{ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَلَى مَنْ يَشَاءُ} فتاب الله على كثير ممن كانت الوقعة عليهم، وأتوا إلى النبي ﷺ مسلمين تائبين، فرد عليهم نساءهم، وأولادهم.
{ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَلَى مَنْ يَشَاءُ} “Sonra Allah bunun ardından dilediğinin tevbesini kabul eder.” Nitekim aleyhlerine savaş vuku bulan kimselerden birçoğunun tevbesini Allah kabul etti; onlar müslüman ve tevbe etmiş olarak Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem geldiler; o da kadınlarını ve çocuklarını kendilerine geri verdi.
{وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} أي: ذو مغفرة واسعة، ورحمة عامة، يعفو عن الذنوب العظيمة للتائبين، ويرحمهم بتوفيقهم للتوبة والطاعة، والصفح عن جرائمهم، وقبول توباتهم، فلا ييأسنَّ أحد من مغفرته ورحمته، ولو فعل من الذنوب والإجرام ما فعل.
{وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Yani geniş bir mağfiret ve umumi bir rahmet sahibidir; tevbe edenler için büyük günahları affeder, onları tevbeye ve itaate muvaffak kılmak, cürümlerini bağışlamak ve tevbelerini kabul etmek suretiyle kendilerine merhamet eder. O halde ne kadar günah ve cürüm işlemiş olursa olsun hiç kimse O'nun mağfiret ve rahmetinden ümidini kesmesin!
{٢٨} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شَاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} .
{28} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شَاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir; artık bu yıllarından sonra Mescid-i Haram'a yaklaşmasınlar! Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah dilerse lütfundan sizi zenginleştirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir.”
يقول تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ} بالله الذين عبدوا معه غيره {نَجَسٌ} أي: خبثاء في عقائدهم وأعمالهم، وأي نجاسة أبلغ ممن كان يعبد مع الله آلهة لا تنفع ولا تضر، ولا تغني عنه شيئا؟ ".
Allah Teâlâ şöyle buyurur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ} O'nunla beraber başkasına ibadet eden müşrikler {نَجَسٌ} “ancak bir pisliktir;” yani inançlarında ve amellerinde pistirler. Allah ile beraber fayda ve zarar vermeyen, kendisine hiçbir yarar sağlamayan ilahlara tapan kimseden daha ileri hangi necaset olabilir?!
وأعمالهم ما بين محاربة لله، وصد عن سبيل الله ونصر للباطل، ورد للحق، وعمل بالفساد في الأرض لا في الصلاح، فعليكم أن تطهروا أشرف البيوت وأطهرها عنهم.
Onların amelleri ise Allah ile savaşmak, Allah'ın yolundan alıkoymak, batıla yardım etmek, hakkı reddetmek ve ıslah yerine yeryüzünde fesat çıkarmaktan ibarettir. O halde evlerin en şereflisini ve en temizini onlardan arındırmanız gerekir.
{فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} وهو سنة تسع من الهجرة، حين حج بالناس أبو بكر الصديق، وبعث النبي ﷺ ابن عمه عليا، أن يؤذن يوم الحج الأكبر بـ {براءة} فنادى أن لا يحج بعد العام مشرك، ولا يطوف بالبيت عريان.
{فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} “Artık bu yıllarından sonra Mescid-i Haram'a yaklaşmasınlar!” Bu yıl hicretin dokuzuncu yılıdır; hani insanlara Ebû Bekir es-Sıddîk haccettirmiş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de amcasının oğlu Ali'yi en büyük hac gününde Berâe Suresi'ni ilan etmek üzere göndermişti; o da bu yıldan sonra hiçbir müşrikin haccedemeyeceğini ve hiçbir çıplağın Beytullah'ı tavaf edemeyeceğini ilan etmişti.
وليس المراد هنا، نجاسة البدن، فإن الكافر كغيره طاهر البدن، بدليل أن الله تعالى أباح وطء الكتابية ومباشرتها، ولم يأمر بغسل ما أصاب (١) منها.
Burada kastedilen bedenin necaseti değildir; zira kâfir de başkaları gibi beden bakımından temizdir; nitekim Allah Teâlâ Ehl-i Kitap kadınıyla cinsel ilişkiyi ve temas kurmayı mubah kılmış ve ondan temas eden şeyin yıkanmasını emretmemiştir.
والمسلمون ما زالوا يباشرون أبدان الكفار، ولم ينقل عنهم أنهم تقذروا منها، تَقَذُّرَهْم من النجاسات، وإنما المراد كما تقدم نجاستهم المعنوية، بالشرك، فكما أن التوحيد والإيمان، طهارة، فالشرك نجاسة.
Müslümanlar öteden beri kâfirlerin bedenleriyle temas halinde olmuşlar ve necasetlerden iğrendikleri gibi onlardan iğrendikleri nakledilmemiştir. Kastedilen, daha önce geçtiği üzere şirk sebebiyle olan manevî necasetleridir. Nasıl ki tevhid ve iman temizlik ise şirk de pisliktir.
وقوله: {وَإِنْ خِفْتُمْ} أيها المسلمون {عَيْلَةً} أي: فقرا وحاجة، من منع المشركين من قربان المسجد الحرام، بأن تنقطع الأسباب التي بينكم وبينهم من الأمور الدنيوية، {فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} فليس الرزق مقصورا على باب واحد، ومحل واحد، بل لا ينغلق باب إلا وفتح غيره أبواب كثيرة، فإن فضل الله واسع، وجوده عظيم، خصوصا لمن ترك شيئا لوجهه الكريم، فإن الله أكرم الأكرمين.
Ey müslümanlar! Müşriklerin Mescid-i Haram'a yaklaşmasını engellemek sebebiyle, aranızdaki dünyevi bağların kopmasından ötürü {وَإِنْ خِفْتُمْ} {عَيْلَةً} “eğer yoksulluktan” yani fakirlik ve muhtaçlıktan “korkarsanız,” {فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah lütfundan sizi zenginleştirecektir.” Zira rızık tek bir kapıya ve tek bir yere mahsus değildir; bilakis bir kapı kapandığında onun yerine pek çok kapılar açılır. Çünkü Allah'ın lütfu geniş, keremi pek büyüktür; bilhassa O'nun kerim zatı için bir şeyi terk eden kimse için böyledir, zira Allah ikram edenlerin en cömerdidir.
وقد أنجز الله وعده، فإن الله قد أغنى المسلمين من فضله، وبسط لهم من الأرزاق ما كانوا به من أكبر الأغنياء والملوك.
Nitekim Allah vaadini yerine getirmiş; lütfundan müslümanları zengin kılmış ve onlar için en büyük zenginlerden ve hükümdarlardan olacakları derecede rızıkları genişletmiştir.
وقوله: {إِنْ شَاءَ} تعليق للإغناء بالمشيئة، لأن الغنى في الدنيا، ليس من لوازم الإيمان، ولا يدل على محبة الله، فلهذا علقه الله بالمشيئة.
{إِنْ شَاءَ} “Dilerse” buyruğu zenginleştirmeyi meşiete bağlamaktır; çünkü dünyada zenginlik imanın gereklerinden değildir ve Allah'ın sevgisine de delalet etmez; bu yüzden Allah onu meşiete bağlamıştır.
فإن الله يعطي الدنيا، من يحب، ومن لا يحب، ولا يعطي الإيمان والدين، إلا من يحب.
Zira Allah dünyayı sevdiğine de sevmediğine de verir; fakat imanı ve dini ancak sevdiğine verir.
{إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} أي: علمه واسع، يعلم من يليق به الغنى، ومن لا يليق، ويضع الأشياء مواضعها وينزلها منازلها.
{إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir.” Yani ilmi geniştir; kime zenginliğin yakışacağını, kime de yakışmayacağını bilir; her şeyi yerli yerine koyar ve layık olduğu mertebeye yerleştirir.
وتدل الآية الكريمة، وهي قوله {فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} أن المشركين بعد ما كانوا، هم الملوك والرؤساء بالبيت، ثم صار بعد الفتح الحكم لرسول الله والمؤمنين، مع إقامتهم في البيت، ومكة المكرمة، ثم نزلت هذه الآية.
{فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} “Artık bu yıllarından sonra Mescid-i Haram'a yaklaşmasınlar!” kerim ayeti delalet eder ki; müşrikler önceden Beytullah'ın reisleri ve hâkimleri iken, fetihten sonra -onların Beytullah'ta ve Mekke-i Mükerreme'de ikametleriyle beraber- hâkimiyet Resûlullah'a ve müminlere geçmiş, ardından bu ayet inmiştir.
ولما مات النبي ﷺ أمر أن يجلوا من الحجاز، فلا يبقى فيها دينان، وكل هذا لأجل بُعْدِ كل كافر عن المسجد الحرام، فيدخل في قوله {فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا}
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edeceği zaman Hicaz'dan çıkarılmalarını ve orada iki dinin bir arada kalmamasını emretti. Bütün bunlar, her bir kâfirin Mescid-i Haram'dan uzaklaştırılması içindir; dolayısıyla {فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} “Artık bu yıllarından sonra Mescid-i Haram'a yaklaşmasınlar!” buyruğunun kapsamına girer.
{٢٩} {قَاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ} .
{29} {قَاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ} “Kendilerine kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyen, Allah'ın ve Resûlü'nün haram kıldığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyen kimselerle, boyun eğip kendi elleriyle cizye verinceye kadar savaşın!”
هذه الآية أمر بقتال الكفار من اليهود والنصارى من {الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ} إيمانا صحيحا يصدقونه بأفعالهم وأعمالهم. ولا يحرمون ما حرم الله، فلا يتبعون شرعه في تحريم المحرمات، {وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ} أي: لا يدينون بالدين الصحيح، وإن زعموا أنهم على دين، فإنه دين غير الحق، لأنه إما بين دين مبدل، وهو الذي لم يشرعه الله أصلا وإما دين منسوخ قد شرعه الله، ثم غيره بشريعة محمد ﷺ، فيبقى التمسك به بعد النسخ غير جائز.
Bu ayet, Yahudi ve Hristiyanlardan {الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ} fiil ve amelleriyle doğrulayacakları sahih bir imanla “Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyen”, Allah'ın haram kıldığını haram saymayıp haramların tahriminde O'nun şeriatine tabi olmayan ve {وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ} “hak dini din edinmeyen” kâfirlerle savaşmayı emretmektedir. Yani sahih dini din edinmezler; bir din üzere olduklarını iddia etseler dahi o hak olmayan bir dindir; zira o ya Allah'ın asla teşri kılmadığı tahrif edilmiş bir dindir ya da Allah'ın teşri kılıp sonra Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem şeriatiyle değiştirdiği neshedilmiş bir dindir ki neshedildikten sonra ona sarılmak caiz değildir.
فأمره بقتال هؤلاء وحث على ذلك، لأنهم يدعون إلى ما هم عليه، ويحصل الضرر الكثير منهم للناس، بسبب أنهم أهل كتاب.
İşte bunlarla savaşmayı emretmiş ve buna teşvik etmiştir; çünkü onlar üzerinde bulundukları batıla davet ederler ve Ehl-i Kitap olmaları sebebiyle insanlara onlardan pek çok zarar gelir.
وغيَّى ذلك القتال {حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ} أي: المال الذي يكون جزاء لترك المسلمين قتالهم، وإقامتهم آمنين على أنفسهم وأموالهم، بين أظهر المسلمين، يؤخذ منهم كل عام، كلٌّ على حسب حاله، من غني وفقير ومتوسط، كما فعل ذلك أمير المؤمنين عمر بن الخطاب وغيره، من أمراء المؤمنين.
Bu savaşı şu gaye ile sınırlandırmıştır: {حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ} “Kendi elleriyle cizye verinceye kadar...” Yani müslümanların onlarla savaşmayı bırakmasının, onların müslümanların arasında canları ve malları güvende olarak ikamet etmelerinin bir karşılığı olan ve Müminlerin Emîri Ömer b. el-Hattâb ile diğer müminlerin emirlerinin yaptığı gibi zengin, fakir ve orta halli olmak üzere her birinin durumuna göre her yıl kendilerinden alınan malı [verinceye kadar].
وقوله: {عَنْ يَدٍ} أي: حتى يبذلوها (١) في حال ذلهم، وعدم اقتدارهم، ويعطونها بأيديهم، فلا يرسلون بها خادما ولا غيره، بل لا تقبل إلا من أيديهم، {وَهُمْ صَاغِرُونَ}
Allah Teâlâ'nın: {عَنْ يَدٍ} “Kendi elleriyle” buyruğu; yani zillet ve güçsüzlükleri halinde onu bizzat teslim edene, hizmetçi veya bir başkasıyla göndermeyip ancak bizzat kendi ellerinden kabul edilecek şekilde elleriyle verene {وَهُمْ صَاغِرُونَ} “ve boyun eğene kadar...” demektir.
فإذا كانوا بهذه الحال، وسألوا المسلمين أن يقروهم بالجزية، وهم تحت أحكام المسلمين وقهرهم، وحال الأمن من شرهم وفتنتهم، واستسلموا للشروط التي أجراها عليهم المسلمون مما ينفي عزهم وتكبرهم، ويوجب ذلهم وصغارهم، وجب على الإمام أو نائبه أن يعقدها لهم.
Bu hal üzere bulunurlar, müslümanların hâkimiyeti ve boyun eğdirmesi altında olarak, şerlerinden ve fitnelerinden emin olunması durumunda cizye karşılığında yerlerinde bırakılmalarını müslümanlardan talep ederler ve müslümanların kendilerine uyguladığı, onların izzet ve kibrini yok edip zillet ve boyun eğmelerini gerektiren şartlara teslim olurlarsa; devlet başkanının veya vekilinin bu antlaşmayı onlar için akdetmesi vacip olur.
وإلا بأن لم يفوا، ولم يعطوا الجزية عن يد وهم صاغرون، لم يجز إقرارهم بالجزية، بل يقاتلون حتى يسلموا.
Aksi takdirde, yani ahde vefa göstermez ve küçülüp boyun eğerek cizyeyi kendi elleriyle vermezlerse cizye karşılığında yerlerinde bırakılmaları caiz olmaz; bilakis müslüman oluncaya kadar onlarla savaşılır.
واستدل بهذه الآية الجمهور الذين يقولون: لا تؤخذ الجزية إلا من أهل الكتاب، لأن الله لم يذكر أخذ الجزية إلا منهم.
«Cizye ancak Ehl-i Kitap'tan alınır» diyen cumhur bu ayetle delil getirmiştir; zira Allah Teâlâ cizye almayı ancak onlardan zikretmiştir.
وأما غيرهم فلم يذكر إلا قتالهم حتى يسلموا، وألحق بأهل الكتاب في أخذ الجزية وإقرارهم في ديار المسلمين، المجوس، فإن النبي ﷺ، أخذ الجزية من مجوس هجر، ثم أخذها أمير المؤمنين عمر من الفرس المجوس.
Onların dışındakiler hakkında ise ancak müslüman oluncaya kadar onlarla savaşılmasını zikretmiştir. Cizye alınması ve İslâm diyarlarında ikametlerine izin verilmesi hususunda Mecûsîler de Ehl-i Kitab'a dahil edilmiştir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hecer Mecûsîleri'nden cizye almış, daha sonra Müminlerin Emîri Ömer de Fars Mecûsîleri'nden cizye almıştır.
وقيل: إن الجزية تؤخذ من سائر الكفار من أهل الكتاب وغيرهم، لأن هذه الآية نزلت بعد الفراغ من قتال العرب المشركين، والشروع في قتال أهل الكتاب ونحوهم، فيكون هذا القيد إخبارا بالواقع، لا مفهوما له.
Şöyle de denilmiştir: Cizye, Ehl-i Kitap ve diğerleri olmak üzere bütün kâfirlerden alınır; çünkü bu ayet müşrik Araplarla savaştan fariğ olunduktan ve Ehl-i Kitap ile benzerleriyle savaşa başlandıktan sonra inmiştir; dolayısıyla bu kayıt mefhumu olmayan bir vakıa haberidir.
ويدل على هذا أن المجوس أخذت منهم الجزية وليسوا أهل كتاب، ولأنه قد تواتر عن المسلمين من الصحابة ومن بعدهم أنهم يدعون من يقاتلونهم إلى إحدى ثلاث: إما الإسلام، أو أداء الجزية، أو السيف، من غير فرق بين كِتَابِيٍّ وغيره.
Buna, Ehl-i Kitap olmadıkları halde Mecûsîlerden cizye alınmış olması ve sahabe ile onlardan sonra gelen Müslümanların, savaştıkları kimseleri -Kitap ehli olsun ya da olmasın bir fark gözetmeksizin- şu üç şeyden birine davet ettiklerinin tevatür derecesinde nakledilmiş olması delalet etmektedir: Ya İslâm, ya cizye ödemek yahut kılıç.
{٣٠ - ٣٣} {وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ * اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لا إِلَهَ إِلا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} .
{30 - 33} {وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ * اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لا إِلَهَ إِلا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Yahudiler: «Üzeyr Allah'ın oğludur» dediler. Hristiyanlar da: «Mesih (İsa) Allah'ın oğludur» dediler. Bu, onların ağızlarıyla geveledikleri sözleridir. [Bu sözleriyle] daha önceki kâfirlerin sözlerini taklit ediyorlar. Allah onları kahretsin! Nasıl da [haktan] döndürülüyorlar! Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i rabler edindiler. Halbuki onlar, tek bir ilahtan başkasına kulluk etmemekle emrolunmuşlardı. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir.”
لما أمر تعالى بقتال أهل الكتاب، ذكر من أقوالهم الخبيثة، ما يهيج المؤمنين الذين يغارون لربهم ولدينه على قتالهم، والاجتهاد وبذل الوسع فيه فقال: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ} وهذه المقالة وإن لم تكن مقالة لعامتهم فقد قالها فرقة منهم، فيدل ذلك على أن في اليهود من الخبث والشر ما أوصلهم إلى أن قالوا هذه المقالة التي تجرأوا فيها على الله، وتنقصوا عظمته وجلاله.
Allah Teâlâ Ehl-i Kitap ile savaşmayı emrettikten sonra, Rableri ve dinleri uğruna gayret duyan müminleri onlarla savaşmaya ve bu hususta son gayreti sarf etmeye sevk edecek çirkin sözlerini zikrederek şöyle buyurmuştur: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ} “Yahudiler: «Üzeyr Allah'ın oğludur» dediler.” Bu söz bütün Yahudilerin sözü olmasa dahi onlardan bir fırka bunu söylemiştir; bu da Yahudilerde kendilerini Allah'a karşı cüret göstermeye, O'nun azamet ve celalini eksiltmeye vardıran bu sözü söyleyecek derecede bir pislik ve şerrin bulunduğuna delalet eder.
وقد قيل: إن سبب ادعائهم في {عزير} أنه ابن الله، أنه لما سلط الله الملوك (١) على بني إسرائيل، ومزقوهم كل ممزق، وقتلوا حَمَلَةَ التوراة، وجدوا عزيرا بعد ذلك حافظا لها أو لأكثرها، فأملاها عليهم من حفظه، واستنسخوها، فادعوا فيه هذه الدعوى الشنيعة.
Şöyle denilmiştir: Üzeyr hakkında onun Allah'ın oğlu olduğunu iddia etmelerinin sebebi şudur: Allah hükümdarları (1) İsrâiloğulları'nın üzerine musallat kıldığında, onları darmadağın edip Tevrat hafızlarını öldürdüklerinde; bundan sonra Üzeyr'i Tevrat'ı veya çoğunu ezberinde tutan biri olarak buldular. Üzeyr ezberinden Tevrat'ı onlara yazdırdı, onlar da istinsah ettiler; bunun üzerine onun hakkında bu çirkin iddiayı öne sürdüler.
{وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ} عيسى ابن مريم {ابْنُ اللَّهِ} قال الله تعالى {ذَلِكَ} القول الذي قالوه {قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ} لم يقيموا عليه حجة ولا برهانا.
{وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ} Meryem oğlu İsa {ابْنُ اللَّهِ} “Hristiyanlar da: «Mesih Allah'ın oğludur» dediler.” Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Onların söyledikleri {ذَلِكَ} “bu” söz {قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ} “onların ağızlarıyla [geveledikleri] sözleridir;” buna dair hiçbir delil ve burhan getirememişlerdir.
ومن كان لا يبالي بما يقول، لا يستغرب عليه أي قول يقوله، فإنه لا دين ولا عقل، يحجزه، عما يريد من الكلام.
Söylediği söze aldırmayan bir kimseden sadır olacak hiçbir söz yadırganamaz; zira onu arzu ettiği sözü söylemekten alıkoyacak ne bir dini ne de bir aklı vardır.
ولهذا قال: {يُضَاهِئُونَ} أي: يشابهون في قولهم هذا {قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ} أي: قول المشركين الذين يقولون: "الملائكة بنات الله" تشابهت قلوبهم، فتشابهت أقوالهم في البطلان.
Bu sebeple şöyle buyurmuştur: Bu sözleriyle {يُضَاهِئُونَ} “taklit ediyorlar (benzerini söylüyorlar);” yani {قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ} “daha önceki kâfirlerin sözlerini;” «Melekler Allah'ın kızlarıdır» diyen müşriklerin sözlerini [taklit ediyorlar]. Kalpleri birbirine benzedi, batıllıkta sözleri de birbirine benzedi.
{قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ} أي: كيف يصرفون على الحق، الصرف الواضح المبين، إلى القول الباطل المبين.
{قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ} “Allah onları kahretsin! Nasıl da döndürülüyorlar!” Yani apaçık haktan apaçık batıl söze nasıl da böyle çevriliyorlar!
وهذا -وإن كان يستغرب على أمة كبيرة كثيرة، أن تتفق على قول- يدل على بطلانه أدنى تفكر وتسليط للعقل عليه، فإن لذلك سببا وهو أنهم: {اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ} وهم علماؤهم {وَرُهْبَانَهُمْ} أي: العُبَّاد المتجردين للعبادة.
Bu -en küçük bir tefekkür ve aklın devreye sokulmasıyla batıllığı anlaşılan bir söz üzerinde büyük ve kalabalık bir ümmetin ittifak etmesi her ne kadar şaşırtıcı olsa da- bir sebebe dayanmaktadır ki o da şudur: Onlar âlimleri olan {اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ} “hahamlarını” ve kendilerini ibadete vermiş abidleri olan {وَرُهْبَانَهُمْ} “rahiplerini”:
{أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ} يُحِلُّون لهم ما حرم الله فيحلونه، ويحرمون لهم ما أحل الله فيحرمونه، ويشرعون لهم من الشرائع والأقوال المنافية لدين الرسل فيتبعونهم عليها.
{أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'ı bırakıp rabler edindiler.” Allah'ın haram kıldığını onlara helal sayarlar onlar da helal kabul ederler; Allah'ın helal kıldığını onlara haram sayarlar onlar da haram kabul ederler; elçilerin dinine aykırı şeriatler ve sözler ortaya koyarlar, onlar da bu hususta kendilerine tabi olurlar.
وكانوا أيضا يغلون في مشايخهم وعبادهم ويعظمونهم، ويتخذون قبورهم أوثانا تعبد من دون الله، وتقصد بالذبائح، والدعاء والاستغاثة.
Aynı zamanda şeyhlerinde ve abidlerinde aşırıya kaçıyor, onları tazim ediyor ve kabirlerini Allah'tan başka tapılan, kurbanlar kesilen, dua ve istiğaselerde bulunulan putlar ediniyorlardı.
{وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ} اتخذوه إلها من دون الله، والحال أنهم خالفوا في ذلك أمر الله لهم على ألسنة رسله فما {أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لا إِلَهَ إِلا هُوَ} فيخلصون له العبادة والطاعة، ويخصونه بالمحبة والدعاء، فنبذوا أمر الله وأشركوا به ما لم ينزل به سلطانا.
{وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ} “Ve Meryem oğlu Mesih'i de” Allah'tan başka bir ilah edindiler. Oysa elçilerinin diliyle Allah'ın kendilerine verdiği emre bu hususta muhalefet etmişlerdi; zira onlar ibadeti ve itaati yalnız O'na halis kılsınlar, sevgiyi ve duayı yalnız O'na hasretsinler diye {أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لا إِلَهَ إِلا هُوَ} “ancak tek bir ilahtan başkasına kulluk etmemekle emrolunmuşlardı. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur.” Fakat Allah'ın emrini bir kenara attılar ve hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koştular.
{سُبْحَانَهُ} وتعالى {عَمَّا يُشْرِكُونَ} أي: تنزه وتقدس، وتعالت عظمته عن شركهم وافترائهم، فإنهم ينتقصونه في ذلك، ويصفونه بما لا يليق بجلاله، والله تعالى العالي في أوصافه وأفعاله عن كل ما نسب إليه، مما ينافي كماله المقدس.
{سُبْحَانَهُ} “O münezzehtir” ve pek yücedir {عَمَّا يُشْرِكُونَ} “ortak koştukları şeylerden.” Yani O, onların şirkinden ve iftiralarından tenzih edilmiş, mukaddes kılınmış ve azameti yücelmiştir. Zira onlar bu [tutumları] ile O'nu noksanlaştırmakta ve O'nu celâline yakışmayan şeylerle nitelemektedirler. Oysa Allah Teâlâ, mukaddes kemaline aykırı olarak Kendisine nispet edilen her şeyden sıfatlarında ve fiillerinde pek yücedir.
{يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ * هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ} .
{يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ * هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ} “Ağızlarıyla Allah'ın nurunu söndürmek istiyorlar. Kâfirler hoşlanmasa da Allah nurunu tamamlamaktan başkasına razı olmaz. O, müşrikler hoşlanmasa da dinini bütün dinlere üstün kılmak için Resûlü'nü hidayet ve hak din ile gönderendir.”
فلما تبين أنه لا حجة لهم على ما قالوه، ولا برهان لما أصَّلوه، وإنما هو مجرد قول قالوه وافتراء افتروه أخبر أنهم {يُرِيدُونَ} بهذا {أَنْ يُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ}
Söyledikleri şeye dair hiçbir delillerinin, ortaya koydukları esasa dair hiçbir burhanlarının bulunmadığı, bunun sadece söyledikleri kuru bir söz ve uydurdukları bir iftiradan ibaret olduğu ortaya çıkınca; bununla {يُرِيدُونَ} {أَنْ يُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ} “ağızlarıyla Allah'ın nurunu söndürmek istediklerini” haber vermiştir.
ونور الله: دينه الذي أرسل به الرسل، وأنزل به الكتب، وسماه الله نورا، لأنه يستنار به في ظلمات الجهل والأديان الباطلة، فإنه علم بالحق، وعمل بالحق، وما عداه فإنه بضده، فهؤلاء اليهود والنصارى ومن ضاهوه من المشركين، يريدون أن يطفئوا نور الله بمجرد أقوالهم، التي ليس عليها دليل أصلا.
Allah'ın nuru; elçilerini kendisiyle gönderdiği ve kitaplarını kendisiyle indirdiği dinidir. Allah onu nur olarak isimlendirmiştir çünkü cehaletin ve batıl dinlerin karanlıklarında onunla aydınlanılır; zira o hak ilim ve hak ile ameldir, onun dışındakiler ise bunun zıddıdır. İşte bu Yahudiler, Hristiyanlar ve onları taklit eden müşrikler, üzerinde hiçbir delil bulunmayan kuru sözleriyle Allah'ın nurunu söndürmek istemektedirler.
{وَيَأْبَى اللَّهُ إِلا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ} لأنه النور الباهر، الذي لا يمكن لجميع الخلق لو اجتمعوا على إطفائه أن يطفئوه، والذي أنزله جميع نواصي العباد بيده، وقد تكفل بحفظه من كل من يريده بسوء، ولهذا قال: {وَيَأْبَى اللَّهُ إِلا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ} وسعوا ما أمكنهم في رده وإبطاله، فإن سعيهم لا يضر الحق شيئا.
{وَيَأْبَى اللَّهُ إِلا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ} “Allah nurunu tamamlamaktan başkasına razı olmaz.” Çünkü o, bütün mahlukat onu söndürmek için bir araya gelse söndürmelerine imkân bulunmayan parlak bir nurdur; onu indiren Zât bütün kulların perçemini elinde tutmaktadır ve onu kötüye kullanmak isteyen herkese karşı korumayı üstlenmiştir. Bu sebeple: {وَيَأْبَى اللَّهُ إِلا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ} “Kâfirler hoşlanmasa da Allah nurunu tamamlamaktan başkasına razı olmaz” buyurmuştur; onlar onu reddetmek ve iptal etmek için güçleri yettiğince çalışsalar da onların çabası hakka hiçbir zarar veremez.
ثم بين تعالى هذا النور الذي قد تكفل بإتمامه وحفظه فقال: {هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى} الذي هو العلم النافع {وَدِينِ الْحَقِّ} الذي هو العمل الصالح فكان ما بعث الله به محمدا ﷺ مشتملا على بيان الحق من الباطل في أسماء الله وأوصافه وأفعاله، وفي أحكامه وأخباره، والأمر بكل مصلحة نافعة للقلوب، والأرواح والأبدان من إخلاص الدين لله وحده، ومحبة الله وعبادته، والأمر بمكارم الأخلاق ومحاسن الشيم، والأعمال الصالحة والآداب النافعة، والنهي عن كل ما يضاد ذلك ويناقضه من الأخلاق والأعمال السيئة المضرة للقلوب والأبدان والدنيا والآخرة.
Sonra Allah Teâlâ tamamlamayı ve korumayı üstlendiği bu nuru beyan ederek şöyle buyurmuştur: {هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى} “O, Resûlü'nü hidayet ile” yani faydalı ilimle {وَدِينِ الْحَقِّ} “ve hak din ile” yani salih amelle “gönderendir.” Allah'ın Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem kendisiyle gönderdiği şeyler; Allah'ın isimleri, sıfatları ve fiillerinde, hükümlerinde ve haberlerinde hak ile batılı ayırt etmeyi; dini yalnız tek bir Allah'a halis kılmaktan, Allah sevgisi ve ibadetinden kalpler, ruhlar ve bedenler için faydalı olan her türlü maslahatı emretmeyi; üstün ahlakı, güzel huyları, salih amelleri ve faydalı edepleri emredip bunlara zıt ve aykırı olan kalplere, bedenlere, dünyaya ve ahirete zararlı kötü ahlak ve amellerden nehyetmeyi içermektedir.
فأرسله الله بالهدى ودين الحق {لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ} أي: ليعليه على سائر الأديان بالحجة والبرهان، والسيف والسنان، وإن كره المشركون ذلك، وبغوا له الغوائل، ومكروا مكرهم، فإن المكر السيئ لا يضر إلا صاحبه، فوعد الله لا بد أن ينجزه، وما ضمنه لا بد أن يقوم به.
Allah onu hidayet ve hak din ile gönderdi ki {لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ} “müşrikler hoşlanmasa da dinini bütün dinlere üstün kılsın.” Yani delil ve burhanla, kılıç ve mızrakla onu diğer bütün dinlerden üstün kılsın. Müşrikler bundan hoşlanmasa, onun aleyhine tuzaklar kurup hilelere başvursa da kötü tuzak ancak sahibine zarar verir. Allah'ın vaadini yerine getirmesi kaçınılmazdır ve kefil olduğu şeyi mutlaka gerçekleştirecektir.
{٣٤ - ٣٥} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الأحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ * يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لأنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ} .
{34 - 35} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الأحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ * يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لأنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ} “Ey iman edenler! Şüphesiz hahamlardan ve rahiplerden birçoğu insanların mallarını haksız yere yerler ve [onları] Allah'ın yolundan alıkoyarlar. Altını ve gümüşü biriktirip yığıp da onları Allah yolunda harcamayanlara ise acı bir azabı müjdele! O gün [bu biriktirilen altın ve gümüşler] cehennem ateşinde kızdırılacak da bunlarla onların alınları, böğürleri ve sırtları dağlanacaktır. «İşte kendiniz için biriktirip yığdıklarınız! Artık biriktirmekte olduğunuz şeyleri tadın!» [denilecektir].”
هذا تحذير من الله تعالى لعباده المؤمنين عن كثير من الأحبار والرهبان، أي: العلماء والعباد الذين يأكلون أموال الناس بالباطل، أي: بغير حق، ويصدون عن سبيل الله، فإنهم إذا كانت لهم رواتب من أموال الناس، أو بذل الناس لهم من أموالهم فإنه لأجل علمهم وعبادتهم، ولأجل هداهم وهدايتهم، وهؤلاء يأخذونها ويصدون الناس عن سبيل الله، فيكون أخذهم لها على هذا الوجه سحتا وظلما، فإن الناس ما بذلوا لهم من أموالهم إلا ليدلوهم إلى الطريق المستقيم.
Bu, insanların mallarını haksız yere -yani haksız bir şekilde- yiyen ve insanları Allah'ın yolundan alıkoyan hahamların ve rahiplerin -yani âlimlerin ve âbidlerin- birçoğuna karşı Allah Teâlâ'nın mümin kullarını bir sakındırmasıdır. Zira insanların mallarından kendilerine tahsisatlar bağlandığında veya insanlar mallarından onlara harcamada bulunduğunda, bu ancak onların ilimleri, ibadetleri, doğru yolda olmaları ve insanlara rehberlik etmeleri sebebiyle olur. Oysa bunlar bu malları almakta ve insanları Allah'ın yolundan alıkoymaktadırlar; dolayısıyla bu şekilde almaları haram (suht) ve zulüm olur. Çünkü insanlar onlara mallarını sırf kendilerini dosdoğru yola iletsinler diye vermişlerdi.
ومن أخذهم لأموال الناس بغير حق، أن يعطوهم ليفتوهم أو يحكموا لهم بغير ما أنزل الله، فهؤلاء الأحبار والرهبان، ليحذر منهم هاتان الحالتان: أخذهم لأموال الناس بغير حق، وصدهم الناس عن سبيل الله.
İnsanların mallarını haksız yere yemelerinden biri de Allah'ın indirdiğinden başkasıyla kendilerine fetva versinler veya lehlerine hükmetsinler diye insanların kendilerine mal vermesidir. İşte bu hahamlar ve rahipler hakkında şu iki husustan sakınılmalıdır: İnsanların mallarını haksız yere almaları ve insanları Allah'ın yolundan alıkoymaları.
{وَالَّذِينَ يَكْنزونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ} أي: يمسكونها {وَلا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} أي: طرق الخير الموصلة إلى الله، وهذا هو الكنز المحرم، أن يمسكها عن النفقة الواجبة، كأن يمنع منها الزكاة أو النفقات الواجبة للزوجات، أو الأقارب، أو النفقة في سبيل الله إذا وجبت.
{وَالَّذِينَ يَكْنزونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ} “Altını ve gümüşü biriktirip yığanlar;” yani onları ellerinde tutup {وَلا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “onları Allah yolunda” -yani Allah'a ulaştıran hayır yollarında- “harcamayanlar...” Haram kılınan kenz (hazine/istifçilik); zekâtı vermemek, eşlere ve akrabalara vacip olan nafakaları ödememek yahut farz kılındığında Allah yolunda infakta bulunmamak gibi vacip harcamalardan malı alıkoymaktır.
{فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} ثم فسره بقوله: {يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا} أي: على أموالهم، {فِي نَارِ جَهَنَّمَ} فيحمى كل دينار أو درهم على حدته.
{فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Onlara acı bir azabı müjdele!” Sonra bunu: {يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ} “O gün onların [malları] cehennem ateşinde kızdırılacak” buyruğuyla açıklamıştır; böylece her bir dinar veya dirhem tek tek kızdırılacaktır.
{فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ} في يوم القيامة كلما بردت أعيدت في يوم كان مقداره خمسين ألف سنة، ويقال لهم توبيخا ولوما: {هَذَا مَا كَنزتُمْ لأنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنزونَ} فما ظلمكم ولكنكم ظلمتم أنفسكم وعذبتموها بهذا الكنز.
{فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ} “Bunlarla onların alınları, böğürleri ve sırtları dağlanacaktır.” Kıyamet gününde miktarı elli bin yıl olan bir günde bunlar her soğudukça yeniden kızdırılacaktır. Onlara azarlama ve kınama kabilinden: {هَذَا مَا كَنزتُمْ لأنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنزونَ} “«İşte kendiniz için biriktirip yığdıklarınız! Artık biriktirmekte olduğunuz şeyleri tadın!»” denilecektir. Zira O size zulmetmedi; fakat siz kendi nefislerinize zulmettiniz ve bu biriktirdiğiniz mallarla kendinize azap ettiniz.
وذكر الله في هاتين الآيتين، انحراف الإنسان في ماله، وذلك بأحد أمرين:
Allah bu iki ayette insanın malı hususundaki sapmasını zikretmiştir ki bu da iki durumdan biriyle olur:
إما أن ينفقه في الباطل الذي لا يجدي عليه نفعا، بل لا يناله منه إلا الضرر المحض، وذلك كإخراج الأموال في المعاصي والشهوات التي لا تعين على طاعة الله، وإخراجها للصد عن سبيل الله.
Ya kendisine hiçbir fayda sağlamayacak, aksine sırf zarar getirecek batıl yollarda harcamasıdır; bu da malları Allah'a itaate yardımcı olmayan günahlarda ve şehevi arzularda harcamak veya insanları Allah yolundan alıkoymak için sarf etmek gibidir.
وإما أن يمسك ماله عن إخراجه في الواجبات، و "النهي عن الشيء، أمر بضده"
Ya da malını vacip olan yerlere harcamaktan alıkoymasıdır. Zira "bir şeyden nehiy, onun zıddını emretmektir".
{٣٦} وقوله: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} .
{36} Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} “Şüphesiz Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki yazısında (kaza ve kaderinde) ayların sayısı Allah katında on ikidir. Bunlardan dördü haram aylardır. İşte dosdoğru din budur. O halde bu aylarda kendinize zulmetmeyin! Onlar sizinle nasıl topyekûn savaşıyorlarsa siz de müşriklerle topyekûn savaşın! Bilin ki Allah sakınanlarla beraberdir.”
يقول تعالى {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ} أي: في قضائه وقدره. {اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا} وهي هذه الشهور المعروفة {فِي كِتَابِ اللَّهِ} أي في حكمه القدري، {يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ} وأجرى ليلها ونهارها، وقدر أوقاتها فقسمها على هذه الشهور الاثني عشر [شهرا] .
Allah Teâlâ şöyle buyurur: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ} Yani kaza ve kaderinde {اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا} “ayların sayısı on ikidir.” Bunlar bilinen aylardır. {فِي كِتَابِ اللَّهِ} Yani kaderî hükmünde, {يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ} “gökleri ve yeri yarattığı gün”; gecesini ve gündüzünü akıtmış, vakitlerini takdir edip onları bu on iki aya taksim etmiştir.
{مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ} وهي: رجب الفرد، وذو القعدة، وذو الحجة، والمحرم، وسميت حرما لزيادة حرمتها، وتحريم القتال فيها.
{مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ} “Bunlardan dördü haram aylardır.” Onlar: tek başına olan Receb, Zülka'de, Zilhicce ve Muharrem'dir. Hürmetlerinin fazlalığı ve içlerinde savaşmanın haram kılınması sebebiyle haram aylar olarak isimlendirilmişlerdir.
{فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ} يحتمل أن الضمير يعود إلى الاثنى عشر شهرا، وأن الله تعالى بين أنه جعلها مقادير للعباد، وأن تعمر بطاعته، ويشكر الله تعالى على مِنَّتِهِ بها، وتقييضها لمصالح العباد، فلتحذروا من ظلم أنفسكم فيها.
{فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ} “O halde bu aylarda kendinize zulmetmeyin!” Zamirin on iki aya raci olması muhtemeldir; zira Allah Teâlâ bunları kullar için süreler kıldığını, O'na itaatle imar edilmesi gerektiğini, bunlarla yaptığı lütfa ve kulların maslahatlarına tahsis edilmesine şükredilmesi gerektiğini beyan etmiş; binaenaleyh bu aylarda kendinize zulmetmekten sakınınız!
ويحتمل أن الضمير يعود إلى الأربعة الحرم، وأن هذا نهي لهم عن الظلم فيها، خصوصا مع النهي عن الظلم كل وقت، لزيادة تحريمها، وكون الظلم فيها أشد منه في غيرها.
Zamirın dört haram aya raci olması da muhtemeldir; zira bu, her vakit zulümden nehyedilmekle beraber, hürmetlerinin fazlalığı ve içlerindeki zulmün diğer aylardakinden daha ağır olması sebebiyle bilhassa bu aylarda zulüm yapmaktan bir nehiydir.
ومن ذلك النهي عن القتال فيها، على قول من قال: إن القتال في الأشهر الحرام (١) لم ينسخ تحريمه عملا بالنصوص العامة في تحريم القتال فيها.
İçlerinde savaşmanın haram kılındığına dair umumi nasslarla amel ederek «Haram aylarda savaşmanın haramlığı neshedilmemiştir» diyenlerin kavline göre, bu aylarda savaşmaktan nehiy de buna dahildir.
ومنهم من قال: إن تحريم القتال فيها منسوخ، أخذا بعموم نحو قوله تعالى: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً} أي: قاتلوا جميع أنواع المشركين والكافرين برب العالمين.
Onlardan kimi de Allah Teâlâ'nın: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً} “Onlar sizinle nasıl topyekûn savaşıyorlarsa siz de müşriklerle topyekûn savaşın!” gibi buyruklarının umumi oluşunu esas alarak bu aylarda savaş yasağının neshedildiğini söylemiştir. Yani Âlemlerin Rabbi'ne inkâr eden bütün müşrik ve kâfir türleriyle savaşın!
ولا تخصوا أحدا منهم بالقتال دون أحد، بل اجعلوهم كلهم لكم أعداء كما كانوا هم معكم كذلك، قد اتخذوا أهل الإيمان أعداء لهم، لا يألونهم من الشر شيئا.
Birini bırakıp diğerini savaşa tahsis etmeyin; bilakis onların size karşı olduğu gibi siz de hepsini kendinize düşman kabul edin; nitekim onlar iman ehlini kendilerine düşman edinmiş ve onlara şer dokundurmaktan geri durmamışlardır.
ويحتمل أن {كَافَّةً} حال من الواو فيكون معنى هذا: وقاتلوا جميعكم المشركين، فيكون فيها وجوب النفير على جميع المؤمنين.
{كَافَّةً} lafzının [fail olan] vâv zamirinden hâl olması da muhtemeldir; buna göre mana: «Hepiniz birden müşriklerle savaşın» şeklinde olur ve bu takdirde bütün müminlere savaşa çıkmanın (nefîr-i âm) vacip olduğuna delalet eder.
وقد نسخت على هذا الاحتمال بقوله: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} الآية. {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} بعونه ونصره وتأييده، فلتحرصوا على استعمال تقوى الله في سركم وعلنكم والقيام بطاعته، خصوصا عند قتال الكفار، فإنه في هذه الحال، ربما ترك المؤمن العمل بالتقوى في معاملة الكفار الأعداء المحاربين.
Bu ihtimale göre [bu hüküm], {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} “Müminlerin hepsinin birden [topyekûn] savaşa çıkması doğru olmaz” ayetiyle neshedilmiştir. {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} “Ve bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir”; yani yardımı, zaferi ve desteğiyle [onların yanındadır]. O halde gizlinizde ve açığınızda Allah'a karşı takva üzere bulunmaya ve O'na itaati yerine getirmeye, bilhassa kâfirlerle savaş esnasında pek hırslı [ve titiz] olun; zira bu durumda mümin, düşman ve muharip kâfirlere muamele ederken takva ile amel etmeyi bazen terk edebilir.
{٣٧} {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ} .
{37} {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ} “Nesî' (haram ayları ertelemek) ancak küfürde bir artıştır ki inkâr edenler bununla saptırılır. Allah'ın haram kıldığının sayısına uydurmak için onu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar da böylece Allah'ın haram kıldığını helal kılarlar. Kötü amelleri kendilerine süslü gösterildi. Allah kâfirler topluluğunu doğru yola iletmez.”
النسيء: هو ما كان أهل الجاهلية يستعملونه في الأشهر الحرم، وكان من جملة بدعهم الباطلة، أنهم لما رأوا احتياجهم للقتال في بعض أوقات الأشهر الحرم، رأوا -بآرائهم الفاسدة- أن يحافظوا على عدة الأشهر الحرم، التي حرم الله القتال فيها، وأن يؤخروا بعض الأشهر الحرم، أو يقدموه، ويجعلوا مكانه من أشهر الحل ما أرادوا، فإذا جعلوه مكانه أحلوا القتال فيه، وجعلوا الشهر الحلال حراما، فهذا -كما أخبر الله عنهم- أنه زيادة في كفرهم وضلالهم، لما فيه من المحاذير.
Nesî'; Câhiliye ehlinin haram aylar hususunda uyguladıkları bir âdettir. Onların batıl bidatlerinden biri de şuydu: Haram ayların bazı vakitlerinde savaşa ihtiyaç duyduklarını görünce -bozuk görüşleriyle- Allah'ın savaşmayı haram kıldığı haram ayların sayısını muhafaza etmeyi, ancak haram aylardan birini ertelemeyi veya öne almayı ve onun yerine helal aylardan dilediklerini koymayı uygun gördüler. Onu haram ayın yerine koyduklarında onda savaşı helal sayıyor, helal ayı da haram kılıyorlardı. İşte bu -Allah'ın onlar hakkında haber verdiği üzere- barındırdığı sakıncalar sebebiyle küfürlerinde ve sapıklıklarında bir artıştır.
منها: أنهم ابتدعوه من تلقاء أنفسهم، وجعلوه بمنزلة شرع الله ودينه، والله ورسوله بريئان منه.
Bu sakıncalardan biri: Bunu kendi taraflarından uydurmuş olmaları ve onu Allah'ın şeriatı ve dini mertebesine koymalarıdır; oysa Allah ve Resûlü bundan beridir.
ومنها: أنهم قلبوا الدين، فجعلوا الحلال حراما، والحرام حلالا.
Bir diğeri: Dini tersyüz etmiş, helali haram ve haramı helal kılmış olmalarıdır.
ومنها: أنهم مَوَّهوا على الله بزعمهم وعلى عباده، ولبسوا عليهم دينهم، واستعملوا الخداع والحيلة في دين الله.
Bir diğeri: Güya kendilerince Allah'a ve kullarına karşı hileye başvurmuş, dinlerini onlara karmaşık hale getirmiş ve Allah'ın dininde aldatma ve hile yolunu kullanmış olmalarıdır.
ومنها: أن العوائد المخالفة للشرع مع الاستمرار عليها، يزول قبحها عن النفوس، وربما ظن أنها عوائد حسنة، فحصل من الغلط والضلال ما حصل، ولهذا قال: {يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ} أي: ليوافقوها في العدد، فيحلوا ما حرم الله.
Bir diğeri: Şeriate aykırı âdetler üzerinde devam edildikçe nefislerden onların çirkinliği silinir ve belki de güzel âdetler olduğu zannedilir; neticede ortaya çıkan hata ve sapıklık çıkar. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ} “İnkâr edenler bununla saptırılır. Allah'ın haram kıldığının sayısına uydurmak için onu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar da böylece Allah'ın haram kıldığını helal kılarlar.” Yani sayı bakımından uyumlu kılar, böylece Allah'ın haram kıldığını helal sayarlar.
{زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ} أي: زينت لهم الشياطين الأعمال السيئة، فرأوها حسنة، بسبب العقيدة المزينة في قلوبهم.
{زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ} “Kötü amelleri kendilerine süslü gösterildi.” Yani şeytanlar kötü amelleri onlara süsledi; onlar da kalplerinde süslenen batıl inanç sebebiyle o amelleri güzel gördüler.
{وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ} أي: الذين انصبغ الكفر والتكذيب في قلوبهم، فلو جاءتهم كل آية، لم يؤمنوا.
{وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ} “Allah kâfirler topluluğunu doğru yola iletmez.” Yani küfür ve yalanlama kalplerine işlemiş olanları [hidayete erdirmez]; zira onlara her türlü ayet gelse dahi yine de iman etmezler.
{٣٨ - ٣٩} قال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الأرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الآخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلا قَلِيلٌ * إِلا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} .
{38 - 39} Allah Teâlâ şöyle buyurur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الأرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الآخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلا قَلِيلٌ * إِلا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Ey iman edenler! Size ne oldu ki: «Allah yolunda savaşa çıkın!» denildiği zaman yere çakılıp kaldınız? Ahireti bırakıp dünya hayatına mı razı oldunuz? Fakat dünya hayatının geçimi ahiretin yanında pek az bir şeydir. Eğer savaşa çıkmazsanız, [Allah] sizi acı bir azapla cezalandırır ve yerinize başka bir topluluk getirir; O'na hiçbir zarar da veremezsiniz. Allah her şeye hakkıyla kadirdir.”
اعلم أن كثيرا من هذه السورة الكريمة، نزلت في غزوة تبوك، إذ ندب النبي ﷺ المسلمين إلى غزو الروم، وكان الوقت حارا، والزاد قليلا والمعيشة عسرة، فحصل من بعض المسلمين من التثاقل ما أوجب أن يعاتبهم الله تعالى عليه ويستنهضهم، فقال تعالى:
Bil ki bu kerim surenin büyük bir kısmı Tebük Gazvesi hakkında inmiştir; o vakit Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem müslümanları Bizans'la savaşa çağırmıştı. Hava sıcak, azık kıt ve geçim darlığı vardı. Bu sebeple müslümanların bazısından Allah Teâlâ'nın kendilerini kınamasını ve harekete geçirmesini gerektiren bir ağırlık ve isteksizlik sadır oldu. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} ألا تعملون بمقتضى الإيمان، وداعي (١) اليقين من المبادرة لأمر الله، والمسارعة إلى رضاه، وجهاد أعدائه والنصرة لدينكم، فـ {مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الأرْضِ} أي: تكاسلتم، وملتم إلى الأرض والدعة والسكون فيها.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” Allah'ın emrine koşmak, O'nun rızasına acele etmek, düşmanlarıyla cihad etmek ve dininize yardım etmek hususunda imanın gereği ve yakînin davetiyle amel etmez misiniz? {مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الأرْضِ} “Size ne oldu ki: «Allah yolunda savaşa çıkın!» denildiği zaman yere çakılıp kaldınız?” Yani tembellik gösterip dünyaya, rahata ve orada yerleşip kalmaya meylettiniz.
{أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الآخِرَةِ} أي: ما حالكم إلا حال من رضي بالدنيا وسعى لها ولم يبال بالآخرة، فكأنه ما آمن بها.
{أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الآخِرَةِ} “Ahireti bırakıp dünya hayatına mı razı oldunuz?” Yani sizin durumunuz, dünyaya razı olup onun için çalışan, ahirete ise aldırmayan ve sanki ona hiç iman etmemiş gibi davranan birinin durumundan farksızdır.
{فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} التي مالت بكم، وقدمتموها على الآخرة {إِلا قَلِيلٌ} أفليس قد جعل الله لكم عقولا تَزِنُون بها الأمور، وأيها أحق بالإيثار؟.
Gönlünüzün meylettiği ve ahirete tercih ettiğiniz {فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} {إِلا قَلِيلٌ} “dünya hayatının geçimi ahiretin yanında pek az bir şeydir.” Allah size işleri tartıp hangisinin tercih edilmeye daha layık olduğunu ölçeceğiniz akıllar vermedi mi?!
أفليست الدنيا -من أولها إلى آخرها- لا نسبة لها في الآخرة. فما مقدار عمر الإنسان القصير جدا من الدنيا حتى يجعله الغاية التي لا غاية وراءها، فيجعل سعيه وكده وهمه وإرادته لا يتعدى حياته الدنيا القصيرة المملوءة بالأكدار، المشحونة بالأخطار.
Başından sonuna kadar dünyanın ahiret yanında hiçbir nispeti yok mudur?! İnsanın dünyadaki o pek kısa ömrünün değeri nedir ki onu arkasında başka hiçbir gaye bulunmayan nihai bir hedef kılsın da çabasını, gayretini, tasasını ve iradesini kederlerle dolu ve tehlikelerle yüklü bu kısa dünya hayatından öteye geçirmesin?!
فبأي رَأْيٍ رأيتم إيثارها على الدار الآخرة الجامعة لكل نعيم، التي فيها ما تشتهيه الأنفس وتلذ الأعين، وأنتم فيها خالدون، فوالله ما آثر الدنيا على الآخرة من وقر الإيمان في قلبه، ولا من جزل رأيه، ولا من عُدَّ من أولي الألباب، ثم توعدهم على عدم النفير فقال:
Her türlü nimeti kendisinde toplayan, içinde nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı şeylerin bulunduğu ve içinde ebedî kalacağınız ahiret yurduna dünyayı hangi akıl ve görüşle tercih ettiniz?! Vallahi kalbine iman yerleşmiş, görüşü isabetli ve akıl sahiplerinden sayılan hiçbir kimse dünyayı ahirete tercih etmez! Sonra savaşa çıkmamaları hususunda onları tehdit ederek şöyle buyurmuştur:
{إِلا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} في الدنيا والآخرة، فإن عدم النفير في حال الاستنفار من كبائر الذنوب الموجبة لأشد العقاب، لما فيها من المضار الشديدة، فإن المتخلف، قد عصى الله تعالى وارتكب لنهيه، ولم يساعد على نصر دين الله، ولا ذب عن كتاب الله وشرعه، ولا أعان إخوانه المسلمين على عدوهم الذي يريد أن يستأصلهم ويمحق دينهم، وربما اقتدى به غيره من ضعفاء الإيمان، بل ربما فَتَّ في أعضاد من قاموا بجهاد أعداء الله، فحقيق بمن هذا حاله أن يتوعده الله بالوعيد الشديد، فقال: {إِلا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ} ثم لا يكونوا أمثالكم {وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئًا} فإنه تعالى متكفل بنصر دينه وإعلاء كلمته، فسواء امتثلتم لأمر الله، أو ألقيتموه، وراءكم ظهريا.
Dünyada ve ahirette {إِلا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “eğer savaşa çıkmazsanız, [Allah] sizi acı bir azapla cezalandırır.” Zira genel seferberlik halinde savaşa çıkmamak, barındırdığı ağır zararlar sebebiyle en çetin cezayı gerektiren büyük günahlardandır. Çünkü savaştan geri kalan kimse Allah Teâlâ'ya isyan etmiş, O'nun yasağını çiğnemiş, Allah'ın dinine yardım etmemiş, Allah'ın kitabını ve şeriatını savunmamış, köklerini kazımak ve dinlerini yok etmek isteyen düşmanlarına karşı müslüman kardeşlerine yardımda bulunmamıştır. Belki zayıf imanlı başkaları da ona uyar, hatta Allah'ın düşmanlarıyla cihad edenlerin azmini ve şevkini kırar. İşte durumu böyle olan bir kimseyi Allah'ın şiddetli bir tehditle uyarması pek yerindedir. Şöyle buyurmuştur: {إِلا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ} “Eğer savaşa çıkmazsanız sizi acı bir azapla cezalandırır ve yerinize başka bir topluluk getirir;” sonra onlar sizin gibi olmazlar; {وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئًا} “O'na hiçbir zarar da veremezsiniz.” Zira Allah Teâlâ dinine yardım etmeyi ve kelimesini yüceltmeyi üstlenmiştir; ister Allah'ın emrine boyun eğin isterse onu büsbütün arkanıza atın!
{وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} لا يعجزه شيء أراده، ولا يغالبه أحد.
{وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” Dilediği hiçbir şey O'nu âciz bırakamaz ve hiç kimse O'na üstün gelemez.
{٤٠} {إِلا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} .
{40} {إِلا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Eğer siz ona (Peygamber'e) yardım etmezseniz, inkâr edenler onu iki kişiden biri olarak [Mekke'den] çıkardıklarında bizzat Allah ona yardım etmişti. Hani ikisi mağarada iken o arkadaşına: «Üzülme, şüphesiz Allah bizimle beraberdir» diyordu. Bunun üzerine Allah onun üzerine sekinetini indirdi, onu görmediğiniz ordularla destekledi ve inkâr edenlerin kelimesini (davasını) alçalttı. Allah'ın kelimesi ise en yüce olandır. Allah Mutlak Galip'tir, Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir.”
أي: إلا تنصروا رسوله محمدا ﷺ، فالله غني عنكم، لا تضرونه شيئا، فقد نصره في أقل ما يكون وأذلة {إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا} من مكة لما هموا بقتله، وسعوا في ذلك، وحرصوا أشد الحرص، فألجؤوه إلى أن يخرج.
Yani siz O'nun Resûlü Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem yardım etmezseniz, Allah size muhtaç değildir, O'na hiçbir zarar veremezsiniz; nitekim onu [sayıca] en az ve en zayıf olduğu anda bizzat O muzaffer kılmıştır: {إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenler onu çıkardıklarında...” Yani onu öldürmeye azmettiklerinde, bu uğurda son derece hırsla çalışıp çabaladıklarında ve neticede onu çıkmak zorunda bıraktıklarında [ona yardım etmişti].
{ثَانِيَ اثْنَيْنِ} أي: هو وأبو بكر الصديق ﵁. {إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ} أي: لما هربا من مكة، لجآ إلى غار ثور (١) في أسفل مكة، فمكثا فيه ليبرد عنهما الطلب.
{ثَانِيَ اثْنَيْنِ} “İki kişiden biri olarak;” yani o ve Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh. {إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ} “Hani ikisi mağarada iken;” yani Mekke'den çıktıklarında Mekke'nin alt tarafındaki Sevr Mağarası'na sığınmışlar ve arama takibi yatışsın diye orada bir müddet kalmışlardı.
فهما في تلك الحالة الحرجة الشديدة المشقة، حين انتشر الأعداء من كل جانب يطلبونهما ليقتلوهما، فأنزل الله عليهما من نصره ما لا يخطر على البال.
Onları öldürmek için her taraftan arayan düşmanların yayıldığı o son derece çetin ve meşakkatli kritik vaziyette iken, Allah onların üzerine hatıra dahi gelmeyecek yardımını indirdi.
{إِذْ يَقُولُ} النبي ﷺ {لِصَاحِبِهِ} أبي بكر لما حزن واشتد قلقه، {لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا} بعونه ونصره وتأييده. {فَأَنزلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ} أي: الثبات والطمأنينة، والسكون المثبتة للفؤاد، ولهذا لما قلق صاحبه سكنه وقال {لا تحزن إن الله معنا}
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem üzülüp endişesi şiddetlendiğinde {لِصَاحِبِهِ} arkadaşı Ebû Bekir'e: Yardımı, zaferi ve teyidiyle {لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا} “«Üzülme, şüphesiz Allah bizimle beraberdir»” {إِذْ يَقُولُ} “diyordu.” {فَأَنزلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ} “Bunun üzerine Allah onun üzerine sekinetini indirdi;” yani kalbe sebat veren metaneti, güveni ve sükûneti [indirdi]. Bu sebepledir ki arkadaşı endişelendiğinde onu teskin edip: {لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا} “«Üzülme, şüphesiz Allah bizimle beraberdir»” demiştir.
{وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا} وهي الملائكة الكرام، الذين جعلهم الله حرسا له، {وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى} أي: الساقطة المخذولة، فإن الذين كفروا قد كانوا على حرد قادرين، في ظنهم على قتل الرسول ﷺ، وأخذه، حنقين عليه، فعملوا غاية مجهودهم في ذلك، فخذلهم الله ولم يتم لهم مقصودهم، بل ولا أدركوا شيئا منه.
{وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا} “Ve onu görmediğiniz ordularla destekledi.” Onlar Allah'ın ona muhafız kıldığı kerim meleklerdir. {وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى} “Ve inkâr edenlerin kelimesini alçalttı;” yani düşmüş ve hezimete uğramış kıldı. Zira kâfirler Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem öldürmeye ve yakalamaya -zanlarınca- güç yetirecek bir öfke içindeydiler; ona karşı son derece kin doluydular ve bu uğurda son gayretlerini sarf ettiler. Fakat Allah onları hezimete uğrattı; maksatlarına ulaştırmadığı gibi ondan hiçbir şeyi de elde edemediler.
ونصر الله رسوله بدفعه عنه، وهذا هو النصر المذكور في هذا الموضع، فإن النصر على قسمين: نصر المسلمين إذا طمعوا في عدوهم بأن يتم الله لهم ما طلبوا، وقصدوا، ويستولوا على عدوهم ويظهروا عليهم.
Allah düşmanı ondan savmak suretiyle Resûlü'ne yardım etmiştir; burada zikredilen yardım da işte budur. Zira zafer iki kısımdır: Biri müslümanların düşmanlarına karşı arzuladıklarında Allah'ın talep ve kastettikleri şeyi onlar için tamamlaması, düşmanlarını ele geçirip onlara galip gelmeleri şeklindeki yardımdır.
والثاني نصر المستضعف الذي طمع فيه عدوه القادر، فنصر الله إياه، أن يرد عنه عدوه، ويدافع عنه، ولعل هذا النصر أنفع النصرين، ونصر الله رسوله إذ أخرجه الذين كفروا ثاني اثنين من هذا النوع.
İkincisi ise güçlü düşmanının kendisine göz diktiği zayıf kimsenin yardımıdır ki Allah'ın ona yardımı, düşmanını ondan savuşturması ve onu müdafaa etmesidir. Belki de bu yardım iki yardımın en faydalısıdır; nitekim inkâr edenlerin iki kişiden biri olarak çıkardıklarında Allah'ın Resûlü'ne yardımı da bu türdendir.
وقوله {وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا} أي كلماته القدرية وكلماته الدينية، هي العالية على كلمة غيره، التي من جملتها قوله: {وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ} {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأشْهَادُ} {وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ} فدين الله هو الظاهر العالي على سائر الأديان، بالحجج الواضحة، والآيات الباهرة والسلطان الناصر.
Allah Teâlâ'nın: {وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا} “Allah'ın kelimesi ise en yüce olandır” buyruğu; yani O'nun kaderî ve dinî kelimeleri başkasının kelimesinden daima üstündür. Nitekim: {وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlere yardım etmek üzerimize bir haktı”, {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأشْهَادُ} “Şüphesiz elçilerimize ve iman edenlere dünya hayatında da şahitlerin ayağa kalkacağı günde de yardım ederiz” ve {وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ} “Şüphesiz bizim ordumuz galip gelecektir” buyrukları da bundandır. Allah'ın dini açık delillerle, parlak ayetlerle ve muzaffer hâkimiyetle diğer bütün dinlere üstün ve galiptir.
{وَاللَّهُ عَزِيزٌ} لا يغالبه مغالب، ولا يفوته هارب، {حَكِيمٌ} يضع الأشياء مواضعها، وقد يؤخر نصر حزبه إلى وقت آخر، اقتضته الحكمة الإلهية.
{وَاللَّهُ عَزِيزٌ} “Allah Mutlak Galip'tir;” hiçbir galip O'na galebe çalamaz, hiçbir kaçan O'ndan kurtulamaz; {حَكِيمٌ} “Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir;” her şeyi yerli yerine koyar; ilahi hikmet gerektirdiği için bazen kendi taraftarlarının zaferini başka bir vakte erteleyebilir.
وفي هذه الآية الكريمة فضيلة أبي بكر الصديق بخصيصة لم تكن لغيره من هذه الأمة، وهي الفوز بهذه المنقبة الجليلة، والصحبة الجميلة، وقد أجمع المسلمون على أنه هو المراد بهذه الآية الكريمة، ولهذا عدوا من أنكر صحبة أبي بكر للنبي ﷺ، كافرا، لأنه منكر للقرآن الذي صرح بها.
Bu kerim ayette, bu ümmetten başkasına nasip olmayan bir خصوصية ile Ebû Bekir es-Sıddîk'ın fazileti vardır; o da bu yüce menkıbeye ve güzel arkadaşlığa nail olmasıdır. Müslümanlar bu kerim ayetle kastedilenin o olduğu hususunda icma etmişlerdir; bu sebeple Ebû Bekir'in Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem olan arkadaşlığını inkâr eden kimseyi bunu açıkça ifade eden Kur'an'ı inkâr ettiği için kâfir saymışlardır.
وفيها فضيلة السكينة، وأنها من تمام نعمة الله على العبد في أوقات الشدائد والمخاوف التي تطيش بها الأفئدة، وأنها تكون على حسب معرفة العبد بربه، وثقته بوعده الصادق، وبحسب إيمانه وشجاعته.
Yine bu ayette sekinetin fazileti, onun kalplerin dehşete kapıldığı şiddetli korku ve sıkıntı anlarında kulun üzerindeki Allah'ın tam bir nimeti olduğu, kulun Rabbini tanıması, O'nun sadık vaadine güvenmesi, imanı ve cesareti nispetinde gerçekleştiği beyan edilmektedir.
وفيها: أن الحزن قد يعرض لخواص عباد الله الصديقين، مع أن الأولى -إذا نزل بالعبد- أن يسعى في ذهابه عنه، فإنه مضعف للقلب، موهن للعزيمة.
Yine bu ayette; üzüntünün, Allah'ın sıddîk olan seçkin kullarının dahi başına gelebileceğine [işaret vardır]. Bununla birlikte kula [üzüntü] isabet ettiğinde evla olan, onu kendisinden gidermeye gayret etmesidir; zira o, kalbi zayıflatır ve azmi gevşetir.
{٤١ - ٤٢} {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لاتَّبَعُوكَ وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} .
{41 - 42} {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لاتَّبَعُوكَ وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Gerek hafif gerek ağır olarak (kolayınıza da gelse zorunuza da gelse) savaşa çıkın ve Allah yolunda mallarınızla, canlarınızla cihad edin! Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır. Eğer yakın bir dünya menfaati ve orta yollu (kolay) bir yolculuk olsaydı mutlaka sana uyarlardı; fakat o meşakkatli mesafe onlara uzak geldi. Bununla beraber: «Eğer gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık» diye Allah'a yemin edecekler. Kendilerini helake sürüklüyorlar. Allah onların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir.”
يقول تعالى لعباده المؤمنين -مهيجا لهم على النفير في سبيله فقال: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا} أي: في العسر واليسر، والمنشط والمكره، والحر والبرد، وفي جميع الأحوال.
Allah Teâlâ mümin kullarına -kendi yolunda savaşa çıkmaya onları teşvik ederek- şöyle buyurur: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالا} “Gerek hafif gerek ağır olarak savaşa çıkın!” Yani zorlukta ve kolaylıkta, istekli ve isteksiz anlarda, sıcakta ve soğukta, her halükârda [savaşa çıkın]!
{وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} أي: ابذلوا جهدكم في ذلك، واستفرغوا وسعكم في المال والنفس، وفي هذا دليل على أنه -كما يجب الجهاد في النفس- يجب الجهاد في المال، حيث اقتضت الحاجة ودعت لذلك.
{وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Ve Allah yolunda mallarınızla, canlarınızla cihad edin!” Yani bu uğurda tüm gücünüzü harcayın, mal ve can hususunda son gayretinizi sarf edin! Bunda can ile cihad vacip olduğu gibi ihtiyaç gerektirdiğinde ve davet edildiğinde mal ile cihadın da vacip olduğuna delil vardır.
ثم قال: {ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} أي: الجهاد في النفس والمال، خير لكم من التقاعد عن ذلك، لأن فيه رضا الله تعالى، والفوز بالدرجات العاليات عنده، والنصر لدين الله، والدخول في جملة جنده وحزبه.
Sonra: {ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır” buyurmuştur; yani canla ve malla cihad etmek bundan geri durmaktan sizin için daha hayırlıdır; çünkü onda Allah Teâlâ'nın rızası, O'nun katındaki yüce derecelere nail olmak, Allah'ın dinine yardım etmek ve O'nun ordusuna ve taraftarlarına dahil olmak vardır.
لو كان خروجهم لطلب العرض القريب، أي: منفعة دنيوية سهلة التناول {وَ} كان السفر {َسَفَرًا قَاصِدًا} أي: قريبا سهلا. {لاتَّبَعُوكَ} لعدم المشقة الكثيرة، {وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ} أي: طالت عليهم المسافة، وصعب عليهم السفر، فلذلك تثاقلوا عنك، وليس هذا من أمارات العبودية، بل العبد حقيقة هو المتعبد لربه في كل حال، القائم بالعبادة السهلة والشاقة، فهذا العبد لله على كل حال.
Eğer onların çıkışı yakın bir dünya menfaatini -yani kolayca elde edilebilir dünyevi bir faydayı- talep için olsaydı ve bu sefer {وَسَفَرًا قَاصِدًا} “orta yollu” yani yakın ve kolay “bir yolculuk” olsaydı, fazla meşakkat bulunmadığı için {لاتَّبَعُوكَ} “mutlaka sana uyarlardı.” {وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ} “Fakat o meşakkatli mesafe onlara uzak geldi;” yani yol uzadı ve sefer onlara zor geldi; bu sebeple senden geri kalıp ağır davrandılar. Bu ise kulluk alametlerinden değildir; bilakis hakiki kul her halükârda Rabbine kulluk eden, kolay olanı da meşakkatli olanı da yerine getiren kimsedir; işte bu her halükârda Allah'ın kuludur.
{وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ} أي: سيحلفون أن تخلفهم عن الخروج أن لهم أعذرا وأنهم لا يستطيعون ذلك.
{وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ} “Bununla beraber: «Eğer gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık» diye Allah'a yemin edecekler.” Yani sefere çıkmayıp geri kalmalarında mazeretleri bulunduğuna ve buna güç yetiremediklerine dair yemin edeceklerdir.
{يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ} بالقعود والكذب والإخبار بغير الواقع، {وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ}
Savaştan geri kalmak, yalan söylemek ve gerçeğe aykırı haber vermek suretiyle {يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ} “kendilerini helake sürüklüyorlar.” {وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Allah onların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir.”