم شيئا"
İmâm Ahmed yine dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn rivayet etti, bize el-Mes'ûdî, İsmâil b. Evsat'tan, o Muhammed b. Ebî Kebşe el-Enmârî'den, o da babasından rivayet etti; o şöyle dedi: Tebük Gazvesi sırasında insanlar aceleyle Hicr ehline doğru yönelip onların yanına girmeye başladılar. Bu durum Resûlullah'a ﷺ ulaşınca insanlara: «es-Salâtü câmiatün (Namaz toplayıcıdır/topluca namaza)!» diye seslendi. [Ebû Kebşe] dedi ki: Resûlullah'ın ﷺ yanına vardım; devesini tutmuş şöyle diyordu: «Allah'ın kendilerine gazap ettiği bir kavmin yanına niçin giriyorsunuz?» İçlerinden bir adam: «Onlara hayret ediyoruz ey Allah'ın Resûlü!» diye seslendi. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Size bundan daha hayret verici olanını haber vereyim mi? Sizin içinizden bir adam size sizden öncekileri ve sizden sonra olacakları haber veriyor; o halde dosdoğru olun ve istikameti koruyun. Zira Allah size azap etmekten dolayı hiçbir zarar görmez/buna aldırış etmez. İleride öyle bir kavim gelecektir ki kendilerinden hiçbir şeyi savunamayacaklardır.»
لم يخرجه أحد من أصحاب السنن وأبو كبشة اسمه: عمر بن سعد، ويقال: عامر بن سعد، والله أعلم.
Bunu Sünen sahiplerinden hiçbiri tahrîc etmemiştir. Ebû Kebşe'nin adı Ömer b. Sa'd'dır; Âmir b. Sa'd olduğu da söylenmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق: حدثنا مَعْمَر، عن عبد الله بن عثمان بن خُثَيْم، عن أبي الزبير، عن جابر قال: لما مر رسول الله ﷺ بالحجر قال: "لا تسألوا الآيات، فقد سألها قوم صالح فكانت -يعني الناقة -ترد من هذا الفَجّ، وتَصْدُر من هذا الفج، فعتوا عن أمر ربهم فعقروها، وكانت تشرب ماءهم يوما ويشربون لبنها يوما، فعقروها، فأخذتهم صيحة، أهمد الله مَنْ تحت
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize Ma'mer, Abdullah b. Osmân b. Huseym'den, o Ebü'z-Zübeyr'den, o da Câbir'den [şöyle dediğini] rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hicr'e uğradığında şöyle buyurdu: «Mucizeler istemeyiniz! Şüphesiz Sâlih'in kavmi de [mucize] istemişti. -Yani deve- şu dağ yolundan [suya] gelir, bu dağ yolundan da ayrılırdı. Fakat onlar Rablerinin emrinden çıkıp azgınlık ettiler ve onu kestiler. O [deve] bir gün onların suyunu içer, onlar da bir gün onun sütünü içerlerdi. Sonunda onu kestiler; bunun üzerine onları korkunç bir çığlık yakalayıverdi ve Allah, onların arasından göğün [altında bulunanları] helak etti...»
أديم السماء منهم، إلا رجلا واحدًا كان في حرم الله". فقالوا: من هو يا رسول الله؟ قال: "أبو رِغال. فلما خرج من الحرم أصابه ما أصاب قومه"
Allah'ın Harem'inde bulunan tek bir adam hariç hepsini helak etti.» «O kimdir ey Allah'ın Resûlü?» dediler. «Ebû Rigâl'dir. Harem'den çıktığında kavminin başına gelen onun da başına geldi» buyurdu.
وهذا الحديث ليس في شيء من الكتب الستة، وهو على شرط مسلم.
Bu hadis Kütüb-i Sitte'nin hiçbirinde bulunmamaktadır; ancak Müslim'in şartlarına uygundur.
فقوله تعالى: (وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا) أي: ولقد أرسلنا إلى قبيلة ثمود أخاهم صالحا، (قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ) جميع الرسل يدعون إلى عبادة الله وحده لا شريك له، كما قال تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} [الأنبياء: ٢٥] وقال [تعالى] {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} [النحل: ٣٦].
Allah Teâlâ'nın: (وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا) “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik].” buyruğu, yani: Semûd kabilesine kardeşleri Sâlih'i gönderdik, demektir. (قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ) “Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur.'” Bütün resuller, tek olan ve ortağı bulunmayan Allah'a ibadete davet ederler. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} [الأنبياء: ٢٥] “Senden önce gönderdiğimiz her peygambere: 'Benden başka hiçbir ilah yoktur; öyleyse yalnız Bana kulluk edin' diye vahyetmişizdir.” [el-Enbiyâ: 25]. Yine [Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} [النحل: ٣٦] “Andolsun Biz her ümmete: 'Allah'a kulluk edin ve tağuttan sakının' diye bir resul gönderdik.” [en-Nahl: 36].
وقوله: (قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً) أي: قد جاءتكم حجة من الله على صدق ما جئتكم به. وكانوا هم الذين سألوا صالحا أن يأتيهم بآية، واقترحوا عليه أن تخرج لهم من صخرة صمَاء عَيّنوها بأنفسهم، وهي صخرة منفردة في ناحية الحِجْر، يقال لها: الكَاتبة، فطلبوا منه أن يخرج لهم منها ناقة عُشَراء تَمْخَضُ، فأخذ عليهم صالح العهود والمواثيق لئن أجابهم الله إلى سؤالهم وأجابهم إلى طُلْبتهم ليؤمنن به وليتبعنه؟ فلما أعطوه على ذلك عهودهم ومواثيقهم، قام صالح، ﵇، إلى صلاته ودعا الله، ﷿، فتحركت تلك الصخرة ثم انصدعت عن ناقة جَوْفاء وَبْرَ اء يتحرك جنينها بين جنبيها، كما سألوا، فعند ذلك آمن رئيس القوم وهو: "جُندَع بن عمرو" ومن كان معه على أمره وأراد بقية أشراف ثمود أن يؤمنوا فصدهم "ذُؤاب بن عمرو بن لبيد"والحباب" صاحب أوثانهم، ورباب بن صمعر بن جلهس، وكان ل"جندع بن عمرو" ابن عم يقال له: "شهاب بن خليفة بن مخلاة بن لبيد بن جواس"، وكان من أشراف ثمود وأفاضلها، فأراد أن يسلم أيضا فنهاه أولئك الرهط، فأطاعهم، فقال في ذلك رجل من مؤمني ثمود، يقال له مهوس بن عنمة بن الدميل، ﵀:
Ve O'nun: (قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً) “Size Rabbinizden açık bir delil gelmiştir. İşte size bir mucize olarak Allah'ın şu dişi devesi!” buyruğu, yani: Size getirdiğim şeylerin doğruluğuna dair Allah'tan açık bir delil gelmiştir, demektir. Sâlih'ten bir mucize getirmesini isteyenler kendileriydi; bizzat belirledikleri sert ve büyük bir kayadan bir devenin çıkmasını teklif etmişlerdi. Bu, Hicr tarafında tek başına duran ve «el-Kâtibe» denilen bir kayaydı. Ondan kendileri için karnında yavrusu olan, doğumu yaklaşmış on aylık gebe bir dişi deve çıkarmasını istediler. Bunun üzerine Sâlih, eğer Allah onların isteklerine ve taleplerine cevap verirse kesinlikle iman edeceklerine ve kendisine tabi olacaklarına dair onlardan kesin sözler ve yeminler aldı. Onlar bu hususta söz verip antlaşma yapınca, Sâlih aleyhisselâm namaza durdu ve Allah'a azze ve celle dua etti. Bunun üzerine o kaya hareket etti, ardından yarıldı ve içinden istedikleri gibi karnında yavrusu kımıldayan, iri gövdeli, tüylü bir dişi deve çıktı. İşte o zaman kavmin reisi olan «Cünde' b. Amr» ve onun emri altındaki kimseler iman ettiler. Semûd kavminin diğer ileri gelenleri de iman etmek istediler, ancak «Züâb b. Amr b. Lebîd», putlarının sorumlusu «el-Hubâb» ve «Ribâb b. Sam'ar b. Cülhes» onlara engel oldu. Cünde' b. Amr'ın «Şihâb b. Halîfe b. Mihlâh b. Lebîd b. Cevvâs» adında bir amcaoğlu vardı; o da Semûd kavminin şerefli ve faziletli kimselerindendi. O da Müslüman olmak istedi, fakat o zümre ona engel oldu, o da onlara itaat etti. Bunun üzerine Semûd kavminin müminlerinden Meheves b. Aneme b. ed-Dümeyl rahimehullâh şöyle demiştir:
وكانت عُصْبةٌ من آل عَمْرو … إلى دين النبيّ دَعَوا شِهَابا
Âl-i Amr'dan bir topluluk Şihâb'ı... Peygamber'in dinine davet etmişti;
عَزيزَ ثَمُودَ كُلَّهمُ جميعا … فَهَمّ بأن يُجِيبَ فلو أجابا
Bütün Semûd kavminin en değerlisini. O da icabet etmeye niyetlenmişti; keşke icabet etseydi!
لأصبحَ صالحٌ فينا عَزيزًا … وما عَدَلوا بصاحبهم ذُؤابا
O zaman Sâlih aramızda aziz ve üstün olurdu... Ve onlar dostlarına Züâb'ı denk tutmazlardı.
ولكنّ الغُوَاة من آل حُجْرٍ … تَوَلَّوْا بعد رُشْدهم ذئابا
Fakat Hucr ailesinin azgınları... Doğru yola eriştikten sonra kurtlar gibi yüz çevirdiler.
فأقامت الناقة وفصيلها بعد ما وضعته بين أظهرهم مدة، تشرب ماء بئرها يوما، وتدعه لهم يوما، وكانوا يشربون لبنها يوم شربها، يحتلبونها فيملئون ما شاءوا من أوعيتهم وأوانيهم، كما قال في الآية الأخرى: {وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمَاءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ} [القمر: ٢٨] وقال تعالى: {هَذِهِ نَاقَةٌ لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} [الشعراء: ١٥٥] وكانت تسرح في بعض تلك الأودية
Deve ve yavrusu, [deve] onu doğurduktan sonra bir süre aralarında kaldı; bir gün kuyunun suyunu o içiyor, bir gün de suyu onlara bırakıyordu. Onun su içtiği gün ise sütünü içerlerdi; onu sağar ve kaplarından dilediklerini doldururlardı. Nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: {وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمَاءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ} [el-Kamer: 28] “Onlara suyun aralarında paylaştırıldığını haber ver; her su nöbetinde hazır bulunulmalıdır.” Yüce [Allah] yine şöyle buyurmuştur: {هَذِهِ نَاقَةٌ لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} [eş-Şuarâ: 155] “İşte bu bir dişi devedir; su içme hakkı belirli bir gün onun, belirli bir gün de sizindir.” O, bu vadilerin bazılarında otlardı,
ترد من فَجّ وتصدر من غيره ليسعها؛ لأنها كانت تتضلَّع عن الماء، وكانت -على ما ذكر -خَلْقًا هائلا ومنظرًا رائعًا، إذا مرت بأنعامهم نفرت منها. فلما طال عليهم واشتد تكذيبهم لصالح النبي، ﵇، عزموا على قتلها، ليستأثروا بالماء كل يوم، فيقال: إنهم اتفقوا كلهم على قتلها .
kendisine rahatça yetsin diye bir dağ yolundan gelip diğerinden çıkıyordu; çünkü kana kana su içerdi. Anlatıldığına göre deve heybetli bir yaratılışa ve göz alıcı bir görünüme sahipti; davarlarının yanından geçtiğinde hayvanlar ondan ürkerdi. Bu durum onların üzerinde uzayıp Nebî Sâlih'i aleyhisselâm yalanlamaları şiddetlenince, suya her gün tek başlarına sahip olmak için deveyi öldürmeye karar verdiler. Anlatıldığına göre, hepsi birden deveyi öldürmek üzere anlaştılar .
{وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٧٤) قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٧٥) قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٧٦) فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقَالُوا يَا صَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (٧٧) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٧٨)}
{وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٧٤) قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٧٥) قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٧٦) فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقَالُوا يَا صَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (٧٧) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٧٨)} “Hatırlayın ki O sizi, Âd kavminden sonra onların yerine getirdi ve yeryüzünde sizi yerleştirdi. Ovalarında köşkler ediniyor, dağları yontup evler yapıyorsunuz. O halde Allah'ın nimetlerini hatırlayın ve yeryüzünde fesat çıkararak taşkınlık yapmayın. Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler, içlerinden ezilen kimselere, iman edenlere dediler ki: 'Siz Sâlih'in gerçekten Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçi olduğunu biliyor musunuz?' Onlar da: 'Doğrusu biz onunla gönderilene iman edenleriz' dediler. Büyüklük taslayanlar dediler ki: 'Biz de sizin iman ettiğiniz şeyi inkâr edenleriz.' Nihayet o dişi deveyi kestiler ve Rablerinin emrine karşı azgınlık ettiler; 'Ey Sâlih! Eğer sen gönderilen elçilerden isen bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!' dediler. Bunun üzerine onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı da yurtlarında diz üstü çökekaldılar.”
قال قتادة: بلغني أن الذي قتل الناقة طاف عليهم كلهم، أنهم راضون بقتلها حتى على النساء في خدورهن، وعلى الصبيان [أيضا]
Katâde şöyle dedi: Bana ulaştığına göre deveyi öldüren kimse, onun öldürülmesine razı olup olmadıklarını öğrenmek için perdelerinin arkasındaki kadınlara ve çocuklara [varıncaya kadar] hepsini tek tek dolaştı.
قلت: وهذا هو الظاهر؛ لأن الله تعالى يقول: {فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاهَا} [الشمس: ١٤] وقال: {وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا} [الإسراء: ٥٩] وقال: (فَعَقَرُوا النَّاقَةَ) فأسند ذلك على مجموع القبيلة، فدل على رضا جميعهم بذلك، والله أعلم.
Ben derim ki: Açık olan da budur; çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاهَا} [الشمس: ١٤] “Fakat onu yalanladılar da deveyi boğazladılar. Bunun üzerine Rableri, günahları sebebiyle onları yerle bir etti ve hepsini helak etti.” [eş-Şems: 14]. Yine şöyle buyurmuştur: {وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا} [الإسراء: ٥٩] “Semûd'a da açık bir mucize olarak o dişi deveyi vermiştik; fakat ona zulmettiler.” [el-İsrâ: 59]. Ve şöyle buyurmuştur: (فَعَقَرُوا النَّاقَةَ) “Nihayet o dişi deveyi kestiler...” Fiili bütün kabileye isnat etmiştir; bu da hepsinin buna rıza gösterdiğine delalet eder. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وذكر الإمام أبو جعفر بن جرير، ﵀، وغيره من علماء التفسير في سبب قتل الناقة: أن امرأة منهم يقال لها: "عنيزة ابنة غنم بن مِجْلِز" وتكنى أم غَنَمْ كانت عجوزا كافرة، وكانت من أشد الناس عداوة لصالح، ﵇، وكانت لها بنات حسان ومال جزيل، وكان زوجها ذُؤاب بن عمرو أحد رؤساء ثمود، وامرأة أخرى يقال لها: "صدوف بنت المحيا بن دهر بن المحيا" ذات حسب ومال وجمال، وكانت تحت رجل مسلم من ثمود، ففارقته، فكانتا تجعلان لمن التزم لهما بقتل الناقة، فدعت "صدوف" رجلا يقال له: "الحباب" وعرضت عليه نفسها إن هو عقر الناقة، فأبى عليها. فدعت ابن عم لها يقال له: "مصدع بن مهرج بن المحيا"، فأجابها إلى ذلك -ودعت "عنيزة بنت غنم" قدار بن سالف بن جُنْدَع وكان رجلا أحمر أزرق قصيرًا، يزعمون أنه كان ولد زَنية، وأنه لم يكن من أبيه الذي ينسب إليه، وهو سالف، وإنما هو من رجل يقال له: "صهياد" ولكن ولد على فراش "سالف"، وقالت له: أعطيك أي بناتي شئتَ على أن تعقر الناقة! فعند ذلك، انطلق "قدار بن سالف"ومصدع بن مهرج"، فاستفزا غُواة من ثمود، فاتبعهما سبعة نفر، فصاروا تسعة رهط، وهم الذين قال الله تعالى: {وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ} [النمل: ٤٨] وكانوا رؤساء في قومهم، فاستمالوا القبيلة الكافرة بكمالها، فطاوعتهم على ذلك، فانطلقوا فرصدوا الناقة حين صدرت عن الماء، وقد كمن لها "قدار" في أصل صخرة على طريقها، وكمن لها "مصدع" في أصل أخرى، فمرت على "مصدع" فرماها بسهم، فانتظم به عضَلَة ساقها وخرجت "أم غَنَمْ عنيزة"، وأمرت ابنتها وكانت من أحسن الناس وجها، فسفرت عن وجهها لقدار وذمّرته فشدّ على الناقة بالسيف، فكسفَ عرقوبها، فخرت ساقطة إلى الأرض، ورغت رَغاة واحدة تحذر سَقْبَها، ثم طعن في لَبَّتها فنحرها، وانطلق سَقْبَها -وهو فصيلها -حتى أتى جبلا منيعًا، فصعد أعلى صخرة فيه ورغا -فروى عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عمن سمع الحسن البصري أنه قال:
İmam Ebû Ca‘fer b. Cerîr —rahimehullâh— ve tefsir âlimlerinden başkaları devenin öldürülme sebebi hakkında şunu zikretmişlerdir: Onlardan “Uneyze bint Ganem b. Miclez” denilen ve Ümmü Ganem künyesiyle anılan bir kadın vardı. Bu kadın kâfir bir kocakarıydı ve insanların Sâlih’e —aleyhisselâm— en çok düşmanlık besleyenlerindendi. Güzel kızları ve bolca malı vardı; kocası Züâb b. Amr ise Semûd’un ileri gelenlerinden biriydi. Bir diğer kadın da “Sadûf bint el-Muhayyâ b. Dahr b. el-Muhayyâ” adında, soylu, zengin ve güzel bir kadındı. Semûd’dan Müslüman bir adamın nikâhı altındaydı, fakat ondan ayrılmıştı. Bu iki kadın, deveyi öldürmeyi üstlenecek kimseye mükâfat vaat ediyorlardı. Sadûf, “el-Hubâb” denilen bir adamı çağırdı ve deveyi boğazlarsa kendisini ona teslim etmeyi teklif etti; ancak adam bunu reddetti. Bunun üzerine “Mısda‘ b. Mehrec b. el-Muhayyâ” adındaki amcasının oğlunu çağırdı, o da bu teklifini kabul etti. Uneyze bint Ganem ise Kıdâr b. Sâlif b. Cünda‘ı çağırdı. Kıdâr kızıl tenli, gök gözlü ve kısa boylu bir adamdı. Onun zina çocuğu olduğunu, kendisine nispet edildiği babası Sâlif’ten olmayıp ancak “Sahyâd” denilen bir adamdan olduğunu, fakat Sâlif’in yatağında doğduğunu iddia ederlerdi. Uneyze ona: «Deveyi boğazlaman karşılığında kızlarımdan dilediğini sana vereyim!» dedi. Bunun üzerine Kıdâr b. Sâlif ile Mısda‘ b. Mehrec harekete geçtiler ve Semûd’un azgınlarını kışkırttılar. Onlara yedi kişi daha uydu ve [böylece] dokuz kişilik bir çete oldular. Bunlar Allah Teâlâ’nın haklarında: {وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ} [النمل: ٤٨] “O şehirde dokuz kişi vardı ki, bunlar yeryüzünde bozgunculuk yapıyor, düzeltmeye hiç yanaşmıyorlardı.” [en-Neml: 48] buyurduğu kimselerdir. Bunlar kavimleri içinde lider konumundaydılar. Kâfir kabilenin tamamını kendi taraflarına çektiler, kabile de bu hususta onlara itaat etti. Bunun üzerine yola çıkıp sudan döndüğü esnada devenin yolunu gözlediler. Kıdâr, devenin yolu üzerindeki bir kayanın dibinde pusuya yattı; Mısda‘ da başka bir kayanın dibinde pusu kurdu. Deve Mısda‘ın önünden geçerken ona bir ok attı ve ok devenin bacak kasına saplandı. Bu sırada Ümmü Ganem Uneyze çıktı ve insanların yüzce en güzellerinden olan kızına emretti. Kız, yüzünü Kıdâr’a açıp gösterdi ve onu cesaretlendirdi. Bunun üzerine Kıdâr kılıçla devenin üzerine atıldı ve onun arka bacak kirişini kesti. Deve yere yıkıldı ve yavrusunu uyarmak için bir defa feryat etti. Sonra Kıdâr devenin boyun çukuruna [kılıcı] saplayıp onu boğazladı. Devenin yavrusu —ki o sütten kesilmiş yavrusuydu— kaçıp sarp bir dağa vardı, oradaki en yüksek kayaya çıkıp feryat etti. Abdürrezzâk, Ma‘mer’den, o da Hasan-ı Basrî’yi işiten bir kimseden onun şöyle dediğini rivayet etmiştir:
يا رب أين أمي؟ ويقال: إنه رغا ثلاث مرات. وإنه دخل في صخرة فغاب فيها، ويقال: بل اتبعوه فعقروه مع أمه، فالله أعلم
«Ey Rabbim, annem nerede?» [dedi]. Üç defa feryat ettiği de söylenir. Bir kayanın içine girip orada kaybolduğu da söylenmiştir. Yine arkasından gidip onu da annesiyle birlikte kestikleri söylenmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
فلما فعلوا ذلك وفرغوا من عقر الناقة، بلغ الخبر صالحا، ﵇، فجاءهم وهم مجتمعون، فلما رأى الناقة بكى وقال: {تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ [ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ] } [هود: ٦٥] وكان قتلهم الناقة يوم الأربعاء، فلما أمسى أولئك التسعة الرهط عزموا على قتل صالح [﵇] وقالوا: إن كان صادقًا عَجَّلناه قبلنا، وإن كان كاذبًا ألحقناه بناقته! {قَالُوا تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنَا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ * وَمَكَرُوا مَكْرًا وَمَكَرْنَا مَكْرًا وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ * فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ * فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُوا} الآية. [النمل: ٤٩ - ٥٢]
Onlar bunu yapıp deveyi kesme işini bitirince, haber Sâlih'e aleyhisselâm ulaştı. Onlar toplanmış halde iken yanlarına geldi. Deveyi görünce ağladı ve: {تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ [ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ] } [هود: ٦٥] “Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp yararlanın! [Bu, yalanlanamayacak bir tehdittir.]” buyurdu. Onların deveyi öldürmesi Çarşamba günüydü. Akşam olunca o dokuz kişilik çete Sâlih'i [aleyhisselâm] öldürmeye karar verdiler ve: «Eğer doğru söylüyorsa bizden önce onun işini bitiririz; eğer yalancıysa onu da devesinin yanına yollarız!» dediler. {قَالُوا تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنَا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ * وَمَكَرُوا مَكْرًا وَمَكَرْنَا مَكْرًا وَهمْ لا يَشْعُرُونَ * فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ * فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُوا} ayeti. [en-Neml: 49-52] “Aralarında Allah adına and içerek dediler ki: 'Ona ve ailesine geceleyin baskın yapalım, sonra da velisine: Biz onun ailesinin helak edilişine şahit olmadık ve biz kesinlikle doğru söyleyenleriz, diyelim.' Onlar bir tuzak kurdular, Biz de onlar farkında olmadan bir tuzak kurduk. Bak işte onların tuzaklarının akıbeti nasıl oldu: Biz onları ve kavimlerini toptan helak ettik. İşte zulümleri yüzünden çökmüş, ıpıssız evleri!...”
فلما عزموا على ذلك، وتواطؤوا عليه، وجاءوا من الليل ليفتكوا بنبي الله صالح، أرسل الله، ﷾، وله العزة ولرسوله، عليهم حجارة فرضَختهم سلفا وتعجيلا قبل قومهم، وأصبح ثمود يوم الخميس، وهو اليوم الأول من أيام النَّظرة، ووجوههم مصفرة كما وعدهم صالح، ﵇، وأصبحوا في اليوم الثاني من أيام التأجيل، وهو يوم الجمعة، ووجوههم محمرة، وأصبحوا في اليوم الثالث من أيام المتاع وهو يوم السبت، ووجوههم مسودة، فلما أصبحوا من يوم الأحد وقد تحَنَّطوا وقعدوا ينتظرون نقمة الله وعذابه، عياذا بالله من ذلك، لا يدرون ماذا يفعل بهم، ولا كيف يأتيهم العذاب؟ و [قد] أشرقت الشمس، جاءتهم صيحة من السماء ورَجْفة شديدة من أسفل منهم، ففاضت الأرواح وزهقت النفوس في ساعة واحدة (فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ) أي: صرعى لا أرواح فيهم، ولم يفلت منهم أحد، لا صغير ولا كبير، لا ذكر ولا أنثى -قالوا: إلا جارية كانت مقعدة -واسمها "كلبة بنة السّلْق"، ويقال لها: "الزريقة" -وكانت كافرة شديدة العداوة لصالح، ﵇، فلما رأت ما رأت من العذاب، أُطلِقَت رجلاها، فقامت تسعى كأسرع شيء، فأتت حيا من الأحياء فأخبرتهم بما رأت وما حل بقومها، ثم استسقتهم من الماء، فلما شربت، ماتت.
Buna karar verip aralarında anlaştıklarında ve geceleyin Allah'ın peygamberi Sâlih'e suikast düzenlemek üzere geldiklerinde, izzet sahibi olan Allah azze ve celle -izzet O'na ve Resûlü'ne aittir- üzerlerine taşlar gönderdi ve kavimlerinden önce, peşin ve acele bir ceza olarak onları ezdi. Perşembe sabahı olduğunda -ki bu, mühlet günlerinin birincisiydi- Semûd kavmi, Sâlih'in aleyhisselâm kendilerine vadettiği gibi yüzleri sapsarı kesilmiş olarak sabahladı. Mühlet günlerinin ikincisi olan Cuma sabahı yüzleri kıpkırmızı olarak sabahladılar. Faydalanma günlerinin üçüncüsü olan Cumartesi sabahı ise yüzleri simsiyah olarak sabahladılar. Pazar sabahı olduğunda, koku sürünüp kefenlendiler ve Allah'ın intikamını ve azabını beklemek üzere oturdular -bundan Allah'a sığınırız-. Kendilerine ne yapılacağını ve azabın kendilerine nasıl geleceğini bilmiyorlardı. Güneş [tam] doğduğu sırada, gökten korkunç bir ses ve altlarından şiddetli bir sarsıntı geldi; bir an içinde ruhlar çıktı ve canlar telef oldu. (فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ) “Böylece yurtlarında diz üstü çökekaldılar.” Yani: İçlerinde can kalmamış bir halde yere serildiler. Küçük-büyük, kadın-erkek hiç kimse kurtulamadı. -Dediler ki: Kötürüm bir cariye hariç; onun adı «Kelbe bint es-Selk» idi, kendisine «ez-Züreyka» da denilirdi. Sâlih'e aleyhisselâm karşı çok şiddetli düşmanlık besleyen kâfir bir kadındı. O azaptan gördüklerini görünce bacakları çözüldü ve koşarak hızla uzaklaştı; Arap kabilelerinden bir kabilenin yanına varıp gördüklerini ve kavminin başına gelenleri onlara haber verdi. Sonra onlardan su istedi, suyu içince o da öldü.-
قال علماء التفسير: ولم يبق من ذرية ثمود أحد، سوى صالح، ﵇، ومن اتبعه، ﵃، إلا أن رجلا يقال له: "أبو رِغال"، كان لما وقعت النقمة بقومه مقيما في الحرم، فلم يصبه شيء، فلما خرج في بعض الأيام إلى الحلّ، جاءه حجر من السماء فقتله.
Tefsir âlimleri şöyle dediler: Sâlih aleyhisselâm ve ona tâbi olanlar radıyallâhu anhum dışında Semûd kavminin neslinden hiç kimse kalmadı. Ancak Ebû Rigâl denilen bir adam, kavminin başına ceza geldiğinde Harem'de ikamet etmekteydi ve bu sebeple ona hiçbir şey isabet etmemişti. Günlerden bir gün Harem bölgesinin dışına (hil bölgesine) çıktığında, gökten bir taş gelip onu öldürdü.
وقد تقدم في أول القصة حديث "جابر بن عبد الله" في ذلك، وذكروا أن أبا رغال هذا هو والد
Kıssanın başında bu hususta Câbir b. Abdillâh'ın hadisi geçmişti. [Âlimler], bu Ebû Rigâl'in babası olduğunu zikretmişlerdir:
ثقيف" الذين كانوا يسكنون الطائف
Tâif'te oturan Sakîf kabilesinin atası olduğunu zikretmişlerdir.
قال عبد الرزاق: قال مَعْمَر: أخبرني إسماعيل بن أمية؛ أن النبي ﷺ مر بقبر أبي رغال فقال: "أتدرون من هذا؟ " فقالوا: الله ورسوله أعلم. قال: "هذا قبر أبي رغال، رجل من ثمود، كان في حرم الله، فمنعه حرمُ الله عذاب الله. فلما خرج أصابه ما أصاب قومه، فدفن هاهنا، ودفن معه غصن من ذهب، فنزل القوم فابتدروه بأسيافهم، فبحثوا عنه، فاستخرجوا الغصن".
Abdurrezzâk dedi ki: Ma'mer bize, İsmâil b. Ümeyye'nin şöyle dediğini bildirdi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Rigâl'in kabrine uğradı ve: “Bu kimdir bilir misiniz?” diye sordu. Onlar: Allah ve Resûlü daha iyi bilir, dediler. Buyurdu ki: “Bu, Semûd kavminden bir adam olan Ebû Rigâl'in kabridir. Allah'ın Harem'indeydi; Allah'ın Harem'i onu Allah'ın azabından korumuştu. Oradan çıkınca, kavminin başına gelen [azap] onun da başına geldi ve buraya gömüldü. Onunla birlikte altından bir dal da gömüldü.” Bunun üzerine topluluk inip kılıçlarıyla aceleyle kabri aradılar ve o [altın] dalı çıkardılar.
وقال عبد الرزاق: قال معمر: قال الزهري: أبو رغال: أبو ثقيف
Abdurrezzâk dedi ki: Ma'mer şöyle dedi: ez-Zührî: “Ebû Rigâl, Sakîf'in atasıdır” dedi.
هذا مرسل من هذا الوجه، وقد روي متصلا من وجه آخر، كما قال محمد بن إسحاق، عن إسماعيل بن أمية، عن بُجَير بن أبي بجير قال: سمعت عبد الله بن عمرو يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول، حين خرجنا معه إلى الطائف، فمررنا بقبر فقال: "هذا قبر أبي رغال، وهو أبو ثقيف، وكان من ثمود، وكان بهذا الحرم فدفع عنه، فلما خرج [منه] أصابته النقمة التي أصابت قومه بهذا المكان، فدفن فيه. وآية ذلك أنه دفن معه غصن من ذهب، إن أنتم نبشم عنه أصبتموه [معه] فابتدره الناس فاستخرجوا منه الغصن".
Bu [rivayet] bu vecihten mürseldir; diğer bir vecihten ise muttasıl olarak rivayet edilmiştir. Nitekim Muhammed b. İshâk, İsmâil b. Ümeyye'den, o Büceyr b. Ebî Büceyr'den rivayet ederek şöyle dedi: Abdullah b. Amr'ın şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Tâif'e çıktığımızda bir kabre uğradık ve şöyle buyurduğunu işittim: “Bu, Sakîf'in atası olan Ebû Rigâl'in kabridir. O, Semûd kavmindendi. Şu Harem'de bulunuyordu da [azap] ondan savuşturulmuştu . [Oradan] çıktığında, bu mevkide kavminin başına gelen felaket onun da başına geldi ve buraya gömüldü. Bunun alameti şudur: Onunla birlikte altından bir dal gömülmüştür; eğer kabrini kazarsanız onu [onunla birlikte] bulursunuz.” İnsanlar aceleyle koştular ve oradan [altın] dalı çıkardılar.
وهكذا رواه أبو داود، عن يحيى بن معين، عن وهب بن جرير بن حازم، عن أبيه، عن ابن إسحاق، به
Ebû Dâvûd da bunu Yahyâ b. Maîn'den, o Vehb b. Cerîr b. Hâzim'den, o babasından, o İbn İshâk'tan bu isnadla rivayet etmiştir .
قال شيخنا أبو الحجاج المزي: وهو حديث حسن عزيز
Şeyhimiz Ebü'l-Haccâc el-Mizzî: “Bu, hasen ve aziz bir hadistir” dedi.
قلت: تفرد بوصله "بُجَيْر بن أبي بجير" هذا، وهو شيخ لا يعرف إلا بهذا الحديث. قال يحيى بن معين: ولم أسمع أحدًا روى عنه غير إسماعيل بن أمية.
Ben derim ki: Bu rivayeti muttasıl kılmakta bu “Büceyr b. Ebî Büceyr” tek kalmıştır; o ise bu hadis dışında tanınmayan bir şeyhtir. Yahyâ b. Maîn: “İsmâil b. Ümeyye'den başka hiç kimsenin ondan rivayet ettiğini işitmedim” demiştir.
قلت: وعلى هذا، فيخشى أن يكون وهم في رفع هذا الحديث، وإنما يكون من كلام عبد الله بن عمرو، مما أخذه من الزاملتين.
Ben derim ki: Buna göre, onun bu hadisi merfû kılmada vehme düşmüş olması ve hadisin Abdullah b. Amr'ın [Yermük savaşında ele geçirdiği] iki heybeden aldığı kendi sözü olması endişesi vardır.
قال شيخنا أبو الحجاج، بعد أن عرضت عليه ذلك: وهذا محتمل، والله أعلم.
Bunu kendisine arz ettiğimde şeyhimiz Ebü'l-Haccâc: “Bu muhtemeldir, en doğrusunu Allah bilir” dedi.
وقوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلَكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ (٧٩)}
{فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلَكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ (٧٩)} “Bunun üzerine [Sâlih] onlardan yüz çevirdi ve şöyle dedi: ‘Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin elçiliğini tebliğ ettim ve size öğüt verdim; fakat siz öğüt verenleri sevmiyorsunuz.’”
هذا تقريع من صالح، ﵇، لقومه، لما أهلكهم الله بمخالفتهم إياه، وتمردهم على الله،
Bu; kendisine muhalefet etmeleri ve Allah'a isyan edip başkaldırmaları sebebiyle Allah onları helak ettiğinde, Sâlih'in -aleyhisselâm- kavmine yönelik bir azarlamasıdır;
وإبائهم عن قبول الحق، وإعراضهم عن الهدى إلى العَمى -قال لهم صالح ذلك بعد هلاكهم تقريعا وتوبيخا وهم يسمعون ذلك، كما ثبت في الصحيحين: أن رسول الله ﷺ لما ظهر على أهل بدر، أقام هناك ثلاثًا، ثم أمر براحلته فشُدّت بعد ثلاث من آخر الليل فركبها ثم سار حتى وقف على القليب، قليب بدر، فجعل يقول: "يا أبا جهل بن هشام، يا عتبة بن ربيعة، يا شيبة بن ربيعة، ويا فلان بن فلان: هل وجدتم ما وعد ربكم حقا؟ فإني وجدت ما وعدني ربي حقا". فقال له عمر: يا رسول الله، ما تُكَلّم من أقوام قد جيفوا؟ فقال: "والذي نفسي بيده، ما أنتم بأسمع لما أقول منهم، ولكن لا يجيبون".
hakkı kabulden kaçınmaları ve hidayetten yüz çevirip körlüğe sapmaları sebebiyle Allah onları helak edince kavmine yönelttiği bir azarlamadır. Sâlih bunu, onlar helak olduktan sonra onları azarlamak ve kınamak için söylemiştir ve onlar bunu işitmekteydiler. Nitekim Sahîhayn'da sabit olduğuna göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir ehline galip geldiğinde orada üç gün kaldı. Sonra binitinin hazırlanmasını emretti, üç günün ardından gecenin son vaktinde biniti bağlandı ve ona bindi . Sonra yürüyüp kuyunun, yani Bedir kuyusunun başında durdu ve şöyle demeye başladı: “Ey Hişâm oğlu Ebû Cehil, ey Rebîa oğlu Utbe, ey Rebîa oğlu Şeybe, ey falan oğlu falan! Rabbinizin size vadettiğini hak olarak buldunuz mu? Şüphesiz ben Rabbimin bana vadettiğini hak olarak buldum.” Bunun üzerine Ömer ona: Ey Allah'ın Resûlü, leş haline gelmiş kimselerle mi konuşuyorsun? deyince, [Resûlullah]: “Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, söylediklerimi siz onlardan daha iyi işitir değilsiniz; fakat onlar cevap veremezler” buyurdu.
وفي السيرة أنه، ﵇ قال لهم: "بئس عشيرة النبي كنتم لنبيكم، كذبتموني وصدقني الناس، وأخرجتموني وآواني الناس، وقاتلتموني ونصرني الناس، فبئس عشيرة النبي كنتم لنبيكم".
Sîret'te geçtiğine göre o [aleyhisselâm] onlara: “Siz peygamberiniz için ne kötü bir peygamber aşiretiydiniz! Siz beni yalanladınız, insanlar beni doğruladı; siz beni [yurdumdan] çıkardınız, insanlar beni barındırdı; siz benimle savaştınız, insanlar bana yardım etti. Siz peygamberiniz için ne kötü bir peygamber aşiretiydiniz!” buyurmuştur.
وهكذا صالح، ﵇، قال لقومه: (لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ) أي: فلم تنتفعوا بذلك، لأنكم لا تحبون الحق ولا تتبعون ناصحا؛ ولهذا قال: (وَلَكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ)
İşte Sâlih aleyhisselâm da kavmine böyle demiştir: (لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ) “Andolsun ki ben size Rabbimin elçiliğini tebliğ ettim ve size öğüt verdim” Yani: Fakat siz bundan faydalanmadınız; çünkü siz hakkı sevmiyorsunuz ve hiçbir öğüt verene uymuyorsunuz. İşte bu sebeple şöyle demiştir: (وَلَكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ) “Fakat siz öğüt verenleri sevmiyorsunuz.”
وقد ذكر بعض المفسرين أن كل نبي هلكت أمته، كان يذهب فيقيم في الحرم، حرم مكة، فالله أعلم.
Bazı müfessirler, ümmeti helak olan her peygamberin gidip Harem'de, yani Mekke Hareminde ikamet ettiğini zikretmişlerdir. En doğrusunu Allah bilir.
وقد قال الإمام أحمد: حدثنا وَكِيع، حدثنا زَمْعَة بن صالح، عن سلمة بن وهرام، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: لما مر رسول الله ﷺ بوادي عُسْفان حين حَجّ قال: "يا أبا بكر، أيّ وادٍ هذا؟ " قال: هذا وادي عُسْفَان. قال: "لقد مر به هود وصالح، ﵉، على بَكَرات حُمْر خُطُمها الليف، أزُرُهم العبَاء، وأرديتهم النّمار، يلبون يحجون البيت العتيق".
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Vekî‘ rivayet etti, bize Zem‘a b. Sâlih, Seleme b. Vehrâm'dan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hac ettiği sırada Usfân vadisine uğradığında: “Ey Ebû Bekir, bu hangi vadidir?” diye sordu. [Ebû Bekir]: Bu, Usfân vadisidir, dedi. Resûlullah buyurdu ki: “Andolsun Hûd ve Sâlih aleyhimesselâm, yuları liften olan kızıl develer üzerinde, alt giysileri aba, üst giysileri çizgili kumaşlar olduğu halde telbiye getirerek Beyt-i Atîk'i (Kâbe'yi) hac etmek üzere buradan geçmişlerdir.”
هذا حديث غريب من هذا الوجه، لم يخرجه أحد منهم
Bu, bu vecihten garip bir hadistir; onlardan (hadis imamlarından) hiçbiri bunu tahric etmemiştir .
{وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ (٨٠) إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ (٨١)}
{وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ (٨٠) إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ (٨١)} “Lût'u da [gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti: ‘Sizden önce âlemlerden hiç kimsenin yapmadığı o çirkin hayasızlığı mı yapıyorsunuz? Gerçekten siz kadınları bırakıp şehvetle erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz.’”
يقول تعالى: (وَ) قَدْ أَرْسَلْنَا (لُوطًا) أو تقديره: (وَ) اذكر (لُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ)
Allah Teâlâ buyuruyor ki: [Biz] Lût'u da gönderdik. Yahut takdiri şöyledir: Lût'u da hatırla; (إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ) “Hani o kavmine şöyle demişti: ‘Sizden önce âlemlerden hiç kimsenin yapmadığı o çirkin hayasızlığı mı yapıyorsunuz?’”
ولوط هو ابن هاران بن آزر، وهو ابن أخي إبراهيم الخليل، عليهما السلام، وكان قد آمن مع إبراهيم، ﵇، وهاجر معه إلى أرض الشام، فبعثه الله [تعالى] إلى أهل "سَدُوم" وما
Lût, Hârân b. Âzer'in oğludur. O, Halîl İbrâhim'in -her ikisine de selâm olsun- kardeşinin oğludur (yeğenidir). İbrâhim aleyhisselâm ile birlikte iman etmiş ve onunla beraber Şam diyarına hicret etmişti. Allah [Teâlâ] onu "Sedûm" halkına ve
حولها من القرى، يدعوهم إلى الله، ﷿، ويأمرهم بالمعروف وينهاهم عما كانوا يرتكبونه من المآثم والمحارم والفواحش التي اخترعوها، لم يسبقهم بها أحد من بني آدم ولا غيرهم، وهو إتيان الذكور. وهذا شيء لم يكن بنو آدم تعهده ولا تألفه، ولا يخطر ببالهم، حتى صنع ذلك أهل "سَدُوم" عليهم لعائن الله.
onun çevresindeki köylere; onları Allah azze ve celle'ye davet etmek, iyiliği emredip kötülükten sakındırmak ve Âdemoğullarından yahut başkalarından hiç kimsenin daha önce yapmadığı, kendilerinin uydurduğu günahlardan, haramlardan ve çirkin hayasızlıklardan nehyetmek üzere gönderdi. Bu [hayasızlık] ise erkeklere yaklaşmaktı. Bu, Âdemoğullarının ne bildiği, ne alıştığı, ne de akıllarından geçirdiği bir şeydi; ta ki “Sedûm” halkı -Allah'ın lanetleri üzerlerine olsun- bunu yapana kadar.
قال عمرو بن دينار: قوله: (مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ) قال: ما نزا ذَكَر على ذَكَر، حتى كان قوم لوط.
Amr b. Dînâr: (مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ) “Sizden önce âlemlerden hiç kimsenin yapmadığı” kavli hakkında: “Lût kavmi oluncaya kadar hiçbir erkek bir erkeğin üzerine çıkmamıştı” dedi.
وقال الوليد بن عبد الملك الخليفة الأموي، باني جامع دمشق: لولا أن الله، ﷿، قص علينا خبر لوط، ما ظننت أن ذكرًا يعلو ذكرًا.
Şam Camiini yaptıran Emevî Halifesi Velîd b. Abdilmelik şöyle demiştir: “Şayet Allah azze ve celle bize Lût'un haberini anlatmamış olsaydı, bir erkeğin bir erkeğin üstüne çıkacağını hiç sanmazdım.”
ولهذا قال لهم لوط، ﵇: (أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ * إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ) أي: عدلتم عن النساء، وما خلق لكم ربكم منهن إلى الرجال، وهذا إسراف منكم وجهل؛ لأنه وضع الشيء في غير محله؛ ولهذا قال لهم في الآية الأخرى: {[قَالَ] هَؤُلاءِ بَنَاتِي إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ} [الحجر: ٧١] فأرشدهم إلى نسائهم، فاعتذروا إليه بأنهم لا يشتهونهن، {قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ} [هود: ٧٩] أي: لقد علمت أنه لا أرَبَ لنا في النساء، ولا إرادة، وإنك لتعلم مرادنا من أضيافك.
İşte bu sebeple Lût aleyhisselâm onlara şöyle demiştir: (أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ * إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ) “Sizden önce âlemlerden hiç kimsenin yapmadığı o çirkin hayasızlığı mı yapıyorsunuz? Gerçekten siz kadınları bırakıp şehvetle erkeklere mi yaklaşıyorsunuz?” Yani: Kadınlardan ve Rabbinizin onlar arasından sizin için yarattığı şeylerden erkeklere saptınız . Bu sizin haddi aşmanız ve cehaletinizdir; çünkü bir şeyi yerinden başka bir yere koymaktır. Nitekim diğer ayette onlara şöyle demiştir: {[قَالَ] هَؤُلاءِ بَنَاتِي إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ} [el-Hicr: 71] “[Lût]: ‘Eğer yapacaksanız, işte bunlar benim kızlarımdır!’ dedi.” Onları kadınlarına yönlendirdi, fakat onlar kadınları arzulamadıklarını ileri sürerek mazeret beyan ettiler: {قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ} [Hûd: 79] “Dediler ki: ‘Andolsun, kızlarında bizim bir hakkımız (arzu ve isteğimiz) olmadığını biliyorsun; sen bizim ne istediğimizi pekâlâ bilirsin.’” Yani: Bizim kadınlara bir ihtiyacımız ve arzumuz olmadığını çok iyi biliyorsun; misafirlerinden ne istediğimizi de pekâlâ biliyorsun.
وذكر المفسرون أن الرجال كانوا قد استغنى بعضهم ببعض، وكذلك نساؤهم كن قد استغنى بعضهن ببعض أيضًا.
Müfessirler, erkeklerin birbiriyle yetindiğini , aynı şekilde onların kadınlarının da birbiriyle yetindiğini zikretmişlerdir.
{وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٨٢)}
{وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٨٢)} “Kavminin cevabı ise sadece: ‘Onları şehrinizden çıkarın; çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!’ demekten ibaret oldu.”
أي: ما أجابوا لوطًا إلا أن هَموا بإخراجه ونفيه ومن معه [من المؤمنين] من بين أظهرهم، فأخرجه الله تعالى سالما، وأهلكهم في أرضهم صاغرين مهانين.
Yani: Lût'a verdikleri tek cevap, onu ve beraberindeki [müminleri] aralarından çıkarıp sürmeye yeltenmekten ibaret oldu. Bunun üzerine Allah Teâlâ onu esenlikle kurtardı, onları ise kendi yurtlarında alçak ve zelil bir halde helak etti.
وقوله تعالى: (إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ) قال قتادة، عابوهم بغير عيب.
Allah Teâlâ'nın: (إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ) “Çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!” kavli hakkında Katâde: “Onları kusur olmayan bir şeyle ayıpladılar” demiştir.
وقال مجاهد: (إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ) من أدبار الرجال وأدبار النساء. ورُوي مثله عن ابن عباس أيضًا.
Mücâhid şöyle dedi: (إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ) “Erkeklerin ve kadınların arkalarından yanaşmaktan temizlenen/uzak duran insanlardır.” Bunun benzeri İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir.
{فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ (٨٣) وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٨٤)}
{فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ (٨٣) وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٨٤)} “Bunun üzerine Biz de onu ve ailesini kurtardık; yalnız karısı müstesna, o geride kalanlardan oldu. Üzerlerine bir [taş] yağmuru yağdırdık. Bak işte o suçluların akıbeti nasıl oldu!”
يقول تعالى: فأنجينا لوطًا وأهله، ولم يؤمن به أحد منهم سوى أهل بيته فقط، كما قال تعالى:
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Biz Lût'u ve ailesini kurtardık. Kendi ev halkı dışında kavminden hiç kimse ona iman etmemişti; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
{فَأَخْرَجْنَا مَنْ كَانَ فِيهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * فَمَا وَجَدْنَا فِيهَا غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ} [الذاريات: ٣٥، ٣٦] إلا امرأته فإنها لم تؤمن به، بل كانت على دين قومها، تمالئهم عليه وتُعْلمهم بمن يَقْدم عليه من ضيفانه بإشارات بينها وبينهم؛ ولهذا لما أمر لوط، ﵇، أن يُسْري بأهله أمر ألا يعلم امرأته ولا يخرجها من البلد. ومنهم من يقول: بل اتبعتهم، فلما جاء العذابُ التفتت هي فأصابها ما أصابهم. والأظهر أنها لم تخرج من البلد، ولا أعلمها لوط، بل بقيت معهم؛ ولهذا قال هاهنا: (إِلا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ) أي: الباقين. ومنهم من فسر ذلك (مِنَ الْغَابِرِينَ) [من] الهالكين، وهو تفسير باللازم.
{فَأَخْرَجْنَا مَنْ كَانَ فِيهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * فَمَا وَجَدْنَا فِيهَا غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ} [ez-Zâriyât: 35, 36] “Bunun üzerine orada bulunan müminleri çıkardık. Fakat orada müslümanlardan bir ev halkı dışında kimseyi bulamadık.” Yalnız karısı müstesna; çünkü o ona iman etmemişti, bilakis kavminin dini üzereydi. Onlara Lût aleyhine yardım ediyor, aralarındaki işaretlerle kendisine gelen misafirleri onlara haber veriyordu. İşte bu yüzden Lût'a aleyhisselâm ailesiyle geceleyin yola çıkması emredildiğinde, karısına haber vermemesi ve onu şehirden çıkarmaması emredildi. Bazıları ise şöyle der: Bilakis kadın onların peşinden gitti; fakat azap geldiğinde arkasına dönüp baktı da kavminin başına gelen [azap] onun da başına geldi. Zahir olan ise, kadının şehirden hiç çıkmadığı, Lût'un da ona haber vermediği, aksine kavmiyle birlikte geride kaldığıdır. İşte bu sebeple burada: (إِلا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ) “Yalnız karısı müstesna, o geride kalanlardan oldu” buyurmuştur; yani geride kalanlardan. Bazıları (مِنَ الْغَابِرِينَ) kavlini helak olanlardan [biri] olarak tefsir etmişlerdir ki bu, neticesiyle yapılan bir tefsirdir.
وقوله: (وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا) مفسر بقوله: {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ * مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَمَا هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ} [هود ٨٢، ٨٣] ولهذا قال: (فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ) أي: انظر -يا محمد -كيف كان عاقبة من تجهرم على معاصي الله وكذّب رسله
(وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا) “Üzerlerine bir yağmur yağdırdık” kavli, şu ayet ile tefsir edilmiştir: {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ * مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَمَا هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ} [Hûd: 82, 83] “Ve üzerlerine pişirilip istif edilmiş taşlar yağdırdık; Rabbinin katında işaretlenmiş olarak. Onlar zalimlerden hiç de uzak değildir.” İşte bu sebeple: (فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ) “Bak işte o suçluların akıbeti nasıl oldu!” buyurmuştur. Yani: Ey Muhammed! Allah'ın masiyetlerine cüret eden ve elçilerini yalanlayanların akıbetinin nasıl olduğuna bir bak .
وقد ذهب الإمام أبو حنيفة، ﵀، إلى أن اللائط يلقى من شاهق، ويتبع بالحجارة كما فعل بقوم لوط.
İmâm Ebû Hanîfe rahimehullâh, livata yapan kimsenin yüksek bir yerden atılacağı ve Lût kavmine yapıldığı gibi ardından taş yağdırılacağı görüşüne varmıştır.
وذهب آخرون من العلماء إلى أنه يرجم سواء كان محصنًا أو غير محصن. وهو أحد قولي الشافعي، ﵀، والحجة ما رواه الإمام أحمد، وأبو داود، والترمذي، وابن ماجه، من حديث الدراوردي، عن عمرو بن أبي عَمْرو عن عكرمة، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "من وجدتموه يعمل عمل قوم لوط، فاقتلوا الفاعل والمفعول به"
Diğer bazı ilim ehli ise evli olsun bekâr olsun recmedileceği görüşüne varmışlardır. Bu, Şâfiî'nin rahimehullâh iki kavlinden biridir. Bunun delili, İmâm Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve İbn Mâce'nin ed-Derâverdî'den, o Amr b. Ebî Amr'dan , o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet ettiği hadistir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Lût kavminin amelini işleyen birini bulursanız, faili de mef'ûlü de (yapanı da yaptıranı da) öldürün.”
وقال آخرون: هو كالزاني، فإن كان محصنًا رجم، وإن لم يكن محصنًا جلد مائة جلدة. وهو القول الآخر للشافعي.
Başkaları ise şöyle demiştir: O, zânî (zina eden) gibidir; evli ise recmedilir, bekâr ise yüz değnek vurulur. Bu da Şâfiî'nin diğer kavlidir.
وأما إتيان النساء في الأدبار، فهو اللوطية الصغرى، وهو حرام بإجماع العلماء، إلا قولا [واحدا] شاذًا لبعض السلف، وقد ورد في النهي عنه أحاديث كثيرة عن رسول الله ﷺ، وقد تقدم الكلام عليها في سورة البقرة
Kadınlara arkalarından yaklaşmaya gelince; bu küçük livatadır ve selefin bazısına ait şâz [tek] bir görüş müstesna, âlimlerin icmâı ile haramdır. Bu yasağa dair Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den pek çok hadis rivayet edilmiştir ve bunun açıklaması Bakara sûresinde geçmişti .
{وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلا تُفْسِدُوا فِي الأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٨٥)}
{وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلا تُفْسِدُوا فِي الأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٨٥)} “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: ‘Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Doğrusu size Rabbinizden açık bir delil gelmiştir. Artık ölçüyü ve tartıyı tam yapın, insanların eşyalarını (haklarını) eksiltmeyin ve düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın. Eğer inananlar iseniz bu sizin için daha hayırlıdır.’”
قال محمد بن إسحاق: هم من سلالة "مدين بن مديان بن إبراهيم". وشعيب هو ابن ميكيل بن يشجر قال: واسمه بالسريانية: "يثرون".
Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Onlar, “İbrâhim oğlu Medyen oğlu Medyen” soyundandır. Şuayb ise Mîkîl b. Yeşcur'un oğludur. [İbn İshâk] dedi ki: Onun Süryanicedeki adı “Yesrûn”dur.
قلت: وتطلق مدين على القبيلة، وعلى المدينة، وهي التي بقرب "مَعَان" من طريق الحجاز، قال الله تعالى: {وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ} [القصص: ٢٣] وهم أصحاب الأيكة، كما سنذكره إن شاء الله، وبه الثقة.
Ben derim ki: Medyen hem kabileye hem de şehre isim olarak verilir; burası Hicaz yolu üzerindeki “Ma‘ân” yakınlarındadır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ} [el-Kasas: 23] “Medyen suyuna vardığında, orada [hayvanlarını] sulayan bir grup insan buldu.” Onlar Eyke halkıdır; nitekim bunu inşallah zikredeceğiz ve güvenilecek yalnız O'dur.
(قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ) هذه دعوة الرسل كلهم، (قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ) أي: قد أقام الله الحجج والبينات على صدق ما جئتكم به. ثم وعظهم في معاملتهم الناس بأن يوفوا المكيال والميزان، ولا يبخسوا الناس أشياءهم، أي: لا يخونوا الناس في أموالهم ويأخذوها على وجه البخس، وهو نقص المكيال والميزان خفْية وتدليسًا، كما قال تعالى: {وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ * [الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ * وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ * أَلا يَظُنُّ أُولَئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ * لِيَوْمٍ عَظِيمٍ * يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ] لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} [المطففين: ١ - ٦]. وهذا تهديد شديد، ووعيد أكيد، نسأل الله العافية منه.
(قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ) “Dedi ki: ‘Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur.’” Bu, bütün elçilerin davetidir. (قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ) “Doğrusu size Rabbinizden açık bir delil gelmiştir.” Yani: Allah, size getirdiğim şeyin doğruluğuna dair delilleri ve apaçık hüccetleri ortaya koymuştur. Sonra insanlarla olan muamelelerinde ölçüyü ve tartıyı tam tutmaları, insanların mallarını eksiltmemeleri konusunda onlara vaaz etti; yani insanların mallarında hainlik etmemelerini ve bunu haksızca eksilterek almamalarını [öğütledi]. Bahs (بَخْس); gizlice ve hile yoluyla ölçüyü ve tartıyı eksiltmektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ * [الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ * وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ * أَلا يَظُنُّ أُولَئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ * لِيَوْمٍ عَظِيمٍ * يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ] لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} [el-Mutaffifîn: 1-6] “Ölçüde ve tartıda hile yapanların vay haline! Onlar, insanlardan ölçüp aldıklarında tam alırlar. Kendileri onlara ölçtükleri veya tarttıkları zaman ise eksiltirler. Onlar, büyük bir gün için diriltileceklerini sanmıyorlar mı? İnsanların âlemlerin Rabbinin huzurunda duracağı gün...” Bu çok şiddetli bir tehdit ve kesin bir uyarıdır; bundan Allah'a afiyet dileriz.
ثم قال تعالى إخبارًا عن شعيب، الذي يقال له: "خطيب الأنبياء"، لفصاحة عبارته، وجزالة موعظته.
Sonra Allah Teâlâ, ifadelerinin fesahati ve vaazının etkileyiciliği sebebiyle kendisine “Peygamberlerin Hatibi” denilen Şuayb'dan haber vererek şöyle buyurdu:
{وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلا فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (٨٦) وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ (٨٧)}
{وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلا فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (٨٦) وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ (٨٧)} “Tehdit ederek, O'na iman edeni Allah'ın yolundan alıkoyarak ve o yolu eğri göstermeye çalışarak her yolun başında oturmayın. Düşünün ki siz az idiniz de O sizi çoğalttı. Bozgunculuk yapanların akıbetinin nasıl olduğuna bir bakın! Eğer içinizden bir grup benimle gönderilene inanmış, bir grup da inanmamışsa, Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.”
ينهاهم شعيب، ﵇، عن قطع الطريق الحسي والمعنوي، بقوله: (وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ) أي: توعدون الناس بالقتل إن لم يعطوكم أموالهم. قال السدي وغيره: كانوا عشارين. وعن ابن عباس [﵁] ومجاهد وغير واحد: (وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ) أي: تتوعدون المؤمنين الآتين إِلى شعيب ليتبعوه. والأول أظهر؛ لأنه قال: (بِكُلِّ صِرَاطٍ) وهي الطرق، وهذا الثاني هو قوله: (وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا) أي: وتودون أن تكون سبيل الله عوجا مائلة. (وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلا فَكَثَّرَكُمْ) أي: كنتم مستضعفين لقلتكم فصرتم أعزة لكثرة عَدَدكم، فاذكروا نعمة الله عليكم في ذلك، (وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ) أي: من الأمم الخالية والقرون الماضية، ما حل بهم من العذاب والنكال باجترائهم على معاصي الله وتكذيب رسله.
Şuayb aleyhisselâm onları: (وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ) “Tehdit ederek her yolun başında oturmayın” sözüyle hem maddi hem manevi yol kesmekten nehyetmektedir. Yani: Mallarını size vermezlerse insanları öldürmekle tehdit etmeyin. es-Süddî ve başkaları: “Onlar haraç kesen kimselerdi” dediler. İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] , Mücâhid ve pek çok kimseden [şöyle rivayet edilmiştir]: (وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ) Yani: Şuayb'a uyup tâbi olmak üzere gelen müminleri tehdit ediyorsunuz. Birinci mana daha açıktır; çünkü: (بِكُلِّ صِرَاطٍ) “Her yolun başında” buyurmuştur ki bunlar yollardır. Bu ikinci mana ise O'nun şu kavlidir: (وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا) “O'na iman edeni Allah'ın yolundan alıkoyarak ve o yolu eğri göstermeye çalışarak...” Yani: Allah'ın yolunun eğri ve çarpık olmasını arzuluyorsunuz. (وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلا فَكَثَّرَكُمْ) “Düşünün ki siz az idiniz de O sizi çoğalttı.” Yani: Sayınızın azlığından ötürü güçsüz idiniz, sayınızın çokluğu sayesinde güçlü oldunuz; Allah'ın bu hususta üzerinizdeki nimetini hatırlayın. (وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ) “Bozgunculuk yapanların akıbetinin nasıl olduğuna bir bakın!” Yani: Geçmiş ümmetlerden ve önceki nesillerden, Allah'ın masiyetlerine cüret etmeleri ve elçilerini yalanlamaları sebebiyle başlarına gelen azap ve ibretlik cezaya bir bakın.
وقوله: (وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا) أي: [قد] اختلفتم عليّ
Ve [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu: (وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا) “Eğer içinizden bir topluluk benimle gönderilen [mesaja] inanmış, bir topluluk da inanmamışsa” yani: Benim hakkımda [kesinlikle] anlaşmazlığa düştünüz [demektir].
(فاصبروا) أي: انتظروا (حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا) أي: يفصل، (وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ) فإنه سيجعل العاقبة للمتقين، والدمار على الكافرين.
(فَاصْبِرُوا) “Artık sabredin” yani bekleyin, (حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا) “Allah aramızda hükmedinceye kadar” yani aramızda hükmü ayırıncaya kadar, (وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ) “O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.” Çünkü O, güzel akıbeti takva sahiplerine kılacak, helaki ise kâfirlerin üzerine indirecektir.
{قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا قَالَ أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ (٨٨) قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ (٨٩)}
{قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا قَالَ أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ (٨٨) قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ (٨٩)} “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki: ‘Ey Şuayb! Ya seni ve seninle beraber inananları kesinlikle kasabamızdan çıkaracağız yahut mutlaka dinimize dönersiniz!’ [Şuayb] dedi ki: ‘İstemesek de mi? Allah bizi ondan kurtardıktan sonra eğer sizin dininize dönersek, muhakkak ki Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz. Rabbimiz olan Allah dilemedikçe ona dönmemiz bizim için olacak şey değildir. Rabbimiz ilmiyle her şeyi kuşatmıştır. Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik. Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet; Sen hükmedenlerin en hayırlısısın.’”