Binûn

Berâe Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وهذا العتاب إنما هو للمنافقين، الذين تخلفوا عن النبي ﷺ في "غزوة تبوك" وأبدوا من الأعذار الكاذبة ما أبدوا، فعفا النبي ﷺ عنهم بمجرد اعتذارهم، من غير أن يمتحنهم، فيتبين له الصادق من الكاذب، ولهذا عاتبه الله على هذه المسارعة إلى عذرهم فقال:

Bu sitem, Tebük Gazvesi'nde Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem geri kalan ve yalan mazeretler öne süren münafıklar hakkındadır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise onları imtihan edip doğru söyleyenle yalancı olanı ayırt etmeksizin sırf mazeret beyan etmeleri sebebiyle onları affetmişti; bu yüzden Allah Teâlâ onların mazeretini kabulde bu aceleci tavrından ötürü Peygamberi'ne sitem ederek şöyle buyurdu:

{٤٣ - ٤٥} {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ * لا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ * إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ} .

{43 - 45} {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ * لا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ * إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ} “Allah seni affetsin! Doğru söyleyenler sana iyice belli olmadan ve yalancıları bilip öğrenmeden önce niçin onlara izin verdin? Allah'a ve ahiret gününe iman edenler; mallarıyla ve canlarıyla cihad etmekten [geri kalmak için] senden izin istemezler. Allah sakınanları hakkıyla bilendir. Senden ancak Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyen ve kalpleri şüpheye düşüp de şüpheleri içinde bocalayıp duranlar izin ister.”

يقول تعالى لرسوله ﷺ: {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ} أي: سامحك وغفر لك ما أجريت.

Allah Teâlâ Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurur: {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ} “Allah seni affetsin!” Yani yaptığın bu muameleyi hoş gördü ve bağışladı.

{لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ} في التخلف {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ} بأن تمتحنهم، ليتبين لك الصادق من الكاذب، فتعذر من يستحق العذر ممن لا يستحق ذلك.

Savaştan geri kalmaları hususunda {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ} “doğru söyleyenler sana iyice belli olmadan ve yalancıları bilip öğrenmeden önce” -yani doğru söyleyen ile yalancıyı açıkça görebilmen ve mazereti hak edenle hak etmeyeni ayırt edebilmen için onları imtihan etmeden önce- {لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ} “niçin onlara izin verdin?”

ثم أخبر أن المؤمنين بالله واليوم الآخر، لا يستأذنون في ترك الجهاد بأموالهم وأنفسهم، لأن ما معهم من الرغبة في الخير والإيمان، يحملهم على الجهاد من غير أن يحثهم عليه حاث، فضلا عن كونهم يستأذنون في تركه من غير عذر.

Sonra Allah'a ve ahiret gününe iman edenlerin mallarıyla ve canlarıyla cihadı terk etmek için izin istemeyeceklerini haber verdi; zira onların kalbindeki hayır arzusu ve iman, kendilerini teşvik eden bir teşvikçi olmaksızın dahi cihada sevk eder; nerede kaldı ki mazeretsiz olarak onu terk etmek için izin istesinler!

{وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ} فيجازيهم على ما قاموا به من تقواه، ومن علمه بالمتقين، أنه أخبر، أن من علاماتهم، أنهم لا يستأذنون في ترك الجهاد.

{وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ} “Allah sakınanları hakkıyla bilendir.” Yerine getirdikleri takvaları sebebiyle onları mükâfatlandırır. O'nun takva sahiplerini bilmesinin bir tezahürü de onların alametlerinden birinin cihadı terk etmek için izin istememek olduğunu haber vermesidir.

{إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ} أي: ليس لهم إيمان تام، ولا يقين صادق، فلذلك قلَّتْ رغبتهم في الخير، وجبنوا عن القتال، واحتاجوا أن يستأذنوا في ترك القتال. {فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ} أي: لا يزالون في الشك والحيرة.

{إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ} “Senden ancak Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyen ve kalpleri şüpheye düşenler izin ister.” Yani tam bir imanları ve sadık bir yakînleri yoktur; bu sebeple hayra olan rağbetleri azalmış, savaştan korkup sinmiş ve savaşı terk etmek için izin isteme ihtiyacı duymuşlardır. {فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ} “Onlar şüpheleri içinde bocalayıp dururlar;” yani daima şüphe ve hayret içindedirler.

{٤٦ -٤٨} {وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لأعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ * لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلا خَبَالا وَلأوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ} .

{46 -48} {وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لأعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ * لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلا خَبَالا وَلأوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ} “Eğer [savaşa] çıkmak isteselerdi elbette onun için bir hazırlık yaparlardı. Fakat Allah onların sefere çıkmalarını hoş görmedi de onları alıkoydu ve kendilerine: «Oturanlarla (kadınlar ve özürlülerle) beraber siz de oturun!» denildi. Eğer içinizde [sefere] çıkmış olsalardı, size bozgunculuktan başka bir şey katmazlardı ve sizi fitneye düşürmek isteyerek aranıza mutlaka fesat sokarlardı. İçinizde onlara kulak verenler de vardı. Allah zalimleri hakkıyla bilendir.”

يقول تعالى مبينا أن المتخلفين من المنافقين قد ظهر منهم من القرائن ما يبين أنهم ما قصدوا الخروج للجهاد بالكلية، وأن أعذارهم التي اعتذروها باطلة، فإن العذر هو المانع الذي يمنع إذا بذل العبد وسعه، وسعى في أسباب الخروج، ثم منعه مانع شرعي، فهذا الذي يعذر.

Allah Teâlâ; savaştan geri kalan münafıklardan onların cihada çıkmayı hiçbir şekilde kastetmediklerini ve öne sürdükleri mazeretlerin batıl olduğunu ortaya koyan karinelerin zuhur ettiğini beyan ederek şöyle buyurur: Zira mazeret; kul bütün gayretini sarf edip sefere çıkma sebeplerine sarıldıktan sonra onu engelleyen meşru bir engeldir; işte mazeretli sayılan kimse budur.

{و} أما هؤلاء المنافقون فـ {لَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لأعَدُّوا لَهُ عُدَّةً} أي: لاستعدوا وعملوا ما يمكنهم من الأسباب، ولكن لما لم يعدوا له عدة، علم أنهم ما أرادوا الخروج.

{و} Bu münafıklara gelince; {لَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لأعَدُّوا لَهُ عُدَّةً} “eğer çıkmak isteselerdi elbette onun için bir hazırlık yaparlardı;” yani hazırlanır ve güçleri yettiğince sebepleri yerine getirirlerdi. Fakat hiçbir hazırlık yapmadıklarına göre sefere çıkmayı asla istemedikleri anlaşılmıştır.

{وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ} معكم في الخروج للغزو {فَثَبَّطَهُمْ} قدرا وقضاء، وإن كان قد أمرهم وحثهم على الخروج، وجعلهم مقتدرين عليه، ولكن بحكمته ما أراد إعانتهم، بل خذلهم وثبطهم {وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ} من النساء والمعذورين.

{وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ} “Fakat Allah onların” sizinle beraber savaşa “çıkmalarını hoş görmedi de” kaza ve kader olarak {فَثَبَّطَهُمْ} “onları alıkoydu.” Her ne kadar onlara çıkmayı emretmiş, teşvik etmiş ve güç yetirebilir kılmış olsa da hikmeti gereği onlara yardım etmeyi murat etmemiş; bilakis onları yüzüstü bırakıp alıkoymuştur. {وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ} “Ve kendilerine: «Oturanlarla” -yani kadınlar ve özürlülerle- “beraber siz de oturun!» denildi.”

ثم ذكر الحكمة في ذلك فقال {لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلا خَبَالا} أي: نقصا.

Sonra bundaki hikmeti zikrederek şöyle buyurmuştur: {لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلا خَبَالا} “Eğer içinizde çıkmış olsalardı, size noksanlıktan başka bir şey katmazlardı.”

{وَلأوْضَعُوا خِلالَكُمْ} أي: ولسعوا في الفتنة والشر بينكم، وفرقوا جماعتكم المجتمعين، {يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ} أي: هم حريصون على فتنتكم وإلقاء العداوة بينكم.

{وَلأوْضَعُوا خِلالَكُمْ} “Ve aranıza fesat sokarlardı;” yani aranızda fitne ve şer çıkarmaya koşar, bir arada bulunan topluluğunuzu parçalarlardı; {يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ} “sizi fitneye düşürmek isteyerek;” yani sizi fitneye sokmaya ve aranıza düşmanlık tohumları ekmeye pek hırslıdırlar.

{وَفِيكُمْ} أناس ضعفاء العقول {سَمَّاعُونَ لَهُمْ} أي: مستجيبون لدعوتهم يغترون بهم، فإذا كانوا هم حريصين على خذلانكم، وإلقاء الشر بينكم، وتثبيطكم عن أعدائكم، وفيكم من يقبل منهم ويستنصحهم. فما ظنك بالشر الحاصل من خروجهم مع المؤمنين، والنقص الكثير منهم، فلله أتم الحكمة حيث ثبطهم ومنعهم من الخروج مع عباده المؤمنين رحمة بهم، ولطفا من أن يداخلهم ما لا ينفعهم، بل يضرهم.

{وَفِيكُمْ} İçinizde akılları zayıf bazı kimseler vardır ki {سَمَّاعُونَ لَهُمْ} “onlara kulak verirler;” yani onların çağrısına icabet eder ve onlara aldanırlar. Kendileri sizi yüzüstü bırakmaya, aranıza şer sokmaya ve düşmanlarınıza karşı azminizi kırmaya bu kadar hırslı iken, içinizde de onlardan söz kabul edip kendilerine danışanlar bulunurken; müminlerle birlikte sefere çıkmalarından doğacak şerri ve sebep olacakları büyük noksanlığı bir düşün! Onlara bir rahmet olarak ve kendilerine fayda vermeyip aksine zarar verecek şeylerin aralarına girmemesi için mümin kullarıyla beraber çıkmaktan onları alıkoyan ve meneden Allah en mükemmel hikmet sahibidir.

{وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ} فيعلم عباده كيف يحذرونهم، ويبين لهم من المفاسد الناشئة من مخالطتهم.

{وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ} “Allah zalimleri hakkıyla bilendir.” Dolayısıyla kullarına onlardan nasıl sakınacaklarını öğretir ve onlara karışmaktan doğacak fesatları beyan eder.

{لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الأمُورَ حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كَارِهُونَ} .

{لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الأمُورَ حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كَارِهُونَ} “Andolsun ki daha önce de fitne çıkarmak istemişler ve onlar istemediği halde hak gelip Allah'ın emri üstün çıkıncaya kadar senin için nice işler çevirmişlerdi.”

ثم ذكر أنه قد سبق لهم سوابق في الشر فقال: {لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ} أي: حين هاجرتم إلى المدينة، بذلوا الجهد، {وَقَلَّبُوا لَكَ الأمُورَ} أي: أداروا الأفكار، وأعملوا الحيل في إبطال دعوتكم وخذلان دينكم، ولم يقصروا في ذلك، {حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كَارِهُونَ} فبطل كيدهم واضمحل باطلهم، فحقيق بمثل هؤلاء أن يحذر الله عباده المؤمنين منهم، وأن لا يبالي المؤمنين، بتخلفهم عنهم.

Sonra geçmişte de şerde sabıkalarının bulunduğunu zikrederek şöyle buyurmuştur: {لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ} “Andolsun ki daha önce de fitne çıkarmak istemişlerdi;” yani Medine'ye hicret ettiğinizde tüm gayretlerini sarf etmiş, davetinizi iptal etmek ve dininizi hezimete uğratmak için planlar kurup hilelere başvurmuşlar ve bu hususta hiçbir kusur etmemişlerdi; {حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كَارِهُونَ} “ve onlar istemediği halde hak gelip Allah'ın emri üstün çıkıncaya kadar...” Böylece tuzakları boşa çıkmış ve batılları yok olmuştur. İşte böylesi kimselere karşı Allah'ın mümin kullarını uyarması ve müminlerin de onların geri kalmasına aldırmaması pek yerindedir.

{٤٩} {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ} .

{49} {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ} “Onlardan kimi de: «Bana izin ver, beni fitneye düşürme!» der. Bilesiniz ki onlar fitnenin ta içine düşmüşlerdir. Şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatacaktır.”

أي: ومن هؤلاء المنافقين من يستأذن في التخلف، ويعتذر بعذر آخر عجيب، فيقول: {ائْذَنْ لِي} في التخلف {وَلا تَفْتِنِّي} في الخروج، فإني إذا خرجت، فرأيت نساء بين الأصفر لا أصبر عنهن، كما قال ذلك "الجد بن قيس"

Yani bu münafıklardan kimi savaştan geri kalmak için izin ister ve hayret verici başka bir mazeret öne sürerek: Geri kalmam için {ائْذَنْ لِي} “bana izin ver,” sefere çıkmakla {وَلا تَفْتِنِّي} “beni fitneye düşürme;” zira çıkarsam Benî Asfar'ın (Rumların) kadınlarını görüp kendimi tutamam der; nitekim el-Cedd b. Kays böyle demiştir.

ومقصوده -قبحه الله- الرياء والنفاق بأن مقصودي مقصود حسن، فإن في خروجي فتنة وتعرضا للشر، وفي عدم خروجي عافية وكفا عن الشر.

Onun -Allah onu çirkin kılsın- maksadı: «Benim niyetim iyi bir niyettir; zira sefere çıkmamda fitne ve şerre maruz kalma vardır, çıkmamamda ise afiyet ve şerden korunma vardır» diyerek riyakârlık ve münafıklık yapmaktı.

قال الله تعالى مبينا كذب هذا القول: {أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا} فإنه على تقدير صدق هذا القائل في قصده، [فإن] في التخلف مفسدة كبرى وفتنة عظمى محققة، وهي معصية الله ومعصية رسوله، والتجرؤ على الإثم الكبير، والوزر العظيم، وأما الخروج فمفسدة قليلة بالنسبة للتخلف، وهي متوهمة، مع أن هذا القائل قصده التخلف لا غير، ولهذا توعدهم الله بقوله: {وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ} ليس لهم عنها مفر ولا مناص، ولا فكاك، ولا خلاص.

Allah Teâlâ bu sözün yalan olduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: {أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا} “Bilesiniz ki onlar fitnenin ta içine düşmüşlerdir.” Zira bu sözü söyleyenin niyetinde doğru olduğu farz edilse dahi, savaştan geri kalmakta kesinleşmiş büyük bir fesat ve pek büyük bir fitne vardır ki o da Allah'a ve Resûlü'ne isyan etmek, büyük bir günaha ve ağır bir vebale cüret etmektir. Sefere çıkmaktaki fesat ise geri kalmaya nispetle hem pek azdır hem de vehimden ibarettir; kaldı ki bu sözü söyleyenin asıl maksadı savaştan geri kalmaktan başka bir şey değildir. Bu sebeple Allah Teâlâ onları: {وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ} “Şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatacaktır” buyruğuyla tehdit etmiştir; onların oradan kaçacak hiçbir yerleri, kurtuluşları ve sığınakları yoktur.

{٥٠ - ٥١} {إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ * قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلانَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} .

{50 - 51} {إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ * قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلانَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} “Eğer sana bir iyilik dokunursa bu onları üzer; şayet sana bir musibet isabet ederse: «Biz tedbirimizi önceden almıştık» derler ve sevinç içinde dönüp giderler. De ki: «Allah'ın bizim için yazdığından başkası bize asla isabet etmez. O bizim Mevlâmızdır. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler!»”

يقول تعالى مبينا أن المنافقين هم الأعداء حقا، المبغضون للدين صرفا: {إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ} كنصر وإدالة على العدو {تَسُؤْهُمْ} أي: تحزنهم وتغمهم.

Allah Teâlâ münafıkların hakiki düşmanlar ve dine katıksız kin besleyenler olduğunu beyan ederek şöyle buyurur: Düşmana karşı zafer ve üstünlük gibi {إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ} “eğer sana bir iyilik dokunursa” {تَسُؤْهُمْ} “bu onları üzer;” yani onları kederlendirir ve tasalandırır.

{وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ} كإدالة العدو عليك {يَقُولُوا} متبجحين بسلامتهم من الحضور معك.

Düşmanın sana galebe çalması gibi {وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ} “şayet sana bir musibet isabet ederse,” seninle birlikte bulunmaktan kurtulduklarıyla böbürlenerek {يَقُولُوا} “şöyle derler:”

{قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ} أي: قد حذرنا وعملنا بما ينجينا من الوقوع في مثل هذه المصيبة.

{قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ} “«Biz tedbirimizi önceden almıştık;»” yani sakınmış ve böylesi bir musibete düşmekten bizi kurtaracak şeyle amel etmiştik.

{وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ} فيفرحون بمصيبتك، وبعدم مشاركتهم إياك فيها. قال تعالى رادا عليهم في ذلك {قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا} أي: قدره وأجراه في اللوح المحفوظ.

{وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ} “Ve sevinç içinde dönüp giderler;” senin musibete uğramana ve onda seninle beraber bulunmadıklarına sevinirler. Allah Teâlâ bu hususta onları reddederek şöyle buyurmuştur: {قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا} “De ki: «Allah'ın bizim için yazdığından” -yani Levh-i Mahfuz'da takdir edip takdirini yürüttüğünden- “başkası bize asla isabet etmez.”

{هُوَ مَوْلانَا} أي: متولي أمورنا الدينية والدنيوية، فعلينا الرضا بأقداره وليس في أيدينا من الأمر شيء.

{هُوَ مَوْلانَا} “O bizim Mevlâmızdır;” yani dini ve dünyevi işlerimizi üstlenendir; binaenaleyh O'nun kaderlerine razı olmak bize düşer, zira elimizde emirden hiçbir şey yoktur.

{وَعَلَى اللَّهِ} وحده {فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} أي: يعتمدوا عليه في جلب مصالحهم ودفع المضار عنهم، ويثقوا به في تحصيل مطلوبهم، فلا خاب من توكل عليه، وأما من توكل على غيره، فإنه مخذول غير مدرك لما أمل.

{وَعَلَى اللَّهِ} Yalnızca Allah'a {فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} “müminler tevekkül etsinler!” Yani menfaatlerini elde etmek ve zararları kendilerinden savuşturmak hususunda O'na dayansınlar; arzuladıklarına kavuşmada O'na güvensinler. Zira O'na tevekkül eden asla hüsrana uğramaz. O'ndan başkasına tevekkül edene gelince; o yüzüstü bırakılır ve umduğuna nail olamaz.

{٥٢} {قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ} .

{52} {قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ} “De ki: Siz bizim için iki güzellikten (zafer veya şehitlikten) birinden başkasını mı gözetliyorsunuz? Biz ise Allah'ın kendi katından veya bizim ellerimizle size bir azap ulaştırmasını gözetliyoruz. Haydi gözetleyin; şüphesiz biz de sizinle beraber gözetlemekteyiz!”

أي: قل للمنافقين الذين يتربصون بكم الدوائر: أي شيء تربصون بنا؟ فإنكم لا تربصون بنا إلا أمرا فيه غاية نفعنا، وهو إحدى الحسنيين، إما الظفر بالأعداء والنصر عليهم ونيل الثواب الأخروي والدنيوي. وإما الشهادة التي هي من أعلى درجات الخلق، وأرفع المنازل عند الله.

Yani başınıza felaketlerin gelmesini gözetleyen münafıklara şöyle de: Siz bizim hakkımızda neyi gözetliyorsunuz?! Zira siz bizim için ancak bizim nihai menfaatimize olan bir şeyi gözetlemektesiniz ki o da iki güzellikten biridir: Ya düşmanlara galebe çalmak, onlara karşı zafer kazanmak ve dünyevi ve uhrevi mükâfata nail olmak; ya da mahlukatın en yüce derecelerinden ve Allah katında mertebelerin en yükseği olan şehitliktir.

وأما تربصنا بكم -يا معشر المنافقين- فنحن نتربص بكم، أن يصيبكم الله بعذاب من عنده، لا سبب لنا فيه، أو بأيدينا، بأن يسلطنا عليكم فنقتلكم. {فَتَرَبَّصُوا} بنا الخير {إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ} بكم الشر.

Bizim sizin hakkınızda gözetlediğimize gelince -ey münafıklar topluluğu!- biz sizin hakkınızda, bizim hiçbir dahlimiz olmaksızın Allah'ın kendi katından size bir azap vermesini yahut bizi üzerinize musallat kılıp sizi öldürmemiz suretiyle kendi ellerimizle [azap ulaştırmasını] gözetliyoruz. Bizim için hayrı {فَتَرَبَّصُوا} “haydi gözetleyin;” {إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ} “şüphesiz biz de sizinle beraber” sizin için şerri “gözetlemekteyiz!”

{٥٣ - ٥٤} {قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ * وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلا وَهُمْ كُسَالَى وَلا يُنْفِقُونَ إِلا وَهُمْ كَارِهُونَ} .

{53 - 54} {قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ * وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلا وَهُمْ كُسَالَى وَلا يُنْفِقُونَ إِلا وَهُمْ كَارِهُونَ} “De ki: İster gönüllü ister gönülsüz infak edin, sizden asla kabul edilmeyecektir. Çünkü siz fasıklar topluluğu oldunuz. Onların infaklarının kabul edilmesine engel olan şey; Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmeleri, namaza ancak üşenerek gelmeleri ve infakı da ancak istemeye istemeye yapmalarından başka bir şey değildir.”

يقول تعالى مبينا بطلان نفقات المنافقين، وذاكرا السبب في ذلك {قُلْ} لهم {أَنْفِقُوا طَوْعًا} من أنفسكم {أَوْ كَرْهًا} على ذلك، بغير اختياركم. {لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ} شيء من أعمالكم {إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ} خارجين عن طاعة الله، ثم بين صفة فسقهم وأعمالهم، فقال: {وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ} والأعمال كلها شرط قبولها الإيمان، فهؤلاء لا إيمان لهم ولا عمل صالح، حتى إن الصلاة التي هي أفضل أعمال البدن، إذا قاموا إليها قاموا كسالى، قال: {وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلا وَهُمْ كُسَالَى} أي: متثاقلون، لا يكادون يفعلونها من ثقلها عليهم.

Allah Teâlâ münafıkların infaklarının batıl olduğunu beyan ederek ve bunun sebebini zikrederek şöyle buyurur: Onlara {قُلْ} “de ki:” Kendi gönlünüzle {أَنْفِقُوا طَوْعًا} “ister gönüllü” {أَوْ كَرْهًا} “ister istemeye istemeye” iradeniz dışında “infak edin,” amellerinizden hiçbir şey {لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ} “sizden asla kabul edilmeyecektir.” {إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ} “Çünkü siz fasıklar” yani Allah'a itaatten çıkan bir “topluluk oldunuz.” Sonra onların fıskının ve amellerinin vasfını açıklayarak şöyle buyurdu: {وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ} “Onların infaklarının kabul edilmesine engel olan şey; Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmelerinden başka bir şey değildir.” Bütün amellerin kabul şartı imandır; oysa bunların ne bir imanı ne de salih bir ameli vardır. Hatta bedeni amellerin en faziletlisi olan namaza dahi kalktıklarında üşenerek kalkarlar. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلا وَهُمْ كُسَالَى} “Namaza ancak üşenerek gelirler;” yani kendilerine ağır geldiğinden onu neredeyse hiç eda etmeyecek gibi ağırlık duyarak gelirler.

{وَلا يُنْفِقُونَ إِلا وَهُمْ كَارِهُونَ} من غير انشراح صدر وثبات نفس، ففي هذا غاية الذم لمن فعل مثل فعلهم، وأنه ينبغي للعبد أن لا يأتي الصلاة إلا وهو نشيط البدن والقلب إليها، ولا ينفق إلا وهو منشرح الصدر ثابت القلب، يرجو ذخرها وثوابها من الله وحده، ولا يتشبه بالمنافقين.

Gönül hoşluğu ve iç huzuru olmaksızın {وَلا يُنْفِقُونَ إِلا وَهُمْ كَارِهُونَ} “ve infakı da ancak istemeye istemeye yaparlar.” Bunda onların yaptığının benzerini yapan kimse için son derece şiddetli bir kınama vardır. Kulun namaza ancak bedeni ve kalbi canlı ve şevk dolu olarak gelmesi; infakı da ancak göğsü genişlemiş, kalbi mutmain, onun azığını ve sevabını yalnız Allah'tan umarak yapması ve münafıklara benzememesi gerekir.

{٥٥ - ٥٧} {فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ * وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ * لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ} .

{55 - 57} {فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ * وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ * لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ} “Onların malları da evlatları da seni imrendirmesin! Allah bunlarla dünya hayatında onlara azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını murat etmektedir. Kesinlikle sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler; halbuki onlar sizden değillerdir, fakat onlar korkak bir topluluktur. Eğer bir sığınak veya mağaralar yahut girebilecekleri bir delik bulsalardı, başlarını alıp koşarak oraya yönelirlerdi.”

يقول تعالى: فلا تعجبك أموال هؤلاء المنافقين ولا أولادهم، فإنه لا غبطة فيها، وأول بركاتها عليهم أن قدموها على مراضى ربهم، وعصوا الله لأجلها {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} والمراد بالعذاب هنا، ما ينالهم من المشقة في تحصيلها، والسعي الشديد في ذلك، وهم القلب فيها، وتعب البدن.

Allah Teâlâ şöyle buyurur: Bu münafıkların malları da evlatları da seni imrendirmesin; zira bunlarda gıpta edilecek hiçbir şey yoktur. Bunların üzerlerindeki ilk uğursuzluğu, onları Rablerinin rızasının önüne geçirmeleri ve onlar uğruna Allah'a isyan etmeleridir. {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Allah bunlarla dünya hayatında onlara azap etmeyi murat etmektedir.” Buradaki azaptan maksat; onları elde etmede çektikleri meşakkat, bu uğurdaki yoğun çaba, kalbin onlar yüzünden tasalanması ve bedenin yorulmasıdır.

فلو قابلت لذاتهم فيها بمشقاتهم، لم يكن لها نسبة إليها، فهي -لما ألهتهم عن الله وذكره- صارت وبالا عليهم حتى في الدنيا.

Şayet onların bu mallardaki lezzetlerini çektikleri meşakkatlerle kıyaslayacak olsan hiçbir nispeti olmazdı; dolayısıyla onları Allah'tan ve O'nun zikrinden alıkoyduğu için dünyada dahi üzerlerine bir vebal olmuştur.

ومن وبالها العظيم الخطر، أن قلوبهم تتعلق بها، وإرادتهم لا تتعداها، فتكون منتهى مطلوبهم وغاية مرغوبهم ولا يبقى في قلوبهم للآخرة نصيب، فيوجب ذلك أن ينتقلوا من الدنيا {وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ}

Onun pek tehlikeli ve büyük vebalinden biri de; kalplerinin bunlara bağlanması, iradelerinin bunları aşmaması, böylece talep ve arzularının nihai gayesi haline gelmesi ve kalplerinde ahiret için hiçbir nasibin kalmamasıdır. Bu durum ise dünyadan göçüp gitmelerini ve {وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ} “canlarının kâfir olarak çıkmasını” netice verir.

فأي عقوبة أعظم من هذه العقوبة الموجبة للشقاء الدائم والحسرة الملازمة.

Sürekli bedbahtlığı ve ayrılmaz bir hasreti doğuran bu cezadan daha büyük hangi ceza olabilir?!

{وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ} قصدهم في حلفهم هذا أنهم {قَوْمٌ يَفْرَقُونَ} أي: يخافون الدوائر، وليس في قلوبهم شجاعة تحملهم على أن يبينوا أحوالهم. فيخافون إن أظهروا حالهم منكم، ويخافون أن تتبرأوا منهم، فيتخطفهم الأعداء من كل جانب.

{وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ} “Kesinlikle sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler; halbuki onlar sizden değillerdir, fakat onlar...” Bu yeminlerindeki maksatları şudur: Onlar {قَوْمٌ يَفْرَقُونَ} “korkak bir topluluktur;” yani başlarına gelecek felaketlerden korkarlar ve kalplerinde gerçek hallerini açıkça ortaya koymalarını sağlayacak bir cesaret yoktur. Hallerini açığa vurdukları takdirde sizden korkarlar; sizden beri olunduğunda ise düşmanların her taraftan kendilerini kapıp yok etmesinden korkarlar.

وأما حال قوي القلب ثابت الجنان، فإنه يحمله ذلك على بيان حاله، حسنة كانت أو سيئة، ولكن المنافقين خلع عليهم خلعة الجبن، وحلوا بحلية الكذب.

Kalbi güçlü ve yüreği metin olan kimsenin durumu ise, iyi olsun kötü olsun kendi halini açıkça beyan etmeye onu sevk eder. Fakat münafıklara korkaklık kaftanı giydirilmiş ve onlar yalan ziynetiyle donatılmışlardır.

ثم ذكر شدة جبنهم فقال: {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً} يلجأون إليه عندما تنزل بهم الشدائد، {أَوْ مَغَارَاتٍ} يدخلونها فيستقرون فيها {أَوْ مُدَّخَلا} أي: محلا يدخلونه فيتحصنون فيه {لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ} أي: يسرعون ويهرعون، فليس لهم ملكة، يقتدرون بها على الثبات.

Sonra korkaklıklarının şiddetini zikrederek şöyle buyurmuştur: Şiddetli haller başlarına geldiğinde sığınacakları {لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً} “eğer bir sığınak,” içine girip yerleşecekleri {أَوْ مَغَارَاتٍ} “veya mağaralar,” yahut girip tahkimat yapacakları bir yer olarak {أَوْ مُدَّخَلا} “bir delik bulsalardı,” {لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ} “başlarını alıp koşarak oraya yönelirlerdi;” yani hızla kaçıp koşarlardı. Çünkü onlarda sebat göstermelerini sağlayacak bir dirayet ve metanet yoktur.

{٥٨ - ٥٩} {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ * وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ} .

{58 - 59} {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ * وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ} “Onlardan sadakaların (taksimi) hususunda seni ayıplayıp kınayanlar da vardır. Şayet o sadakalardan kendilerine verilirse hoşnut olurlar; eğer onlardan kendilerine verilmezse bir de bakarsın ki hemen öfkeleniverirler. Eğer onlar Allah'ın ve Resûlü'nün kendilerine verdiğine razı olsalardı ve: «Allah bize yeter; Allah bize lütfundan verecektir, Resûlü de [verecektir]. Şüphesiz biz yalnız Allah'a rağbet edenleriz» deselerdi [kendileri için elbette daha hayırlı olurdu].”

أي: ومن هؤلاء المنافقين من يعيبك في قسمة الصدقات، وينتقد عليك فيها، وليس انتقادهم فيها وعيبهم لقصد صحيح، ولا لرأي رجيح، وإنما مقصودهم أن يعطوا منها. {فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ} وهذه حالة لا تنبغي للعبد أن يكون رضاه وغضبه، تابعا لهوى نفسه الدنيوي وغرضه الفاسد، بل الذي ينبغي أن يكون هواه تبعا لمرضاة ربه، كما قال النبي ﷺ: "لا يؤمن أحدكم حتى يكون هواه تبعا لما جئت به"

Yani bu münafıklardan kimi de sadakaların taksimi hususunda seni ayıplar ve seni tenkit eder. Onların bu tenkit ve ayıplamaları doğru bir maksada veya isabetli bir görüşe dayanmaz; bilakis maksatları yalnızca ondan kendilerine verilmesidir. {فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ} “Şayet o sadakalardan kendilerine verilirse hoşnut olurlar; eğer onlardan kendilerine verilmezse bir de bakarsın ki hemen öfkeleniverirler.” Bu, kul için asla yakışık almayan bir durumdur; rızası ve öfkesi nefsinin dünyevi hevasına ve bozuk gayesine tabi olmamalı, bilakis Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sizden birinizin hevası benim getirdiğime tabi olmadıkça [kâmil manada] iman etmiş olmaz» buyurduğu gibi hevası Rabbinin rızasına tabi olmalıdır.

وقال هنا: {وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ} أي: أعطاهم من قليل وكثير. {وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ} أي: كافينا الله، فنرضى بما قسمه لنا، وليؤملوا فضله وإحسانه إليهم بأن يقولوا: {سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ} أي: متضرعون في جلب منافعنا، ودفع مضارنا، لسلموا من النفاق ولهدوا إلى الإيمان والأحوال العالية، ثم بين تعالى كيفية قسمة الصدقات الواجبة فقال:

Burada şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ} “Eğer onlar Allah'ın ve Resûlü'nün kendilerine verdiğine” -az olsun çok olsun- “razı olsalardı” {وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ} “ve: «Allah bize yeter»” -yani O bize kâfidir, bizim için taksim ettiğine razıyız- “deselerdi” ve şöyle diyerek O'nun lütfunu ve ihsanını umsalardı: {سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ} “«Allah bize lütfundan verecektir, Resûlü de. Şüphesiz biz yalnız Allah'a rağbet edenleriz»” -yani menfaatlerimizi elde etmek ve zararları defetmek hususunda O'na yalvaranlarız- [deselerdi], münafıklıktan kurtulur, imana ve yüce hallere erdirilirlerdi. Sonra Allah Teâlâ farz olan sadakaların nasıl taksim edileceğini beyan ederek şöyle buyurdu:

{٦٠} {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاِبْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} .

{60} {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاِبْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Sadakalar (zekâtlar) Allah'tan bir farz olarak ancak fakirler, miskinler, zekât memurları, kalpleri [İslâm'a] ısındırılacak olanlar, köleler (özgürlüğüne kavuşturulacaklar), borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmışlar içindir. Allah hakkıyla bilendir, Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir.”

يقول تعالى: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ} أي: الزكوات الواجبة، بدليل أن الصدقة المستحبة لكل أحد، لا يخص بها أحد دون أحد.

Allah Teâlâ şöyle buyurur: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ} “Sadakalar ancak...” Yani farz olan zekâtlar [onlar içindir]; nitekim nafile sadaka herkese verilebilir ve bir kimseye tahsis edilip diğeri mahrum bırakılmaz.

أي: إنما الصدقات لهؤلاء المذكورين دون من عداهم، لأنه حصرها فيهم، وهم ثمانية أصناف.

Yani sadakalar başkalarına değil yalnızca bu zikredilen sekiz sınıfa aittir; çünkü Allah zekâtı onlara hasretmiştir.

الأول والثاني: الفقراء والمساكين، وهم في هذا الموضع، صنفان متفاوتان، فالفقير أشد حاجة من المسكين، لأن الله بدأ بهم، ولا يبدأ إلا بالأهم فالأهم، ففسر الفقير بأنه الذي لا يجد شيئا، أو يجد بعض كفايته دون نصفها.

Birinci ve İkinci sınıf: Fakirler ve miskinlerdir. Bunlar bu ayette birbirinden farklı iki sınıftır; fakir miskinden daha muhtaçtır; çünkü Allah söze onlarla başlamıştır ve ancak en mühim olanla başlanır. Bu sebeple fakir; hiçbir şey bulamayan veya ihtiyacının yarısından daha azını bulabilen kimse olarak tefsir edilmiştir.

والمسكين: الذي يجد نصفها فأكثر، ولا يجد تمام كفايته، لأنه لو وجدها لكان غنيا، فيعطون من الزكاة ما يزول به فقرهم ومسكنتهم.

Miskin ise; ihtiyacının yarısını veya daha fazlasını bulan fakat tam yeterli miktarı bulamayan kimsedir; zira tam yeterli miktarı bulsaydı zengin olurdu. Dolayısıyla fakirlik ve miskinliklerini giderecek miktar kendilerine zekâttan verilir.

والثالث: العاملون على الزكاة، وهم كل من له عمل وشغل فيها، من حافظ لها، أو جاب لها من أهلها، أو راع، أو حامل لها، أو كاتب، أو نحو ذلك، فيعطون لأجل عمالتهم، وهي أجرة لأعمالهم فيها.

Üçüncü sınıf: Zekât memurlarıdır. Bunlar zekâtı koruyan, ehlinden toplayan, güden, taşıyan, kâtipliğini yapan veya benzeri görevlerde zekât işinde çalışan herkesi kapsar; yaptıkları görev karşılığında kendilerine zekâttan verilir ki bu onların yaptıkları işlerin ücretidir.

والرابع: المؤلفة قلوبهم، المؤلف قلبه: هو السيد المطاع في قومه، ممن يرجى إسلامه، أو يخشى شره أو يرجى بعطيته قوة إيمانه، أو إسلام نظيره، أو جبايتها ممن لا يعطيها، فيعطى ما يحصل به التأليف والمصلحة.

Dördüncü sınıf: Müellefe-i kulûbdur (kalpleri İslâm'a ısındırılacak olanlar). Kalbi ısındırılacak kimse; kavmi içinde itaat edilen, müslüman olması umulan veya şerrinden korkulan yahut kendisine verilmesiyle imanının kuvvetlenmesi ya da emsalinin İslâm'a girmesi yahut zekât vermeyenlerden zekâtın tahsil edilmesi ümit edilen kabile reisidir; kalpleri ısındıracak ve maslahatı hâsıl edecek miktar kendisine verilir.

الخامس: الرقاب، وهم المكاتبون الذين قد اشتروا أنفسهم من ساداتهم، فهم يسعون في تحصيل ما يفك رقابهم، فيعانون على ذلك من الزكاة، وفك الرقبة المسلمة التي في حبس الكفار داخل في هذا، بل أولى، ويدخل في هذا أنه يجوز أن يعتق منها الرقاب استقلالا لدخوله في قوله: {وفي الرقاب}

Beşinci sınıf: Rıkâbdır (köleler). Bunlar efendilerinden kendilerini satın almış mükâteb kölelerdir; boyunlarını kölelikten kurtaracak bedeli elde etmeye çalışırlar, binaenaleyh zekâttan kendilerine yardım edilir. Kâfirlerin esaretindeki müslüman esirin hürriyetine kavuşturulması da buna dahildir, hatta daha evladır. Yine {وَفِي الرِّقَابِ} “köleler uğrunda” buyruğunun kapsamına girmesi sebebiyle doğrudan köle azat etmenin caiz olması da buna dahildir.

السادس: الغارمون، وهم قسمان:

Altıncı sınıf: Gârimîndir (borçlular). Bunlar iki kısımdır:

أحدهما: الغارمون لإصلاح ذات البين، وهو أن يكون بين طائفتين من الناس شر وفتنة، فيتوسط الرجل للإصلاح بينهم بمال يبذله لأحدهم أو لهم كلهم، فجعل له نصيب من الزكاة، ليكون أنشط له وأقوى لعزمه، فيعطى ولو كان غنيا.

Birincisi: İki tarafın arasını düzeltmek için borçlananlardır; bu da insanlar arasında iki topluluk arasında bir şer ve fitne çıktığında, bir kimsenin taraflardan birine veya hepsine ödeyeceği bir mal ile aralarını bulmak üzere aracılık etmesidir. Şevkini artırmak ve azmini güçlendirmek için zekâttan ona bir pay ayrılmıştır; zengin dahi olsa kendisine verilir.

والثاني: من غرم لنفسه ثم أعسر، فإنه يعطى ما يُوَفِّى به دينه.

İkincisi ise: Kendi ihtiyacı için borçlanıp sonra ödeme güçlüğüne düşen kimsedir; borcunu ödeyeceği miktar kendisine verilir.

والسابع: الغازي في سبيل الله، وهم: الغزاة المتطوعة، الذين لا ديوان لهم، فيعطون من الزكاة ما يعينهم على غزوهم، من ثمن سلاح، أو دابة، أو نفقة له ولعياله، ليتوفر على الجهاد ويطمئن قلبه.

Yedinci sınıf: Allah yolunda savaşan gâzilerdir. Bunlar maaş divanına kayıtlı olmayan gönüllü mücahidlerdir; cihada tam manasıyla yoğunlaşabilsin ve kalbi mutmain olsun diye silah bedeli, binek, kendisinin ve ailesinin nafakası gibi savaşına yardımcı olacak şeyler zekâttan kendilerine verilir.

وقال كثير من الفقهاء: إن تفرغ القادر على الكسب لطلب العلم، أعطي من الزكاة، لأن العلم داخل في الجهاد في سبيل الله.

Pek çok fakih şöyle demiştir: Kazanç sağlamaya gücü yeten kimse kendini ilim tahsiline verirse zekâttan kendisine verilir; çünkü ilim, Allah yolunda cihadın kapsamına dahildir.

وقالوا أيضا: يجوز أن يعطى منها الفقير لحج فرضه، [وفيه نظر] (١) .

Yine şöyle demişlerdir: Fakir kimseye farz olan haccını eda etmesi için zekâttan verilmesi caizdir, [fakat bu görüş tartışmalıdır] (1).

والثامن: ابن السبيل، وهو الغريب المنقطع به في غير بلده، فيعطى من الزكاة ما يوصله إلى بلده، فهؤلاء الأصناف الثمانية الذين تدفع إليهم الزكاة وحدهم.

Sekizinci sınıf: İbnü's-sebîldir (yolda kalmış). Bu, kendi memleketinin dışında yolda kalmış yabancıdır; memleketine ulaştıracak miktar zekâttan kendisine verilir. İşte zekâtın sadece kendilerine ödeneceği sekiz sınıf bunlardır.

{فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ} فرضها وقدرها، تابعة لعلمه وحكمه {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} واعلم أن هذه الأصناف الثمانية، ترجع إلى أمرين:

{فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir farz olarak;” ilmine ve hikmetine tabi olarak bunu farz kılmış ve takdir etmiştir. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir, Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir.” Bil ki bu sekiz sınıf iki esasa racidir:

أحدهما: من يعطى لحاجته ونفعه، كالفقير، والمسكين، ونحوهما.

Birincisi: Fakir, miskin ve benzerleri gibi kendi ihtiyacı ve faydası için verilen kimsedir.

والثاني: من يعطى للحاجة إليه وانتفاع الإسلام به، فأوجب الله هذه الحصة في أموال الأغنياء، لسد الحاجات الخاصة والعامة للإسلام والمسلمين، فلو أعطى الأغنياء زكاة أموالهم على الوجه الشرعي، لم يبق فقير من المسلمين، ولحصل من الأموال ما يسد الثغور، ويجاهد به الكفار وتحصل به جميع المصالح الدينية.

İkincisi ise: Kendisine ihtiyaç duyulduğu ve İslam’ın kendisinden istifade edeceği için verilen kimsedir. Allah, İslam’ın ve Müslümanların özel ve genel ihtiyaçlarını karşılamak üzere zenginlerin mallarında bu payı farz kılmıştır. Şayet zenginler mallarının zekâtını şer‘î ölçülere uygun olarak verselerdi, Müslümanlardan hiçbir fakir kalmaz; sınır boylarını tahkim edecek, kâfirlerle cihad edilecek ve dinî maslahatların tamamını temin edecek miktarda mal toplanmış olurdu.

{٦١ - ٦٣} {وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} .

{61 - 63} {وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Onlardan Peygamber'i inciten ve: «O [her söylenene inanan] bir kulaktır» diyenler vardır. De ki: «O, sizin için bir hayır kulağıdır; Allah'a inanır, müminlere güvenir ve sizden iman edenler için bir rahmettir.» Allah'ın Resûlü'nü incitenlere ise acı bir azap vardır.”

أي: ومن هؤلاء المنافقين {الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ} بالأقوال الردية، والعيب له ولدينه، {وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ} أي: لا يبالون بما يقولون من الأذية للنبي، ويقولون: إذا بلغه عنا بعض ذلك، جئنا نعتذر إليه، فيقبل منا، لأنه أذن، أي: يقبل كل ما يقال له، لا يميز بين صادق وكاذب، وقصدهم -قبحهم الله- فيما بينهم، أنهم غير مكترثين بذلك، ولا مهتمين به، لأنه إذا لم يبلغه فهذا مطلوبهم، وإن بلغه اكتفوا بمجرد الاعتذار الباطل.

Yani bu münafıklardan {الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ} kötü sözlerle, Peygamber'i ve dinini ayıplayarak “Peygamber'i inciten” ve {وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ} “«O bir kulaktır» diyenler vardır.” Yani Peygamber'e eziyet kabilinden söyledikleri sözlere aldırmazlar ve şöyle derler: «Hakkımızda bunlardan biri ona ulaşırsa varır ondan özür dileriz, o da bizden kabul eder; çünkü o bir kulaktır; yani kendisine söylenen her şeyi kabul eder, doğru söyleyenle yalancıyı ayırt edemez.» Kendi aralarındaki maksatları -Allah onları çirkin kılsın- buna hiç aldırmadıkları ve önemsemedikleridir; çünkü ona ulaşmazsa arzuladıkları zaten budur; ulaşırsa da kuru bir batıl mazeretle yetinirler.

فأساءوا كل الإساءة من أوجه كثيرة، أعظمها أذية نبيهم الذي جاء لهدايتهم، وإخراجهم من الشقاء والهلاك إلى الهدى والسعادة.

Böylece pek çok yönden son derece büyük bir kötülük işlemişlerdir; bunların en büyüğü kendilerini hidayete erdirmek, şekavet ve helakten kurtarıp hidayet ve saadete çıkarmak için gelen peygamberlerini incitmeleridir.

ومنها: عدم اهتمامهم أيضا بذلك، وهو قدر زائد على مجرد الأذية.

Bir diğeri: Buna hiç aldırmamalarıdır ki bu da sırf eziyetin ötesinde fazladan bir cürümdür.

ومنها: قدحهم في عقل النبي ﷺ، وعدم إدراكه وتفريقه بين الصادق والكاذب، وهو أكمل الخلق عقلا وأتمهم إدراكا، وأثقبهم رأيا وبصيرة، ولهذا قال تعالى: {قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ} أي: يقبل من قال له خيرا وصدقا.

Bir diğeri: Müşriklerin ve münafıkların Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem aklına, idrakine, doğru ile yalancıyı ayırt etmesine dil uzatmalarıdır; oysa o mahlukatın akılca en kâmili, idrakçe en tam olanı, görüş ve basiretçe en keskinidir. Bu sebeple Allah Teâlâ: {قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ} “De ki: O, sizin için bir hayır kulağıdır” buyurmuştur; yani kendisine hayır ve doğruluk söyleyen kimsenin sözünü kabul eder.

وأما إعراضه وعدم تعنيفه لكثير من المنافقين المعتذرين بالأعذار الكذب، فلسعة خلقه، وعدم اهتمامه بشأنهم (١) ، وامتثاله لأمر الله في قوله: {سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ} .

Yalan mazeretler öne süren münafıkların birçoğundan yüz çevirmesi ve onları azarlamamasına gelince; bu onun ahlakının enginliğinden, onların durumlarına ehemmiyet vermemesinden ve Allah'ın: {سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ} “Onların yanına döndüğünüz zaman kendilerinden vazgeçesiniz (onları kınamayasınız) diye Allah'a yemin edecekler. Artık onlardan yüz çevirin; çünkü onlar bir murdardır” buyruğundaki emrine uymasındandır.

وأما حقيقة ما في قلبه ورأيه، فقال عنه: {يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ} الصادقين المصدقين، ويعلم الصادق من الكاذب، وإن كان كثيرا ما يعرض عن الذين يعرف كذبهم وعدم صدقهم، {وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ} فإنهم به يهتدون، وبأخلاقه يقتدون.

Kalbindeki ve görüşündeki hakikate gelince; onun hakkında şöyle buyurmuştur: {يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ} “Allah'a inanır, müminlere” yani doğru söyleyen ve tasdik eden müminlere “güvenir.” Yalanlarını ve samimiyetsizliklerini bildiği kimselerden çoğu zaman yüz çevirse de doğru söyleyen ile yalancıyı pekâlâ bilir. {وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ} “Ve sizden iman edenler için bir rahmettir;” zira onlar onun vasıtasıyla hidayet bulur ve onun ahlakına uyarlar.

وأما غير المؤمنين فإنهم لم يقبلوا هذه الرحمة بل ردوها، فخسروا دنياهم وآخرتهم، {وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ} بالقول أو الفعل {لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} في الدنيا والآخرة، ومن العذاب الأليم أنه يتحتم قتل مؤذيه وشاتمه.

Mümin olmayanlara gelince; onlar bu rahmeti kabul etmeyip bilakis geri çevirdiler; böylece dünyalarını da ahiretlerini de kaybettiler. Söz veya fiille {وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ} “Allah'ın Resûlü'nü incitenler [var ya],” dünya ve ahirette {لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “onlar için can yakıcı bir azap vardır.” Ona eziyet eden ve söven kimsenin öldürülmesinin zorunlu olması da bu can yakıcı azaptandır.

{يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ * أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا ذَلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ}

{يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ * أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا ذَلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ} “Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler. Eğer mümin iseler razı etmelerine Allah ve Resûlü daha layıktır. Bilmediler mi ki kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı sınır koyup direnirse, onun için içinde ebedî kalacağı cehennem ateşi vardır? İşte büyük rezillik budur.”

{يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ} فيتبرأوا مما صدر منهم من الأذية وغيرها، فغايتهم أن ترضوا عليهم. {وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ} لأن المؤمن لا يقدم شيئا على رضا ربه ورضا رسوله، فدل هذا على انتفاء إيمانهم حيث قدموا رضا غير الله ورسوله.

Kendilerinden sadır olan eziyet ve diğer kötülüklerden sıyrılmak için {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ} “sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler;” gayeleri sadece sizlerin onlardan hoşnut olmanızdır. {وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ} “Eğer mümin iseler razı etmelerine Allah ve Resûlü daha layıktır.” Çünkü mümin kimse Rabbinin ve Resûlü'nün rızasının önüne hiçbir şeyi geçirmez; dolayısıyla Allah ve Resûlü'nden başkasının rızasını öne geçirmeleri onların imanlarının bulunmadığına delalet etmiştir.

وهذا محادة لله ومشاقة له، وقد توعد من حاده بقوله: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} أي (١) : يكون في حد وشق مبعد عن الله ورسوله بأن تهاون بأوامر الله، وتجرأ على محارمه.

Bu, Allah'a sınır koyup karşı gelmek ve O'na muhalefet etmektir. Kendisine karşı geleni Allah Teâlâ şu buyruğuyla tehdit etmiştir: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Bilmediler mi ki kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı sınır koyup direnirse;” yani Allah'ın emirlerini hafife alıp haramlarına cüret etmek suretiyle Allah'tan ve Resûlü'nden uzak bir sınırda ve cephede yer alırsa:

{فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا ذَلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ} الذي لا خزي أشنع ولا أفظع منه، حيث فاتهم النعيم المقيم، وحصلوا على عذاب الجحيم عياذا بالله من أحوالهم .

{فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا ذَلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ} “şüphesiz onun için içinde ebedî kalacağı cehennem ateşi vardır. İşte büyük rüsvaylık budur.” Ki bundan daha çirkin ve daha korkunç bir rüsvaylık yoktur; zira onlar kesintisiz nimeti kaçırmış ve cehennem azabına uğramışlardır. Onların hallerinden Allah'a sığınırız.

{٦٤ - ٦٦} {يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِئُوا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ * وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ * لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ} .

{64 - 66} {يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِئُوا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ * وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ * لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ} “Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin tepelerine inmesinden çekinirler. De ki: «Siz alay edin! Şüphesiz Allah çekindiğiniz şeyi ortaya çıkaracaktır.» Şayet onlara soracak olsan mutlaka: «Biz sadece lafa dalmış şakalaşıyorduk» derler. De ki: «Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz? Boşuna özür dilemeyin; imanınızdan sonra kesinlikle inkâr ettiniz! İçinizden bir kısmını affetsek bile diğer bir kısmını suçlu (günahkâr) oldukları için azaplandıracağız.»”

كانت هذه السورة الكريمة تسمى "الفاضحة" لأنها بينت أسرار المنافقين، وهتكت أستارهم، فما زال الله يقول: ومنهم ومنهم، ويذكر أوصافهم، إلا أنه لم يعين أشخاصهم لفائدتين: إحداهما: أن الله سِتِّيرٌ يحب الستر على عباده.

Bu kerim sure münafıkların sırlarını açıkladığı ve perdelerini yırttığı için "el-Fâdiha (rezil rüsvay eden)" olarak isimlendirilirdi. Allah Teâlâ sürekli: «Onlardan kimi de şöyledir, onlardan kimi de şöyledir...» buyurmuş ve iki faydadan ötürü şahıslarını tayin etmeksizin vasıflarını zikretmiştir: Birincisi: Allah Settâr'dır (kusurları örtendir), kullarının kusurlarının örtülmesini sever.

والثانية: أن الذم على من اتصف بذلك الوصف من المنافقين، الذين توجه إليهم الخطاب وغيرهم إلى يوم القيامة، فكان ذكر الوصف أعم وأنسب، حتى خافوا غاية الخوف.

İkincisi: Kınamanın, kendilerine hitap yöneltilen münafıklardan ve kıyamet gününe kadar bu vasıfla nitelenen herkesten sadır olmasıdır; binaenaleyh vasfın zikredilmesi daha umumi ve daha uygundur; öyle ki son derece korkmuşlardır.

قال الله تعالى: {لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلا قَلِيلا * مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلا}

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلا قَلِيلا * مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلا} “Andolsun ki münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar ve Medine'de yalan haber yayanlar [bu hallerinden] vazgeçmezlerse, seni mutlaka onların üzerine musallat ederiz; sonra orada sana ancak az bir süre komşuluk edebilirler. Lanetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve acımasızca öldürülürler.”

وقال هنا {يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ أَنْ تُنزلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ} أي تخبرهم وتفضحهم وتبين أسرارهم حتى تكون علانية لعباده ويكونوا عبرة للمعتبرين

Burada ise: Kullarına aşikâr olsun ve ibret alanlara birer ibret olsunlar diye onlara haber verecek, onları rezil edecek ve sırlarını ortaya dökecek şekilde {يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ أَنْ تُنزلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ} “münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin tepelerine inmesinden çekinirler” buyurmuştur.

{قُلِ اسْتَهْزِئُوا} أي استمروا على ما أنتم عليه من الاستهزاء والسخرية {إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ} وقد وفَّى تعالى بوعده فأنزل هذه السورة التي بينتهم وفضحتهم وهتكت أستارهم

{قُلِ اسْتَهْزِئُوا} “De ki: Siz alay edin!” Yani alay ve eğlence üzere bulunduğunuz halinizi sürdürün! {إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ} “Şüphesiz Allah çekindiğiniz şeyi ortaya çıkaracaktır.” Nitekim Allah Teâlâ vaadini yerine getirmiş; onları açığa vuran, rezil eden ve perdelerini yırtan bu sureyi indirmiştir.

{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ} عما قالوه من الطعن في المسلمين وفي دينهم يقول طائفة منهم في غزوة تبوك "ما رأينا مثل قرائنا هؤلاء -يعنون النبي ﷺ وأصحابه- أرغب بطونا وأكذب ألسنا وأجبن عند اللقاء" ونحو ذلك

Müslümanlar ve dinleri hakkında söyledikleri ileri geri sözleri {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ} “şayet onlara soracak olsan;” nitekim Tebük Gazvesi'nde onlardan bir grup: «Şu bizim kurralarımız (okuyucularımız) gibisini -Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabını kastediyorlar- görmedik; midelerine daha düşkün, dilleri daha yalancı ve düşmanla karşılaşma anında daha korkak hiç kimse görmedik!» ve benzeri sözler söylemişti.

ولما بلغهم أن النبي ﷺ قد علم بكلامهم جاءوا يعتذرون إليه ويقولون {إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ} أي نتكلم بكلام لا قصد لنا به ولا قصدنا الطعن والعيب

Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bu sözlerini öğrendiği kendilerine ulaşınca özür dilemek üzere ona gelip: {إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ} “«Biz sadece lafa dalmış şakalaşıyorduk»” dediler; yani kastımız olmaksızın bir söz konuşuyorduk, niyetimiz dil uzatıp ayıplamak değildi [dediler].

قال الله تعالى -مبينا عدم عذرهم وكذبهم في ذلك- {قُلْ} لهم {أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ * لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} فإن الاستهزاء بالله وآياته ورسوله كفر مخرج عن الدين لأن أصل الدين مبني على تعظيم الله وتعظيم دينه ورسله والاستهزاء بشيء من ذلك مناف لهذا الأصل ومناقض له أشد المناقضة

Allah Teâlâ -mazeretlerinin geçersizliğini ve bu husustaki yalanlarını beyan ederek- şöyle buyurdu: Onlara {قُلْ} “de ki: «Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz? Boşuna özür dilemeyin; imanınızdan sonra kesinlikle inkâr ettiniz!»” Zira Allah ile, ayetleriyle ve Resûlü ile alay etmek dinden çıkaran bir küfürdür; çünkü dinin aslı Allah'ı tazim etmek ve O'nun dinini ve elçilerini yüceltmek temeli üzerine kuruludur. Bunlardan herhangi biriyle alay etmek ise bu asla tamamen aykırıdır ve onunla en şiddetli biçimde çelişir.

ولهذا لما جاءوا إلى الرسول يعتذرون بهذه المقالة والرسول لا يزيدهم على قوله {أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ * لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ}

Bu sebeple bu sözle özür dilemek üzere Resûl'e geldiklerinde Resûl onlara: {أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ * لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} “«Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz? Boşuna özür dilemeyin; imanınızdan sonra kesinlikle inkâr ettiniz!»” buyruğundan fazlasını söylememiştir.

وقوله {إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ} لتوبتهم واستغفارهم وندمهم {نُعَذِّبْ طَائِفَةً} منكم {بِأَنَّهُمْ} بسبب أنهم {كَانُوا مُجْرِمِينَ} مقيمين على كفرهم ونفاقهم

Allah Teâlâ'nın: Tevbeleri, istiğfarları ve pişmanlıkları sebebiyle {إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ} “içinizden bir kısmını affetsek bile,” küfürlerinde ve münafıklıklarında ısrar etmeleri yüzünden {بِأَنَّهُمْ} {كَانُوا مُجْرِمِينَ} “suçlu (günahkâr) oldukları için” {نُعَذِّبْ طَائِفَةً} “diğer bir kısmını azaplandıracağız” buyruğu da böyledir.

وفي هذه الآيات دليل على أن من أسر سريرة خصوصا السريرة التي يمكر فيها بدينه ويستهزئ به وبآياته ورسوله فإن الله تعالى يظهرها ويفضح صاحبها ويعاقبه أشد العقوبة

Bu ayetlerde; kim bir sır gizlerse, bilhassa dinine hile kurduğu, dinle, ayetlerle ve elçisiyle alay ettiği bir sırrı gizlerse, Allah Teâlâ'nın onu mutlaka açığa çıkaracağına, sahibini rezil edeceğine ve onu en çetin cezayla cezalandıracağına delil vardır.

وأن من استهزأ بشيء من كتاب الله أو سنة رسوله الثابتة عنه أو سخر بذلك أو تنقصه أو استهزأ بالرسول أو تنقصه فإنه كافر بالله العظيم وأن التوبة مقبولة من كل ذنب وإن كان عظيما

Yine Allah'ın kitabından veya Resûlü'nden sabit olan sünnetinden herhangi bir şeyle alay eden, onunla eğlenen, onu noksanlaştıran yahut Resûl ile alay edip onu noksanlaştıran kimsenin Azîm olan Allah'ı inkâr etmiş bir kâfir olduğuna ve ne kadar büyük olursa olsun her günahtan tevbenin kabul edileceğine delil vardır.

{٦٧ - ٦٨} {الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ * وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ} .

{67 - 68} {الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ * وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ} “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir (birbirlerinin benzeridir). Kötülüğü emrederler, iyilikten alıkoyarlar ve ellerini sıkı tutarlar (cimrilik ederler). Onlar Allah'ı unuttular, Allah da onları unuttu. Şüphesiz münafıklar fasıkların ta kendileridir. Allah münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere, içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini vaat etmiştir. O onlara yeter! Allah onlara lanet etmiştir ve onlar için sürekli bir azap vardır.”

يقول تعالى: {الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ} لأنهم اشتركوا في النفاق، فاشتركوا في تولي بعضهم بعضا، وفي هذا قطع للمؤمنين من ولايتهم.

Allah Teâlâ şöyle buyurur: {الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ} “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir.” Zira nifakta ortaktırlar; dolayısıyla birbirlerini dost edinmede de ortak olmuşlardır. Bunda müminlerin onların velayetinden bağlarını koparması vardır.

ثم ذكر وصف المنافقين العام، الذي لا يخرج منه صغير منهم ولا كبير، فقال: {يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ} وهو الكفر والفسوق والعصيان.

Sonra münafıkların küçük büyük hiçbirinin dışarıda kalmadığı genel vasfını zikrederek şöyle buyurmuştur: {يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ} “Kötülüğü emrederler;” o da küfür, fısk ve isyandır.

{وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ} وهو الإيمان، والأخلاق الفاضلة، والأعمال الصالحة، والآداب الحسنة. {وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ} عن الصدقة وطرق الإحسان، فوصفهم البخل.

İman, üstün ahlak, salih ameller ve güzel edeplerden ibaret olan {وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ} “iyilikten alıkoyarlar.” Sadaka vermekten ve ihsan yollarından {وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ} “ellerini sıkı tutarlar;” yani onların vasfı cimriliktir.

{نَسُوا اللَّهَ} فلا يذكرونه إلا قليلا {فَنَسِيَهُمْ} من رحمته، فلا يوفقهم لخير، ولا يدخلهم الجنة، بل يتركهم في الدرك الأسفل من النار، خالدين فيها مخلدين.

{نَسُوا اللَّهَ} “Onlar Allah'ı unuttular;” O'nu pek az hatırlar ve zikrederler; {فَنَسِيَهُمْ} “Allah da onları” rahmetinden “unuttu.” Onları hiçbir hayra muvaffak kılmaz, cennete girdirmez; bilakis onları ateşin en aşağı tabakasında ebediyen kalıcılar olarak bırakır.

{إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} حصر الفسق فيهم، لأن فسقهم أعظم من فسق غيرهم، بدليل أن عذابهم أشد من عذاب غيرهم، وأن المؤمنين قد ابتلوا بهم، إذ كانوا بين أظهرهم، والاحتراز منهم شديد.

{إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “Şüphesiz münafıklar fasıkların ta kendileridir.” Fıskı onlara hasretmiştir; zira onların fıskı başkalarının fıskından daha büyüktür. Nitekim azaplarının diğerlerininkinden daha çetin olması ve müminlerin aralarında bulunmaları sebebiyle onlarla imtihan edilip kendilerinden sakınmanın pek güç olması da buna delildir.

{وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ} جمع المنافقين والكفار في النار، واللعنة والخلود في ذلك، لاجتماعهم في الدنيا على الكفر، والمعاداة لله ورسوله، والكفر بآياته.

{وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ} “Allah münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere, içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini vaat etmiştir. O onlara yeter! Allah onlara lanet etmiştir ve onlar için sürekli bir azap vardır.” Dünyada küfürde, Allah ve Resûlü'ne düşmanlıkta ve O'nun ayetlerini inkârda birleştikleri için ateşte, lanette ve ebedîlikte münafıklarla kâfirleri bir arada toplamıştır.

{٦٩ - ٧٠} {كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالا وَأَوْلادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ * أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} .

{69 - 70} {كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالا وَأَوْلادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ * أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “[Ey münafıklar! Sizin durumunuz da] sizden öncekiler gibidir. Onlar kuvvetçe sizden daha çetin, mal ve evlatça daha çok idiler. Kendi nasiplerinden faydalanıp zevk sürdüler; sizden öncekiler nasiplerinden nasıl zevk sürdülerse siz de nasibinizden öylece zevk sürdünüz ve [batıla] dalanlar gibi siz de daldınız. İşte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir ve işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir. Onlara kendilerinden öncekilerin; Nûh kavminin, Âd'ın, Semûd'un, İbrâhim kavminin, Medyen halkının ve altüst olan şehirlerin (Lût kavminin) haberi gelmedi mi? Elçileri onlara apaçık delillerle gelmişti. Allah onlara zulmedecek değildi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.”

يقول تعالى محذرا المنافقين أن يصيبهم ما أصاب من قبلهم من الأمم المكذبة. {قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ} أي: قرى قوم لوط.

Allah Teâlâ kendilerinden önceki yalanlayıcı ümmetlerin başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesinden münafıkları sakındırarak şöyle buyurur: {قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ} “Nûh kavminin, Âd'ın, Semûd'un, İbrâhim kavminin, Medyen halkının ve altüst olan şehirlerin” yani Lût kavminin köylerinin [haberi gelmedi mi?]

فكلهم {أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} أي: بالحق الواضح الجلي، المبين لحقائق الأشياء، فكذبوا بها، فجرى عليهم ما قص الله علينا، فأنتم أعمالكم شبيهة بأعمالهم، استمتعتم بخلاقكم، أي: بنصيبكم من الدنيا فتناولتموه على وجه اللذة والشهوة معرضين عن المراد منه، واستعنتم به على معاصي الله، ولم تتعد همتكم وإرادتكم ما خولتم من النعم كما فعل الذين من قبلكم وخضتم كالذي خاضوا، أي: وخضتم بالباطل والزور وجادلتم بالباطل لتدحضوا به الحق، فهذه أعمالهم وعلومهم، استمتاع بالخلاق وخوض بالباطل، فاستحقوا من العقوبة والإهلاك ما استحق من قبلهم ممن فعلوا كفعلهم، وأما المؤمنون فهم وإن استمتعوا بنصيبهم وما خولوا من الدنيا، فإنه على وجه الاستعانة به على طاعة الله، وأما علومهم فهي علوم الرسل، وهي الوصول إلى اليقين في جميع المطالب العالية، والمجادلة بالحق لإدحاض الباطل.

Onların hepsine {أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “elçileri apaçık delillerle gelmişti;” yani eşyanın hakikatini beyan eden açık ve parlak hakla gelmişlerdi; fakat onlar yalanladılar, neticede Allah'ın bize kıssalarını anlattığı azaplar başlarına geldi. Sizlerin amelleri de onların amellerine benzemektedir: Nasibinizden zevk sürdünüz; yani dünyadaki payınızı ondan asıl murat olandan yüz çevirip sırf lezzet ve şehvet cihetiyle aldınız, onunla Allah'ın masiyetlerine yardım aradınız, gayret ve iradeniz size bahşedilen nimetleri aşmadı; nitekim sizden öncekiler de böyle yapmıştı. Dalanlar gibi siz de daldınız; yani batıla ve yalana daldınız, hakkı iptal etmek için batıl ile mücadele ettiniz. İşte onların amelleri ve ilimleri böyledir: Nasiple zevk sürmek ve batıla dalmak! Dolayısıyla onların yaptıklarını yapan daha öncekilerin hak ettiği ceza ve helaki hak etmişlerdir. Müminlere gelince; onlar dünyadaki nasiplerinden ve kendilerine bahşedilenlerden yararlansalar dahi bu ancak Allah'a itaate yardımcı kılmak suretiyledir. İlimleri ise elçilerin ilimleridir ki o da bütün yüce taleplerde yakîne ulaşmak ve batılı iptal etmek için hak ile mücadele etmektir.

قوله {فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ} إذ أوقع بهم من عقوبته ما أوقع. {وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} حيث تجرأوا على معاصيه، وعصوا رسلهم، واتبعوا أمر كل جبار عنيد.

Allah Teâlâ'nın: Başlarına indirdiği azabı indirdiğinde {فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ} “Allah onlara zulmedecek değildi;” {وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı” buyruğu böyledir; zira O'nun masiyetlerine cüret etmişler, elçilerine isyan etmişler ve her inatçı zorbanın emrine uymuşlardır.

{٧١ - ٧٢} {وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ * وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} .

{71 - 72} {وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ * وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir (dostları ve yardımcılarıdır). İyiliği emrederler, kötülükten alıkoyarlar, namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederler. İşte Allah bunlara merhamet edecektir. Şüphesiz Allah Mutlak Galip'tir, Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir. Allah mümin erkeklere ve mümin kadınlara, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler, Adn cennetlerinde hoş meskenler vaat etmiştir. Allah'ın rızası ise en büyüktür. İşte büyük kurtuluş budur.”