Binûn

A'râf Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله: (وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) قال الضحاك، عن ابن عباس: إن أصحاب الأعراف إذا نظروا إلى أهل النار وعرفوهم قالوا: (رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ)

Allah Teâlâ'nın: (وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) “Gözleri cehennem ehline doğru çevrildiğinde de: «Rabbimiz, bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!» derler” buyruğu hakkında Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakletti ki: A'râf ehli, cehennem ehline bakıp onları tanıdıklarında şöyle derler: (رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) “Rabbimiz, bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!”

وقال السُّدِّي: وإذا مروا بهم -يعني بأصحاب الأعراف -بزمرة يُذهب بها إلى النار قالوا: (رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ)

es-Süddî şöyle demiştir: Onların yanından -yani A'râf ehlinin yanından- cehenneme götürülen bir zümre geçirildiğinde: (رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) “Rabbimiz, bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!” derler.

وقال عكرمة: تحدد وجوههم في النار، فإذا رأوا أصحاب الجنة ذهب ذلك عنهم.

İkrime şöyle demiştir: Onların yüzleri cehenneme çevrilir; cennet ehlini gördüklerinde ise bu durum onlardan gider.

وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم في قوله: (وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ) فرأوا وجوههم مسودة، وأعينهم مزرقة، (قَالُوا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ)

Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem, Allah Teâlâ'nın: (وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ) “Gözleri cehennem ehline doğru çevrildiğinde” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Onların yüzlerini simsiyah ve gözlerini gömgök görünce, (قَالُوا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) “«Rabbimiz, bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!» derler”.

{وَنَادَى أَصْحَابُ الأَعْرَافِ رِجَالا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩)}

{وَنَادَى أَصْحَابُ الأَعْرَافِ رِجَالا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩)} “A'râf ehli, simalarından tanıdıkları adamlara seslenerek şöyle derler: «Ne çokluğunuz [ve topladığınız mallar] ne de büyüklük taslamanız size bir fayda sağladı! Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet ulaştırmayacağına yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı? [Onlara denilir ki:] Girin cennete! Size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de.»”

يقول الله تعالى مخبرًا عن تقريع أهل الأعراف لرجال من صناديد المشركين وقادتهم، يعرفونهم في النار بسيماهم: (مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ) أي: كثرتكم، (وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ) أي: لا ينفعكم كثرتكم ولا جموعكم من عذاب الله، بل صرتم إلى ما صرتم فيه من العذاب والنكال. (أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: يعني: أصحاب الأعراف (ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ)

Allah Teâlâ, A'râf ehlinin, cehennemde simalarından tanıdıkları müşriklerin ileri gelenleri ve elebaşlarına yönelik azarlamasını haber vererek şöyle buyurur: (مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ) “Ne çokluğunuz [ve topladığınız mallar]” yani sayınızın çokluğu, (وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ) “ne de büyüklük taslamanız size bir fayda sağladı” yani çokluğunuz ve topluluklarınız sizi Allah'ın azabından kurtarmaya fayda vermedi; bilakis içine düştüğünüz o azap ve cezaya uğradınız. (أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ) “Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet ulaştırmayacağına yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?” Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre bununla A'râf ehlini kastetmektedir. (ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ) “Girin cennete! Size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de.”

وقال ابن جرير: حدثني محمد بن سعد، حدثني أبي، حدثني عمي، حدثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس: (قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ [وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ]) الآية، قال: فلما قالوا لهم الذي قضى الله أن يقولوا -يعني أصحاب الأعراف لأهل الجنة وأهل النار-قال الله [تعالى] لأهل التكبر والأموال: (أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ)

İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, bana babam anlattı, bana amcam anlattı, bana babası babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: (قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ [وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ]) “«Ne çokluğunuz [ve topladığınız mallar] ne de büyüklük taslamanız size bir fayda sağladı!» dediler” ayeti hakkında dedi ki: Onlar -yani A'râf ehli, cennet ehline ve cehennem ehline- Allah'ın söylemelerini takdir ettiği şeyleri söylediklerinde, Allah [Teâlâ] kibirlenen ve mal mülk sahiplerine şöyle buyurur: (أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ) “Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet ulaştırmayacağına yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı? Girin cennete! Size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de.”

وقال حذيفة: إن أصحاب الأعراف قوم تكافأت أعمالهم، فقصرت بهم حسناتهم عن الجنة،

Huzeyfe [ise] şöyle dedi: "A'râf ehli, amelleri birbirine denk gelmiş bir topluluktur; bu yüzden iyilikleri onları cennete ulaştırmada yetersiz kalmış,

وقصرت بهم سيئاتهم عن النار، فجُعلوا على الأعراف، يعرفون الناس بسيماهم، فلما قضى الله بين العباد أذن لهم في طلب الشفاعة، فأتوا آدم فقالوا: يا آدم، أنت أبونا، فاشفع لنا عند ربك. فقال: هل تعلمون أن أحدًا خلقه الله بيده، ونفخ فيه من روحه، وسبقت رحمته إليه غضبَه، وسجدت له الملائكة غيري؟ فيقولون: لا. [قال] فيقول: ما علمت كنهه، ما أستطيع أن أشفع لكم، ولكن ائتوا ابني إبراهيم. فيأتون إبراهيم ﷺ فيسألونه أن يشفع لهم عند ربهم، فيقول: [هل] تعلمون من أحد اتخذه الله خليلا؟ هل تعلمون أن أحدًا أحرقه قومه في النار في الله غيري؟ فيقولون: لا. فيقول: ما علمت كنهه، ما أستطيع أن أشفع لكم. ولكن ائتوا ابني موسى. فيأتون موسى، ﵇، [فيقولون: اشفع لنا عند ربك] فيقول: هل تعلمون من أحد كلمه الله تكليمًا وقربه نجيًا غيري؟ فيقولون: لا فيقول: ما علمت كنهه، ما أستطيع أن أشفع لكم، ولكن ائتوا عيسى. فيأتونه، ﵇، فيقولون له: اشفع لنا عند ربك. فيقول: هل تعلمون أحدًا خلقه الله من غير أب غيري؟ فيقولون: لا. فيقول: هل تعلمون من أحد كان يبرئ الأكمه والأبرص ويحيي الموتى بإذن الله غيري؟ قال: فيقولون: لا. فيقول: أنا حجيج نفسي. ما علمت كنهه، ما أستطيع أن أشفع لكم. ولكن ائتوا محمدًا ﷺ فيأتونني فأضرب بيدي على صدري، ثم أقول: أنا لها. ثم أمشي حتى أقف بين يدي العرش، فآتي ربي، ﷿، فيفتح لي من الثناء ما لم يسمع السامعون بمثله قط، ثم أسجد فيقال لي: يا محمد، ارفع رأسك، وسل تُعط واشفع تشفع. فأرفع رأسي، فأقول: ربي أمتي. فيقول: هم لك. فلا يبقى نبي مرسل، ولا ملك مقرب، إلا غبطني بذلك المقام، وهو المقام المحمود. فآتي بهم الجنة، فأستفتح فيفتح لي ولهم، فيذهب بهم إلى نهر يقال له: نهر الحيوان، حافتاه قصب مكلل باللؤلؤ، ترابه المسك، وحصباؤه الياقوت. فيغتسلون منه، فتعود إليهم ألوان أهل الجنة، وريح [أهل الجنة] فيصيرون كأنهم الكواكب الدرية، ويبقى في صدورهم شامات بيض يعرفون بها، يقال لهم: مساكين أهل الجنة"

günahları da onları cehenneme götürmede az gelmiştir. Bu yüzden A'râf üzerine konulurlar ve insanları simalarından tanırlar. Allah kullar arasında hükmünü verince, onlara şefaat talebinde bulunmaları için izin verilir. Onlar da Âdem'e gelip: «Ey Âdem! Sen bizim atamızsın; Rabbimizin katında bize şefaat et» derler. O da şöyle der: «Benden başka Allah'ın bizzat kudret eliyle yarattığı, ruhundan üflediği, rahmetinin gazabının önüne geçtiği ve meleklerin kendisine secde ettiği bir kimse biliyor musunuz?» Onlar: «Hayır» derler. [Dedi ki:] Bunun üzerine Âdem: «Ben bu işin hakikatine vakıf değilim, size şefaat edemem; fakat siz oğlum İbrâhim'e gidin» der. İbrâhim'e ﷺ gelirler ve Rableri katında kendilerine şefaat etmesini isterler. O da: «Allah'ın [kendisinden başka] birini dost (halil) edindiğini biliyor musunuz? Benden başka kavminin Allah uğrunda ateşe attığı bir kimse biliyor musunuz?» der. Onlar: «Hayır» derler. O da: «Ben bu işin hakikatine vakıf değilim, size şefaat edemem; fakat siz oğlum Mûsâ'ya gidin» der. Mûsâ'ya ﵇ gelirler [ve: «Rabbimizin katında bize şefaat et» derler]. O da: «Benden başka Allah'ın bizzat konuştuğu ve fısıldaşacak kadar yaklaştırdığı bir kimse biliyor musunuz?» der. Onlar: «Hayır» derler. O da: «Ben bu işin hakikatine vakıf değilim, size şefaat edemem; fakat siz Îsâ'ya gidin» der. Ona ﵇ gelirler ve: «Rabbimizin katında bize şefaat et» derler. O da: «Benden başka Allah'ın babasız yarattığı birini biliyor musunuz?» der. Onlar: «Hayır» derler. O da: «Benden başka Allah'ın izniyle anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştiren, ölüleri dirilten birini biliyor musunuz?» der. [Ravi] dedi ki: Onlar: «Hayır» derler. O da: «Ben kendi nefsimin derdindeyim. Bu işin hakikatine vakıf değilim, size şefaat edemem; fakat siz Muhammed'e ﷺ gidin» der. Bunun üzerine bana gelirler ve ben elimle göğsüme vurup: «Bu iş benimdir» derim. Sonra yürüyüp Arş'ın önüne gelirim, Rabbim Azze ve Celle'nin huzuruna varırım. O bana öyle övgüler ilham eder ki işitenler böylesini asla duymamıştır. Sonra secdeye kapanırım ve bana: «Ey Muhammed, başını kaldır, iste sana verilsin, şefaat et şefaatin kabul edilsin» denilir. Başımı kaldırıp: «Rabbim, ümmetim!» derim. O da: «Onlar senindir» buyurur. Artık hiçbir gönderilmiş peygamber ve hiçbir mukarreb melek kalmaz ki o makamdan -ki o, Makâm-ı Mahmûd'dur- dolayı bana gıpta etmesin. Sonra onları alıp cennete gelirim, kapının açılmasını isterim; bana ve onlara kapı açılır. Onlar 'Hayvan Nehri' denilen bir nehre götürülürler. Onun iki yakası incilerle süslenmiş kamışlardandır; toprağı misk, çakıl taşları yakuttur. Orada yıkanırlar ve cennet ehlinin renkleri ile [cennet ehlinin] kokusu kendilerine geri döner. Parlak inci gibi parıldayan yıldızlar gibi olurlar. Göğüslerinde kendileriyle tanınacakları beyaz benler kalır ve onlara 'cennet ehlinin yoksulları' denilir.”

{وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ (٥٠) الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ (٥١)}

{وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ (٥٠) الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ (٥١)} “Cehennem ehli, cennet ehline: «Bize biraz sudan ya da Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden dökün!» diye seslenirler. Onlar da: «Şüphesiz Allah, bunları kâfirlere haram kılmıştır» derler. Onlar ki dinlerini bir eğlence ve oyun edindiler ve dünya hayatı onları aldattı. İşte bugün, bu günleriyle karşılaşmayı unuttukları ve ayetlerimizi inkâr edegeldikleri gibi biz de onları unuturuz.”

يخبر تعالى عن ذلة أهل النار وسؤالهم أهل الجنة من شرابهم وطعامهم، وأنهم لا يجابون إلى ذلك.

Allah Teâlâ, cehennem ehlinin zilletini, cennet ehlinden içecek ve yiyecek istemelerini ve bu isteklerine olumlu cevap verilmeyeceğini haber vermektedir.

قال السُّدِّي: (وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ)

es-Süddî şöyle demiştir: {وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} “Cehennem ehli, cennet ehline: «Sudan veya Allah'ın size verdiği rızıktan üzerimize dökün!» diye seslendi.”

يعني: الطعام وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: يستطعمونهم ويستسقونهم.

yiyecek demektir. Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem de şöyle demiştir: Onlardan yiyecek ve içecek isterler.

وقال الثوري، عن عثمان الثقفي، عن سعيد بن جبير في هذه الآية قال: ينادي الرجل أباه أو أخاه فيقول: قد احترقت، أفض علي من الماء. فيقال لهم: أجيبوهم. فيقولون: (إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ)

es-Sevrî, Osmân es-Sekafî'den, o da Saîd b. Cübeyr'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Kişi babasına veya kardeşine seslenip: «Yandım, üzerime biraz su dök!» der. Onlara: «Onlara cevap verin» denilir. Onlar da: (إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ) “Şüphesiz Allah, bunları kâfirlere haram kılmıştır” derler.

وروي من وجه آخر عن سعيد، عن ابن عباس، مثله [سواء]

Başka bir yoldan Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan [tıpkı] bunun benzeri rivayet edilmiştir.

وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: (إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ) يعني: طعام الجنة وشرابها.

Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem: (إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ) “Şüphesiz Allah, bunları kâfirlere haram kılmıştır” buyruğu hakkında, yani cennetin yiyeceğini ve içeceğini [haram kılmıştır], demiştir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا نصر بن علي، أخبرنا موسى بن المغيرة، حدثنا أبو موسى الصفَّار في دار عمرو بن مسلم قال: سألت ابن عباس -أو: سئل -: أي الصدقة أفضل؟ فقال: قال رسول الله ﷺ: "أفضل الصدقة الماء، ألم تسمع إلى أهل النار لما استغاثوا بأهل الجنة قالوا: (أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ)

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Nasr b. Ali anlattı, bize Mûsâ b. el-Mugîre haber verdi, bize Ebû Mûsâ es-Saffâr, Amr b. Müslim'in evinde anlattı ve dedi ki: İbn Abbâs'a: —ya da ona soruldu— «Hangi sadaka daha faziletlidir?» diye sordum. O da şöyle dedi: Resûlullah ﷺ: “En faziletli sadaka sudur. Cehennem ehlinin, cennet ehlinden yardım istediklerinde: (أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ) «Bize biraz sudan ya da Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden dökün!» dediklerini işitmedin mi?” buyurdu.

وقال أيضا: حدثنا أحمد بن سنان، حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش عن أبي صالح قال: لما مرض أبو طالب قالوا له: لو أرسلتَ إلى ابن أخيك هذا، فيرسل إليك بعنقود من الجنة لعله أن يشفيك به. فجاءه الرسول وأبو بكر عند النبي ﷺ، فقال أبو بكر: إن الله حرمهما على الكافرين

Yine şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Sinân anlattı, bize Ebû Muâviye anlattı, bize el-A'meş, Ebû Sâlih'ten nakletti: Ebû Tâlib hastalandığında ona: «Şu kardeşinin oğluna haber gönderseydin de sana cennetten bir salkım üzüm gönderseydi belki onunla şifa bulurdun» dediler. Bunun üzerine elçi ona geldi; o sırada Ebû Bekir de Peygamber'in ﷺ yanındaydı. Ebû Bekir: «Şüphesiz Allah bunları kâfirlere haram kılmıştır» dedi.

ثم وصف تعالى الكافرين بما كانوا يعتمدونه في الدنيا من اتخاذهم الدين لهوا ولعبا، واغترارهم بالدنيا وزينتها وزخرفها عما أمروا به من العمل للدار الآخرة.

Sonra Allah Teâlâ, kâfirleri dünyada benimsedikleri durumlarıyla; yani dini oyun ve eğlence edinmeleriyle, ahiret yurdu için amelde bulunmaya dair kendilerine emredilen şeylerden yüz çevirip dünya hayatına, onun süsüne ve debdebesine aldanmalarıyla nitelemiştir.

قوله (فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا) أي: نعاملهم معاملة من نَسيهم؛ لأنه تعالى لا يشذ عن علمه شيء ولا ينساه، كما قال تعالى: {فِي كِتَابٍ لا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسَى} [طه: ٥٢]

Allah Teâlâ'nın: (فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا) “İşte bugün, bu günleriyle karşılaşmayı unuttukları gibi biz de onları unuturuz” buyruğu; yani onlara, kendilerini unutan birinin muamelesi gibi muamele ederiz demektir. Zira Allah Teâlâ'nın ilminden hiçbir şey kaçmaz ve O asla unutmaz; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فِي كِتَابٍ لا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسَى} “Rabbim şaşırmaz ve unutmaz bir kitaptadır” [Tâhâ: 52].

وإنما قال تعالى هذا من باب المقابلة، كما قال: {نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ} [التوبة: ٦٧] وقال: {كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى} [طه: ١٢٦] وقال تعالى: {وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا} [الجاثية: ٣٤]

Allah Teâlâ bunu mukabele (karşılık verme) kabilinden söylemiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: {نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ} “Onlar Allah'ı unuttular, O da onları unuttu” [Tevbe: 67]. Yine şöyle buyurmuştur: {كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى} “İşte böyle; sana ayetlerimiz gelmişti de sen onları unutmuştun, bugün de sen öylece unutulursun” [Tâhâ: 126]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا} “Ve denilir ki: «Siz bu gününüzle karşılaşmayı unuttuğunuz gibi, bugün de biz sizi unutuyoruz»” [Câsiye: 34].

وقال العَوْفي، عن ابن عباس في [قوله] (فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا) قال: نسيهم الله من الخير، ولم ينسهم من الشر.

el-Avfî, İbn Abbâs'tan [Allah Teâlâ'nın]: {فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا} “İşte bugün, bu günleriyle karşılaşmayı unuttukları gibi biz de onları unuturuz” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “Allah onları hayırdan unuttu (mahrum bıraktı), fakat şerden unutmadı.”

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قال: نتركهم، كما تركوا لقاء يومهم هذا. وقال مجاهد: نتركهم في النار. وقال السُّدِّي: نتركهم من الرحمة، كما تركوا أن يعملوا للقاء يومهم هذا.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti ki: Onlar bu günleriyle karşılaşmayı nasıl terk ettilerse, biz de onları [öylece] terk ederiz. Mücâhid: Onları ateşte terk ederiz, demiştir. es-Süddî de şöyle demiştir: Onlar bu günleriyle karşılaşmak için amel etmeyi nasıl terk ettilerse, biz de onları rahmetten [öylece] mahrum bırakıp terk ederiz.

وفي الصحيح أن الله تعالى يقول للعبد يوم القيامة: "ألم أزوجك؟ ألم أكرمك؟ ألم أسخر لك الخيل والإبل، وأذَرْك ترأس وتَرْبَع؟ فيقول: بلى. فيقول: أظننت أنك ملاقي؟ فيقول: لا. فيقول الله: فاليوم أنساك كما نسيتني"

Sahîh'te geçtiğine göre Allah Teâlâ kıyamet gününde kula şöyle buyurur: “Seni evlendirmedim mi? Sana ikramda bulunmadım mı? Atları ve develeri senin hizmetine vermedim mi ve senin reislik yapıp [ganimetten] dörtte bir pay almanı sağlamadım mı?” Kul: “Evet” der. Allah: “Bana kavuşacağını düşünmüş müydün?” buyurur. Kul: “Hayır” der. Bunun üzerine Allah: “İşte sen beni unuttuğun gibi bugün de ben seni unutuyorum” buyurur.

{وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ هُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣)}

{وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ هُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣)} “Andolsun ki biz onlara, inanan bir topluluk için bir hidayet ve rahmet olmak üzere, bir ilme dayanarak etraflıca açıkladığımız bir kitap getirdik. Onlar sadece onun tevilini (haber verdiği akıbeti) mi bekliyorlar? Onun tevilinin geleceği gün, daha önce onu unutmuş olanlar: «Gerçekten Rabbimizin elçileri hakkı getirmiş! Acaba bizim için şefaatçiler var mı ki bize şefaat etsinler, yahut [dünyaya] geri döndürülür müyüz ki yapmış olduğumuz amellerden başkasını yapalım?» derler. Gerçekten onlar kendilerini ziyana uğratmışlardır ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gitmiştir.”

يقول تعالى مخبرًا عن إعذاره إلى المشركين بإرسال الرسول إليهم بالكتاب الذي جاء به الرسول، وأنه كتاب مفصل مبين، كما قال تعالى: {الر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ [مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ]} الآية [هود: ١].

Allah Teâlâ, peygamberin getirdiği ve etraflıca açıklanmış, apaçık bir kitap olan bu vahiy ile peygamber göndererek müşriklerin mazeretlerini ortadan kaldırdığını haber verip şöyle buyurmaktadır; nitekim Allah Teâlâ: {الر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ [مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ]} “Elif. Lâm. Râ. Bu, ayetleri sağlam kılınmış, sonra [hüküm ve hikmet sahibi, her şeyden haberdar olan Allah tarafından] etraflıca açıklanmış bir kitaptır” ayetinde de [Hûd: 1] böyle buyurmuştur.

وقوله: (فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ) أي: على علم منا بما فصلناه به، كما قال تعالى: {أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ} [النساء: ١٦٦]

Allah Teâlâ'nın: (فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ) “Bir ilme dayanarak etraflıca açıkladığımız” buyruğu; yani onu etraflıca açıkladığımız şey hususunda tarafımızdan bir ilim üzere [açıkladık] demektir; nitekim Allah Teâlâ: {أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ} “Onu kendi ilmiyle indirmiştir” [Nisâ: 166] buyurmuştur.

قال ابن جرير: وهذه الآية مردودة على قوله: {كِتَابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ [لِتُنْذِرَ بِهِ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ] } [الأعراف: ٢] (وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ [فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ]) الآية.

İbn Cerîr şöyle demiştir: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın: {كِتَابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ [لِتُنْذِرَ بِهِ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ] } “Bu, [onunla uyarman için ve müminlere bir öğüt olmak üzere] sana indirilen bir kitaptır; sakın bundan dolayı göğsünde bir sıkıntı olmasın” [A'râf: 2] ve (وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ [فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ]) “Andolsun ki biz onlara [bir ilme dayanarak etraflıca açıkladığımız] bir kitap getirdik” ayetine râcidir.

وهذا الذي قاله فيه نظر، فإنه قد طال الفصل، ولا دليل على ذلك، وإنما لما أخبر عما صاروا إليه من الخسار في الدار الآخرة، ذكر أنه قد أزاح عللهم في الدار الدنيا، بإرسال الرسل، وإنزال الكتب، كقوله: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا} [الإسراء: ١٥]؛ ولهذا قال: (هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا تَأْوِيلَهُ) أي: ما وُعِدَ من العذاب والنكال والجنة والنار. قاله مجاهد وغير واحد.

Onun bu söylediğinde itiraza açık bir yön vardır; zira aradaki fasıla uzamıştır ve buna dair bir delil de yoktur. Aksine, onların ahiret yurdunda uğrayacakları hüsranı haber verince, peygamberler gönderip kitaplar indirmek suretiyle dünya yurdunda onların mazeretlerini ortadan kaldırdığını zikretmiştir; nitekim: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا} “Biz, bir peygamber göndermedikçe azap ediciler değiliz” [İsrâ: 15] buyurmuştur. İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur: (هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا تَأْوِيلَهُ) “Onlar sadece onun tevilini mi bekliyorlar?” Yani vaad edilen azap, ceza, cennet ve cehennemi mi bekliyorlar? Bunu Mücâhid ve birden fazla âlim söylemiştir.

وقال مالك: ثوابه. وقال الربيع: لا يزال يجيء تأويله أمر، حتى يتم يوم الحساب، حتى يدخل أهل الجنة الجنة، وأهل النار النار، فيتم تأويله يومئذ.

Mâlik: Onun sevabını [bekliyorlar], demiştir. er-Rebî' de şöyle demiştir: Hesap günü tamamlanıncaya, cennet ehli cennete ve cehennem ehli cehenneme girinceye kadar onun tevili birbiri ardınca gelmeye devam eder; işte o gün onun tevili tamamlanır.

(يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ) أي: يوم القيامة، قاله ابن عباس - (يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ) أي: تركوا العمل به، وتناسوه في الدار الدنيا: (قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا) أي: في

(يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ) “Onun tevili geldiği gün” yani: Kıyamet günü; bunu İbn Abbâs söylemiştir. - (يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ) “daha önce onu unutanlar” yani: Dünya yurdunda onunla amel etmeyi terk edip onu unutanlar [şöyle] derler: (قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا) “Doğrusu Rabbimizin elçileri hakkı getirmişti. Şimdi bizim için şefaatçiler var mı ki bize şefaat etsinler” yani:

خلاصنا مما نحن فيه، (أَوْ نُرَدُّ) إلى الدار الدنيا (فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ) كما قال تعالى: {وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} [الأنعام: ٢٧، ٢٨] كما قال هاهنا: (قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ) أي: [قد] خسروا أنفسهم بدخولهم النار وخلودهم فيها، (وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ) أي: ذهب عنهم ما كانوا يعبدونهم من دون الله فلا ينصرونهم، ولا يشفعون لهم ولا ينقذونهم مما هم فيه.

kurtuluşumuz için; (أَوْ نُرَدُّ) “yahut [geri] döndürülür müyüz” dünya yurduna (فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ) “ki yapmış olduğumuz amellerden başkasını yapalım?” Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Ateşin başında durdurulduklarında: «Keşke [dünyaya] geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak!» dediklerini bir görsen! Hayır, daha önce gizlemekte oldukları şeyler kendilerine apaçık göründü. Şayet geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi. Şüphesiz onlar yalancıdırlar” [En'âm: 27, 28]. Burada da buyurduğu gibi: (قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ) “Gerçekten onlar kendilerini ziyana uğratmışlardır ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gitmiştir”. Yani ateşe girmeleri ve orada ebedî kalmalarıyla kendilerini [kesinlikle] ziyana uğratmışlardır. (وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ) “Ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gitmiştir”; yani Allah'tan başka ibadet ettikleri şeyler kendilerinden kaybolup gitmiştir; artık onlara yardım edemezler, onlara şefaat edemezler ve onları içinde bulundukları durumdan kurtaramazlar.

{إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ (٥٤)}

{إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ (٥٤)} “Şüphesiz ki Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra da Arş'a istivâ eden Allah'tır. O, geceyi gündüze bürür; o da onu aceleyle kovalar durur. Güneşi, ayı ve yıldızları da O'nun emrine boyun eğmiş olarak [yarattı]. Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir. Âlemlerin Rabbi olan Allah yücelerden yücedir.”

يخبر تعالى بأنه خلق هذا العالم: سماواته وأرضه، وما بين ذلك في ستة أيام، كما أخبر بذلك في غير ما آية من القرآن، والستة أيام هي: الأحد، والاثنين، والثلاثاء، والأربعاء، والخميس، والجمعة -وفيه اجتمع الخلق كله، وفيه خلق آدم، ﵇. واختلفوا في هذه الأيام: هل كل يوم منها كهذه الأيام كما هو المتبادر إلى الأذهان ؟ أو كل يوم كألف سنة، كما نص على ذلك مجاهد، والإمام أحمد بن حنبل، ويروى ذلك من رواية الضحاك عن ابن عباس؟ فأما يوم السبت فلم يقع فيه خلق؛ لأنه اليوم السابع، ومنه سمي السبت، وهو القطع.

Allah Teâlâ, Kur'an'ın birden fazla ayetinde haber verdiği gibi, bu âlemi; göklerini, yerini ve ikisi arasındakileri altı günde yarattığını haber vermektedir. Bu altı gün şunlardır: Pazar, Pazartesi, Salı, Çarşamba, Perşembe ve Cuma. Bütün yaratılış Cuma gününde toplanmış ve Âdem ﵇ de o günde yaratılmıştır. Bu günler hakkında ihtilaf etmişlerdir: Acaba zihinlere ilk gelen şekliyle bu günlerin her biri şu anki günler gibi midir? Yoksa Mücâhid ve İmam Ahmed b. Hanbel'in açıkça belirttiği ve Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiği üzere her bir gün bin yıl gibi midir? Cumartesi gününe gelince, onda hiçbir yaratma olmamıştır; çünkü o yedinci gündür ve 'sebt' ismi de buradan gelir ki bu da 'kesilmek/ara vermek' demektir.

فأما الحديث الذي رواه الإمام أحمد في مسنده حيث قال: حدثنا حجاج، حدثنا ابن جُرَيْج، أخبرني إسماعيل بن أُمَيَّة، عن أيوب بن خالد، عن عبد الله بن رافع -مولى أم سلمة -عن أبي هريرة قال: أخذ رسول الله ﷺ بيدي فقال: "خلق الله التربة يوم السبت، وخلق الجبال فيها يوم الأحد، وخلق الشجر فيها يوم الاثنين، وخلق المكروه يوم الثلاثاء، وخلق النور يوم الأربعاء، وبث فيها الدواب يوم الخميس، وخلق آدم بعد العصر يوم الجمعة آخر الخلق، في آخر ساعة من ساعات الجمعة فيما بين العصر إلى الليل".

İmam Ahmed'in Müsned'inde rivayet ettiği hadise gelince: O şöyle demiştir: Bize Haccâc anlattı, bize İbn Cüreyc anlattı, bana İsmâîl b. Ümeyye, Eyyûb b. Hâlid'den, o Ümmü Seleme'nin âzatlısı Abdullah b. Râfi'den, o da Ebû Hüreyre'den nakletti ki o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ elimi tuttu ve şöyle buyurdu: “Allah toprağı Cumartesi günü yarattı, oradaki dağları Pazar günü yarattı, ağaçları Pazartesi günü yarattı, sevilmeyen şeyleri (kötülük ve mikropları) Salı günü yarattı, nûru Çarşamba günü yarattı, canlıları Perşembe günü yeryüzüne yaydı ve Âdem'i yaratılışın en sonuncusu olarak Cuma günü ikindiden sonra, Cuma gününün son saatinde, ikindi ile gece arasında yarattı.”

فقد رواه مسلم بن الحجاج في صحيحه والنسائي من غير وجه، عن حجاج -وهو ابن محمد الأعور -عن ابن جريج به وفيه استيعاب الأيام السبعة، والله تعالى قد قال في ستة أيام؛ ولهذا تكلم البخاري وغير واحد من الحفاظ في هذا الحديث، وجعلوه من رواية أبي هريرة، عن كعب الأحبار، ليس مرفوعا، والله أعلم.

Bunu Müslim b. Haccâc Sahîh'inde ve Nesâî farklı yollardan Haccâc'dan -ki o, İbn Muhammed el-A'ver'dir- o da İbn Cüreyc'den bu senetle rivayet etmiştir. Bu rivayette yedi günün tamamı sayılmaktadır; oysa Allah Teâlâ «altı günde» buyurmuştur. İşte bu sebeple Buhârî ve hâfızlardan birden fazla âlim bu hadis hakkında tenkitte bulunmuş, onu merfû değil, Ebû Hüreyre'nin Kâ'b el-Ahbâr'dan yaptığı bir rivayet olarak kabul etmişlerdir. En doğrusunu Allah bilir.

وأما قوله تعالى: (ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ) فللناس في هذا المقام مقالات كثيرة جدا، ليس هذا موضع بسطها، وإنما يُسلك في هذا المقام مذهب السلف الصالح: مالك، والأوزاعي، والثوري،

Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra Arş'a istivâ etti” buyruğuna gelince; insanların bu konuda pek çok sözü bulunmaktadır, ancak burası bunları genişçe açıklama yeri değildir. Bu makamda ancak Selef-i Sâlihîn'in yolu takip edilir ki [onlar]: Mâlik, Evzâî, Sevrî,

والليث بن سعد، والشافعي، وأحمد بن حنبل، وإسحاق بن راهويه وغيرهم، من أئمة المسلمين قديما وحديثا، وهو إمرارها كما جاءت من غير تكييف ولا تشبيه ولا تعطيل. والظاهر المتبادر إلى أذهان المشبهين منفي عن الله، فإن الله لا يشبهه شيء من خلقه، و {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} [الشورى: ١١] بل الأمر كما قال الأئمة -منهم نُعَيْم بن حماد الخزاعي شيخ البخاري -: "من شبه الله بخلقه فقد كفر، ومن جحد ما وصف الله به نفسه فقد كفر". وليس فيما وصف الله به نفسه ولا رسوله تشبيه، فمن أثبت لله تعالى ما وردت به الآيات الصريحة والأخبار الصحيحة، على الوجه الذي يليق بجلال الله تعالى، ونفى عن الله تعالى النقائص، فقد سلك سبيل الهدى.

Leys b. Sa'd, Şâfiî, Ahmed b. Hanbel, İshâk b. Râhûye ve geçmişten günümüze Müslümanların diğer imamlarının yolu budur. Bu yol; keyfiyet vermeksizin (tashih ve tekyif etmeden), benzetmeksizin (teşbihsiz) ve iptal etmeksizin (ta'tilsiz) ayetleri geldikleri gibi geçirmektir. Müşebbihe'nin (Allah'ı yaratıklara benzetenlerin) zihnine ilk gelen zahirî anlam ise Allah hakkında menfidir; zira Allah'a yaratıklarından hiçbir şey benzemez: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” [Şûrâ: 11]. Bilakis mesele, Buhârî'nin hocası Nuaym b. Hammâd el-Huzâî'nin de aralarında bulunduğu imamların dediği gibidir: “Kim Allah'ı yaratıklarına benzetirse küfre girmiştir; kim de Allah'ın kendisini nitelediği şeyleri inkâr ederse küfre girmiştir.” Allah'ın kendisini nitelediği şeylerde ve Resûlü'nün O'nu nitelediği şeylerde bir teşbih (benzetme) yoktur. Dolayısıyla kim Allah Teâlâ için açık ayetlerin ve sahih haberlerin bildirdiği hususları, Allah Teâlâ'nın celâline yakışır şekilde ispat eder ve Allah Teâlâ'dan noksanlıkları nefyederse, o kimse hidayet yoluna girmiş olur.

وقوله تعالى: (يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا) أي: يذهب ظلام هذا بضياء هذا، وضياء هذا بظلام هذا، وكل منهما يطلب الآخر طلبًا حثيثًا، أي: سريعًا لا يتأخر عنه، بل إذا ذهب هذا جاء هذا، وإذا جاء هذا ذهب هذا، كما قال تعالى: {وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ * وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ * وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ * لا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} [يس: ٣٧ - ٤٠] فقوله: {وَلا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ} أي: لا يفوته بوقت يتأخر عنه، بل هو في أثره لا واسطة بينهما؛ ولهذا قال: (يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ) -منهم من نصب، ومنهم من رفع، وكلاهما قريب المعنى، أي: الجميع تحت قهره وتسخيره ومشيئته؛ ولهذا قال منَبِّها: (أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالأمْرُ)؟ أي: له الملك والتصرف، (تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ) كما قال [تعالى] {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا [وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا]} [الفرقان: ٦١].

Allah Teâlâ'nın: (يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا) “O, geceyi gündüze bürür; o da onu aceleyle kovalar durur” buyruğu; yani bunun karanlığını şunun aydınlığıyla, şunun aydınlığını da bunun karanlığıyla giderir demektir. İkisinden her biri diğerini hızlıca, yani gecikmeksizin peşinden kovalar; bilakis biri gidince diğeri gelir, diğeri gelince öbürü gider; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ * وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ * وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ * لا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz de hemen karanlıkta kalıverirler. Güneş de kendisi için belirlenmiş bir karargâha doğru akıp gitmektedir. İşte bu, Azîz ve Alîm olan [Allah'ın] takdiridir. Ay için de birtakım konaklar tayin ettik; nihayet o, eski kuru hurma dalı gibi geri döner. Ne güneşin aya yetişmesi yaraşır ne de gece gündüzün önüne geçebilir. Hepsi bir yörüngede yüzmektedir” [Yâsîn: 37-40]. O'nun: {وَلا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ} “Ne de gece gündüzün önüne geçebilir” buyruğu, yani aralarında gecikeceği bir vakit bırakmaksızın onun peşi sıra gelir, aralarında hiçbir aralık yoktur demektir. İşte bu sebeple: (يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ) “O da onu aceleyle kovalar durur. Güneşi, ayı ve yıldızları da O'nun emrine boyun eğmiş olarak [yarattı]” buyurmuştur. Bazıları mensûb (üstünlü) okumuş, bazıları da merfû (ötreli) okumuştur; her ikisinin de anlamı yakındır; yani hepsi O'nun kahredici gücü, boyun eğdirmesi ve dilemesi altındadır. Bu yüzden uyararak şöyle buyurmuştur: (أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالأمْرُ) “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir”? Yani mülk ve tasarruf yalnız O'nundur. (تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ) “Âlemlerin Rabbi olan Allah yücelerden yücedir”; nitekim Allah [Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا [وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا]} “Gökte burçlar kılan, [orada bir kandil ve aydınlatıcı bir ay var eden Allah] yücelerden yücedir” [Furkân: 61].

وقال ابن جرير: حدثني المثنى، حدثنا إسحاق، حدثنا هشام أبو عبد الرحمن، حدثنا بَقِيِّة بن الوليد، حدثنا عبد الغفار بن عبد العزيز الأنصاري، عن عبد العزيز الشامي، عن أبيه -وكانت له صحبة -قال: قال رسول الله ﷺ: "من لم يحمد الله على ما عمل من عمل صالح، وحمد نفسه، فقد كفر وحبط عمله. ومن زعم أن الله جعل للعباد من الأمر شيئا، فقد كفر بما أنزل الله على أنبيائه؛ لقوله: (أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالأمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ)

İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana el-Müsennâ anlattı, bize İshâk anlattı, bize Hişâm Ebû Abdirrahmân anlattı, bize Bakiyye b. el-Velîd anlattı, bize Abdülgaffâr b. Abdilazîz el-Ensârî, Abdülazîz eş-Şâmî'den, o da -sahâbî olan- babasından nakletti ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: “Kim işlediği salih amelden dolayı Allah'a hamdetmeyip kendi nefsini överek hamdederse kâfir olur ve ameli boşa gider. Kim de Allah'ın kullara emir ve iradeden bir şey bıraktığını iddia ederse, Allah'ın peygamberlerine indirdiklerini inkâr etmiş olur; zira Allah Teâlâ: (أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالأمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ) «Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir. Âlemlerin Rabbi olan Allah yücelerden yücedir» buyurmuştur.”

وفي الدعاء المأثور، عن أبي الدرداء -وروي مرفوعا -: "اللهم لك الملك كله، ولك الحمد كله، وإليك يرجع الأمر كله، أسألك من الخير كله، وأعوذ بك من الشر كله"

Ebû'd-Derdâ'dan rivayet edilen me'sûr bir duada -ve merfû olarak da rivayet edilmiştir- şöyle denilmiştir: “Allah'ım! Bütün mülk senindir, bütün hamd sanadır ve bütün işler sana döndürülür. Senden bütün hayırları ister, bütün şerlerden de sana sığınırım.”

{ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٥٥) وَلا تُفْسِدُوا فِي الأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦)}

{ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٥٥) وَلا تُفْسِدُوا فِي الأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦)} “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez. Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın; O'na korku ve ümitle dua edin. Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere pek yakındır.”

أرشد [سبحانه و] تعالى عباده إلى دعائه، الذي هو صلاحهم في دنياهم وأخراهم، فقال تعالى:

[Sübhânehu ve] Teâlâ, kullarını dünya ve ahiretleri için salah vesilesi olan Kendisine dua etmeye yönlendirerek şöyle buyurmuştur:

(ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً) [قيل] معناه: تذللا واستكانة، و (خُفْيَة) كما قال: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ [تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ] } [الأعراف: ٢٠٥] وفي الصحيحين، عن أبي موسى الأشعري [﵁] قال: رفع الناس أصواتهم بالدعاء، فقال رسول الله ﷺ: "أيها الناس، ارْبَعُوا على أنفسكم؛ فإنكم لا تدعون أصمَّ ولا غائبًا، إن الذي تدعونه سميع قريب" الحديث.

(ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً) “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin”. [Denildi ki:] Bunun anlamı: Boyun bükerek ve tevazu göstererek; (وَخُفْيَةً) “gizlice” ise nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ [تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ] } “Rabbini içinden, [yalvararak, korkarak ve yüksek olmayan bir sesle sabah akşam an ve gafillerden olma]” [A'râf: 205] buyurduğu gibidir. Sahîhayn'da Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: İnsanlar dua ederken seslerini yükselttiler. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ: “Ey insanlar! Kendinize acıyın [sesinizi yükseltmeyin]; zira siz ne bir sağıra dua ediyorsunuz ne de bir gaibe. Dua ettiğiniz zat hakkıyla işitendir, pek yakındır” buyurdu.

وقال ابن جُرَيْج، عن عطاء الخراساني، عن ابن عباس في قوله: (تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً) قال: السر.

İbn Cüreyc, Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan: (تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً) “Yalvara yakara ve gizlice” buyruğu hakkında: «Gizlice demektir» dediğini nakletmiştir.

وقال ابن جرير: (تَضَرُّعًا) تذللا واستكانة لطاعته. (وَخُفْيَة) يقول: بخشوع قلوبكم، وصحة اليقين بوحدانيته وربوبيته فيما بينكم وبينه، لا جهارا ومراءاة.

İbn Cerîr şöyle demiştir: (تَضَرُّعًا) O'nun itaatine boyun eğerek ve tezellül içinde; (وَخُفْيَة) kalplerinizin huşûu ile ve aranızdaki O'nun birliğine ve Rabliğine olan sıhhatli yakîn ile, açıktan ve gösteriş yaparak değil, gizlice demektir.

وقال عبد الله بن المبارك، عن المبارك بن فضالة، عن الحسن قال: إنْ كانَ الرجل لقد جمع القرآن، وما يشعر به الناس. وإن كان الرجل لقد فقُه الفقه الكثير، وما يشعر به الناس. وإن كان الرجل ليصلي الصلاة الطويلة في بيته وعنده الزُّوَّر وما يشعرون به. ولقد أدركنا أقوامًا ما كان على الأرض من عمل يقدرون أن يعملوه في السر، فيكون علانية أبدا. ولقد كان المسلمون يجتهدون في الدعاء، وما يُسمع لهم صوت، إن كان إلا همسا بينهم وبين ربهم، وذلك أن الله تعالى يقول: (ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً [إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ]) وذلك أن الله ذكر عبدًا صالحا رَضِي فعله فقال: {إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِدَاءً خَفِيًّا} [مريم: ٣]

Abdullah b. el-Mübârek, Mübârek b. Fedâle'den, o da Hasan'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Kişi Kur'an'ı bütünüyle ezberlerdi de insanların bundan haberi olmazdı. Kişi pek çok fıkıh ilmi elde ederdi de insanların bundan haberi olmazdı. Kişi evinde uzun bir namaz kılardı da yanında ziyaretçiler olduğu halde onlar bunu fark etmezlerdi. Biz öyle topluluklara yetiştik ki, yeryüzünde gizlice yapmaya güç yetirebildikleri hiçbir ameli asla açıktan yapmazlardı. Müslümanlar duada alabildiğine gayret gösterirlerdi de sesleri işitilmezdi; bu ancak kendileri ile Rableri arasında bir fısıltıdan ibaretti. Çünkü Allah Teâlâ: (ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً [إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ]) “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. [Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez]” buyurmaktadır. Zira Allah, amelinden razı olduğu salih bir kulunu zikrederek: {إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِدَاءً خَفِيًّا} “Hani o, Rabbine gizlice niyaz etmişti” [Meryem: 3] buyurmuştur.

وقال ابن جُرَيْج: يكره رفع الصوت والنداء والصياحُ في الدعاء، ويؤمر بالتضرع والاستكانة، ثم روي عن عطاء الخراساني، عن ابن عباس في قوله: (إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ) في الدعاء ولا في غيره.

İbn Cüreyc şöyle demiştir: Duada sesi yükseltmek, haykırmak ve bağırmak mekruhtur; yalvarıp yakarma ve tezellül içinde bulunmak emredilmiştir. Sonra Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Allah Teâlâ'nın: (إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ) “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” buyruğu hakkında; gerek duada gerekse başka hususlarda [haddi aşanları sevmez] demiştir.

وقال أبو مِجْلِز: (إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ) لا يسأل منازل الأنبياء.

Ebû Miclez: (إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ) “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” buyruğu hakkında: «Peygamberlerin makamları istenmez» demiştir.

وقال الإمام أحمد بن حنبل، ﵀: حدثنا عبد الرحمن بن مَهْدِي، حدثنا شعبة، عن زياد بن مِخْراق، سمعت أبا نعامة عن مولى لسعد؛ أن سعدًا سمع ابنا له يدعو وهو يقول: اللهم، إني أسألك الجنة ونعيمها وإستبرقها ونحوا من هذا، وأعوذ بك من النار وسلاسلها وأغلالها. فقال: لقد سألت الله خيرًا كثيرًا، وتعوذت بالله من شر كثير، وإني سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إنه سيكون قوم يعتدون في الدعاء". وقرأ هذه الآية: (ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً [إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ])

İmâm Ahmed b. Hanbel -rahimehullâh- şöyle demiştir: Bize Abdurrahman b. Mehdî rivayet etti, bize Şu'be, Ziyâd b. Mihrâk'tan rivayet etti; [o şöyle demiştir]: Ebû Naâme'den işittim, o da Sa'd'ın bir azatlısından nakletti ki Sa'd, oğlunun şöyle dua ettiğini işitmişti: "Allah'ım! Şüphesiz ben Senden cenneti, onun nimetlerini, ince ipeğini ve benzeri şeyleri dilerim; cehennemden, onun zincirlerinden ve bukağılarından da Sana sığınırım." Bunun üzerine [Sa'd] şöyle dedi: "Gerçekten sen Allah'tan çok hayır diledin ve çok şerden de Allah'a sığındın. Şüphesiz ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Şüphesiz duada haddi aşacak bir topluluk ortaya çıkacaktır.»" Ve şu ayeti okudu: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً [إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ] } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. [Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez.]”

وإن بحسبك أن تقول: "اللهم إني أسألك الجنة وما قرب إليها من قول أو عمل، وأعوذ بك من النار وما قرب إليها من قول أو عمل"

Sana şöyle demen yeterlidir: "Allah'ım! Senden cenneti ve ona yaklaştıracak her türlü söz ve ameli dilerim; cehennemden ve ona yaklaştıracak her türlü söz ve amelden de sana sığınırım."

ورواه أبو داود، من حديث شعبة، عن زياد بن مخراق، عن أبي نَعَامة، عن ابن لسعد، عن سعد، فذكره والله أعلم.

Bunu Ebû Dâvûd, Şu'be hadisinden, o Ziyâd b. Mihrâk'tan, o Ebû Naâme'den, o Sa'd'ın bir oğlundan, o da Sa'd'dan rivayet etmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقال الإمام أحمد: حدثنا عفَّان، حدثنا حَمَّاد بن سلمة، أخبرنا الجريري، عن أبي نَعَامة: أن عبد الله بن مغفل سمع ابنه يقول: اللهم، إني أسألك القصر الأبيض عن يمين الجنة إذا دخلتها. فقال: يا بني، سل الله الجنة، وعذ به من النار؛ فإني سمعت رسول الله ﷺ يقول: "يكون قوم يعتدون في الدعاء والطَّهُور".

İmam Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Hammâd b. Seleme anlattı, bize el-Cüreyrî, Ebû Naâme'den haber verdi ki: Abdullah b. Muğaffel oğlunun: «Allah'ım! [Cennete] girdiğimde senden cennetin sağ tarafındaki beyaz köşkü isterim» dediğini işitti. Bunun üzerine şöyle dedi: «Yavrucuğum! Allah'tan cenneti iste ve cehennemden O'na sığın; zira ben Resûlullah'ın ﷺ: "Dua ve temizlikte haddi aşacak bir topluluk gelecektir" buyurduğunu işittim.»

وهكذا رواه ابن ماجه، عن أبي بكر بن أبي شيبة، عن عفان به. وأخرجه أبو داود، عن موسى بن إسماعيل، عن حماد بن سلمة، عن سعيد بن إياس الجريري، عن أبي نَعَامة -واسمه: قيس بن عباية الحنفي البصري -وهو إسناد حسن لا بأس به، والله أعلم.

Bunu aynı şekilde İbn Mâce, Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den, o da Affân'dan bu isnadla rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd da Mûsâ b. İsmâîl'den, o Hammâd b. Seleme'den, o Saîd b. İyâs el-Cüreyrî'den, o Ebû Naâme'den -ki adı Kays b. Ubâye el-Hanefî el-Basrî'dir- tahric etmiştir; bu isnad hasendir, bir sakıncası yoktur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقوله تعالى: (وَلا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِهَا) ينهى تعالى عن الإفساد في الأرض، وما أضره بعد الإصلاح! فإنه إذا كانت الأمور ماشية على السداد، ثم وقع الإفساد بعد ذلك، كان أضر ما يكون على العباد. فنهى [الله] تعالى عن ذلك، وأمر بعبادته ودعائه والتضرع إليه والتذلل لديه، فقال: (وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا) أي: خوفا مما عنده من وبيل العقاب، وطمعًا فيما عنده من جزيل الثواب.

Allah Teâlâ'nın: (وَلا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِهَا) “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” buyruğunda Teâlâ yeryüzünde bozgunculuk yapmayı yasaklamaktadır. Düzeltildikten sonra [yapılan] bozgunculuk ne kadar da zararlıdır! Çünkü işler doğruluk ve dürüstlük üzere giderken arkasından bozgunculuk vuku bulursa, bu kullar için en zararlı durum olur. İşte [Allah] Teâlâ bunu yasaklamış, Kendisine ibadet edilmesini, dua edilmesini, Kendisine yalvarılıp yakarılmasını ve huzurunda tezellül gösterilmesini emrederek şöyle buyurmuştur: (وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا) “O'na korkarak ve umarak dua edin.” Yani: O'nun katındaki çetin azaptan korkarak ve O'nun katındaki bol sevabı umarak.

ثم قال: (إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ) أي: إن رحمته مُرْصَدة للمحسنين، الذين يتبعون أوامره ويتركون زواجره، كما قال تعالى: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ [وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِّيَّ]} [الأعراف: ١٥٦، ١٥٧].

Sonra: (إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ) “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere pek yakındır” buyurdu. Yani: O'nun rahmeti, emirlerine uyan ve yasaklarını terk eden muhsinler için hazırlanmıştır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ [وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِّيَّ]} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu sakınanlara, [zekâtı verenlere ve ayetlerimize inananlara yazacağım. Onlar ki, yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları o elçiye, o ümmî Peygamber'e uyarlar]” [el-A'râf: 156-157].

وقال: (قَرِيبٌ) ولم يقل: "قريبة"؛ لأنه ضمن الرحمة معنى الثواب، أو لأنها مضافة إلى الله، فلهذا قال: قريب من المحسنين.

(قَرِيبٌ) dedi ve "karîbetün / قريبة" demedi; çünkü rahmet kelimesine sevap manasını tazmin etmiştir yahut rahmet Allah'a izafe edildiği için böylece "muhsinlere yakındır" demiştir.

وقال مطر الوراق: تَنَجَّزوا موعود الله بطاعته، فإنه قضى أن رحمته قريب من المحسنين، رواه ابن أبي حاتم.

Matar el-Varrâk şöyle demiştir: Allah'a itaat ederek O'nun vadini elde etmeye bakın; zira O, rahmetinin iyilik edenlere (muhsinlere) yakın olduğuna hükmetmiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

{وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٥٧)}

{وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٥٧)} “O, rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderendir. Nihayet onlar ağır bulutları yüklenince, onu ölü bir beldeye sevk ederiz; derken oraya suyu indiririz de onunla her türlü ürünü çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkaracağız. Umulur ki ibret alırsınız.”

لما ذكر تعالى أنه خالق السماوات والأرض، وأنه المتصرف الحاكم المدبِّر المسخِّر، وأرشد إلى دعائه؛ لأنه على ما يشاء قادر -نبه تعالى على أنه الرزّاق، وأنه يعيد الموتى يوم القيامة فقال: " وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ نشْرًا " أي: ناشرة بين يدي السحاب الحامل للمطر، ومنهم من قرأ (بُشْرًا) كقوله {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ} [الروم: ٤٦]

Allah Teâlâ gökleri ve yeri yaratan olduğunu, tasarruf sahibi, hükümran, idare eden ve boyun eğdiren olduğunu zikredip dilediğine güç yetirdiği için Kendisine dua edilmesini öğütleyince; rızık veren olduğunu ve kıyamet günü ölüleri dirilteceğini hatırlatarak şöyle buyurdu: " وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ نشْرًا " Yani: Yağmuru taşıyan bulutların önünde [rüzgârları] yayıcı olarak [gönderir]. Onlardan bazıları bu kelimeyi {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ} “Rüzgârları müjdeciler olarak göndermesi de O'nun ayetlerindendir” [er-Rûm: 46] ayetinde olduğu gibi (بُشْرًا) "müjdeci olarak" şeklinde okumuştur.

وقوله: (بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ) أي: بين يدي المطر، كما قال: {وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ} [الشورى: ٢٨] وقال {فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} [الروم: ٥٠]

Ve O'nun: (بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ) “rahmetinin önünde” buyruğu, yani yağmurun önünde demektir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ} “O, insanlar umutlarını kestikten sonra yağmuru indiren ve rahmetini yayandır. O, övgüye layık olan gerçek dosttur” [eş-Şûrâ: 28] ve şöyle buyurmuştur: {فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak; ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor! Şüphesiz O, ölüleri de kesinlikle diriltecektir. O, her şeye hakkıyla güç yetirendir” [er-Rûm: 50].

وقوله: (حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالا) أي: حملت الرياح سحابًا ثقالا أي: من كثرة ما فيها من الماء، تكون ثقيلة قريبة من الأرض مدلهمة، كما قال زيد بن عمرو بن نفيل، ﵀.

(حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالا) “Nihayet onlar ağır bulutları yüklenince” yani rüzgârlar ağır bulutları taşıyınca demektir; yani içindeki suyun çokluğundan dolayı ağırlaşır, yere yakınlaşır ve kararır. Nitekim Zeyd b. Amr b. Nüfeyl radıyallâhu anh şöyle demiştir:

وأسلمتُ وجْهِي لمنْ أسْلَمَتْ … لَهُ المُزْنُ تَحْمل عَذْبا زُلالا

«Ve yüzümü, tatlı ve berrak su taşıyan bulutların teslim olduğu Zât'a teslim ettim.

وأسلَمْتُ وَجْهي لمن أسلَمَتْ … له الأرض تحملُ صَخرًا ثقالا

Yüzümü, ağır kayaları taşıyan yerin teslim olduğu Zât'a teslim ettim.»

وقوله: (سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ) أي: إلى أرض ميتة، مجدبة لا نبات فيها، كما قال تعالى: {وَآيَةٌ لَهُمُ الأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا [وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ] } [يس: ٣٣]؛ ولهذا قال: (فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى) أي: كما أحيينا هذه الأرض بعد موتها، كذلك نحيي الأجساد بعد صيرورتها رَمِيمًا يوم القيامة، ينزل الله، ﷾، ماء من السماء، فتمطر الأرض أربعين يوما، فتنبت منه الأجساد في قبورها كما ينبت الحب في الأرض. وهذا المعنى كثير في القرآن، يضرب الله مثلا للقيامة بإحياء الأرض بعد موتها؛ ولهذا قال: (لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ)

O'nun: (سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ) “onu ölü bir beldeye sevk ederiz” buyruğu, yani ölü, kurak ve üzerinde bitki bulunmayan bir toprağa [sevk ederiz] demektir. Nitekim Allah Teâlâ: {وَآيَةٌ لَهُمُ الأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا [وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ] } “Ölü toprak onlar için bir delildir; biz onu dirilttik [ve ondan taneler çıkardık da ondan yerler]” [Yâsîn: 33] buyurmuştur. Bundan dolayı: (فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى) “derken oraya suyu indiririz de onunla her türlü ürünü çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkaracağız” buyurmuştur. Yani: Biz bu toprağı ölümünden sonra nasıl dirilttiysek, kıyamet gününde de bedenleri çürüyüp ufalandıktan sonra öylece diriltiriz; Allah azze ve celle gökten bir su indirir, yeryüzü kırk gün yağmur alır ve tohumun toprakta bitmesi gibi bedenler kabirlerinde ondan biter. Bu anlam Kur'an'da pek çoktur; Allah, ölümünden sonra yerin diriltilmesini kıyamet için misal getirir. Bundan dolayı: (لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ) “Umulur ki ibret alırsınız” buyurmuştur.

{وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ (٥٨)}

{وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ (٥٨)} “Güzel beldenin bitkisi Rabbinin izniyle [güzelce] çıkar. Kötü olandan ise kıt ve faydasız olandan başkası çıkmaz. İşte şükreden bir topluluk için ayetleri böyle türlü türlü açıklarız.”

وقوله: (وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ) أي: والأرض الطيبة يخرج نباتها سريعًا حسنا، كما قال: {فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا} [آل عمران: ٣٧]

O'nun: (وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ) “Güzel beldenin bitkisi Rabbinin izniyle [güzelce] çıkar” buyruğu, yani iyi ve verimli toprağın bitkisi hızlı ve güzel çıkar demektir; nitekim şöyle buyurmuştur: {فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا} “Rabbi onu güzel bir kabul ile kabul etti ve onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi” [Âl-i İmrân: 37].

(وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلا نَكِدًا) قال مجاهد وغيره: كالسباخ ونحوها.

(وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلا نَكِدًا) “Kötü olandan ise kıt ve faydasız olandan başkası çıkmaz” ayeti hakkında Mücâhid ve başkaları: Çorak topraklar ve benzerleri gibi, demişlerdir.

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في الآية: هذا مثل ضربه الله للمؤمن والكافر.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan [bu] ayet hakkında [şöyle rivayet etti]: Bu, Allah'ın mümin ve kâfir için verdiği bir misaldir.

وقال البخاري: حدثنا محمد بن العلاء، حدثنا حماد بن أسامة عن بُرَيد بن عبد الله، عن أبي بردة، عن أبي موسى، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "مثل ما بعثني الله به من الهدى والعلم، كمثل الغيث الكثير أصاب أرضًا، فكانت منها نقية قبلت الماء، فأنبتت الكلأ والعشب الكثير. وكانت منها أجادب أمسكت الماء، فنفع الله بها الناس، فشربوا وسقوا وزرعوا. وأصاب منها طائفة أخرى، إنما هي قيعان لا تمسك ماء ولا تنبت فذلك مثل من فَقُه في دين الله ونفعه ما بعثني الله به، فَعَلم وَعَلَّم، ومثل من لم يرفع بذلك رأسا. ولم يَقْبَل هُدَى الله الذي أُرْسِلْتُ به".

Buhârî dedi ki: Bize Muhammed b. el-Alâ anlattı, bize Hammâd b. Üsâme Büreyd b. Abdullah'tan, o Ebû Bürde'den, o Ebû Mûsâ'dan radıyallâhu anh anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: "Allah'ın benimle gönderdiği hidayet ve ilmin misali, bir toprağa düşen bol yağmurun misali gibidir. O toprağın bir kısmı temiz ve verimliydi; suyu kabul etti, bolca ot ve çayır bitirdi. Bir kısmı da çoraktı, suyu tuttu; Allah onunla insanları faydalandırdı da içtiler, suladılar ve ekin ektiler. O yağmur toprağın bir başka kısmına daha isabet etti ki, orası sadece düzlüklerdir; ne suyu tutar ne de ot bitirir. İşte bu, Allah'ın dininde fakih olan (derin anlayış kazanan), Allah'ın benimle gönderdiği şeyden yararlanan, öğrenip öğreten kimse ile buna başını bile kaldırmayan ve kendisiyle gönderildiğim Allah'ın hidayetini kabul etmeyen kimsenin misalidir."

رواه مسلم والنسائي من طرق، عن أبي أسامة حماد بن أسامة، به

Bunu Müslim ve Nesâî farklı yollardan Ebû Üsâme Hammâd b. Üsâme'den rivayet etmişlerdir.

{لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٥٩) قَالَ الْمَلأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٦٠) قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٦١) أُبَلِّغُكُمْ رِسَالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ (٦٢)}

{لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٥٩) قَالَ الْمَلأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٦٠) قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٦١) أُبَلِّغُكُمْ رِسَالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ (٦٢)} “Andolsun biz Nûh'u kavmine gönderdik; 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Doğrusu ben sizin üzerinize gelecek büyük bir günün azabından korkuyorum' dedi. Kavminden ileri gelenler dediler ki: 'Biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz.' [Nûh] dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir sapıklık yoktur; aksine ben Âlemlerin Rabbi tarafından [gönderilmiş] bir elçiyim. Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyorum, size öğüt veriyorum ve Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum.'”

لما ذكر تعالى قصة آدم في أول السورة، وما يتعلق بذلك وما يتصل به، وفرغ منه، شرع تعالى في ذكر قصص الأنبياء، ﵈، الأول فالأولَ، فابتدأ بذكر نوح، ﵇، فإنه أول رسول إلى أهل الأرض بعد آدم، ﵇، وهو: نوح بن لامك بن متوشلح بن خَنُوخ -وهو إدريس [النبي] ﵇ -فيما، يزعمون، وهو أول من خط بالقلم -ابن برد بن مهليل بن قنين بن يانش بن شيث بن آدم، عليه السلام.

Allah Teâlâ surenin başında Âdem kıssasını, buna taalluk eden ve bununla irtibatlı olan hususları zikredip bunu bitirince; peygamberlerin aleyhimüsselâm kıssalarını sırasıyla anlatmaya başladı ve Âdem'den aleyhisselâm sonra yeryüzü halkına gönderilen ilk resul olan Nûh'u aleyhisselâm zikretmekle başladı. O: Nûh b. Lâmek b. Metûşelah b. Henûh'tur -ki onların iddiasına göre o, [Nebi] İdrîs'tir aleyhisselâm ve kalemle ilk yazı yazan kimsedir- b. Yerd b. Mehleyl b. Kaynen b. Yâniş b. Şît b. Âdem'dir aleyhisselâm.

هكذا نسبه [محمد] بن إسحاق وغير واحد من أئمة النسب، قال محمد بن إسحاق: ولم يلق نبي من قومه من الأذى مثل نوح إلا نبي قتل.

[Muhammed] b. İshâk ve nesep âlimlerinden birden fazla kimse onun nesebini böyle saymıştır. Muhammed b. İshâk dedi ki: Öldürülen peygamber müstesna hiçbir peygamber kavminden Nûh'un gördüğü eziyet gibi bir eziyet görmemiştir.

وقال يزيد الرقاشي: إنما سمّي نوحًا لكثرة ما ناح على نفسه.

Yezîd er-Rakkâşî dedi ki: Nefsi için çok ağlayıp inlediğinden (nâha) dolayı ona Nûh adı verilmiştir.

وقد كان بين آدم إلى زمن نوح، ﵉، عشرة قرون، كلهم على الإسلام [قاله عبد الله ابن عباس]

Âdem ile Nûh aleyhimesselâm zamanı arasında hepsi İslâm üzere olan on asır vardı [Bunu Abdullah b. Abbâs söylemiştir].

قال عبد الله بن عباس وغير واحد من علماء التفسير: وكان أول ما عبدت الأصنام، أن قومًا صالحين ماتوا، فبنى قومهم عليهم مساجدَ وصوروا صور أولئك فيها، ليتذكروا حالهم وعبادتهم، فيتشبهوا بهم. فلما طال الزمان، جعلوا تلك الصور أجسادًا على تلك الصور. فلما تمادى الزمان عبدوا تلك الأصنام وسموها بأسماء أولئك الصالحين "ودًا وسواعًا ويَغُوث وَيَعُوق ونسرًا". فلما تفاقم الأمر بعث الله، ﷾ -وله الحمد والمنة -رسوله نوحا يأمرهم بعبادة الله وحده لا شريك

Abdullah b. Abbâs ve tefsir âlimlerinden pek çok kişi şöyle demiştir: Putlara ilk tapılma hadisesi şöyle oldu: Salih bir topluluk vefat etti. Bunun üzerine kavimleri onların kabirleri üzerine mescitler inşa edip, onların durumlarını ve ibadetlerini hatırlayarak kendilerine benzesinler diye oralara onların resimlerini yaptılar. Aradan uzun bir zaman geçince o resimleri bu suretler üzere heykellere dönüştürdüler. Zaman daha da uzayınca bu putlara taptılar ve onlara o salih kimselerin isimleri olan "Vedd, Süvâ‘, Yegûs, Ye‘ûk ve Nesr" adlarını verdiler. Durum vahimleşince, -hamd ve minnet O'na mahsustur- Allah azze ve celle, hiçbir ortağı olmaksızın sadece Allah'a kulluk etmelerini emretmesi için elçisi Nûh'u gönderdi.

له، فقال: (يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ) أي: من عذاب يوم القيامة إنْ لقيتم الله وأنتم مشركون به (قَالَ الْمَلأ مِنْ قَوْمِهِ) أي: الجمهور والسادة والقادة والكبراء منهم: (إِنَّا لَنَرَاكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ) أي: في دعوتك إيانا إلى ترك عبادة هذه الأصنام التي وجدنا عليها آباءنا. وهكذا حال الفجار إنما يرون الأبرار في ضلالة، كما قال تعالى: {وَإِذَا رَأَوْهُمْ قَالُوا إِنَّ هَؤُلاءِ لَضَالُّونَ} [المطففين: ٣٢]، {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هَذَا إِفْكٌ قَدِيمٌ} [الأحقاف: ١١] إلى غير ذلك من الآيات.

Allah'a ibadete davet etmesi için elçisi Nûh'u gönderdi; o da şöyle dedi: (يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ) “Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Doğrusu ben sizin üzerinize gelecek büyük bir günün azabından korkuyorum.” Yani: Şayet Allah'a ortak koşarak O'na kavuşursanız kıyamet gününün azabından [korkuyorum]. (قَالَ الْمَلأ مِنْ قَوْمِهِ) Yani: Onların ileri gelenleri, efendileri, liderleri ve büyükleri: (إِنَّا لَنَرَاكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ) “Biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz” [dediler]. Yani: Bizi atalarımızı üzerinde bulduğumuz bu putlara tapmayı bırakmaya çağırmanda [sapıklık görüyoruz dediler]. Fâcirlerin durumu hep böyledir; onlar iyileri daima sapıklık içinde görürler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا رَأَوْهُمْ قَالُوا إِنَّ هَؤُلاءِ لَضَالُّونَ} “Onları gördüklerinde: 'Şüphesiz bunlar sapıtmış kimselerdir' derlerdi” [el-Mutaffifîn: 32], {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هَذَا إِفْكٌ قَدِيمٌ} “İnkâr edenler, inananlar hakkında dediler ki: 'Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, onlar ona ulaşmakta bizi geçemezlerdi.' Onlar bununla doğru yola girmeyince de: 'Bu, eski bir yalandır' diyeceklerdir” [el-Ahkâf: 11] ve buna benzer diğer ayetler.

(قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ) أي: ما أنا ضال، ولكن أنا رسول من رب كل شيء ومليكه، (أُبَلِّغُكُمْ رِسَالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ) وهذا شأن الرسول، أن يكون بليغا فصيحا ناصحا بالله، لا يدركهم أحد من خلق الله في هذه الصفات، كما جاء في صحيح مسلم: أن رسول الله ﷺ قال لأصحابه يوم عرفة، وهم أوفر ما كانوا وأكثر جمعا: "أيها الناس، إنكم مسئولون عني، فما أنتم قائلون؟ " قالوا: نشهد أنك بلغت وأديت ونصحت، فجعل يرفع إصبعه إلى السماء وينكتُها عليهم ويقول: "اللهم اشهد، اللهم اشهد"

(قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ) “[Nûh] dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir sapıklık yoktur; aksine ben Âlemlerin Rabbi tarafından [gönderilmiş] bir elçiyim.'” Yani: Ben sapık değilim; fakat ben her şeyin Rabbi ve Mâliki olan Zât'ın elçisiyim. (أُبَلِّغُكُمْ رِسَالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ) “Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyorum, size öğüt veriyorum ve Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum.” Resulün şanı işte budur: Tebliğ edici, fasih ve Allah adına samimi bir öğütçü olmak. Allah'ın yarattıklarından hiç kimse bu sıfatlarda onlara yetişemez. Nitekim Sahîh-i Müslim'de geçtiği üzere Resûlullah ﷺ Arefe günü ashabına -ki sayıca en çok ve en kalabalık oldukları gündü- şöyle buyurmuştur: "Ey insanlar! Siz benden sorulacaksınız, o halde ne diyeceksiniz?" Onlar: 'Senin tebliğ ettiğine, vazifeni yerine getirdiğine ve samimiyetle nasihat ettiğine şahitlik ederiz' dediler. Bunun üzerine parmağını göğe doğru kaldırıp sonra onların üzerine çevirerek: "Allah'ım şahit ol! Allah'ım şahit ol!" buyurmaya başladı.

{أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٦٣) فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ (٦٤)}

{أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٦٣) فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ (٦٤)} “Sizi uyarması, sakınmanız ve böylece merhamete nail olmanız için aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir zikir (öğüt) gelmesine şaştınız mı? Derken onu yalanladılar; biz de onu ve gemide onunla beraber olanları kurtardık, ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Çünkü onlar kör bir kavim idiler.”

يقول تعالى إخبارًا عن نوح [﵇] أنه قال لقومه: (أَوَعَجِبْتُمْ [أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ]) أي لا تعجبوا من هذا، فإن هذا ليس بعجَب أن يوحي الله إلى رجل منكم، رحمة بكم ولطفا وإحسانا إليكم، لإنذركم ولتتقوا نقمة الله ولا تشركوا به، (وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ)

Allah Teâlâ Nûh'tan [aleyhisselâm] haber vererek onun kavmine şöyle dediğini bildirmektedir: (أَوَعَجِبْتُمْ [أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ]) “[Sizi uyarması, sakınmanız ve böylece merhamete nail olmanız için aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir zikir (öğüt) gelmesine] şaştınız mı?” Yani: Buna şaşmayın; zira Allah'ın size acıması, lütfetmesi ve ihsanda bulunması sebebiyle sizi uyarmam, sizin de Allah'ın azabından sakınıp O'na ortak koşmamanız ve (وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ) “böylece merhamete nail olmanız” için aranızdan bir adama vahyetmesi şaşılacak bir şey değildir.

قال الله تعالى: (فَكَذَّبُوهُ) أي: فتمادوا على تكذيبه ومخالفته، وما آمن معه منهم إلا قليل، كما نص عليه تعالى في موضع آخر، (فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ) وهي السفينة، كما قال: {فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَصْحَابَ السَّفِينَةِ} [العنكبوت: ١٥] (وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا) كما قال: {مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصَارًا} [نوح: ٢٥]

Allah Teâlâ buyurdu ki: (فَكَذَّبُوهُ) “Derken onu yalanladılar.” Yani: Onu yalanlamayı ve ona muhalefet etmeyi sürdürdüler; Allah Teâlâ'nın başka bir yerde açıkça belirttiği gibi içlerinden pek azı müstesna ona inanmadılar. (فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ) “Biz de onu ve gemide onunla beraber olanları kurtardık.” el-Fülk, gemi demektir. Nitekim: {فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَصْحَابَ السَّفِينَةِ} “Böylece onu ve gemi halkını kurtardık” [el-Ankebût: 15] buyurmuştur. (وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا) “Ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk.” Nitekim: {مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصَارًا} “Günahları yüzünden suda boğuldular, ardından da ateşe sokuldular; kendilerine Allah'tan başka hiçbir yardımcı bulamadılar” [Nûh: 25] buyurmuştur.

وقوله: (إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ) أي: عن الحق، لا يبصرونه ولا يهتدون له.

O'nun: (إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ) “Çünkü onlar kör bir kavim idiler” buyruğu, yani hakkı görmeyen ve ona hidayet bulamayan kimselerdi demektir.

فبين تعالى في هذه القصة أنه انتقم لأوليائه من أعدائه، وأنجى رسوله والمؤمنين، وأهلك أعداءهم

Allah Teâlâ bu kıssada, dostlarının intikamını düşmanlarından aldığını, Resûlü'nü ve müminleri kurtardığını ve onların düşmanlarını helak ettiğini beyan buyurmuştur

من الكافرين، كما قال تعالى: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا [وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ * يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ] وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } [غافر: ٥١، ٥٢]

kâfirlerden olan düşmanlarını helak ettiğini açıklamıştır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا [وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ * يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ] وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } “Şüphesiz biz peygamberlerimize [ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin dikileceği günde yardım ederiz. O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez; lanet de onlaradır], kötü yurt da onlaradır” [Gâfir: 51-52].

وهذه سنة الله في عباده في الدنيا والآخرة، أن العاقبة للمتقين والظفر والغلب لهم، كما أهلك قوم نوح [عليه االسلام] بالغرق ونجى نوحا وأصحابه المؤمنين.

Allah'ın kulları hakkındaki dünyadaki ve ahiretteki sünneti şudur: Akıbet takva sahiplerinindir; zafer ve üstünlük onlarındır. Nitekim Nûh [aleyhisselâm] kavmini suda boğarak helak etmiş, Nûh'u ve onunla birlikte olan mümin ashabını kurtarmıştır.

قال مالك، عن زيد بن أسلم: كان قوم نوح قد ضاق بهم السهل والجبل.

Mâlik, Zeyd b. Eslem'den şöyle dediğini nakletti: Nûh kavmine ovalar ve dağlar dar gelmişti.

وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: ما عذب الله قوم نوح [﵇] إلا والأرض ملأى بهم، وليس بقعة من الأرض إلا ولها مالك وحائز.

Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem dedi ki: Allah Nûh [aleyhisselâm] kavmine ancak yeryüzü onlarla dopdoluyken ve yeryüzünde bir sahibi ve zilyedi bulunmayan tek bir karış toprak dahi yokken azap etmiştir.

وقال ابن وَهْب: بلغني عن ابن عباس: أنه نجا مع نوح [﵇] في السفينة ثمانون رجلا أحدهم "جُرْهم"، وكان لسانه عربيا.

İbn Vehb dedi ki: İbn Abbâs'tan bana ulaştığına göre: Nûh [aleyhisselâm] ile birlikte gemide seksen adam kurtulmuştur; onlardan biri "Cürhüm" idi ve dili Arapça idi.

رواهن ابن أبي حاتم. وقد روي هذا الأثر الأخير من وجه آخر متصلا عن ابن عباس، ﵄.

Bunları İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir. Bu son rivayet başka bir vecihten İbn Abbâs'a radıyallâhu anhümâ muttasıl olarak da rivayet edilmiştir.

{وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٦٥) قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي سَفَاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٦٦) قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفَاهَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٦٧)}

{وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٦٥) قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي سَفَاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٦٦) قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفَاهَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٦٧)} “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmayacak mısınız?' Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Biz seni bir beyinsizlik içinde görüyoruz ve seni kesinlikle yalancılardan sanıyoruz.' [Hûd] dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir beyinsizlik yoktur; aksine ben Âlemlerin Rabbi tarafından [gönderilmiş] bir elçiyim.'”

يقول تعالى: وكما أرسلنا إلى قوم نوح نوحًا، كذلك أرسلنا إلى عاد أخاهم هودًا.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Tıpkı Nûh kavmine Nûh'u gönderdiğimiz gibi, Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u gönderdik.

قال محمد بن إسحاق: هم [من] ولد عاد بن إرم بن عوص بن سام بن نوح.

Muhammed b. İshâk dedi ki: Onlar Âd b. İrem b. Avs b. Sâm b. Nûh'un evlatlarındandır.

قلت: وهؤلاء هم عاد الأولى، الذين ذكرهم الله [تعالى] وهم أولاد عاد بن إرم الذين كانوا يأوون إلى العَمَد في البر، كما قال تعالى: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ * إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ * الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلادِ} [الفجر: ٦ - ٨] وذلك لشدة بأسهم وقوتهم، كما قال تعالى: {فَأَمَّا عَادٌ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَقَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ} [فصلت: ١٥].

Derim ki: İşte bunlar Allah'ın [Teâlâ] zikrettiği birinci Âd kavmidir. Onlar, çölde direkler/çadırlar üzerinde barınan Âd b. İrem'in evlatlarıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ * إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ * الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلادِ} “Görmedin mi Rabbin ne yaptı Âd'a? Sütunlar sahibi İrem'e? Ki beldeler arasında onun bir benzeri yaratılmamıştı” [el-Fecr: 6-8]. Bu da onların çetin güç ve kuvvetlerinden dolayıdır. Nitekim Allah Teâlâ: {فَأَمَّا عَادٌ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَقَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ} “Âd kavmine gelince, yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve: 'Bizden daha kuvvetli kim var?' dediler. Kendilerini yaratan Allah'ın onlardan daha kuvvetli olduğunu görmediler mi? Onlar ayetlerimizi inkâr ediyorlardı” [Fussilet: 15] buyurmuştur.

وقد كانت مساكنهم باليمن بالأحقاف، وهي جبال الرمل.

Onların yurtları Yemen'de, Ahkâf bölgesinde bulunuyordu; Ahkâf ise kum dağları/kum tepeleri demektir.

قال محمد بن إسحاق، عن محمد بن عبد الله بن أبي سعيد الخزاعي، عن أبي الطفيل عامر بن واثلة، سمعت علي بن أبي طالب [﵁] يقول لرجل من حضرموت: هل رأيت كثيبا أحمر تخالطه مَدَرَة حمراء ذا أرَاكٍ وسدْر كثير بناحية كذا وكذا من أرض حضرموت، هل رأيته؟ قال: نعم يا أمير المؤمنين. والله إنك لتنعته نعتَ رجل قد رآه. قال: لا ولكني قد حدِّثتُ عنه. فقال الحضرمي: وما شأنه يا أمير المؤمنين؟ قال: فيه قبرُ هود، ﵇.

Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Abdullah b. Ebî Saîd el-Huzâî'den, o Ebü't-Tufeyl Âmir b. Vâsile'den rivayet etti: Ali b. Ebî Tâlib'i [radıyallâhu anh] Hadramutlu bir adama şöyle derken işittim: «Hadramut topraklarının falan ve filan tarafında, içinde bolca erâk ve sidr ağacı bulunan, kırmızı toprakla karışık kızıl bir kum tepesi gördün mü, onu gördün mü?» Adam: «Evet, ey Müminlerin Emiri! Vallahi sen orayı bizzat görmüş bir adam gibi tarif ediyorsun» dedi. Ali: «Hayır [ben görmedim], fakat bana orası anlatıldı» dedi. Hadramutlu: «Peki oranın durumu nedir ey Müminlerin Emiri?» diye sorunca, Ali: «Orada Hûd'un aleyhisselâm kabri vardır» dedi.

رواه ابن جرير وهذا فيه فائدة أن مساكنهم كانت باليمن، وأن هودا، ﵇، دفن هناك، وقد كان من أشرف قومه نسبا؛ لأن الرسل [صلوات الله عليهم] إنما يبعثهم الله من أفضل القبائل وأشرفهم، ولكن كان قومه كما شُدّد خلقهم شُدِّد على قلوبهم، وكانوا من أشد الأمم تكذيبا للحق؛ ولهذا دعاهم هود، ﵇، إلى عبادة الله وحده لا شريك له، وإلى طاعته وتقواه.

Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir. Bu rivayette onların yurtlarının Yemen'de olduğuna ve Hûd'un aleyhisselâm oraya defnedildiğine dair bir fayda vardır. O, kavminin soyca en şereflilerinden biriydi; çünkü resulleri [salavâtullâhi aleyhim] Allah ancak kabilelerin en faziletli ve en şereflilerinden gönderir. Fakat kavmi, cüsseleri katı ve iri kılındığı gibi kalpleri de katılaştırılmış kimselerdi; hakkı en şiddetli şekilde yalanlayan ümmetlerdendi. Bundan dolayı Hûd aleyhisselâm onları tek olan ve ortağı bulunmayan Allah'a ibadete, O'na itaate ve takvaya davet etmiştir.

(قَالَ الْمَلأ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ) -والملأ هم: الجمهور والسادة والقادة منهم -: (إِنَّا لَنَرَاكَ فِي سَفَاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكَاذِبِينَ) أي: في ضلالة حيث دعوتنا إلى ترك عبادة الأصنام، والإقبال إلى عبادة الله وحده [لا شريك له] كما تعجب الملأ من قريش من الدعوة إلى إله واحد (فقالوا) {أَجَعَلَ الآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا [إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ] } [ص: ٥].

(قَالَ الْمَلأ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ) -el-Mele'; onların ileri gelenleri, efendileri ve liderleridir-: (إِنَّا لَنَرَاكَ فِي سَفَاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكَاذِبِينَ) “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Biz seni bir beyinsizlik içinde görüyoruz ve seni kesinlikle yalancılardan sanıyoruz.'” Yani: Bizi putlara tapmayı bırakıp tek olan ve [ortağı bulunmayan] Allah'a ibadete yönelmeye davet etmende bir sapıklık [içinde görüyoruz]. Nitekim Kureyş'in ileri gelenleri de tek bir ilaha davet edilmeye şaşırıp {أَجَعَلَ الآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا [إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ] } “İlahları tek bir ilah mı yaptı? [Doğrusu bu çok şaşılacak bir şeydir!]” [Sâd: 5] (demişlerdi).

(قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفَاهَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ) أي: لست كما تزعمون، بل جئتكم بالحق من الله الذي خلق كل شيء، فهو رب كل شيء ومليكه

(قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفَاهَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ) “[Hûd] dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir beyinsizlik yoktur; aksine ben Âlemlerin Rabbi tarafından [gönderilmiş] bir elçiyim.'” Yani: Ben sizin iddia ettiğiniz gibi değilim; bilakis ben size her şeyi yaratan, her şeyin Rabbi ve Mâliki olan Allah'tan hakkı getirdim.

{أُبَلِّغُكُمْ رِسَالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ نَاصِحٌ أَمِينٌ (٦٨) أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَسْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٦٩)}

{أُبَلِّغُكُمْ رِسَالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ نَاصِحٌ أَمِينٌ (٦٨) أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَسْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٦٩)} “Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyorum ve ben sizin için güvenilir bir öğütçüyüm. Sizi uyarması için aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir zikir (öğüt) gelmesine şaştınız mı? Hatırlayın ki O sizi, Nûh kavminden sonra onların yerine getirdi ve yaratılışta sizi boylu boslu ve güçlü kıldı. O halde Allah'ın nimetlerini hatırlayın ki kurtuluşa eresiniz.”