عن ابن عباس قال: كانت قريش يطوفون بالبيت وهم عراة، يصفرون ويُصفِّقون. فأنزل الله: (قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ) فأمروا بالثياب.
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Kureyşliler Kâbe'yi çıplak olarak tavaf eder, ıslık çalar ve el çırparlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ) “De ki: 'Allah'ın kulları için çıkardığı ziyneti kim haram kıldı?'” ayetini indirdi ve elbise giymekle emrolundular.
{قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ (٣٣)}
{قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ (٣٣)} “De ki: Rabbim ancak açık ve gizli çirkinlikleri, günahı, haksız yere taşkınlığı, hakkında hiçbir delil indirmediği bir şeyi Allah'a ortak koşmanızı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi haram kılmıştır.”
قال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن شَقِيقٍ، عن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "لا أحد أغير من الله، فلذلك حَرَّم الفواحش ما ظَهَر منها وما بَطن، ولا أحد أحب إليه المدح من الله".
İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Ebû Muâviye anlattı, bize el-A'meş, Şakîk'ten, o da Abdullah'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Hiç kimse Allah'tan daha kıskanç (gayur) değildir; bu sebeple çirkinliklerin açığını da gizlisini de haram kılmıştır. Hiç kimseye de övgü, Allah'a olduğu kadar sevimli gelmez.”
أخرجاه في الصحيحين، من حديث سليمان بن مهْران الأعمش، عن شقيق عن أبي وائل، عن عبد الله بن مسعود وتقدم الكلام في سورة الأنعام على ما يتعلق بالفواحش ما ظهر منها وما بطن.
Bu hadisi her iki [imam] Sahîhayn'da Süleymân b. Mihrân el-A'meş'ten, o Şakîk'ten, [o da] Ebû Vâil'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet etmiştir . Çirkinliklerin (fevâhiş) açığı ve gizlisi ile ilgili hususlar daha önce En'âm Suresi'nde geçmişti.
وقوله: (وَالإثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ) قال السُّدِّي: أما الإثم فالمعصية، والبغي أن تبغي على الناس بغير الحق.
Allah Teâlâ'nın: { وَالإثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “günahı ve haksız yere taşkınlık etmeyi” buyruğu hakkında es-Süddî şöyle demiştir: “İsm (günah) isyandır; bağy ise haksız yere insanlara karşı taşkınlık [ve zulüm] etmendir.”
وقال مجاهد: الإثم المعاصي كلها، وأخبر أن الباغي بغيه كائن على نفسه.
Mücâhid şöyle dedi: İsm (günah), bütün isyanlardır; taşkınlık yapanın taşkınlığının da kendi aleyhine olacağını haber vermiştir.
وحاصل ما فُسّر به الإثم أنه الخطايا المتعلقة بالفاعل نفسه، والبغي هو التعدي إلى الناس، فحرم الله هذا وهذا.
İsmin tefsirinde varılan özet sonuç şudur: O, bizzat failin kendisiyle ilgili günahlardır; bağy ise insanlara yönelik tecavüzdür. Allah Teâlâ hem bunu hem de diğerini haram kılmıştır.
وقوله: (وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنزلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ) أي: تجعلوا له شريكا في عبادته، وأن تقولوا عليه من الافتراء والكذب من دعوى أن له ولدًا ونحو ذلك، مما لا علم لكم به كما قال تعالى: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الأَوْثَانِ [وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ * حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ]} الآية [الحج: ٣٠، ٣١].
(وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنزلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ) “...hakkında hiçbir delil indirmediği bir şeyi Allah'a ortak koşmanızı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi...” buyruğu yani: İbadetinde O'na bir ortak kılmanızı ve O'nun çocuğu olduğu iddiası gibi hakkında hiçbir bilginiz bulunmayan şeyleri iftira ve yalan olarak O'na isnat etmenizi [haram kılmıştır]. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الأَوْثَانِ [وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ * حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ]} “[O halde o pis putlardan kaçının;] yalan sözden de kaçının. Kendisine ortak koşmaksızın Allah için hanifler olarak...” [Hac: 30, 31].
{وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٣٤) يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي فَمَنِ اتَّقَى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٥) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٣٦)}
{وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٣٤) يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي فَمَنِ اتَّقَى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٥) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٣٦)} “Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri geldiğinde ne bir an erteleyebilirler ne de öne alabilirler. Ey Âdemoğulları! Size içinizden ayetlerimi anlatan elçiler geldiğinde, kim sakınır ve kendini düzeltirse onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. Ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklenenler ise, işte onlar cehennem ehlidir; onlar orada ebedî kalacaklardır.”
يقول تعالى: (وَلِكُلِّ أُمَّةٍ) أي: قرن وجيل (أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ) أي: ميقاتهم المقدر لهم (لا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً) عن ذلك (وَلا يَسْتَقْدِمُونَ)
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (وَلِكُلِّ أُمَّةٍ) “Her ümmetin” yani her asır ve neslin (أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ) “bir eceli vardır. Ecelleri geldiğinde” yani kendileri için takdir edilen vakit geldiğinde (لا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً) ondan bir an geri kalamazlar (وَلا يَسْتَقْدِمُونَ) “ve öne de alamazlar.”
ثم أنذر تعالى بني آدم بأنه سيبعث إليهم رسلا يقصون عليهم آياته، وبَشر وحذر فقال: (فَمَن اتَّقَى وَأَصْلَحَ) أي: ترك المحرمات وفعل الطاعات (فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ * وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا) أي: كذبت بها قلوبهم، واستكبروا عن العمل بها (أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ) أي: ماكثون فيها مكثًا مخلدًا.
Sonra Allah Teâlâ Âdemoğullarını, kendilerine ayetlerini anlatacak peygamberler göndereceğini bildirerek uyardı; müjde verip sakındırarak şöyle buyurdu: (فَمَن اتَّقَى وَأَصْلَحَ) “Kim sakınır ve kendini düzeltirse” yani haramları terk edip taatleri işlerse (فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ * وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا) “onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. Ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklenenler ise” yani kalpleriyle onları yalanlayan ve gereğince amel etmekten kibirlenip kaçınanlar, (أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ) “işte onlar cehennem ehlidir; onlar orada ebedî kalacaklardır” yani orada ebedî olarak kalıcıdırlar.
{فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ (٣٧)}
{فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ (٣٧)} “Allah'a yalan yere iftira eden veya O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir. Nihayet elçilerimiz onların canlarını almak üzere geldiklerinde: 'Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız nerede?' derler. Onlar da: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular' derler ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ederler.”
يقول [تعالى] (فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ) أي: لا أحد أظلم ممن افترى الكذب على الله، أو كذب بآيات الله المنزلة.
[Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: (فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ) “Allah'a yalan yere iftira eden veya O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir?” Yani: Allah'a yalan uyduran veya Allah'ın indirdiği ayetleri yalanlayan kimseden daha zalim hiç kimse yoktur.
(أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ) اختلف المفسرون في معناه، فقال العَوْفي عن ابن عباس: ينالهم ما كتب عليهم، وكتب لمن يفترى على الله أن وجهه مسود.
(أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ) “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” ifadesinin anlamı hususunda müfessirler ihtilaf etmişlerdir: el-Avfî, İbn Abbâs'tan rivayetle şöyle demiştir: Kendilerine yazılmış olan şey onlara ulaşır; Allah'a iftira eden kimse için yüzünün kararacağı yazılmıştır.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس يقول: نصيبهم من الأعمال، من عَمِل خيرًا جُزِي به،
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan rivayetle onun şöyle dediğini nakletti: [Buradaki nasip,] amellerden olan paylarıdır; kim bir hayır işlerse onunla mükâfatlandırılır,
ومن عمل شرًا جُزِي به.
kim de şer işlerse onunla karşılık görür.
وقال مجاهد: ما وعدوا فيه من خير وشر.
Mücâhid şöyle dedi: Kendilerine vadedilen hayır ve şerdir.
وكذا قال قتادة، والضحاك، وغير واحد. واختاره ابن جرير.
Katâde, Dahhâk ve birden fazla kişi de böyle demiştir. İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiştir.
وقال محمد بن كعب القرظي: (أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ) قال: عمله ورزقه وعمره.
Muhammed b. Ka'b el-Kurazî: (أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ) “İşte onlara kitaptan nasipleri erişecektir” ayeti hakkında şöyle dedi: Ameli, rızkı ve ömrüdür.
وكذا قال الربيع بن أنس، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم. وهذا القول قوي في المعنى، والسياق يدل عليه، وهو قوله: (حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ) ويصير المعنى في هذه الآية كما في قوله [تعالى] {إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ * مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} [يونس: ٦٩، ٧٠] وقوله {وَمَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ * نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلا [ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ]} [لقمان: ٢٣، ٢٤].
Rebî' b. Enes ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de böyle demiştir. Bu görüş anlam bakımından güçlüdür ve bağlam da buna delalet etmektedir; zira devamında şöyle buyrulmaktadır: (حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ) “Nihayet elçilerimiz onların canlarını almak üzere geldiklerinde...” Bu ayetin anlamı, [Allah Teâlâ'nın] şu buyruklarındaki gibi olmaktadır: {إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ * مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} [Yunus: 69, 70] “Şüphesiz Allah'a karşı yalan uyduranlar kurtuluşa eremezler. (Onlar için) dünyada bir geçim vardır; sonra dönüşleri Bizedir. Sonra da inkâr etmekte olduklarından ötürü onlara şiddetli azabı tattıracağız.” ve {وَمَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ * نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلا [ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ]} [Lokman: 23, 24] “Kim de inkâr ederse onun inkârı seni üzmesin. Dönüşleri Bizedir; yaptıklarını onlara haber veririz. Şüphesiz Allah göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. Onları az bir süre yararlandırırız; [sonra da onları şiddetli bir azaba sürükleriz.]”
وقوله [تعالى] (حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ [قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ]) الآية: يخبر تعالى أن الملائكة إذا توفت المشركين تفزعهم عند الموت وقَبْض أرواحهم إلى النار، يقولون لهم أين الذين كنتم تشركون بهم في الحياة الدنيا وتدعونهم وتعبدونهم من دون الله؟ ادعوهم يخلصوكم مما أنتم فيه. قالوا: (ضَلُّوا عَنَّا) أي: ذهبوا عنا فلا نرجو نفعهم، ولا خيرهم. (وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ) أي: أقروا واعترفوا على أنفسهم (أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ).
[Allah Teâlâ'nın] (حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ [قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ]) “Nihayet elçilerimiz onların canlarını almak üzere geldiklerinde: ['Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız nerede?' derler.]” ayeti hakkında: Allah Teâlâ haber vermektedir ki melekler müşriklerin canlarını alırken ölüm anında ve ruhlarını cehenneme kabzederken onları dehşete düşürürler ; onlara şöyle derler: Dünya hayatında Allah'a ortak koştuğunuz, O'nu bırakıp yalvardığınız ve ibadet ettiğiniz şeyler nerede? Onlara yalvarın da sizi içinde bulunduğunuz bu durumdan kurtarsınlar! Onlar da: (ضَلُّوا عَنَّا) “Bizden kayboldular” yani bizden uzaklaşıp gittiler, artık ne bir faydalarını ne de bir hayırlarını umarız, derler. (وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ) “Ve kendi aleyhlerine şahitlik ettiler” yani ikrar ve itiraf ettiler ki (أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ) “onlar kâfirdiler.”
{قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لأُولاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ (٣٨) وَقَالَتْ أُولاهُمْ لأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٣٩)}
{قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لأُولاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ (٣٨) وَقَالَتْ أُولاهُمْ لأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٣٩)} “(Allah) buyurur ki: 'Sizden önce geçmiş cin ve insan ümmetleri arasında cehenneme girin!' Her ümmet girdikçe yoldaşına lânet eder. Nihayet hepsi orada bir araya toplanınca sonrakiler öncekiler için: 'Rabbimiz! Bizi bunlar saptırdı; onlara ateşten kat kat azap ver!' derler. (Allah da): 'Herkes için kat kat azap vardır, fakat siz bilmezsiniz' buyurur. Öncekiler de sonrakilere: 'Sizin bize hiçbir üstünlüğünüz olmadı; öyleyse kazanmakta olduğunuz şeylere karşılık azabı tadın!' derler.”
يقول تعالى مخبرًا عما يقوله لهؤلاء المشركين به، المفترين عليه المكذبين بآياته: (ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ) أي: من أشكالكم وعلى صفاتكم، (قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ) أي: من الأمم السالفة الكافرة، (مِنَ الْجِنِّ وَالإنْسِ فِي النَّارِ) يحتمل أن يكون بدلا من قوله: (فِي أُمَمٍ) ويحتمل أن يكون (فِي أُمَمٍ) أي: مع أمم.
Allah Teâlâ, Kendisine ortak koşan, O'na iftira eden ve ayetlerini yalanlayan kimselere ne buyuracağını haber vererek şöyle demektedir: (ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ) “Ümmetler arasında girin” yani sizin gibi ve sizin sıfatınızda olanların [arasına]; (قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ) “Sizden önce geçmiş” yani geçmiş kâfir ümmetlerden olan; (مِنَ الْجِنِّ وَالإنْسِ فِي النَّارِ) “cin ve insanlardan cehenneme”. Bu ifadenin (فِي أُمَمٍ) buyruğundan bedel olması muhtemel olduğu gibi, (فِي أُمَمٍ) ifadesinin “ümmetlerle birlikte” anlamına gelmesi de muhtemeldir.
وقوله: (كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا) كما قال الخليل، ﵇: {ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ [وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا]} الآية [العنكبوت: ٢٥]. وقوله تعالى: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبَابُ * وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ} [البقرة: ١٦٦، ١٦٧].
[Allah Teâlâ'nın]: (كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا) “Her ümmet girdikçe yoldaşına (kardeşine) lânet eder” buyruğu, Halîl'in aleyhisselâm dediği gibidir: {ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ [وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا]} “Sonra kıyamet günü bir kısmınız diğerinizi inkâr edecek [ve birbirinize lânet okuyacaksınız]” [el-Ankebût: 25] ayeti. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da [bu kabildendir]: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبَابُ * وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ} “O zaman arkalarından gidilenler (önderler), kendilerine uyanlardan uzaklaşıp kaçtılar; azabı gördüler ve aralarındaki bütün bağlar parçalanıp koptu. Uyanlar da dediler ki: 'Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş olsaydı da onların bizden uzaklaştığı gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık!' Böylece Allah, yaptıklarını kendilerine pişmanlıklar halinde gösterecektir ve onlar ateşten çıkacak da değillerdir” [el-Bakara: 166-167].
وقوله [تعالى] (حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا) أي: اجتمعوا فيها كلهم، (قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لأولاهُمْ) أي: أخراهم دخولا -وهم الأتباع -لأولاهم -وهم المتبوعون -لأنهم أشد جرمًا من أتباعهم، فدخلوا قبلهم، فيشكوهم الأتباع إلى الله يوم القيامة؛ لأنهم هم الذين أضلوهم عن سواء السبيل، فيقولون: (رَبَّنَا هَؤُلاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ) أي: أضعف عليهم العقوبة، كما قال تعالى: {يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا * وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا * رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ [وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا] } [الأحزاب: ٦٦ - ٦٨]
[Allah Teâlâ'nın] (حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا) “Nihayet hepsi orada bir araya toplanınca” yani hepsi orada toplandığında (قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لأولاهُمْ) “sonrakiler öncekiler için dedi ki” yani giriş bakımından sonrakiler olan tâbiler, öncekiler olan önderlere dedi; çünkü onlar tâbilerinden daha ağır cürümlü idiler ve onlardan önce girdiler. Kıyamet gününde tâbiler onları Allah'a şikâyet ederler ; çünkü onları dosdoğru yoldan saptıranlar onlardır. Şöyle derler: (رَبَّنَا هَؤُلاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ) “Rabbimiz! Bizi bunlar saptırdı; onlara ateşten kat kat azap ver!” yani cezalarını katla. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا * وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا * رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ [وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا] } [el-Ahzâb: 66-68] “Yüzlerinin ateşte evrilip çevrileceği gün: 'Eyvah bize! Keşke Allah'a itaat etseydik, Peygambere de itaat etseydik!' derler. Ve dediler ki: 'Rabbimiz! Biz efendilerimize ve büyüklerimize uyduk da onlar bizi yoldan saptırdılar. Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver [ve onları büyük bir lânetle lânetle!]”
وقوله: (قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ) أي: قد فعلنا ذلك وجازينا كلا بحسبه، كما قال تعالى: {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا [فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ] } [النحل: ٨٨] وقال تعالى: {وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالا مَعَ أَثْقَالِهِمْ [وَلَيُسْأَلُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَمَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ] } [العنكبوت: ١٣] وقال: {وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ [أَلا سَاءَ مَا يَزِرُونَ] } [النحل: ٢٥]
(قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ) “(Allah) buyurur ki: 'Herkes için kat kat azap vardır, fakat siz bilmezsiniz'” buyruğu yani: Biz bunu yaptık ve herkese hak ettiğine göre karşılığını verdik demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا [فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ] } [en-Nahl: 88] “İnkâr edip de Allah'ın yolundan alıkoyanlara, [bozgunculuk yapmalarına karşılık] azap üstüne azap ekledik.” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالا مَعَ أَثْقَالِهِمْ [وَلَيُسْأَلُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَمَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ] } [el-Ankebût: 13] “Onlar elbette kendi yüklerini ve kendi yükleriyle beraber nice yükleri taşıyacaklar [ve kıyamet gününde uydurmakta oldukları şeylerden mutlaka sorguya çekileceklerdir.]” Ve şöyle buyurmuştur: {وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ [أَلا سَاءَ مَا يَزِرُونَ] } [en-Nahl: 25] “...ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından da [yüklensinler. Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!]”
(وَقَالَتْ أُولاهُمْ لأخْرَاهُمْ) أي: قال المتبوعون للأتباع: (فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ) قال السدي: فقد ضللتم كما ضللنا.
(وَقَالَتْ أُولاهُمْ لأخْرَاهُمْ) “Öncekiler de sonrakilere dedi ki” yani uyulan önderler tâbilere dedi ki: (فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ) “Sizin bize hiçbir üstünlüğünüz olmadı.” es-Süddî şöyle dedi: Bizim saptığımız gibi siz de saptınız.
(فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ) وهذا الحال كما أخبر الله تعالى عنهم في حال محشرهم، في قوله تعالى: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ * وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الأَغْلالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [سبأ: ٣١ - ٣٣]
(فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ) “Öyleyse kazanmakta olduğunuz şeylere karşılık azabı tadın!” Bu durum, Allah Teâlâ'nın onların haşirdeki halleri hakkında haber verdiği şu buyruğundaki gibidir: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ * وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الأَغْلالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [Sebe': 31-33] “O zalimleri Rablerinin huzurunda durdurulmuş, birbirlerine söz atarlarken bir görsen! Güçsüz sayılanlar, büyüklük taslayanlara: 'Siz olmasaydınız biz kesinlikle mümin olurduk' derler. Büyüklük taslayanlar ise güçsüz sayılanlara: 'Size hidayet geldikten sonra biz mi sizi ondan alıkoyduk? Hayır, siz zaten suçlu kimselerdiniz' derler. Güçsüz sayılanlar da büyüklük taslayanlara: 'Hayır, gece ve gündüzün tuzağı (bizi saptırdı); hani siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na ortaklar koşmamızı emrediyordunuz' derler. Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine gömerler. Biz de inkâr edenlerin boyunlarına boyunduruklar geçiririz. Onlar yapmakta olduklarından başkasıyla mı cezalandırılırlar?”
{إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ (٤٠) لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٤١)}
{إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ (٤٠) لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٤١)} “Ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklenenler var ya, işte onlara gök kapıları açılmayacak ve deve iğne deliğinden geçmedikçe cennete giremeyeceklerdir. İşte Biz suçluları böyle cezalandırırız. Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinde örtüler vardır. İşte Biz zalimleri böyle cezalandırırız.”
قوله: (لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ) قيل: المراد: لا يرفع لهم منها عمل صالح ولا دعاء.
Allah Teâlâ'nın: (لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ) “Onlara gök kapıları açılmaz” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: [Burada] kastedilen; oradan kendilerine ait ne salih bir amelin ne de bir duanın yükseltilmeyeceğidir.
قاله مجاهد، وسعيد بن جبير. ورواه العَوْفي وعلي بن أبي طلحة، عن ابن عباس. وكذا رواه الثوري، عن ليْث، عن عطاء، عن ابن عباس.
Bunu Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr söylemiştir. Bunu el-Avfî ve Ali b. Ebî Talha da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Aynı şekilde Sevrî, Leys'ten, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir.
وقيل: المراد: لا تفتح لأرواحهم أبواب السماء.
Bir diğer görüşe göre ise bundan maksat, ruhlarına gök kapılarının açılmayacağıdır.
رواه الضحاك، عن ابن عباس. وقاله السُّدِّي وغير واحد، ويؤيده ما قال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا أبو بكر بن عياش، عن الأعمش، عن المِنْهَال -هو ابن عمرو -عن زاذان، عن البراء؛ أن رسول الله ﷺ ذكر قَبْض روح الفاجر، وأنه يُصْعَد بها إلى السماء، قال: "فيصعدون بها، فلا تمر على ملأ من الملائكة إلا قالوا: ما هذه الروح الخبيثة؟ فيقولون: فلان، بأقبح أسمائه التي كان يُدْعَى بها في الدنيا، حتى ينتهوا بها إلى السماء، فيستفتحون بابها له فلا يفتح له". ثم قرأ رسول الله ﷺ: (لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ [وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ]) الآية.
Bunu Dahhâk İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. es-Süddî ve birden fazla kişi de böyle demiştir. Bunu İbn Cerîr'in şu rivayeti desteklemektedir: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Ebû Bekir b. Ayyâş, el-A'meş'ten, o el-Minhâl'den -ki o İbn Amr'dır-, o Zâzân'dan, o da el-Berâ'dan rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fâcirin ruhunun kabzedilişini ve göğe çıkarılışını zikredip şöyle buyurdu: “Onu yükseltirler; meleklerden bir topluluğun yanından her geçtiklerinde melekler: 'Bu pis ruh kimdir?' derler. Onlar da: 'Dünyada çağrıldığı en çirkin isimleriyle filan oğlu filandır' derler. Nihayet onu dünya semasına kadar ulaştırırlar ve onun için kapının açılmasını isterler fakat ona açılmaz.” Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: (لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ [وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ]) “[Ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklenenler var ya,] onlara gök kapıları açılmayacak [ve deve iğne deliğinden geçmedikçe cennete giremeyeceklerdir.]”
هكذا رواه، وهو قطعة من حديث طويل رواه أبو داود والنسائي وابن ماجه، من طرق، عن المنهال بن عمرو، به وقد رواه الإمام أحمد بطوله فقال:
Bu şekilde rivayet etmiştir; bu, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce'nin çeşitli yollardan Minhâl b. Amr'dan rivayet ettikleri uzun bir hadisin bir parçasıdır . İmam Ahmed ise bunu tam metniyle rivayet edip şöyle demiştir:
حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش عن مِنْهَال بن عمرو، عن زاذان، عن البراء بن عازب [﵁] قال: خرجنا مع رسول الله ﷺ في جنازة رجل من الأنصار، فانتهينا إلى القبر ولَمَّا يُلْحَد. فجلس رسول الله ﷺ وجلسنا حوله كأن على رءوسنا الطير، وفي يده عود ينكت به في الأرض، فرفع رأسه فقال: "استعيذوا بالله من عذاب القبر". مرتين أو ثلاثًا ثم قال: "إن العبد المؤمن إذا كان في انقطاع من الدنيا، وإقبال إلى الآخرة نزل إليه ملائكة من السماء بيض الوجوه، كأن وجوههم الشمس، معهم كفن من أكفان الجنة، وحَنُوط من حَنُوط الجنة، حتى يجلسوا منه مدّ بصره. ثم يجيء ملك الموت، حتى يجلس عند رأسه فيقول: أيتها النفس الطيبة اخرجي إلى مغفرة من الله ورضوان".
Bize Ebû Muâviye anlattı, bize el-A'meş, Minhâl b. Amr'dan, o Zâzân'dan, o da Berâ b. Âzib'den [radıyallâhu anh] rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Ensâr'dan bir adamın cenazesine çıktık. Kabre vardık, henüz lahit kazılmamıştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oturdu, biz de başımızda kuşlar varmışçasına (hareketsiz) etrafına oturduk. Elinde yere vurduğu bir çubuk vardı. Başını kaldırdı ve: “Kabir azabından Allah'a sığının” buyurdu. Bunu iki veya üç defa söyledi. Sonra şöyle buyurdu: “Mümin kul, dünyadan ayrılma ve ahirete yönelme vaktinde olduğu zaman, gökten ona yüzleri güneş gibi parlayan, beyaz yüzlü melekler iner; yanlarında cennet kefenlerinden bir kefen ve cennet kokularından (hanût) bir koku bulunur. Nihayet onun gözünün görebileceği mesafede otururlar. Sonra ölüm meleği gelir ve başucuna oturarak şöyle der: Ey güzel ruh , Allah'ın mağfiretine ve rızasına doğru çık!”
قال: "فتخرج تسيل كما تسيل القطرة من في السقاء، فيأخذها فإذا أخذها لم يَدَعوها في يده طرفة عين، حتى يأخذوها فيجعلوها في ذلك الكفن، وفي ذلك الحنوط. ويخرج منها كأطيب نفحة مسك وجدت على وجه الأرض. فيصعدون بها فلا يمرون -يعني-بها على ملأ من الملائكة إلا قالوا: ما هذا الروح الطيب؟ فيقولون: فلان بن فلان، بأحسن أسمائه التي كانوا يسمونه بها في الدنيا، حتى ينتهوا به إلى السماء الدنيا، فيستفتحون له، فيفتح له، فيشيعه من كل سماء مقربوها إلى السماء التي تليها، حتى ينتهي بها إلى السماء السابعة، فيقول الله، ﷿: اكتبوا كتاب عبدي في عِليِّين، وأعيدوه إلى الأرض، فإني منها خلقتهم، وفيها أعيدهم ومنها أخرجهم تارة أخرى".
Buyurdu ki: «Böylece o [ruh], su tulumunun ağzından bir damlanın akıp çıktığı gibi [kolayca] çıkar. [Ölüm meleği] onu alır. Onu aldığında, [diğer melekler] göz açıp kapayıncaya kadar onu onun elinde bırakmazlar; nihayet onu alıp o kefene ve o güzel kokuya koyarlar. Ondan yeryüzünde bulunan en hoş misk kokusu gibi bir koku çıkar. Onunla [göğe] yükselirler. Meleklerden hangi topluluğun yanından geçerlerse mutlaka: 'Bu hoş ruh kimdir?' derler. Onlar da: 'Dünyada onu andıkları en güzel isimleriyle falanca oğlu falancadır' derler. Nihayet dünya semasına varırlar ve onun için [kapının] açılmasını isterler; ona kapı açılır. Her semanın mukarreb melekleri onu bir sonraki semaya kadar uğurlar. Nihayet yedinci semaya kadar ulaşırlar. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurur: 'Kulumun amel defterini İlliyyîn'de yazın ve onu yeryüzüne geri döndürün. Çünkü Ben onları oradan yarattım, oraya döndüreceğim ve bir kez daha onları oradan çıkaracağım.'»
قال: "فتعاد روحه، فيأتيه مَلَكان فيجلسانه فيقولان له: من ربك؟ فيقول: ربي الله. فيقولان له ما دينك؟ فيقول: ديني الإسلام. فيقولان له: ما هذا الرجل الذي بعث فيكم؟ فيقول: هو رسول الله ﷺ. فيقولان له: وما علمك؟ فيقول: قرأت كتاب الله فآمنت به وصدقت. فينادي مناد من السماء: أن صدق عبدي، فأفرشوه من الجنة، وألبسوه من الجنة، وافتحوا له بابًا إلى الجنة". "فيأتيه من روحها وطيبها، ويفسح له في قبره مَدّ بصره".
Buyurdu ki: “Ruhu [bedenine] iade edilir. İki melek gelip onu oturturlar ve: 'Rabbin kimdir?' derler. O: 'Rabbim Allah'tır' der. Ona: 'Dinin nedir?' derler. O: 'Dinim İslâm'dır' der. Ona: 'Size gönderilen bu adam kimdir?' derler. O: 'O, Allah'ın Resûlüdür sallallâhu aleyhi ve sellem' der. Ona: 'İlmin nedir?' derler. O: 'Allah'ın Kitabı'nı okudum, ona iman ettim ve onu tasdik ettim' der. Gökten bir münadi şöyle seslenir: 'Kulum doğru söyledi; ona cennetten bir döşek serin, onu cennetten giydirin ve ona cennete doğru bir kapı açın.' Cennetin esintisinden ve güzel kokusundan ona gelir ve kabri gözünün görebildiği yere kadar genişletilir.”
قال: "ويأتيه رجل حسن الوجه، حسن الثياب، طيب الريح، فيقول: أبشر بالذي يسُرك، هذا يومك الذي كنت توعد. فيقول له: من أنت؟ فوجهك الوجه يجيء بالخير. فيقول: أنا عملك الصالح. فيقول: رب أقم الساعة، رب أقم الساعة، حتى أرجع إلى أهلي ومالي".
Buyurdu ki: “Ve ona güzel yüzlü, güzel elbiseli, hoş kokulu bir adam gelir ve şöyle der: 'Seni sevindirecek olanla müjdelen! Bu, sana vadedilmiş olan günündür.' O da ona: 'Sen kimsin? Yüzün hayır getiren bir yüzdür' der. O da: 'Ben senin salih amelinim' der. Bunun üzerine o: 'Rabbim, kıyameti kopar; Rabbim, kıyameti kopar ki aileme ve malıma döneyim' der.”
قال: "وإن العبد الكافر، إذا كان في انقطاع من الدنيا وإقبال من الآخرة نزل إليه من السماء ملائكة سود الوجوه معهم المسوح، فيجلسون منه مَدّ البصر، ثم يجيء ملك الموت حتى يجلس عند رأسه، فيقول: أيتها النفس الخبيثة، اخرجي إلى سخط الله وغضب". قال: "فَتُفَرّق في جسده، فينتزعها كما ينتزع السَّفُّود من الصوف المبلول، فيأخذها، فإذا أخذها لم يَدَعُوها في يده طرفة عين حتى يجعلوها في تلك المسوح، ويخرج منها كأنتن ريح جيفة وجدت على وجه الأرض. فيصعدون بها، فلا يمرون بها على ملأ من الملائكة إلا قالوا: ما هذا الروح الخبيث؟ فيقولون: فلان ابن فلان، بأقبح أسمائه التي كان يسمى بها في الدنيا، حتى ينتهي به إلى السماء الدنيا، فيستفتح له، فلا يفتح ثم قرأ رسول الله ﷺ: (لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ) فيقول الله، ﷿: اكتبوا كتابه في سجّين في الأرض السفلى. فتطرح روحه طرحا". ثم قرأ: {وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ} [الحج: ٣١]
Buyurdu ki: “Kâfir kul ise, dünyadan ayrılma ve ahirete yönelme vaktinde olduğu zaman , gökten ona beraberlerinde kıldan yapılmış kaba çullar bulunan siyah yüzlü melekler iner; gözün görebildiği mesafede otururlar. Sonra ölüm meleği gelir ve başucuna oturarak: 'Ey pis ruh, Allah'ın öfkesine ve gazabına doğru çık!' der.” Buyurdu ki: “Ruhu bedenine dağılır; ıslak yünden demir şişin çekilip çıkarıldığı gibi onu çekip çıkarır, onu alır. Onu aldığı anda, göz açıp kapayıncaya kadar melekler onu elinde bırakmazlar; hemen onu o çulun içine koyarlar. Ondan yeryüzünde bulunan en leş kokusu gibi bir koku çıkar. Onu yükseltirler; meleklerden bir topluluğun yanından her geçtiklerinde melekler: 'Bu pis ruh kimdir?' derler. Onlar da: 'Dünyada çağrıldığı en çirkin isimleriyle filan oğlu filandır' derler. Nihayet dünya semasına ulaştırırlar, onun için kapının açılmasını isterler fakat ona kapı açılmaz .” Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ) “Onlara gök kapıları açılmayacak ve deve iğne deliğinden geçmedikçe cennete giremeyeceklerdir” ayetini okudu. “Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: 'Onun kitabını en aşağı yerdeki Siccîn'e yazın' buyurur ve ruhu fırlatılıp atılır.” Sonra şu ayeti okudu: {وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ} [Hac: 31] “Kim Allah'a ortak koşarsa sanki o gökten düşmüş de kendisini kuş kapmış veya rüzgâr onu uzak bir yere savurmuş gibidir.”
"فتعاد روحه في جسده. ويأتيه ملكان فيجلسانه فيقولان له: من ربك؟ فيقول: هاه هاه! لا أدري. فيقولان ما دينك؟ فيقول: هاه هاه! لا أدري فيقولان ما هذا الرجل الذي بعث فيكم؟ فيقول: هاه هاه! لا أدري. فينادي مناد من السماء: أن كذب، فأفرشوه من النار، وافتحوا له بابًا إلى النار. فيأتيه من حَرّها وسمومها، ويُضيق عليه قبره حتى تختلف فيه أضلاعه، ويأتيه رجل قبيح الوجه، قبيح الثياب، منتن الريح، فيقول: أبشر بالذي يسوؤك؛ هذا يومك الذي كنت توعد فيقول: من أنت؟ فوجهك الوجه يجيء بالشر. فيقول: أنا عملك الخبيث. فيقول: رب لا تقم الساعة"
«Bunun üzerine ruhu bedenine iade edilir. Ona iki melek gelir, onu oturturlar ve ona: 'Rabbin kimdir?' derler. O da: 'Hah, hah! Bilmiyorum' der. Bunun üzerine: 'Dinin nedir?' derler. O da: 'Hah, hah! Bilmiyorum' der. Bunun üzerine: 'Aranızdan gönderilen bu adam kimdir?' derler. O da: 'Hah, hah! Bilmiyorum' der. Gökten bir münadi şöyle seslenir: 'Yalan söyledi! Ona ateşten bir döşek serin ve onun için ateşe [açılan] bir kapı açın!' Bunun üzerine ona ateşin sıcağından ve kavurucu rüzgarından gelir. Kabri, kaburga kemikleri birbirine geçecek derecede daraltılır. Çirkin yüzlü, çirkin elbiseli ve pis kokulu bir adam gelip şöyle der: 'Seni üzecek şeyle müjdelen! Bu, sana vadedilmiş olan günündür.' O da: 'Sen kimsin? Yüzün kötülük getiren bir yüzdür' der. O da: 'Ben senin pis amelinim' der. Bunun üzerine o: 'Rabbim, kıyameti koparma!' der.»
وقال أحمد أيضا: حدثنا عبد الرزاق، حدثنا مَعْمَر، عن يونس بن خَبَّاب، عن المِنْهال بن عمرو، عن زاذان، عن البراء بن عازب قال: خرجنا مع رسول الله ﷺ إلى جنازة، فذكر نحوه.
Ahmed yine şöyle dedi: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer, Yûnus b. Habbâb'dan, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Zâzân'dan, o da Berâ b. Âzib'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir cenazeye çıktık... ve bunun benzerini zikretti.
وفيه: "حتى إذا خرج روحه صلى عليه كل ملك من السماء والأرض، وكل ملك في السماء، وفتحت له أبواب السماء، ليس من أهل باب إلا وهم يدعون الله، ﷿، أن يعرج بروحه من قبلهم".
Bu rivayette şu ziyade vardır: “Nihayet ruhu çıktığında gök ve yerdeki her melek ve gökteki bütün melekler onun için dua eder; gök kapıları ona açılır. Kapı ehlinden hiçbiri yoktur ki ruhunun kendi katlarından yükseltilmesi için Azîz ve Celîl olan Allah'a dua etmesin.”
وفي آخره: "ثم يقيض له أعمى أصم أبكم، في يده مَرْزَبَّة لو ضرب بها جبل كان ترابًا، فيضربه ضربة فيصير ترابًا، ثم يعيده الله، ﷿، كما كان، فيضربه ضربة أخرى فيصيح صيحة يسمعها كل شيء إلا الثقلين". قال البراء: "ثم يفتح له باب من النار، ويمهد له فرش من النار"
Sonunda ise şöyle geçer: “Sonra onun başına kör, sağır ve dilsiz [bir melek] musallat edilir; elinde öyle bir demir tokmak vardır ki şayet onunla bir dağa vurulsa dağ toprak olurdu. Ona bir darbe vurur ve o toprak olur; sonra Azîz ve Celîl olan Allah onu önceki gibi diriltir. Ona bir darbe daha vurur, öyle bir feryat koparır ki insanlar ve cinler (sekaleyn) hariç her şey onu duyar.” Berâ dedi ki: “Sonra ona ateşten bir kapı açılır ve ateşten döşekler serilir.”
وفي الحديث الذي رواه الإمام أحمد، والنسائي، وابن ماجه وابن جرير -واللفظ له -من حديث محمد بن عمرو بن عطاء، عن سعيد بن يَسَار، عن أبي هريرة [﵁] أن رسول الله ﷺ قال: "الميت تحضره الملائكة، فإذا كان الرجل الصالح قالوا: اخرجي أيتها النفس المطمئنة كانت في الجسد الطيب، اخرجي حَمِيدة، وأبشري برَوْح وريحان، ورب غير غضبان، فيقولون ذلك حتى يُعْرج بها إلى السماء، فيستفتح لها، فيقولون: من هذا؟ فيقولون: فلان. فيقال: مرحبًا بالنفس الطيبة التي كانت في الجسد الطيب، ادخلي حميدة، وأبشري برَوْح وريحان، ورب غير غضبان، فيقال لها ذلك حتى ينتهى به إلى السماء التي فيها الله، ﷿. وإذا كان الرجل السَّوْء قالوا: اخرجي أيتها النفس الخبيثة كانت في الجسد الخبيث، اخرجي ذميمة، وأبشري بحميم وغَسّاق، وآخر من شكله أزواج، فيقولون ذلك حتى تخرج، ثم يعرج بها إلى السماء فيستفتح لها، فيقال: من هذا؟ فيقولون: فلان. فيقولون: لا مرحبًا بالنفس الخبيثة التي كانت في الجسد الخبيث، ارجعي ذميمة، فإنه لم تفتح لك أبواب السماء، فترسل بين السماء والأرض، فتصير إلى القبر"
İmam Ahmed, Nesâî, İbn Mâce ve -lafız ona ait olmak üzere- İbn Cerîr'in, Muhammed b. Amr b. Atâ'dan, onun Saîd b. Yesâr'dan, onun da Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiği hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Ölünün yanına melekler gelir. Eğer o salih bir kimse ise: 'Ey temiz bedende bulunan mutmain nefis, çık! Övülmüş olarak çık, ferahlık ve güzel rızıkla ve gazaplı olmayan bir Rab ile müjdelen!' derler. Ruh göğe yükseltilinceye kadar bunu söylemeye devam ederler. Onun için kapının açılması istenir, melekler: 'Bu kimdir?' derler. 'Filandır' derler. Bunun üzerine: 'Temiz bedende bulunan temiz nefse merhaba! Övülmüş olarak gir, ferahlık ve güzel rızıkla ve gazaplı olmayan bir Rab ile müjdelen!' denilir. Azîz ve Celîl olan Allah'ın bulunduğu semaya varıncaya kadar ona böyle denilir. Eğer o kötü bir adam ise: 'Ey pis bedende bulunan pis nefis, çık! Kınanmış olarak çık; kaynar su, irin ve onun benzeri kat kat başka azaplarla müjdelen!' derler. Çıkıncaya kadar bunu söylemeye devam ederler. Sonra göğe yükseltilir ve onun için kapının açılması istenir. 'Bu kimdir?' denilir. 'Filandır' derler. Bunun üzerine: 'Pis bedende bulunan pis nefse merhaba yok! Kınanmış olarak geri dön; çünkü sana gök kapıları açılmayacaktır ' denilir. Gökle yer arasından salıverilir ve kabre girer.”
وقد قال ابن جُرَيج في قوله: (لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ) قال: لا تفتح لأعمالهم، ولا لأرواحهم.
İbn Cüreyc (لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ) “Onlara gök kapıları açılmayacak” ayeti hakkında şöyle demiştir: Ne amellerine ne de ruhlarına açılır.
وهذا فيه جمع بين القولين، والله أعلم.
Bu görüşte her iki sözün de birleştirilmesi vardır, en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ) هكذا قرأه الجمهور، وفسروه بأنه البعير. قال ابن مسعود: هو الجمل ابن الناقة. وفي رواية: زوج الناقة. وقال الحسن البصري: حتى يدخل البعير في خُرْق الإبرة. وكذا قال أبو العالية، والضحاك. وكذا روى علي بن أبي طلحة، والعَوْفي عن ابن عباس.
Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ } “Deve iğne deliğinden geçmedikçe onlar da cennete giremeyeceklerdir” kavline gelince; cumhur bu lafzı bu şekilde okumuş ve onu deve olarak tefsir etmiştir. İbn Mes‘ûd şöyle demiştir: "O, dişi devenin yavrusu olan erkek devedir." Bir rivayette ise: "Dişi devenin erkeğidir" [demiştir]. Hasan-ı Basrî: "Deve iğnenin deliğine girinceye kadar [demektir]" demiştir. Ebü'l-Âliye ve Dahhâk da böyle söylemişlerdir. Ali b. Ebû Talha ile el-Avfî'nin İbn Abbâs'tan rivayetleri de bu şekildedir.
وقال مجاهد، وعكرمة، عن ابن عباس: أنه كان يقرؤها: " [حتى] يلج الجُمَّل في سم الخياط" بضم الجيم، وتشديد الميم، يعني: الحبل الغليظ في خرم الإبرة.
Mücâhid ve İkrime, İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre o, ayeti cim harfinin ötresi ve mim harfinin şeddesiyle: "[حتى] يلج الجُمَّل في سم الخياط" şeklinde okurdu; yani iğne deliğindeki kalın halat [demektir].
وهذا اختيار سعيد بن جبير. وفي رواية أنه قرأ: "حتى يلج الجُمَّل" يعني: قُلُوس السفن، وهي الحبال الغلاظ.
Bu, Saîd b. Cübeyr'in de tercihidir. Bir rivayette onun: "حتى يلج الجُمَّل" şeklinde okuduğu nakledilmiştir; yani gemi halatları ki bunlar kalın urganlardır.
وقوله: (لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ [وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ]) قال محمد بن كعب القُرَظِي: (لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ) قال: الفرش، (وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ) قال: اللحُفُ.
(لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ [وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ]) “[Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinde örtüler vardır.]” buyruğu hakkında Muhammed b. Ka'b el-Kurazî şöyle demiştir: (لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ) “Onlar için cehennemden bir döşek vardır” buyruğu döşekler; (وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ) “ve üstlerinde örtüler vardır” buyruğu ise yorganlardır.
وكذا قال الضحاك بن مُزاحِم، والسُّدِّي، (وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ)
Dahhâk b. Müzâhim ve es-Süddî de (وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ) “Zalimleri işte böyle cezalandırırız” ayeti hakkında aynı şeyi söylemişlerdir.
{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٤٢) وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الأَنْهَارُ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣)}
{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٤٢) وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الأَنْهَارُ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣)} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince —ki Biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz— işte onlar cennetliklerdir. Onlar orada ebedî kalacaklardır. (42) Göğüslerindeki kini çıkarıp atmışızdır. Altlarından ırmaklar akar ve: 'Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun; eğer Allah bizi doğru yola iletmeseydi biz doğru yolu bulamazdık. Rabbimizin elçileri gerçeği getirmişlerdi' derler. Onlara: 'İşte yaptıklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet budur!' diye seslenilir. (43)”
لما ذكر تعالى حال الأشقياء عطف بذكر حال السعداء، فقال: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ) أي: آمنت قلوبهم وعملوا الصالحات بجوارحهم، ضد أولئك الذين كفروا بآيات الله، واستكبروا عنها.
Allah Teâlâ bedbahtların durumunu zikredince peşinden bahtiyarların durumunu zikretmeye bağlayarak şöyle buyurmuştur: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ) “İman edip salih ameller işleyenlere gelince”; yani Allah'ın ayetlerini inkâr edip onlara karşı büyüklük taslayanların aksine, kalpleriyle iman edip uzuvlarıyla salih ameller işleyenler.
وينبه تعالى على أن الإيمان والعمل به سهل؛ لأنه تعالى قال: (لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ * وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ) أي: من حسد وبغضاء، كما جاء في الصحيح للبخاري، من حديث قتادة، عن أبي المتوكِّل الناجي، عن أبي سعيد الخدري قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا خلص المؤمنون من النار حُبِسوا على قنطرة بين الجنة والنار، فاقتص لهم مظالم كانت بينهم في الدنيا، حتى إذا هُذبوا ونقوا، أذن لهم في دخول الجنة؛ فوالذي نفسي بيده، إن أحدهم بمنزله في الجنة أدلّ منه بمسكنه كان في الدنيا"
Allah Teâlâ imanın ve onunla amel etmenin kolay olduğuna dikkat çekmektedir ; zira O şöyle buyurmuştur: (لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ * وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ) “Biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. İşte onlar cennetliklerdir. Onlar orada ebedî kalacaklardır. Göğüslerindeki kini çıkarıp atmışızdır”; yani haset ve buğzu [çıkarıp atmışızdır]. Nitekim Sahîh-i Buhârî'de Katâde'den, o Ebü'l-Mütevekkil en-Nâcî'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayetle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu gelmiştir: “Müminler ateşten kurtuldukları zaman, cennet ile cehennem arasındaki bir köprü üzerinde durdurulurlar ve dünyada aralarında geçmiş olan haksızlıklar sebebiyle kısas yapılırlar. Nihayet arınıp temizlendiklerinde kendilerine cennete girmeleri için izin verilir. Canım elinde olana yemin ederim ki, onlardan biri cennetteki menzilini, dünyadaki meskeninden daha iyi bilir.”
وقال السُّدِّي في قوله: (وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الأنْهَارُ) الآية: إن أهل الجنة إذا سبقوا إلى الجنة فبلغوا، وجدوا عند بابها شجرة في أصل ساقها عينان، فشربوا من إحداهما، فينزع ما في صدورهم من غل، فهو "الشراب الطهور"، واغتسلوا من الأخرى، فجرت عليهم "نضرة النعيم" فلم يشعثوا ولم يشحبوا بعدها أبدًا.
es-Süddî, { وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الأنْهَارُ } “Göğüslerindeki kini çıkarıp atmışızdır. Altlarından da ırmaklar akar” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Cennet ehli cennete doğru sevk edilip oraya ulaştıklarında, kapısının yanında gövdesinin kökünden iki pınar fışkıran bir ağaç bulurlar. Onlardan birinden içerler de göğüslerindeki kin sökülüp atılır; işte bu 'tertemiz içecek'tir (eş-şarâbü't-tahûr). Diğerinden de yıkanırlar ve üzerlerinde 'nimetin sevinç ve parıltısı' (nadratü'n-naîm) belirir; bundan sonra ebediyen ne saçları başları dağılır ne de benizleri solar."
وقد روى أبو إسحاق، عن عاصم، عن أمير المؤمنين علي بن أبي طالب نحوًا من ذلك كما سيأتي في قوله تعالى: {وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا} [الزمر: ٧٣] إن شاء الله، وبه الثقة وعليه التكلان.
Ebû İshâk, Âsım kanalıyla Müminlerin Emîri Ali b. Ebî Tâlib'den buna benzer bir rivayette bulunmuştur . Bu, Allah'ın izniyle Allah Teâlâ'nın: {وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا} [Zümer: 73] “Rablerine karşı gelmekten sakınanlar ise bölük bölük cennete sevk edilirler” buyruğunda gelecektir; güvenilen ve dayanılan O'dur.
وقال قتادة: قال علي، ﵁: إني لأرجو أن أكون أنا وعثمان وطلحة والزبير من الذين قال الله تعالى فيهم: (وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ) رواه ابن جرير.
Katâde şöyle demiştir: Ali radıyallâhu anh: "Ben, Osman, Talha ve Zübeyr'in, Allah Teâlâ'nın haklarında: (وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ) “Göğüslerindeki kini çıkarıp atmışızdır” buyurduğu kimselerden olmamızı ümit ediyorum" dedi. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال عبد الرزاق: أخبرنا ابن عيينة، عن إسرائيل قال: سمعت الحسن يقول: قال علي: فينا والله أهل بدر نزلت: (وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ)
Abdurrezzâk şöyle demiştir: Bize İbn Uyeyne, İsrâil'den bildirdi; o dedi ki: Hasan'ın şöyle dediğini işittim: Ali: “Vallahi (وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ) ‘Göğüslerindeki kini çıkarıp atmışızdır’ ayeti biz Bedir ehli hakkında inmiştir” demiştir.
وروى النسائي وابن مَرْدُويه -واللفظ له -من حديث أبي بكر بن عياش، عن الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "كل أهل الجنة يرى مقعده من النار فيقول: لولا أن الله هداني، فيكون له شكرًا. وكل أهل النار يرى مقعده من الجنة فيقول: لو أن الله هداني فيكون له حسرة"
en-Nesâî ve lafız kendisine ait olmak üzere İbn Merdûye, Ebû Bekir b. Ayyâş kanalıyla, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Cennet ehlinden her biri ateşteki yerini görür ve: 'Allah beni doğru yola iletmeseydi!' der ve bu onun için bir şükür vesilesi olur. Cehennem ehlinden her biri de cennetteki yerini görür ve: 'Keşke Allah beni doğru yola iletseydi!' der ve bu onun için bir hasret vesilesi olur.”
ولهذا لما أورثوا مقاعد أهل النار من الجنة نودوا: (أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) أي: بسبب أعمالكم نالتكم الرحمة فدخلتم الجنة، وتبوأتم منازلكم بحسب أعمالكم. وإنما وجب الحمل على هذا لما ثبت في الصحيحين عن رسول الله ﷺ: "واعلموا أن أحدكم لن يدخله عمله الجنة". قالوا: ولا أنت يا رسول الله؟ قال: "ولا أنا، إلا أن يَتَغَمَّدَنِي الله برحمة منه وفضل"
İşte bu yüzden, cehennem ehlinin cennetteki yerlerine mirasçı kılındıklarında kendilerine: (أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) “İşte yaptıklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet budur!” diye seslenilir; yani amelleriniz sebebiyle rahmet size ulaştı da cennete girdiniz ve amellerinize göre menzillerinize yerleştiniz. Bunun bu şekilde anlaşılması zorunludur; çünkü Sahîhayn'da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle sabit olmuştur: “Bilin ki hiçbirinizi ameli cennete sokamaz.” 'Sen de mi [amelinle giremezsin], ey Allah'ın Resûlü?' dediler. Şöyle buyurdu: “Allah beni Kendi katından bir rahmet ve lütuf ile bürümedikçe ben de [giremem].”
{وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (٤٤) الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالآخِرَةِ كَافِرُونَ (٤٥)}
{وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (٤٤) الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالآخِرَةِ كَافِرُونَ (٤٥)} “Cennet ehli, cehennem ehline: 'Rabbimizin bize vaad ettiğini hak olarak bulduk; siz de Rabbinizin size vaad ettiğini hak olarak buldunuz mu?' diye seslendi. Onlar: 'Evet' dediler. Bunun üzerine aralarında bir çağırıcı: 'Allah'ın laneti zalimlerin üzerine olsun!' diye seslendi. (44) Onlar ki Allah'ın yolundan alıkoyarlar ve onu eğriltmek isterler; onlar ahireti de inkâr edenlerdir. (45)”
يخبر تعالى بما يخاطب أهل الجنة أهل النار إذا استقروا في منازلهم، وذلك على وجه التقريع والتوبيخ: (أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا [فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا]) "أن" هاهنا مفسِّرة للقول المحذوف، و"قد" للتحقيق، أي: قالوا لهم: (قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ) كما أخبر تعالى في سورة "الصافات" عن الذي كان له قرين من الكفار: {فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ * قَالَ تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ * وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ * أَفَمَا نَحْنُ بِمَيِّتِينَ * إِلا مَوْتَتَنَا الأُولَى وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} [الآيات: ٥٥ - ٥٩]
Allah Teâlâ, cennet ehlinin menzillerine yerleştiklerinde cehennem ehline kınama ve azarlama kabilinden yapacakları hitabı haber vermektedir: (أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا [فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا]) “Biz Rabbimizin bize vaad ettiğini hak bulduk. [Siz de Rabbinizin size vaad ettiğini hak buldunuz mu?]” Buradaki “en” (أَنْ), hazfedilmiş [sözü] açıklayan tefsir edatıdır; “kad” (قَدْ) ise tahkik (kesinlik) bildirir. Yani onlara şöyle dediler: (قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ) “Biz Rabbimizin bize vaad ettiğini hak bulduk. Siz de Rabbinizin size vaad ettiğini hak buldunuz mu? Onlar: 'Evet' dediler.” Nitekim Allah Teâlâ, Sâffât Suresi'nde kâfirlerden bir arkadaşı bulunan kimse hakkında şöyle haber vermiştir: {فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ * قَالَ تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ * وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ * أَفَمَا نَحْنُ بِمَيِّتِينَ * إِلا مَوْتَتَنَا الأُولَى وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} [Sâffât: 55-59] “[O inanan kimse] baktı ve onu cehennemin tam ortasında gördü. Dedi ki: 'Allah'a yemin olsun ki, sen az kalsın beni de helak edecektin! Rabbimin nimeti olmasaydı, ben de mutlaka [oraya] getirilenlerden olurdum. Biz artık ölmeyeceğiz değil mi? Sadece ilk ölümümüz ve biz azap da görmeyeceğiz!'”
أي: ينكر عليه مقالته التي يقولها في الدنيا، ويقرعه بما صار إليه من العذاب والنكال، وكذا تقرعهم الملائكة يقولون لهم: {هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ * أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لا تُبْصِرُونَ * اصْلَوْهَا فَاصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [الطور: ١٤ - ١٦] وكذلك قرع رسولُ الله ﷺ قتلى القليب يوم بدر، فنادى: "يا أبا جهل بن هشام، ويا عتبة بن ربيعة، ويا شيبة بن ربيعة -وسمى رءوسهم-: هل وجدتم ما وعد ربكم حقًا؟ فإني وجدت ما وعدني ربي حقًا". وقال عمر: يا رسول الله، تخاطب قومًا قد جَيفوا؟ فقال: "والذي نفسي بيده، ما أنتم بأسمع لما أقول منهم، ولكن لا يستطيعون أن يجيبوا".
Yani onun dünyada söylediği sözü kınar ve düştüğü azap ve ibretlik cezayı yüzüne vurarak onu azarlar. Melekler de onları kınayıp azarlar ve onlara şöyle derler: {هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ * أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لا تُبْصِرُونَ * اصْلَوْهَا فَاصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [Tûr: 14-16] “İşte yalanlayıp durduğunuz ateş budur! Bu da mı büyü, yoksa siz mi görmüyorsunuz? Girin oraya! İster sabredin ister sabretmeyin, sizin için birdir. Siz ancak yaptıklarınızın cezasını çekiyorsunuz”. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Bedir günü Kalîb kuyusuna atılan maktulleri böyle azarlamış ve —elebaşlarının isimlerini sayarak—: “Ey Ebû Cehil b. Hişâm, ey Utbe b. Rebîa, ey Şeybe b. Rebîa! Rabbinizin size vaad ettiğini hak olarak buldunuz mu? Zira ben Rabbimin bana vaad ettiğini hak olarak buldum” diye seslenmişti. Ömer: 'Ey Allah'ın Resûlü, leş haline gelmiş bir topluluğa mı hitap ediyorsun?' deyince; şöyle buyurdu: “Canım elinde olana yemin ederim ki, söylediklerimi siz onlardan daha iyi işitir değilsiniz; ancak onlar cevap veremezler.”
وقوله: (فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ) أي: أعلم معلم ونادى مُنَاد: (أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ) أي: مستقرة عليهم.
(فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ) “Bunun üzerine aralarında bir çağırıcı seslendi” buyruğu; yani bildiren biri bildirdi ve çağıran biri: (أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ) “Allah'ın laneti zalimlerin üzerine olsun!”; yani onların üzerinde yerleşmiş olsun, diye haykırdı demektir.
ثم وصفهم بقوله: (الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا) أي: يصدون الناس عن اتباع سبيل الله وشرعه وما جاءت به الأنبياء، ويبغون أن تكون السبيل معوجة غير مستقيمة، حتى لا يتبعها أحد. (وَهُمْ بِالآخِرَةِ كَافِرُونَ) أي: وهم بلقاء الله في الدار الآخرة كافرون، أي: جاحدون مكذبون بذلك لا يصدقونه ولا يؤمنون به. فلهذا لا يبالون بما يأتون من منكر من القول والعمل؛ لأنهم لا يخافون حسابًا عليه، ولا عقابًا، فهم شر الناس أعمالا وأقوالا.
Sonra onları şu sözüyle nitelemiştir: (الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا) “Onlar ki Allah'ın yolundan alıkoyarlar ve onu eğriltmek isterler”; yani insanları Allah'ın yoluna, şeriatına ve peygamberlerin getirdiklerine uymaktan alıkoyarlar ve hiç kimse ona uymasın diye o yolun dosdoğru değil, eğri büğrü olmasını isterler. (وَهُمْ بِالآخِرَةِ كَافِرُونَ) “Onlar ahireti de inkâr edenlerdir”; yani ahiret yurdunda Allah'a kavuşmayı inkâr ederler, yani bunu yalanlayıp reddederler, onu tasdik etmez ve ona inanmazlar. İşte bu yüzden, işledikleri çirkin söz ve davranışlara aldırış etmezler; çünkü bundan dolayı bir hesaptan ve cezadan korkmazlar; bu sebeple amel ve söz bakımından insanların en şerlileridirler.
{وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلا بِسِيمَاهُمْ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ (٤٦) وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٧)}
{وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلا بِسِيمَاهُمْ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ (٤٦) وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٧)} “İkisi arasında bir perde vardır ve A'râf üzerinde herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır. Cennet ehline: 'Selam sizlere!' diye seslendiler. Kendileri henüz oraya girmemişlerdir, fakat bunu şiddetle arzulamaktadırlar. (46) Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiğinde ise: 'Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!' dediler. (47)”
لما ذكر تعالى مخاطبة أهل الجنة مع أهل النار، نَبَّه أن بين الجنة والنار حجابًا، وهو الحاجز المانع من وصول أهل النار إلى الجنة.
Allah Teâlâ, cennet ehlinin cehennem ehliyle karşılıklı konuşmasını zikredince, cennet ile cehennem arasında bir perde (hicâb) olduğuna dikkat çekmiştir ki bu, cehennem ehlinin cennete ulaşmasını engelleyen bir engeldir.
قال ابن جرير: وهو السور الذي قال الله تعالى: {فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ} [الحديد: ١٣] وهو الأعراف الذي قال الله تعالى: (وَعَلَى الأعْرَافِ رِجَالٌ)
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın: {فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ} [Hadîd: 13] “Aralarına, içinde rahmet, dışında azap bulunan kapılı bir sur çekilir” buyurduğu surdur; ve Allah Teâlâ'nın: (وَعَلَى الأعْرَافِ رِجَالٌ) “A'râf üzerinde de adamlar vardır” buyurduğu A'râf'tır.
ثم روي بإسناده عن السدي أنه قال في قوله [تعالى] (وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ) وهو "السور"، وهو "الأعراف".
Sonra [İbn Cerîr] kendi isnadıyla es-Süddî'den rivayet etti ki o, [Allah Teâlâ'nın] {وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ} “İkisinin arasında bir perde vardır” kavli hakkında: “O surdur, o A'râf'tır” demiştir.
وقال مجاهد: الأعراف: حجاب بين الجنة والنار، سور له باب.
Mücâhid şöyle demiştir: A'râf, cennet ile cehennem arasında bir perde, kapısı olan bir surdur.
قال ابن جرير: والأعراف جمع "عُرْف"، وكل مرتفع من الأرض عند العرب يسمى "عرفًا"، وإنما قيل لعرف الديك عرفًا لارتفاعه.
İbn Cerîr şöyle demiştir: A'râf (الأعْرَافِ), 'urf' (عُرْف) kelimesinin çoğuludur. Araplara göre yeryüzünün her yüksek yerine 'urf' denir; horozun ibiğine de yüksekliğinden dolayı 'urf' denmiştir.
وحدثنا سفيان بن وَكِيع، حدثنا ابن عيينة، عن عُبَيد الله بن أبي يزيد، سمع ابن عباس يقول: الأعراف هو الشيء المشرف.
Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, bize İbn Uyeyne, Ubeydullah b. Ebî Yezîd'den anlattı; o İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işitmiştir: A'râf, yüksek yerdir.
وقال الثوري، عن جابر، عن مجاهد، عن ابن عباس قال: الأعراف: سور كعُرْف الديك.
es-Sevrî, Câbir'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: A'râf, horoz ibiği gibi bir surdur.
وفي رواية عن ابن عباس: الأعراف، تل بين الجنة والنار، حبس عليه ناس من أهل الذنوب بين الجنة والنار. وفي رواية عنه: هو سور بين الجنة والنار. وكذلك قال الضحاك وغير واحد من علماء التفسير.
İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette şöyledir: A'râf, cennet ile cehennem arasında bir tepedir; günahkârlardan bir grup insan cennet ile cehennem arasında onun üzerinde alıkonulmuştur. Ondan gelen diğer bir rivayette ise: Cennet ile cehennem arasında bir surdur, demiştir. Dahhâk ve tefsir âlimlerinden pek çok kişi de böyle söylemiştir.
وقال السدي: إنما سمي "الأعراف" أعرافًا؛ لأن أصحابه يعرفون الناس.
es-Süddî şöyle demiştir: 'A'râf'a ancak oradakilerin insanları tanıması (ya'rifûne) sebebiyle a'râf adı verilmiştir.
واختلفت عبارات المفسرين في أصحاب الأعراف من هم، وكلها قريبة ترجع إلى معنى واحد، وهو أنهم قوم استوت حسناتهم وسيئاتهم. نص عليه حذيفة، وابن عباس، وابن مسعود، وغير واحد من السلف والخلف، ﵏. وقد جاء في حديث مرفوع رواه الحافظ أبو بكر بن مَرْدُوَيه:
A'râf ehlinin kimler olduğu konusunda müfessirlerin ifadeleri farklılık göstermişse de hepsi birbirine yakın olup tek bir manaya dönmektedir; o da onların sevapları ile günahları eşit olan bir topluluk olduğudur. Huzeyfe, İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve selef ile haleften radıyallâhu anhüm pek çok kimse bunu açıkça belirtmiştir. Hâfız Ebû Bekir b. Merdûye'nin rivayet ettiği merfû bir hadiste de şöyle gelmiştir:
حدثنا عبد الله بن إسماعيل، حدثنا عبيد بن الحسين، حدثنا سليمان بن داود، حدثنا النعمان بن عبد السلام، حدثنا شيخ لنا يقال له: أبو عباد، عن عبد الله بن محمد بن عقيل، عن جابر بن عبد الله قال: سئل رسول الله ﷺ عمن استوت حسناته وسيئاته، فقال: "أولئك أصحاب الأعراف، لم يدخلوها وهم يطمعون".
Bize Abdullah b. İsmâil anlattı, bize Ubeyd b. el-Huseyn anlattı, bize Süleymân b. Dâvûd anlattı, bize en-Nu'mân b. Abdisselâm anlattı, bize Ebû Abbâd denilen bir hocamız, Abdullah b. Muhammed b. Akîl'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sevapları ile günahları eşit olan kimse soruldu; şöyle buyurdu: “Onlar A'râf ehlidir; henüz oraya girmemişlerdir, fakat bunu şiddetle arzulamaktadırlar.”
وهذا حديث غريب من هذا الوجه ورواه من وجه آخر، عن سعيد بن سلمة عن أبي الحسام، عن محمد بن المنكدر عن رجل من مزينة قال: سئل رسول الله ﷺ عن أصحاب الأعراف، فقال: "إنهم قوم خرجوا عصاة بغير إذن آبائهم، فقتلوا في سبيل الله"
Bu vecihten garib bir hadistir . Onu başka bir yoldan Saîd b. Seleme'den, o Ebü'l-Husâm'dan, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o da Müzeyne kabilesinden bir adamdan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e A'râf ehli soruldu; şöyle buyurdu: “Onlar, babalarının izni olmaksızın [cihada] asi olarak çıkıp Allah yolunda öldürülen bir topluluktur.”
وقال سعيد بن منصور: حدثنا أبو مَعْشَر، حدثنا يحيى بن شِبْل، عن يحيى بن عبد الرحمن المزني عن أبيه قال: سئل رسول الله ﷺ عن "أصحاب الأعراف" فقال: "هم ناس قتلوا في سبيل الله بمعصية آبائهم، فمنعهم من دخول الجنة معصية آبائهم ومنعهم النار قتلهم في سبيل الله".
Saîd b. Mansûr şöyle demiştir: Bize Ebû Ma'şer anlattı, bize Yahyâ b. Şibl, Yahyâ b. Abdirrahmân el-Müzenî'den, o da babasından anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e "A'râf ehli" hakkında soruldu; şöyle buyurdu: «Onlar, babalarına isyan ederek Allah yolunda öldürülen insanlardır; babalarına isyan etmiş olmaları onları cennete girmekten alıkoymuş, Allah yolunda öldürülmüş olmaları da onları cehennemden alıkoymuştur.»
هكذا رواه ابن مَرْدُوَيه، وابن جرير، وابن أبي حاتم من طرق، عن أبي معشر به وكذلك رواه ابنُ ماجه مرفوعًا، من حديث ابن عباس وأبي سعيد الخدري [﵄] والله أعلم بصحة هذه الأخبار المرفوعة وقصاراها أن تكون موقوفة وفيه دلالة على ما ذكر.
İbn Merdûye, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim çeşitli yollardan Ebû Ma'şer'den bunu bu şekilde rivayet etmişlerdir . Aynı şekilde İbn Mâce de bunu İbn Abbâs ve Ebû Saîd el-Hudrî'den [radıyallâhu anhümâ] merfû olarak rivayet etmiştir. Bu merfû haberlerin sıhhatini en iyi Allah bilir; en fazla mevkuf olabilirler ve zikredilen şeye delalet etmektedirler.
وقال ابن جرير: حدثني يعقوب، حدثنا هُشَيْم، أخبرنا حصين، عن الشعبي، عن حذيفة؛ أنه سئل عن أصحاب الأعراف، قال: فقال: هم قوم استوت حسناتهم وسيئاتهم، فقعدت بهم سيئاتهم عن الجنة، وخلَّفت بهم حسناتهم عن النار. قال: فوقفوا هناك على السور حتى يقضي الله فيهم.
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana Ya'kūb anlattı, bize Huşeym anlattı, bize Husayn, eş-Şa'bî'den, o da Huzeyfe'den bildirdi; Huzeyfe'ye A'râf ehli sorulduğunda şöyle demiştir: Onlar, sevapları ile günahları eşit olan bir topluluktur; günahları onları cennetten alıkoymuş, sevapları da onları cehennemden geride tutmuştur. Dedi ki: Allah haklarında hüküm verinceye kadar orada surun üzerinde bekletilirler.
وقد رواه من وجه آخر أبسط من هذا فقال:
Bunu başka bir yoldan bundan daha geniş olarak rivayet etmiş ve şöyle demiştir:
حدثنا ابن حُمَيد، حدثنا يحيى بن واضح، حدثنا يونس بن أبي إسحاق قال: قال الشعبي: أرسل إليّ عبد الحميد بن عبد الرحمن -وعنده أبو الزناد عبد الله بن ذَكْوان مولى قريش -وإذا هما قد ذكرا من أصحاب الأعراف ذكرًا ليس كما ذكرا، فقلت لهما: إن شئتما أنبأتكما بما ذكر حذيفة، فقالا هات. فقلت: إن حذيفة ذكر أصحاب الأعراف فقال: هم قوم تجاوزت بهم حسناتهم النار، وقعدت بهم سيئاتهم عن الجنة، فإذا صُرفت أبصارهم تلقاء أصحاب النار قالوا: (رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) فبينا هم كذلك، اطلع عليهم ربك فقال لهم: اذهبوا فادخلوا الجنة فإني قد غفرت لكم.
Bize İbn Humeyd anlattı, bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, bize Yûnus b. Ebî İshâk anlattı; dedi ki: eş-Şa'bî şöyle dedi: Abdülhamîd b. Abdirrahmân bana haber gönderdi —yanında Kureyş'in azatlısı Ebü'z-Zinâd Abdullah b. Zekvân da vardı— ve o ikisi A'râf ehlinden öyle bir bahsettiler ki durum onların zikrettiği gibi değildi. Onlara: 'İsterseniz Huzeyfe'nin bahsettiği şeyi size haber vereyim' dedim. 'Hadi anlat' dediler. Dedim ki: Huzeyfe A'râf ehlini andı ve şöyle dedi: 'Onlar, sevapları kendilerini ateşten geçiren, günahları da cennetten alıkoyan bir topluluktur. Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiğinde: (رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) “Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!” derler. Onlar bu haldeyken Rabbin onlara tecelli eder ve: 'Gidin, cennete girin; muhakkak ki Ben sizi bağışladım' buyurur.'
وقال عبد الله بن المبارك، عن أبي بكر الهذلي قال: قال سعيد بن جبير، وهو يحدث ذلك عن ابن مسعود قال يحاسب الناس يوم القيامة، فمن كانت حسناته أكثر من سيئاته بواحدة دخل الجنة، ومن كانت سيئاته أكثر من حسناته بواحدة دخل النار. ثم قرأ قول الله: {فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ [فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ * وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ]} [المؤمنون: ١٠٢، ١٠٣] ثم قال: إن الميزان يخف بمثقال حبة ويرجح، قال: ومن استوت حسناته وسيئاته كان من
Abdullah b. el-Mübârek, Ebû Bekr el-Hüzelî'den nakletti; o dedi ki: Saîd b. Cübeyr, bunu İbn Mes'ûd'dan rivayet ederek şöyle dedi: Kıyamet günü insanlar hesaba çekilir. Kimin iyilikleri kötülüklerinden bir tane fazla gelirse cennete girer; kimin de kötülükleri iyiliklerinden bir tane fazla gelirse cehenneme girer. Sonra Allah'ın şu sözünü okudu: {فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ [فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ * وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ]} “Artık kimlerin tartıları ağır basarsa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. Kimlerin de tartıları hafif gelirse, işte onlar da kendilerine yazık edenlerdir; ebediyen cehennemdedirler.” [el-Mü'minûn: 102-103]. Sonra şöyle dedi: Mizan bir dane ağırlığıyla bile hafifler veya ağır basar. Dedi ki: İyilikleri ile kötülükleri eşit olan kimse ise...
أصحاب الأعراف، فوقفوا على الصراط، ثم عرفوا أهل الجنة وأهل النار، فإذا نظروا إلى أهل الجنة نادوا: سلام عليكم، وإذا صرفوا أبصارهم إلى يسارهم نظروا أصحاب النار قالوا: (رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) فتعوذوا بالله من منازلهم. قال: فأما أصحاب الحسنات، فإنهم يعطون نورًا فيمشون به بين أيديهم وبأيمانهم، ويعطى كل عبد يومئذ نورًا، وكل أمة نورًا، فإذا أتوا على الصراط سلب الله نور كل منافق ومنافقة. فلما رأى أهل الجنة ما لقي المنافقون قالوا: {رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا} [التحريم: ٨]. وأما أصحاب الأعراف، فإن النور كان في أيديهم فلم ينزع، فهنالك يقول الله تعالى: (لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ) فكان الطمع دخولا. قال: وقال ابن مسعود: على أن العبد إذا عمل حسنة كتب له بها عشر، وإذا عمل سيئة لم تكتب إلا واحدة. ثم يقول: هلك من غلبت واحدته أعشاره.
A'râf ehlinden olur; Sırat üzerinde dururlar, sonra cennet ehlini ve cehennem ehlini tanırlar. Cennet ehline baktıklarında: 'Selam sizlere!' diye seslenirler; gözlerini sol taraflarına çevirip cehennem ehline baktıklarında ise: (رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) “Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!” diyerek onların menzillerinden Allah'a sığınırlar. Dedi ki: Sevap sahiplerine gelince, onlara bir nur verilir ve onunla önlerini ve sağ yanlarını aydınlatarak yürürler; o gün her kula bir nur, her ümmete bir nur verilir. Sırat'ın üzerine geldiklerinde Allah her münafık erkek ve münafık kadının nurunu çekip alır. Cennet ehli münafıkların başına geleni görünce: {رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا} [Tahrîm: 8] “Rabbimiz! Nurumuzu bizim için tamamla” derler. A'râf ehline gelince; nur ellerindedir ve çekip alınmamıştır. İşte orada Allah Teâlâ: (لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ) “Henüz oraya girmemişlerdir, fakat bunu şiddetle arzulamaktadırlar” buyurmaktadır; bu şiddetli arzu (tama') [onlar için] bir giriş olmuştur. Dedi ki: İbn Mes'ûd şöyle dedi : Kul bir iyilik işlediğinde ona on katı yazılır; bir kötülük işlediğinde ise sadece bir katı yazılır. Sonra şöyle derdi: Birleri (günahları) onlarca katını (sevaplarını) geçen kimse helak olmuştur!
رواه ابن جرير وقال أيضا:
Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir ve yine şöyle demiştir:
حدثني ابن وَكِيع وابن حميد قالا حدثنا جرير، عن منصور، عن حبيب بن أبي ثابت، عن عبد الله بن الحارث، عن ابن عباس قال: "الأعراف": السور الذي بين الجنة والنار، وأصحاب الأعراف بذلك المكان، حتى إذا بدا الله أن يعافيهم، انْطُلِق بهم إلى نهر يقال له: "الحياة"، حافتاه قصب الذهب، مكلل باللؤلؤ، ترابه المسك، فألقوا فيه حتى تصلح ألوانهم، وتبدو في نحورهم بيضاء يعرفون بها، حتى إذا صلحت ألوانهم أتى بهم الرحمن ﵎ فقال: تمنوا ما شئتم فيتمنون، حتى إذا انقطعت أمنيتهم قال لهم: لكم الذي تمنيتم ومثله سبعون ضعفا. فيدخلون الجنة وفي نحورهم شامة بيضاء يعرفون بها، يسمون مساكين أهل الجنة.
Bana İbn Vekî' ve İbn Humeyd anlattılar; dediler ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Abdullah b. el-Hâris'ten, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: "A'râf, cennet ile cehennem arasındaki surdur; A'râf ehli ise o mekândadır. Nihayet Allah onlara afiyet vermeyi dilediğinde, 'el-Hayât' (Hayat) denilen bir nehre götürülürler; iki kıyısı incilerle süslenmiş altın kamışlardandır, toprağı misktir. Renkleri güzelleşinceye ve boyunlarında kendileriyle tanınacakları beyaz bir işaret belirinceye kadar onun içine bırakılırlar . Renkleri güzelleşince Rahmân celle celâlühû'ya getirilirler. O da: 'Dilediğinizi isteyin' buyurur. Onlar da temennide bulunurlar. Temennileri bitince onlara: 'Temenni ettiğiniz şey ve onun yetmiş katı sizindir' buyurur. Boyunlarında kendileriyle tanınacakları beyaz bir ben olduğu halde cennete girerler ve 'cennet ehlinin miskinleri' diye adlandırılırlar."
وكذا رواه ابن أبي حاتم، عن أبيه، عن يحيى بن المغيرة، عن جرير، به. وقد رواه سفيان الثوري، عن حبيب بن أبي ثابت، عن مجاهد، عن عبد الله بن الحارث، من قوله وهذا أصح، والله أعلم. وهكذا روي عن مجاهد والضحاك وغير واحد.
İbn Ebî Hâtim de babasından, o Yahyâ b. el-Mugîre'den, o Cerîr'den aynı şekilde rivayet etmiştir. Süfyân es-Sevrî ise bunu Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Mücâhid'den, o da Abdullah b. el-Hâris'in kendi sözü olarak rivayet etmiştir ki en doğrusu budur, en iyisini Allah bilir. Mücâhid, Dahhâk ve pek çok kimseden de bu şekilde rivayet edilmiştir.
وقال سُنَيْد بن داود: حدثني جرير، عن عمارة بن القعقاع، عن أبي زُرْعَة عن عمرو بن جرير قال: سئل رسول الله ﷺ عن أصحاب الأعراف قال" هم آخر من يفصل بينهم من العباد، فإذا فرغ رب العالمين من فصله بين العباد قال: أنتم قوم أخرجتكم حسناتكم من النار، ولم تدخلوا الجنة، فأنتم عتقائي، فارعوا من الجنة حيث شئتم". وهذا مرسل حسن
Süneyd b. Dâvûd dedi ki: Bize Cerîr, Umâre b. el-Ka'kā'dan, o Ebû Zür'a'dan, o da Amr b. Cerîr'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e A'râf ehli hakkında soruldu; şöyle buyurdu: «Onlar, kullar arasında haklarında en son hüküm verilecek kimselerdir. Âlemlerin Rabbi kulları arasındaki hükmünü bitirince [onlara]: 'Sizler, yaptığınız iyiliklerin cehennemden çıkardığı fakat cennete de giremediğiniz bir topluluksunuz. Sizler benim azatlılarımsınız; cennette dilediğiniz gibi yaşayın [nimetlenin]!' buyurur.» Bu mürsel, hasen [bir rivayet]tir.
وروى الحافظ ابن عساكر في ترجمة "الوليد بن موسى"، عن منبه بن عثمان عن عُرْوَة بن رُوَيْم، عن الحسن، عن أنس بن مالك، عن النبي ﷺ؛ أن مؤمني الجن لهم ثواب وعليهم عقاب، فسألناه عن ثوابهم فقال: "على الأعراف، وليسوا في الجنة مع أمة محمد ﷺ". فسألناه: وما الأعراف؟ فقال: "حائط الجنة تجري فيها الأنهار، وتنبت فيه الأشجار والثمار".
Hâfız İbn Asâkir, 'el-Velîd b. Mûsâ'nın biyografisinde Münebbih b. Osmân'dan , o Urve b. Ruveym'den, o el-Hasan'dan, o Enes b. Mâlik'ten, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: Cinlerin müminleri için bir mükâfat, üzerlerine de bir ceza vardır. Biz onların mükâfatını sorduk ; şöyle buyurdu: “A'râf üzerindedirler, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetiyle beraber cennetin içinde değillerdir.” Biz: 'A'râf nedir?' diye sorduk; şöyle buyurdu: “İçinde nehirlerin aktığı, ağaçların ve meyvelerin yetiştiği cennet surudur.”
رواه البيهقي، عن ابن بشران، عن علي بن محمد المصري، عن يوسف بن يزيد، عن الوليد بن موسى، به
Bunu el-Beyhakī, İbn Bişrân'dan, o Ali b. Muhammed el-Mısrî'den, o Yûsuf b. Yezîd'den, o el-Velîd b. Mûsâ'dan bu isnadla rivayet etmiştir.
وقال سفيان الثوري، عن خُصَيف، عن مجاهد قال: أصحاب الأعراف قوم صالحون فقهاء علماء.
Süfyân es-Sevrî, Husayf'tan, o Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: A'râf ehli; salih, fakih ve âlim bir topluluktur.
وقال ابن جرير: حدثنا يعقوب بن إبراهيم، حدثنا ابن عُلَيَّة، عن سليمان التيمي، عن أبي مِجْلز في قوله تعالى: (وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الأعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلا بِسِيمَاهُمْ) قال: هم رجال من الملائكة، يعرفون أهل الجنة وأهل النار، قال: {وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ * وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ * وَنَادَى أَصْحَابُ الأَعْرَافِ رِجَالا} في النار {يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ * أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ} قال: فهذا حين دخل أهل الجنة الجنة: {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ}.
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, bize İbn Uleyye, Süleymân et-Teymî'den, o da Ebû Miclez'den Allah Teâlâ'nın: (وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الأعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلا بِسِيمَاهُمْ) “İkisi arasında bir perde vardır ve A'râf üzerinde herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: Onlar meleklerden birtakım adamlardır; cennet ehlini ve cehennem ehlini tanırlar. Dedi ki: {وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ * وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ * وَنَادَى أَصْحَابُ الأَعْرَافِ رِجَالا} “Cennet ehline: 'Selam sizlere!' diye seslendiler. Kendileri henüz oraya girmemişlerdir, fakat bunu şiddetle arzulamaktadırlar. Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiğinde ise: 'Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!' dediler. A'râf ehli birtakım adamlara seslendi” ateştekilere; {يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ * أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ} “onları simalarından tanıyarak: 'Topladığınız şeyler ve büyüklük taslamanız size hiçbir fayda sağlamadı! Allah'ın kendilerini hiçbir rahmete erdirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?' dediler”. Dedi ki: İşte bu, cennet ehlinin cennete girdiği andır: {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} “Girin cennete! Size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de”.
وهذا صحيح إلى أبي مجلز لاحق بن حميد أحد التابعين، وهو غريب من قوله وخلاف الظاهر من السياق: وقول الجمهور مقدم على قوله، بدلالة الآية على ما ذهبوا إليه. وكذا قول مجاهد: إنهم قوم صالحون علماء فقهاء فيه غرابة أيضا. والله أعلم.
Bu rivayet, tâbiînden biri olan Ebû Miclez Lâhık b. Humeyd'e kadar sahihtir; ancak onun bu sözü gariptir ve bağlamın zahirine muhaliftir. Ayetin cumhurun gittiği görüşe delaleti sebebiyle cumhurun sözü onun sözüne takdim edilir. Aynı şekilde Mücâhid'in: "Onlar salih, âlim ve fakih bir topluluktur" şeklindeki sözünde de bir gariplik vardır. En doğrusunu Allah bilir.
وقد حكى القرطبي وغيره فيهم اثني عشر قولا منها: أنهم شهدوا أنهم صلحاء تفرعوا من فرع الآخرة، دخلوا يطلعون على أخبار الناس. وقيل: هم أنبياء. وقيل: ملائكة.
el-Kurtubî ve başkaları onlar hakkında on iki görüş nakletmiştir. Bunlardan bazıları şunlardır: Onların, ahiretin yüksek mertebelerinden gelip insanların haberlerine muttali olmak üzere giren salih kimseler olduklarına şahitlik edilmiştir. 'Onlar peygamberlerdir' de denilmiştir. 'Meleklerdir' de denilmiştir.
وقوله تعالى: (يَعْرِفُونَ كُلا بِسِيمَاهُمْ) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قال: يعرفون أهل الجنة ببياض الوجوه، وأهل النار بسواد الوجوه. وكذا روى الضحاك، عنه.
Allah Teâlâ'nın: (يَعْرِفُونَ كُلا بِسِيمَاهُمْ) “Herkesi simalarından tanırlar” buyruğu hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Cennet ehlini yüzlerinin beyazlığından, cehennem ehlini ise yüzlerinin siyahlığından tanırlar. Dahhâk da ondan bu şekilde rivayet etmiştir.
وقال العَوْفي، عن ابن عباس أنزلهم الله بتلك المنزلة، ليعرفوا من في الجنة والنار، وليعرفوا أهل النار بسواد الوجوه، ويتعوذوا بالله أن يجعلهم مع القوم الظالمين. وهم في ذلك يحيون أهل الجنة بالسلام، لم يدخلوها، وهم يطمعون أن يدخلوها، وهم داخلوها إن شاء الله.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletmiştir ki: Allah onları cennette ve cehennemde olanları tanısınlar, cehennem ehlini yüzlerinin siyahlığından bilsinler ve kendilerini zalimler topluluğu ile beraber kılmaması için Allah'a sığınsınlar diye o mertebeye yerleştirmiştir. Onlar bu esnada cennet ehlini selamlayarak karşılarlar; henüz oraya girmemişlerdir, fakat oraya girmeyi şiddetle arzularlar ve Allah'ın izniyle oraya gireceklerdir.
وكذا قال مجاهد، والضحاك، والسدي، والحسن، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم.
Mücâhid, Dahhâk, es-Süddî, el-Hasan ve Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem de böyle söylemişlerdir.
وقال مَعْمَر، عن الحسن: إنه تلا هذه الآية: (لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ) قال: والله ما جعل ذلك الطمع في قلوبهم، إلا لكرامة يريدها بهم.
Ma'mer, Hasan'dan naklettiğine göre o, (لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ) “Kendileri henüz oraya girmemişlerdir, fakat bunu şiddetle arzulamaktadırlar” ayetini okumuş ve şöyle demiştir: “Vallahi Allah, onlar için dilediği bir ikramdan ötürü bu şiddetli arzuyu onların kalplerine koymuştur.”
وقال قتادة [قد] أنبأكم الله بمكانهم من الطمع.
Katâde şöyle demiştir: Allah, onların bu şiddetli arzu içindeki konumlarını size [kesinlikle] haber vermiştir.