{الْعَابِدُونَ} أي: المتصفون بالعبودية لله، والاستمرار على طاعته من أداء الواجبات والمستحبات في كل وقت، فبذلك يكون العبد من العابدين.
{الْعَابِدُونَ} “İbadet edenlerdir;” yani Allah'a kulluk vasfıyla bezenen, her vakit vacipleri ve müstehapları eda etmek suretiyle O'na itaate devam edenlerdir; kul bu sayede abidlerden olur.
{الْحَامِدُونَ} لله في السراء والضراء، واليسر والعسر، المعترفون بما لله عليهم من النعم الظاهرة والباطنة، المثنون على الله بذكرها وبذكره في آناء الليل وآناء النهار.
{الْحَامِدُونَ} Varlıkta ve darlıkta, kolaylıkta ve zorlukta Allah'a “hamdedenlerdir;” Allah'ın üzerlerindeki zahiri ve batini nimetlerini itiraf eden, gece ve gündüz vakitlerinde bu nimetleri anarak ve O'nu zikrederek Allah'ı övenlerdir.
{السَّائِحُونَ} فسرت السياحة بالصيام، أو السياحة في طلب العلم، وفسرت بسياحة القلب في معرفة الله ومحبته، والإنابة إليه على الدوام، والصحيح أن المراد بالسياحة: السفر في القربات، كالحج، والعمرة، والجهاد، وطلب العلم، وصلة الأقارب، ونحو ذلك.
{السَّائِحُونَ} Siyâhat; oruç tutmak veya ilim talebinde seyahat etmekle tefsir edilmiş; yine kalbin marifetullâhta, O'nun sevgisinde ve daimi olarak O'na yönelmesinde cevelan etmesiyle tefsir edilmiştir. Sahih olan ise siyâhatten maksadın; hac, umre, cihad, ilim talebi, akraba ziyareti ve benzeri taat ve kurbetlerde yapılan yolculuklar olduğudur.
{الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ} أي: المكثرون من الصلاة، المشتملة على الركوع والسجود.
{الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ} “Rükû edenler, secde edenlerdir;” yani rükû ve secdeleri ihtiva eden namazı çokça kılanlardır.
{الآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ} ويدخل فيه جميع الواجبات والمستحبات.
{الآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ} “İyiliği emredenlerdir;” bunun kapsamına bütün vacipler ve müstehaplar girer.
{وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ} وهي جميع ما نهى الله ورسوله عنه.
{وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ} “Ve kötülükten alıkoyanlardır;” bu da Allah ve Resûlü'nün nehyettiği her şeydir.
{وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ} بتعلمهم حدود ما أنزل الله على رسوله، وما يدخل في الأوامر والنواهي والأحكام، وما لا يدخل، الملازمون لها فعلا وتركا.
Allah'ın Resûlü'ne indirdiği sınırları, emir, nehiy ve hükümlere neyin girip neyin girmediğini öğrenmek suretiyle {وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ} “Allah'ın sınırlarını koruyanlar” ve fiil ve terk cihetiyle bunlara sımsıkı sarılanlardır.
{وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} لم يذكر ما يبشرهم به، ليعم جميع ما رتب على الإيمان من ثواب الدنيا والدين والآخرة، فالبشارة متناولة لكل مؤمن.
{وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminleri müjdele!” Neyle müjdeleyeceğini zikretmemiştir ki imana terettüp eden dünya, din ve ahiret mükâfatlarının tamamını kapsasın; dolayısıyla müjde her mümini içine almaktadır.
وأما مقدارها وصفتها فإنها بحسب حال المؤمنين، وإيمانهم، قوة، وضعفا، وعملا بمقتضاه.
Müjdenin miktarı ve niteliği ise müminlerin haline, imanlarının kuvvet veya zayıflığına ve gereğince amel etmelerine göredir.
{١١٣ - ١١٤} {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ * وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأبِيهِ إِلا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأوَّاهٌ حَلِيمٌ} .
{113 - 114} {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ * وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأبِيهِ إِلا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأوَّاهٌ حَلِيمٌ} “Cehennemlik oldukları kendilerine apaçık belli olduktan sonra, akraba dahi olsalar, müşrikler için bağışlanma dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışmaz. İbrâhim'in babası için bağışlanma dilemesi ise, ancak ona verdiği bir sözden dolayı idi. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine apaçık belli olunca ondan uzaklaştı. Şüphesiz İbrâhim çok ince ruhlu (yüreği sızlayan), pek yumuşak huylu (halîm) idi.”
يعني: ما يليق ولا يحسن للنبي وللمؤمنين به {أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} أي: لمن كفر به، وعبد معه غيره {وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} فإن الاستغفار لهم في هذه الحال غلط غير مفيد، فلا يليق بالنبي والمؤمنين، لأنهم إذا ماتوا على الشرك، أو علم أنهم يموتون عليه، فقد حقت عليهم كلمة العذاب، ووجب عليهم الخلود في النار، ولم تنفع فيهم شفاعة الشافعين، ولا استغفار المستغفرين.
Yani Peygamber'e ve ona iman edenlere; Allah'ı inkâr edip O'nunla beraber başkasına ibadet eden {أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} “müşrikler için bağışlanma dilemek” {وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} “cehennemlik oldukları kendilerine apaçık belli olduktan sonra, akraba dahi olsalar” asla yakışmaz ve uygun düşmez. Zira bu durumda onlar için bağışlanma dilemek fayda vermeyen bir yanlıştır; dolayısıyla Peygamber'e ve müminlere yakışmaz. Çünkü onlar şirk üzere öldüklerinde veya o hal üzere ölecekleri bilindiğinde artık haklarında azap sözü kesinleşmiş, ateşte ebedî kalmaları vacip olmuş; ne şefaatçilerin şefaati ne de mağfiret dileyenlerin istiğfarı onlara hiçbir fayda vermez olmuştur.
وأيضا فإن النبي والذين آمنوا معه، عليهم أن يوافقوا ربهم في رضاه وغضبه، ويوالوا من والاه الله، ويعادوا من عاداه الله، والاستغفار منهم لمن تبين أنه من أصحاب النار مناف لذلك، مناقض له، ولئن وجد الاستغفار من خليل الرحمن إبراهيم ﵇ لأبيه فإنه {عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ} في قوله {سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا} وذلك قبل أن يعلم عاقبة أبيه.
Ayrıca Peygamber ve onunla beraber iman edenlerin, rızasında ve gazabında Rablerine muvafakat etmeleri, Allah'ın dost edindiğini dost, düşman edindiğini de düşman edinmeleri gerekir. Cehennemlik olduğu belli olan kimse için onların istiğfarda bulunması ise buna aykırıdır ve onunla çelişir. Halîlurrahmân İbrâhim'den aleyhisselâm babası için bir istiğfar sadır olmuşsa da bu ancak: {سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا} “«Senin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim; şüphesiz O bana pek lütufkârdır»” sözünde ona {عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ} “verdiği bir sözden dolayı idi;” bu da babasının akıbetini henüz bilmeden önce idi.
فلما تبين لإبراهيم أن أباه عدو لله، سيموت على الكفر، ولم ينفع فيه الوعظ والتذكير {تَبَرَّأَ مِنْهُ} موافقة لربه وتأدبا معه.
Babasının bir Allah düşmanı olduğu, küfür üzere öleceği ve vaaz ile nasihatin ona fayda vermediği İbrâhim'e apaçık belli olunca, Rabbine muvafakat ve O'na karşı edep gereği {تَبَرَّأَ مِنْهُ} “ondan uzaklaştı.”
{إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأوَّاهٌ} أي: رجَّاع إلى الله في جميع الأمور، كثير الذكر والدعاء، والاستغفار والإنابة إلى ربه.
{إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأوَّاهٌ} “Şüphesiz İbrâhim çok ince ruhlu (yüreği sızlayan) idi;” yani her işinde Allah'a dönen, zikri, duası, istiğfarı ve Rabbine yönelişi pek çok olan biriydi.
{حَلِيمٌ} أي: ذو رحمة بالخلق، وصفح عما يصدر منهم إليه، من الزلات، لا يستفزه جهل الجاهلين، ولا يقابل الجاني عليه بجرمه، فأبوه قال له: {لأرْجُمَنَّكَ} وهو يقول له: {سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي} .
{حَلِيمٌ} “Pek yumuşak huylu (halîm) idi;” yani mahlukata karşı merhamet sahibi, kendilerinden sadır olan kusurları bağışlayan, cahillerin cehaletinin kendisini kışkırtamadığı ve kendisine kötülük edene cürmüyle mukabele etmeyen biriydi. Nitekim babası ona: {لأرْجُمَنَّكَ} “«Seni mutlaka taşlarım!»” demiş; o ise babasına: {سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي} “«Sana selam olsun! Senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim»” demiştir.
فعليكم أن تقتدوا به، وتتبعوا ملة إبراهيم في كل شيء {إِلا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لأبِيهِ لأسْتَغْفِرَنَّ لَكَ} كما نبهكم الله عليها وعلى غيرها، ولهذا قال:
Size düşen ona uymak ve her hususta İbrâhim'in milletine tabi olmaktır; Allah'ın bu ve benzeri hususlarda sizi uyardığı gibi: {إِلا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لأبِيهِ لأسْتَغْفِرَنَّ لَكَ} “İbrâhim'in babasına: «Senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim» demesi müstesna.” Bu sebeple şöyle buyurmuştur:
{١١٥ - ١١٦} {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ * إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ} .
{115 - 116} {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ * إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ} “Allah bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine apaçık bildirmedikçe onları saptıracak değildir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. Şüphesiz göklerin ve yerin mülkü yalnız Allah'ındır; diriltir ve öldürür. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.”
يعني أن الله تعالى إذا منَّ على قوم بالهداية، وأمرهم بسلوك الصراط المستقيم، فإنه تعالى يتمم عليهم إحسانه، ويبين لهم جميع ما يحتاجون إليه، وتدعو إليه ضرورتهم، فلا يتركهم ضالين، جاهلين بأمور دينهم، ففي هذا دليل على كمال رحمته، وأن شريعته وافية بجميع ما يحتاجه العباد، في أصول الدين وفروعه.
Yani Allah Teâlâ bir topluluğa hidayet lütfedip dosdoğru yolda yürümelerini emrettiğinde, onlar üzerindeki ihsanını tamamlar; muhtaç oldukları ve zaruretlerinin gerektirdiği her şeyi kendilerine açıklar; onları dinlerinin hususlarında sapkın ve cahil bırakmaz. Bunda O'nun rahmetinin kemaline ve şeriatının dinin usul ve füruunda kulların muhtaç olduğu her şeyi eksiksiz karşıladığına delil vardır.
ويحتمل أن المراد بذلك {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ} فإذا بين لهم ما يتقون فلم ينقادوا له، عاقبهم بالإضلال جزاء لهم على ردهم الحق المبين، والأول أولى.
Bununla muradın: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ} “Allah bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine apaçık bildirmedikçe onları saptıracak değildir;” sakınacakları şeyler kendilerine açıklandığı halde boyun eğmedikleri takdirde apaçık hakkı reddetmelerinin cezası olarak onları saptırmakla cezalandırır [manasında olması] da muhtemeldir; fakat birinci mana daha evladır.
{إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} فلكمال علمه وعمومه علمكم ما لم تكونوا تعلمون، وبين لكم ما به تنتفعون.
{إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” İlminin kemalinden ve kuşatıcılığından dolayı bilmediğiniz şeyleri size öğretmiş ve faydalanacağınız şeyleri size açıklamıştır.
{إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ} أي: هو المالك لذلك، المدبر لعباده بالإحياء والإماتة وأنواع التدابير الإلهية، فإذا كان لا يخل بتدبيره القدري فكيف يخل بتدبيره الديني المتعلق بإلهيته، ويترك عباده سدى مهملين، أو يدعهم ضالين جاهلين، وهو أعظم توليه لعباده؟ ".
{إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ} “Şüphesiz göklerin ve yerin mülkü yalnız Allah'ındır; diriltir ve öldürür.” Yani bunların mâliki, diriltmek, öldürmek ve türlü ilahi tedbirlerle kullarını idare eden O'dur. Kaderi tedbirini asla ihmal etmediğine göre, kullarını sahiplenmesinin en büyük tezahürü olduğu halde uluhiyetine taalluk eden dini tedbirini nasıl ihmal eder, kullarını başıboş ve ihmal edilmiş bırakır veya onları sapkın ve cahil terk eder?!
فلهذا قال: {وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ} أي: ولي يتولاكم بجلب المنافع لكم، أو {نَصِيرٍ} يدفع عنكم المضار.
Bu sebeple: {وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ} “Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır” buyurmuştur; yani menfaatleri size kazandıracak bir dost veya zararları sizden defedecek bir yardımcı yoktur.
{١١٧ - ١١٨} {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} .
{117 - 118} {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Andolsun ki Allah, içlerinden bir grubun kalpleri neredeyse kaymak üzereyken o güçlük saatinde (Tebük Seferi'nde) Peygamber'e uyan Muhacirlerin ve Ensar'ın ve Peygamber'in tevbelerini kabul buyurdu. Sonra da onların tevbelerini kabul etti. Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatlidir (Raûf), Çok Merhamet Eden'dir (Rahîm).”
يخبر تعالى أنه من لطفه وإحسانه تَابَ عَلَى النَّبِيِّ محمد ﷺ {وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأنْصَارِ} فغفر لهم الزلات، ووفر لهم الحسنات، ورقاهم إلى أعلى الدرجات، وذلك بسبب قيامهم بالأعمال الصعبة الشاقات، ولهذا قال: {الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ} أي: خرجوا معه لقتال الأعداء في وقعة "تبوك" (١) وكانت في حر شديد، وضيق من الزاد والركوب، وكثرة عدو، مما يدعو إلى التخلف.
Allah Teâlâ lütuf ve ihsanından ötürü Peygamber Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem, {وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأنْصَارِ} Muhacirlerin ve Ensar'ın tevbelerini kabul buyurduğunu haber verir; böylece onların kusurlarını bağışlamış, sevaplarını bol kılmış ve onları en yüce derecelere yükseltmiştir. Bu da onların zorlu ve meşakkatli amelleri yerine getirmeleri sebebiyledir. Bu yüzden: {الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ} “O güçlük saatinde ona uyanlar” buyurmuştur; yani Tebük Gazvesi'nde düşmanlarla savaşmak üzere onunla beraber çıktılar. O sefer son derece şiddetli bir sıcakta, azık ve binek darlığında ve düşmanın çokluğu içinde idi ki bütün bunlar geri kalmaya sevk eden şartlardı.
فاستعانوا الله تعالى، وقاموا بذلك {مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ} أي: تنقلب قلوبهم، ويميلوا إلى الدعة والسكون، ولكن الله ثبتهم وأيدهم وقواهم. وزَيْغُ القلب هو انحرافه عن الصراط المستقيم، فإن كان الانحراف في أصل الدين، كان كفرا، وإن كان في شرائعه، كان بحسب تلك الشريعة، التي زاغ عنها، إما قصر عن فعلها، أو فعلها على غير الوجه الشرعي.
Allah Teâlâ'dan yardım dileyip bu vazifeyi yerine getirdiler: {مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ} “İçlerinden bir grubun kalpleri neredeyse kaymak üzereyken;” yani kalpleri tersyüz olup rahata ve yerinde oturmaya meyledecekken Allah onları sebatkâr kıldı, teyit etti ve güçlendirdi. Kalbin zeyği (kayması); dosdoğru yoldan sapmasıdır; şayet bu sapma dinin aslında ise küfür olur; şeriatlarında ise saptığı o şeriatın hükmüne göre olur: Ya onu yapmaktan geri kalır veya meşru vechinden başka bir şekilde yapar.
وقوله {ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ} أي: قبل توبتهم {إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} ومن رأفته ورحمته أن مَنَّ عليهم بالتوبة، وقبلها منهم وثبتهم عليها.
Âyetteki: {ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ} “Sonra da tevbelerini kabul etti” yani onların tevbelerini kabul buyurdu; {إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz O, onlara karşı pek şefkatli ve çok merhametlidir.” O'nun şefkat ve merhametindendir ki onlara tevbe etmeyi lütfetmiş, [bu] tevbelerini kabul buyurmuş ve onları tevbe üzere sebatkâr kılmıştır.
{وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} .
{وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Geri bırakılan o üç kişinin de [tevbelerini kabul etti]. Hatta yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmiş, nefisleri de kendilerini sıktıkça sıkmıştı; Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka hiçbir çare olmadığını anlamışlardı. Sonra tevbe etsinler diye Allah onların tevbelerini kabul buyurdu. Şüphesiz Allah tevbeleri çokça kabul eden Tevvâb'dır, Çok Merhamet Eden'dir.”
{و} كذلك لقد تاب الله {عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} عن الخروج مع المسلمين، في تلك الغزوة، وهم: "كعب بن مالك" وصاحباه، وقصتهم مشهورة معروفة، في الصحاح والسنن.
Aynı şekilde Allah o gazvede müslümanlarla beraber sefere çıkmaktan {عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} “geri bırakılan o üç kişinin de” tevbelerini kabul etti; onlar Ka'b b. Mâlik ve iki arkadaşıdır. Onların kıssası Sahîhlerde ve Sünenlerde meşhur ve malumdur.
{حَتَّى إِذَا} حزنوا حزنا عظيما، و {ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأرْضُ بِمَا رَحُبَتْ} أي: على سعتها ورحبها {وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ} التي هي أحب إليهم من كل شيء، فضاق عليهم الفضاء الواسع، والمحبوب الذي لم تجر العادة بالضيق منه، وذلك لا يكون إلا من أمر مزعج، بلغ من الشدة والمشقة ما لا يمكن التعبير عنه، وذلك لأنهم قدموا رضا الله ورضا رسوله على كل شيء.
Nihayet son derece büyük bir kedere düştüklerinde ve {حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأرْضُ بِمَا رَحُبَتْ} “yeryüzü bütün genişliğine ve ferahlığına rağmen onlara dar geldiği” ve kendilerine her şeyden daha sevgili olan {وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ} “nefisleri de kendilerini sıktıkça sıktığı zaman;” öyle ki geniş fezalar ve âdeten kendisinden darlık duyulmayan en sevgili varlıkları dahi onlara dar gelmiştir. Bu ancak ifadesi kabil olmayan dereceye ulaşmış şiddetli ve meşakkatli, sarsıcı bir halden ötürü olur; zira onlar Allah'ın ve Resûlü'nün rızasını her şeyin önüne geçirmişlerdi.
{وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلا إِلَيْهِ} أي: تيقنوا وعرفوا بحالهم، أنه لا ينجي من الشدائد، ويلجأ إليه، إلا الله وحده لا شريك له، فانقطع تعلقهم بالمخلوقين، وتعلقوا بالله ربهم، وفروا منه إليه، فمكثوا بهذه الشدة نحو خمسين ليلة.
{وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلا إِلَيْهِ} “Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka hiçbir çare olmadığını anladılar (kesin olarak bildiler);” yani halleriyle iyice yakîn hâsıl edip bildiler ki şiddetli musibetlerden ancak hiçbir ortağı olmayan tek olan Allah kurtarır ve yalnız O'na sığınılır. Böylece yaratılmışlara olan bağlılıkları kesildi, Rableri olan Allah'a bağlandılar ve O'ndan yine O'na kaçtılar; bu çetin hal içinde yaklaşık elli gece kaldılar.
{ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ} أي: أذن في توبتهم ووفقهم لها {لِيَتُوبُوا} أي: لتقع منهم، فيتوب الله عليهم، {إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ} أي: كثير التوبة والعفو، والغفران عن الزلات والعصيان، {الرَّحِيمُ} وصفه الرحمة العظيمة التي لا تزال تنزل على العباد في كل وقت وحين، في جميع اللحظات، ما تقوم به أمورهم الدينية والدنيوية.
{ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ} “Sonra tevbelerini kabul etti;” yani tevbelerine izin verip onları buna muvaffak kıldı; {لِيَتُوبُوا} “tâ ki tevbe etsinler;” yani tevbe kendilerinden vaki olsun da Allah da tevbelerini kabul buyursun. {إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ} “Şüphesiz Allah Tevvâb'dır;” yani tevbeleri, affı ve kusurlarla günahları bağışlaması pek çok olandır. {الرَّحِيمُ} “Çok Merhamet Eden'dir;” O'nun vasfı; kulların dini ve dünyevi işlerinin kendisiyle ayakta durduğu, her vakit ve her an durmaksızın kulların üzerine inen o muazzam rahmettir.
وفي هذه الآيات دليل على أن توبة الله على العبد أجل الغايات، وأعلى النهايات، فإن الله جعلها نهاية خواص عباده، وامتن عليهم بها، حين عملوا الأعمال التي يحبها ويرضاها.
Bu ayetlerde: Allah'ın kulu tevbeye muvaffak kılmasının ve tevbesini kabul etmesinin gayelerin en yücesi ve hedeflerin en yükseği olduğuna delil vardır; zira Allah sevip razı olduğu amelleri işlediklerinde bunu has kullarının nihai mertebesi kılmış ve onunla kendilerine lütufta bulunmuştur.
ومنها: لطف الله بهم وتثبيتهم في إيمانهم عند الشدائد والنوازل المزعجة.
Bir diğeri: Şiddetli ve sarsıcı musibetler anında Allah'ın onlara olan lütfu ve onları imanları üzere sebatkâr kılmasıdır.
ومنها: أن العبادة الشاقة على النفس، لها فضل ومزية ليست لغيرها، وكلما عظمت المشقة عظم الأجر.
Bir diğeri: Nefse meşakkatli gelen ibadetin başkalarında bulunmayan bir fazilet ve üstünlüğe sahip olduğu; meşakkat büyüdükçe ecir ve mükâfatın da büyüyeceğidir.
ومنها: أن توبة الله على عبده بحسب ندمه وأسفه الشديد، وأن من لا يبالي بالذنب ولا يحرج إذا فعله، فإن توبته مدخولة، وإن زعم أنها مقبولة.
Bir diğeri: Allah'ın kuluna tevbesinin onun pişmanlığı ve derin esefine göre olduğu; günahı umursamayan ve onu işlediğinde içi daralıp sıkılmayan kimsenin tevbesinin -kabul edildiğini iddia etse bile- kusurlu ve şaibeli olduğudur.
ومنها: أن علامة الخير وزوال الشدة، إذا تعلق القلب بالله تعالى تعلقا تاما، وانقطع عن المخلوقين.
Bir diğeri: Hayrın ve sıkıntının zeval bulmasının alametinin; kalbin Allah Teâlâ'ya tam manasıyla bağlanması ve yaratılmışlardan ümidini bütünüyle kesmesi olduğudur.
ومنها: أن من لطف الله بالثلاثة، أن وسمهم بوسم، ليس بعار عليهم فقال: {خُلِّفُوا} إشارة إلى أن المؤمنين خلفوهم، [أو خلفوا عن من بُتّ في قبول عذرهم، أو في رده] (١) وأنهم لم يكن تخلفهم رغبة عن الخير، ولهذا لم يقل: "تخلفوا".
Bir diğeri: Allah'ın o üç kişiye olan lütfundandır ki onları üzerlerine ar olmayacak bir vasıfla nitelemiş ve müminlerin onları geride bıraktığına -veya mazeretlerinin kabulüne ya da reddine kesin hüküm verilenlerden sonraya tehir edildiklerine- ve onların geride kalışlarının hayırdan yüz çevirmek maksadıyla olmadığına işaret etmek üzere: {خُلِّفُوا} “Geri bırakıldılar” buyurmuş; bu sebeple «Geri kaldılar (tahallefû)» dememiştir.
ومنها: أن الله تعالى من عليهم بالصدق، ولهذا أمر بالاقتداء بهم فقال:
Bir diğeri: Allah Teâlâ'nın onlara doğruluk [lütfunu] bahşetmesidir; işte bu sebeple onlara uyulmasını emrederek şöyle buyurmuştur:
{١١٩} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} .
{119} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} “Ey iman edenler! Allah'tan sakının ve sadıklarla (doğrularla) beraber olun!”
أي: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} بالله، وبما أمر الله بالإيمان به، قوموا بما يقتضيه الإيمان، وهو القيام بتقوى الله تعالى، باجتناب ما نهى الله عنه والبعد عنه.
Yani: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} Allah'a ve Allah'ın iman edilmesini emrettiği şeylere “iman edenler!” İmanın gerektirdiği şeyi yerine getirin ki o da Allah'ın yasakladığı şeylerden kaçınmak ve onlardan uzak durmak suretiyle Allah Teâlâ'dan hakkıyla sakınmaktır.
{وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} في أقوالهم وأفعالهم وأحوالهم، الذين أقوالهم صدق، وأعمالهم، وأحوالهم لا تكون إلا صدقا خلية من الكسل والفتور، سالمة من المقاصد السيئة، مشتملة على الإخلاص والنية الصالحة، فإن الصدق يهدي إلى البر، وإن البر يهدي إلى الجنة.
Sözlerinde, fiillerinde ve hallerinde {وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} “sadıklarla beraber olun!” Onlar sözleri doğru olan, amelleri ve halleri tembellik ve gevşeklikten uzak, kötü maksatlardan arınmış, ihlas ve salih niyeti barındıran tam bir doğruluktan ibaret kimselerdir. Zira doğruluk iyiliğe (birr), iyilik de cennete götürür.
قال الله تعالى: {هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ} الآية.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ} “Bu, sadıklara doğruluklarının fayda vereceği gündür.”
{١٢٠ - ١٢١} {مَا كَانَ لأهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الأعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلا إِلا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ * وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وَادِيًا إِلا كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} .
{120 - 121} {مَا كَانَ لأهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الأعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلا إِلا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ * وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وَادِيًا إِلا كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Medine halkına ve çevrelerindeki bedevilere, Allah'ın Resûlü'nden geri kalmak ve onun canından önce kendi canlarının kaygısına düşmek yakışmaz. Bu, Allah yolunda onların çekecekleri hiçbir susuzluk, hiçbir yorgunluk ve hiçbir açlığın; kâfirleri öfkelendirecek hiçbir yere ayak basmalarının ve düşmana karşı elde edecekleri hiçbir başarının karşılıksız kalmayıp mutlaka kendilerine salih bir amel olarak yazılmasından ötürüdür. Şüphesiz Allah iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez. Küçük olsun büyük olsun yaptıkları hiçbir harcama ve geçtikleri hiçbir vadi yoktur ki, yapmakta olduklarının en güzeliyle Allah onları mükâfatlandırsın diye hesaplarına yazılmış olmasın.”
يقول تعالى -حاثا لأهل المدينة المنورة من المهاجرين، والأنصار، ومن حولهم من الأعراب، الذين أسلموا فحسن إسلامهم-: {مَا كَانَ لأهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الأعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ} أي: ما ينبغي لهم ذلك، ولا يليق بأحوالهم.
Allah Teâlâ -Medine-i Münevvere halkından Muhacirleri, Ensar'ı ve çevrelerinde bulunup İslâm'a girerek müslümanlıkları güzelleşen bedevileri teşvik ederek- şöyle buyurur: {مَا كَانَ لأهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الأعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ} “Medine halkına ve çevrelerindeki bedevilere, Allah'ın Resûlü'nden geri kalmak yakışmaz;” yani bu onlara uygun düşmez ve onların hallerine asla yakışmaz.
{وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ} في بقائها وراحتها، وسكونه {عَنْ نَفْسِهِ} الكريمة الزكية، بل النبي ﷺ أولى بالمؤمنين من أنفسهم، فعلى كل مسلم أن يفدي النبي ﷺ، بنفسه ويقدمه عليها، فعلامة تعظيم الرسول ﷺ ومحبته والإيمان التام به، أن لا يتخلفوا عنه، ثم ذكر الثواب الحامل على الخروج فقال: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ} أي: المجاهدين في سبيل الله {لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ} أي: تعب ومشقة {وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} أي: مجاعة.
Onun kerîm ve tertemiz canını bırakıp {وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ} “kendi canlarının” bekası, rahatı ve sükûneti “kaygısına düşmeleri [de yakışmaz].” Bilakis Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem müminlere öz canlarından daha evladır; dolayısıyla her müslümanın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem canını feda etmesi ve onu kendi canının önüne geçirmesi gerekir. Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem tazimin, muhabbetin ve tam imanın alameti ondan geri kalmamaktır. Sonra sefere çıkmaya sevk eden mükâfatı zikrederek şöyle buyurmuştur: Allah yolundaki mücahidlere {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ} “Bu, onların çekecekleri hiçbir susuzluk ve yorgunluk (meşakkat)” {وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “ve Allah yolunda hiçbir açlığın,”
{وَلا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ} من الخوض لديارهم، والاستيلاء على أوطانهم، {وَلا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلا} كالظفر بجيش أو سرية أو الغنيمة لمال {إِلا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ} لأن هذه آثار ناشئة عن أعمالهم.
Yurtlarına girmek ve vatanlarını ele geçirmek suretiyle {وَلا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ} “kâfirleri öfkelendirecek bastıkları hiçbir yerin” ve bir orduya veya müfrezeye karşı zafer kazanmak ya da ganimet elde etmek gibi {وَلا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلا} “düşmana karşı elde edecekleri hiçbir başarının” karşılıksız kalmayıp {إِلا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ} “mutlaka kendilerine salih bir amel olarak yazılmasından ötürüdür.” Zira bunlar onların amellerinden neşet eden eserlerdir.
{إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} الذين أحسنوا في مبادرتهم إلى أمر الله، وقيامهم بما عليهم من حقه وحق خلقه، فهذه الأعمال آثار من آثار عملهم.
{إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz Allah iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez.” Allah'ın emrine koşmada, O'nun hakkını ve kullarının hakkını yerine getirmede ihsanda bulunan kimselerin mükâfatını zayi etmez; zira bu ameller onların amellerinin semereleridir.
ثم قال: {وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وَادِيًا} في ذهابهم إلى عدوهم {إِلا كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} .
Sonra şöyle buyurdu: Düşmanlarına doğru giderken {وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وَادِيًا} “Küçük olsun büyük olsun yaptıkları hiçbir harcama ve geçtikleri hiçbir vadi yoktur ki,” {إِلا كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “yapmakta olduklarının en güzeliyle Allah onları mükâfatlandırsın diye hesaplarına yazılmış olmasın.”
ومن ذلك هذه الأعمال، إذا أخلصوا فيها لله، ونصحوا فيها، ففي هذه الآيات أشد ترغيب وتشويق للنفوس إلى الخروج إلى الجهاد في سبيل الله، والاحتساب لما يصيبهم فيه من المشقات، وأن ذلك لهم رفعة درجات، وأن الآثار المترتبة على عمل العبد له فيها أجر كبير.
Bu amellerde Allah için ihlaslı ve samimi oldukları takdirde durum böyledir. Bu ayetlerde; nefisleri Allah yolunda cihada çıkmaya en şiddetli şekilde teşvik ve şevklendirme, orada başlarına gelen meşakkatlerin sevabını Allah'tan umma, bunun onlar için derecelerin yükselmesi olduğuna ve kulun amelinden doğan eserler için de büyük bir ecir bulunduğuna delil vardır.
{١٢٢} {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} .
{122} {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} “Müminlerin hepsinin birden (topluca savaşa) çıkmaları gerekmez. Onların her fırkasından (kabilesinden) bir grubun dinde derin kavrayış (fıkıh) sahibi olmak ve [sefere çıkan] kavimleri kendilerine döndükleri zaman onları uyarmak için [geride kalıp ilim tahsiline] yönelmeleri gerekmez miydi? Umulur ki sakınırlar.”
يقول تعالى: -منبها لعباده المؤمنين على ما ينبغي لهم- {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} أي: جميعا لقتال عدوهم، فإنه يحصل عليهم المشقة بذلك، وتفوت به كثير من المصالح الأخرى، {فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ} أي: من البلدان، والقبائل، والأفخاذ {طَائِفَةٌ} تحصل بها الكفاية والمقصود لكان أولى.
Allah Teâlâ -mümin kullarını kendilerine yakışan ve gereken hususa dikkat çekerek- şöyle buyurur: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} “Müminlerin hepsinin birden çıkmaları gerekmez;” yani düşmanlarıyla savaşmak üzere topyekûn çıkmaları gerekmez; zira bunda onlar için büyük bir meşakkat doğar ve diğer pek çok maslahat elden kaçar. Beldelerden, kabilelerden ve aşiretlerden {فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} “onların her fırkasından bir grubun” -yeterliliği ve maksadı sağlayacak bir topluluğun- [sefere] çıkması elbette daha evladır.
ثم نبه على أن في إقامة المقيمين منهم وعدم خروجهم مصالح لو خرجوا لفاتتهم، فقال: {لِيَتَفَقَّهُوا} أي: القاعدون {فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ} أي. ليتعلموا العلم الشرعي، ويعلموا معانيه، ويفقهوا أسراره، وليعلموا غيرهم، ولينذروا قومهم إذا رجعوا إليهم.
Sonra sefere çıkmayıp geride kalanların ikametinde, sefere çıksalardı elden kaçacak birtakım maslahatlar bulunduğuna dikkat çekerek şöyle buyurmuştur: Şer'i ilmi öğrensinler, manalarını kavrasınlar, sırlarını fıkhetsinler, başkalarına öğretsinler ve kavimleri kendilerine döndüklerinde onları uyarsınlar diye {لِيَتَفَقَّهُوا} geride kalanlar “dinde derin kavrayış sahibi olsunlar” {فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ} “ve kavimleri kendilerine döndükleri zaman onları uyarsınlar.”
ففي هذا فضيلة العلم، وخصوصا الفقه في الدين، وأنه أهم الأمور، وأن من تعلم علما، فعليه نشره وبثه في العباد، ونصيحتهم فيه فإن انتشار العلم عن العالم، من بركته وأجره، الذي ينمى له.
Bunda ilmin ve bilhassa dinde fakih olmanın faziletine, bunun en mühim işlerden olduğuna, bir ilim öğrenen kimsenin onu kullar arasında neşredip yayması ve bu hususta onlara nasihat etmesi gerektiğine delil vardır; zira ilmin âlimden yayılması, onun bereketinden ve âlim için nemalandırılan ecirlerindendir.
وأما اقتصار العالم على نفسه، وعدم دعوته إلى سبيل الله بالحكمة والموعظة الحسنة، وترك تعليم الجهال ما لا يعلمون، فأي منفعة حصلت للمسلمين منه؟ وأي نتيجة نتجت من علمه؟ وغايته أن يموت، فيموت علمه وثمرته، وهذا غاية الحرمان، لمن آتاه الله علما ومنحه فهما.
Âlimin sadece kendi nefsiyle yetinmesi, hikmet ve güzel öğütle Allah'ın yoluna davet etmemesi ve bilmeyen cahillere öğretmeyi terk etmesine gelince; ondan müslümanlara hangi menfaat hâsıl olmuş ve ilminden ne gibi bir netice doğmuştur?! Nihayetinde ölür, ilmi de semeresi de kendisiyle beraber ölür gider. Bu ise Allah'ın kendisine ilim verip anlayış bahşettiği kimse için en büyük mahrumiyettir.
وفي هذه الآية أيضا دليل وإرشاد وتنبيه لطيف، لفائدة مهمة، وهي: أن المسلمين ينبغي لهم أن يعدوا لكل مصلحة من مصالحهم العامة من يقوم بها، ويوفر وقته عليها، ويجتهد فيها، ولا يلتفت إلى غيرها، لتقوم مصالحهم، وتتم منافعهم، ولتكون وجهة جميعهم، ونهاية ما يقصدون قصدا واحدا، وهو قيام مصلحة دينهم ودنياهم، ولو تفرقت الطرق وتعددت المشارب، فالأعمال متباينة، والقصد واحد، وهذه من الحكمة العامة النافعة في جميع الأمور.
Bu ayette ayrıca pek mühim bir faydaya delil, irşad ve latif bir dikkat çekme vardır; o da şudur: Müslümanların genel maslahatlarından her bir maslahat için onu yerine getirecek, vaktini ona hasredecek, onda gayret gösterecek ve başkasına iltifat etmeyecek kimseler hazırlamaları gerekir; tâ ki maslahatları ayakta dursun, menfaatleri tamamlansın, yollar ayrılsa ve meşrepler çeşitlense bile hepsinin yönü ve hedefledikleri nihai gaye tek bir gaye -yani din ve dünyalarının maslahatını ayakta tutmak- olsun. Ameller farklı farklı olsa da gaye birdir; bu ise bütün işlerde fayda veren umumi hikmetlerdendir.
{١٢٣} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} .
{123} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} “Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın; onlar sizde bir sertlik bulsunlar. Ve bilin ki Allah muhakkak takva sahipleriyle beraberdir.”
وهذا أيضا إرشاد آخر، بعدما أرشدهم إلى التدبير فيمن يباشر القتال، أرشدهم إلى أنهم يبدأون بالأقرب فالأقرب من الكفار، والغلظة عليهم، والشدة في القتال، والشجاعة والثبات.
Bu da savaşa bizzat katılacaklar hususundaki tedbire onları irşad ettikten sonraki bir diğer irşaddır: Kâfirlerden en yakından başlayarak sırasıyla daha uzaktakilere doğru gitmelerini, onlara karşı sertlik göstermelerini, savaşta şiddetli davranmalarını, cesaret ve sebat göstermelerini irşad etmiştir.
{وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} أي: وليكن لديكم علم أن المعونة من الله تنزل بحسب التقوى، فلازموا على تقوى الله، يعنكم وينصركم على عدوكم.
{وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} “Ve bilin ki Allah muhakkak takva sahipleriyle beraberdir.” Yani biliniz ki Allah'tan gelen yardım takva nispetinde iner; şu halde Allah'tan sakınmaya sımsıkı sarılın ki O da size yardım etsin ve düşmanınıza karşı sizi muzaffer kılsın!
وهذا العموم في قوله: {قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ} مخصوص بما إذا كانت المصلحة في قتال غير الذين يلوننا، وأنواع المصالح كثيرة جدا.
{قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ} “Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın” buyruğundaki bu umumi ifade, maslahat bize yakın olanların dışındakilerle savaşmayı gerektirdiğinde tahsis edilir; nitekim maslahat türleri pek çoktur.
{١٢٤ - ١٢٦} {وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ * أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ} .
{124 - 126} {وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ * أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ} “Ne zaman bir sûre indirilse, onlardan kimi: «Bu hanginizin imanını artırdı?» der. İman edenlere gelince, bu onların imanını artırmıştır ve onlar sevinip müjdelenmektedirler. Kalplerinde hastalık (şüphe ve nifak) olanlara gelince, bu onların pisliklerine pislik (küfürlerine küfür) katmıştır ve kâfir olarak ölüp gitmişlerdir. Onlar her yıl bir veya iki defa imtihan edildiklerini (fitneye uğratıldıklarını) görmüyorlar mı? Yine de ne tevbe ediyorlar ne de ibret alıp düşünüyorlar!”
يقول تعالى: مبينا حال المنافقين، وحال المؤمنين عند نزول القرآن، وتفاوت ما بين الفريقين، فقال: {وَإِذَا مَا أُنزلَتْ سُورَةٌ} فيها الأمر، والنهي، والخبر عن نفسه الكريمة، وعن الأمور الغائبة، والحث على الجهاد.
Allah Teâlâ Kur'an indirildiği zaman münafıkların ve müminlerin halini ve iki grup arasındaki bariz farkı beyan ederek şöyle buyurur: İçinde emir, nehiy, Kerîm Zâtı'ndan haberler, gaybî meseleler ve cihada teşvik bulunan {وَإِذَا مَا أُنزلَتْ سُورَةٌ} “ne zaman bir sûre indirilse;”
{فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا} أي: حصل الاستفهام، لمن حصل له الإيمان بها من الطائفتين.
{فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا} “onlardan kimi: «Bu hanginizin imanını artırdı?» der;” yani iki gruptan o sûreye iman eden kimseye yönelik bir soru sorulur.
قال تعالى -مبينا الحال الواقعة-: {فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا} بالعلم بها، وفهمها، واعتقادها، والعمل بها، والرغبة في فعل الخير، والانكفاف عن فعل الشر.
Allah Teâlâ -vaki olan hali beyan ederek- şöyle buyurmuştur: Onu bilmek, anlamak, ona inanmak, onunla amel etmek, hayır işlemeye rağbet göstermek ve şer işlemekten el çekmek suretiyle {فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا} “İman edenlere gelince, bu onların imanını artırmıştır;”
{وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} أي: يبشر بعضهم بعضا بما من الله عليهم من آياته، والتوفيق لفهمها والعمل بها. وهذا دال على انشراح صدورهم لآيات الله، وطمأنينة قلوبهم، وسرعة انقيادهم لما تحثهم عليه.
{وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} “ve onlar sevinip müjdelenmektedirler;” yani Allah'ın kendilerine lütfettiği ayetleri, onları anlama ve onlarla amel etme tevfikini birbirlerine müjdelerler. Bu da onların Allah'ın ayetlerine karşı göğüslerinin inşirah bulduğuna, kalplerinin mutmainliğine ve ayetlerin teşvik ettiği şeylere süratle boyun eğdiklerine delalet eder.
{وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} أي: شك ونفاق {فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ} أي: مرضا إلى مرضهم، وشكا إلى شكهم، من حيث إنهم كفروا بها، وعاندوها وأعرضوا عنها، فازداد لذلك مرضهم، وترامى بهم إلى الهلاك {وَ} الطبع على قلوبهم، حتى {مَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ} .
{وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Kalplerinde hastalık” yani şüphe ve nifak “olanlara gelince;” onu inkâr etmeleri, inatlaşmaları ve ondan yüz çevirmeleri cihetiyle {فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ} “bu onların pisliklerine pislik” yani hastalıklarına hastalık, şüphelerine şüphe “katmıştır;” bu sebeple hastalıkları artmış, onları helake ve kalplerinin mühürlenmesine kadar sürüklemiş, nihayet {مَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ} “kâfir olarak ölüp gitmişlerdir.”
وهذا عقوبة لهم، لأنهم كفروا بآيات الله وعصوا رسوله، فأعقبهم نفاقا في قلوبهم إلى يوم يلقونه.
Bu onlara bir cezadır; çünkü onlar Allah'ın ayetlerini inkâr edip Resûlü'ne isyan etmişler, O da kendisiyle karşılaşacakları güne kadar kalplerinde nifak meydana getirmiştir.
قال تعالى -موبخا لهم على إقامتهم على ما هم عليه من الكفر والنفاق-: {أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ} بما يصيبهم من البلايا والأمراض، وبما يبتلون من الأوامر الإلهية التي يراد بها اختبارهم.
Allah Teâlâ -üzerinde bulundukları küfür ve nifakta ısrar etmelerinden ötürü onları azarlayarak- şöyle buyurur: Başlarına gelen belalar ve hastalıklarla, kendilerini imtihan etmek murat olunan ilahi emirlerle {أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ} “Onlar her yıl bir veya iki defa imtihan edildiklerini (fitneye uğratıldıklarını) görmüyorlar mı?!”
{ثُمَّ لا يَتُوبُونَ} عما هم عليه من الشر {وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ} ما ينفعهم، فيفعلونه، وما يضرهم، فيتركونه.
{ثُمَّ لا يَتُوبُونَ} Üzerinde bulundukları kötülükten “yine de tevbe etmiyorlar;” {وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ} kendilerine fayda vereni düşünüp yapmıyor ve kendilerine zarar vereni düşünüp terk etmiyorlar.
فالله تعالى يبتليهم -كما هي سنته في سائر الأمم- بالسراء والضراء وبالأوامر والنواهي ليرجعوا إليه، ثم لا يتوبون ولا هم يذكرون.
Allah Teâlâ -diğer ümmetlerdeki sünneti gereği- O'na dönsünler diye onları varlık ve darlıkla, emir ve nehiylerle imtihan etmekte; fakat onlar yine de ne tevbe etmekte ne de ibret alıp düşünmektedirler.
وفي هذه الآيات دليل على أن الإيمان يزيد وينقص، وأنه ينبغي للمؤمن، أن يتفقد إيمانه ويتعاهده، فيجدده وينميه، ليكون دائما في صعود.
Bu ayetlerde: İmanın artıp eksildiğine, müminin imanını kontrol edip gözetmesi, onu yenileyip geliştirmesi ve böylece daima yükseliş üzere olması gerektiğine delil vardır.
{١٢٧} وقوله: {وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ} .
{127} {وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ} “Ne zaman bir sûre indirilse: «Sizi bir kimse görüyor mu?» diye birbirlerine bakar, sonra da sıvışıp giderler. Anlamayan bir topluluk olmalarından ötürü Allah onların kalplerini [haktan] çevirmiştir.”
يعني: أن المنافقين الذين يحذرون أن تنزل عليهم سورة تنبئهم بما في قلوبهم، إذا نزلت سورة ليؤمنوا بها، ويعملوا بمضمونها {نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ} جازمين على ترك العمل بها، ينتظرون الفرصة في الاختفاء عن أعين المؤمنين، ويقولون: {هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا} متسللين، وانقلبوا معرضين، فجازاهم الله بعقوبة من جنس عملهم، فكما انصرفوا عن العمل {صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} أي: صدها عن الحق وخذلها.
Yani kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir sûrenin haklarında indirilmesinden sakınan münafıklar; iman etmeleri ve muhtevasıyla amel etmeleri için bir sûre indirildiğinde amel etmeyi terk etmeye kesin karar vermiş vaziyette {نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ} “birbirlerine bakarlar;” müminlerin gözlerinden kaybolmak için fırsat kollayarak: {هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا} “«Sizi bir kimse görüyor mu?» [der], sonra da” gizlice sıvışıp “giderler” ve yüz çevirip dönerler. Allah da amellerinin cinsinden bir cezayla onları cezalandırmıştır; nitekim onlar amel etmekten yüz çevirip gittikleri gibi {صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} “Allah da onların kalplerini [haktan] çevirmiştir;” yani haktan engellemiş ve onları yüzüstü bırakmıştır.
{بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ} فقها ينفعهم، فإنهم لو فقهوا، لكانوا إذا نزلت سورة آمنوا بها، وانقادوا لأمرها.
{بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ} “Çünkü onlar anlamayan bir topluluktur;” kendilerine fayda verecek bir kavrayışa sahip değillerdir. Şayet anlasalardı bir sûre indiğinde ona iman eder ve onun emrine boyun eğerlerdi.
والمقصود من هذا بيان شدة نفورهم عن الجهاد وغيره، من شرائع الإيمان، كما قال تعالى عنهم: {فَإِذَا أُنزلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ} .
Bundan maksat; onların cihaddan ve imanın diğer şeriatlarından ne kadar şiddetle kaçtıklarını beyandır; nitekim Allah Teâlâ onlar hakkında şöyle buyurmuştur: {فَإِذَا أُنزلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ} “Fakat hükmü açık bir sûre indirilip de içinde savaştan söz edilince, kalplerinde hastalık bulunanların, ölüm baygınlığına tutulmuş kimsenin bakışı gibi sana baktıklarını görürsün.”
{١٢٨ - ١٢٩} {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ * فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ} .
{128 - 129} {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ * فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ} “Andolsun ki size kendi içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki, sizin sıkıntıya uğramanız ona pek ağır gelir; o size çok düşkündür, müminlere karşı pek şefkatli (raûf) ve çok merhametlidir (rahîm). Eğer yüz çevirirlerse de ki: «Bana Allah yeter! O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Ben yalnız O'na tevekkül ettim. O, pek yüce Arş'ın Rabbidir.»”
يمتن [تعالى] على عباده المؤمنين بما بعث فيهم النبي الأمي الذي من أنفسهم، يعرفون حاله، ويتمكنون من الأخذ عنه، ولا يأنفون عن الانقياد له، وهو ﷺ في غاية النصح لهم، والسعي في مصالحهم.
Allah Teâlâ mümin kullarına, içlerinden kendi hallerini bildikleri, kendisinden ilim almaya imkân buldukları ve ona boyun eğmekten çekinmeyecekleri ümmî bir peygamber göndermekle lütufta bulunmaktadır. O sallallâhu aleyhi ve sellem ise onlara son derece samimi öğüt verir ve maslahatları için bütün gayretiyle çalışır.
{عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ} أي: يشق عليه الأمر الذي يشق عليكم ويعنتكم.
{عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ} “Sizin sıkıntıya uğramanız ona pek ağır gelir;” yani size ağır ve meşakkatli gelen, sizi sıkıntıya sokan her şey ona da güç ve ağır gelir.
{حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ} فيحب لكم الخير، ويسعى جهده في إيصاله إليكم، ويحرص على هدايتكم إلى الإيمان، ويكره لكم الشر، ويسعى جهده في تنفيركم عنه. {بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} أي: شديد الرأفة والرحمة بهم، أرحم بهم من والديهم.
{حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ} “O size çok düşkündür;” sizin için hayrı sever ve onu size ulaştırmak için var gücüyle gayret eder; imana hidayet bulmanıza pek hırslıdır. Sizin için kötülüğü istemez ve ondan nefret ettirmek için tüm gücüyle çalışır. {بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Müminlere karşı pek şefkatli ve çok merhametlidir;” yani onlara karşı şefkat ve merhameti son derece şiddetlidir; onlara anne ve babalarından daha merhametlidir.
ولهذا كان حقه مقدما على سائر حقوق الخلق، وواجب على الأمة الإيمان به، وتعظيمه، وتعزيره، وتوقيره {فَإِنْ} آمنوا، فذلك حظهم وتوفيقهم، وإن {تَوَلَّوا} عن الإيمان والعمل، فامض على سبيلك، ولا تزل في دعوتك، وقل {حَسْبِيَ اللَّهُ} أي: الله كافيَّ في جميع ما أهمني، {لا إِلَهَ إِلا هُوَ} أي: لا معبود بحق سواه.
Bu sebeple onun hakkı bütün yaratılmışların haklarının önüne geçirilmiştir; ona iman etmek, onu yüceltmek, desteklemek ve ona saygı göstermek ümmete vaciptir. {فَإِنْ} İman ederlerse bu onların nasibi ve tevfikidir; şayet imandan ve amelden {تَوَلَّوْا} “yüz çevirirlerse” sen yoluna devam et, davetini sürdür ve de ki: {حَسْبِيَ اللَّهُ} “«Bana Allah yeter!»” Yani beni kaygılandıran her şeyde kâfi olan Allah'tır. {لا إِلَهَ إِلا هُوَ} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur;” yani O'ndan gayrı hak mabud yoktur.
{عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ} أي: اعتمدت ووثقت به، في جلب ما ينفع، ودفع ما يضر، {وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ} الذي هو أعظم المخلوقات. وإذا كان رب العرش العظيم، الذي وسع المخلوقات، كان ربا لما دونه من باب أولى وأحرى.
Fayda vereni celbetmek ve zarar vereni defetmek hususunda {عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ} “Yalnız O'na tevekkül ettim;” yani O'na dayandım ve güvendim. {وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ} “Ve O, pek yüce Arş'ın Rabbidir;” ki Arş yaratılmışların en büyüğüdür. Bütün mahlukatı kuşatan yüce Arş'ın Rabbi olduğuna göre, onun altındakilerin Rabbi olmaya evleviyetle daha layıktır.
تم تفسير سورة التوبة بعون الله ومنه فلله الحمد أولا وآخرا وظاهرا وباطنا.
Tevbe Sûresi'nin tefsiri Allah'ın yardımı ve lütfuyla tamamlandı. Evvelinde ve âhirinde, zâhirinde ve bâtınında hamd Allah'a mahsustur.