وحاصل ما ذكره الله أن المنافقين المتخلفين عن الجهاد من غير عذر، إذا اعتذروا للمؤمنين، وزعموا أن لهم أعذارا في تخلفهم، فإن المنافقين يريدون بذلك أن تعرضوا عنهم، وترضوا وتقبلوا عذرهم، فأما قبول العذر منهم والرضا عنهم، فلا حبا ولا كرامة لهم.
Allah'ın zikrettiğinin özeti şudur: Cihaddan mazeretsiz geri kalan münafıklar müminlere mazeret öne sürüp geri kalmalarında birtakım mazeretleri olduğunu iddia ettiklerinde, münafıklar bununla müminlerin kendilerinden vazgeçmelerini, razı olmalarını ve mazeretlerini kabul etmelerini murat ederler. Onların mazeretlerini kabul etmek ve onlardan razı olmaya gelince; onlar için hiçbir sevgi ve hürmet yoktur!
وأما الإعراض عنهم، فيعرض المؤمنون عنهم، إعراضهم عن الأمور الردية والرجس، وفي هذه الآيات، إثبات الكلام لله تعالى في قوله: {قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ} وإثبات الأفعال الاختيارية لله، الواقعة بمشيئته [تعالى] وقدرته في هذا، وفي قوله: {وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ} أخبر أنه سيراه بعد وقوعه، وفيها إثبات الرضا لله عن المحسنين، والغضب والسخط على الفاسقين.
Onlardan yüz çevirmeye gelince; müminler kötü şeylerden ve murdarlıktan yüz çevirdikleri gibi onlardan yüz çevirirler. Bu ayetlerde: {قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ} “Muhakkak ki Allah sizin haberlerinizi bize bildirmiştir” buyruğunda Allah Teâlâ için kelâm sıfatının ispatı; bu ayette ve vukuundan sonra onu göreceğini haber verdiği {وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ} “Allah da Resûlü de amelinizi görecektir” buyruğunda Allah'ın meşieti ve kudretiyle gerçekleşen ihtiyari fiillerinin ispatı; yine Allah'ın muhsinlerden razı olması ile fasıklara olan gazap ve öfkesinin ispatı vardır.
{٩٧ - ٩٩} {الأعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا وَأَجْدَرُ أَلا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ * وَمِنَ الأعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ * وَمِنَ الأعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .
{97 - 99} {الأعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا وَأَجْدَرُ أَلا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ * وَمِنَ الأعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ * وَمِنَ الأعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Bedeviler inkâr ve nifakça daha şiddetlidirler ve Allah'ın Resûlü'ne indirdiği hükümlerin sınırlarını bilmemeye daha yatkındırlar. Allah hakkıyla bilendir, Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir. Bedevilerden kimi de vardır ki infak ettiğini bir cereme (angarya ve zarar) sayar ve sizin başınıza felaketlerin gelmesini gözetler. Kötü felaketler kendi başlarına olsun! Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Bedevilerden kimi de vardır ki Allah'a ve ahiret gününe iman eder; infak ettiğini Allah katında yakınlıklara ve Resûl'ün dualarına vesile sayar. Haberiniz olsun ki şüphesiz bu onlar için bir yakınlıktır. Allah onları rahmetine girdirecektir. Şüphesiz Allah Çok Bağışlayan'dır, Çok Merhamet Eden'dir.”
يقول تعالى: {الأعْرَابِ} وهم سكان البادية والبراري {أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا} من الحاضرة الذين فيهم كفر ونفاق، وذلك لأسباب كثيرة: منها: أنهم بعيدون عن معرفة الشرائع الدينية والأعمال والأحكام، فهم أحرى {وَأَجْدَرُ أَلا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنزلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ} من أصول الإيمان وأحكام الأوامر والنواهي، بخلاف الحاضرة، فإنهم أقرب لأن يعلموا حدود ما أنزل الله على رسوله، فيحدث لهم -بسبب هذا العلم- تصورات حسنة، وإرادات للخير، الذي يعلمون، ما لا يكون في البادية.
Allah Teâlâ şöyle buyurur: {الأعْرَابِ} Çöl ve kırsal bölge sakinleri olan bedeviler, içlerinde küfür ve nifak bulunan şehir halkına kıyasla {أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا} “inkâr ve nifakça daha şiddetlidirler.” Bunun pek çok sebebi vardır: Biri, dini şeriatları, amelleri ve hükümleri öğrenmekten uzak olmalarıdır; bu sebeple iman esaslarından, emir ve nehiy hükümlerinden {وَأَجْدَرُ أَلا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنزلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ} “Allah'ın Resûlü'ne indirdiği hükümlerin sınırlarını bilmemeye daha yatkındırlar.” Şehir halkı ise bunun aksine Allah'ın Resûlü'ne indirdiği hükümlerin sınırlarını bilmeye daha yakındır; bu ilim sayesinde onlarda, çölde bulunmayan güzel anlayışlar ve bildikleri hayra yönelik iradeler meydana gelir.
وفيهم من لطافة الطبع والانقياد للداعي ما ليس في البادية، ويجالسون أهل الإيمان، ويخالطونهم أكثر من أهل البادية، فلذلك كانوا أحرى للخير من أهل البادية، وإن كان في البادية والحاضرة، كفار ومنافقون، ففي البادية أشد وأغلظ مما في الحاضرة. ومن ذلك أن الأعراب أحرص على الأموال، وأشح فيها.
Şehirlilerde çölde bulunmayan tabiat inceliği ve hakka davet edene boyun eğme hasleti vardır; yine iman ehliyle çöl ehlinden çok daha fazla oturup kalkar ve onlarla kaynaşırlar. Bu sebeple çöl ehline kıyasla hayra daha layıktırlar. Çölde de şehirde de kâfirler ve münafıklar bulunsa bile, çöldekiler şehirdekilere nazaran daha şiddetli ve daha katıdır. Sebeplerden biri de bedevilerin mala daha hırslı ve onda daha cimri olmalarıdır.
{٩٨} فمنهم {مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ} من الزكاة والنفقة في سبيل الله وغير ذلك، {مَغْرَمًا} أي: يراها خسارة ونقصا، لا يحتسب فيها، ولا يريد بها وجه الله، ولا يكاد يؤديها إلا كرها.
{98} Onlardan {مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ} zekât, Allah yolunda infak ve benzeri harcamaları {مَغْرَمًا} “bir cereme sayanlar vardır;” yani onu bir zarar ve eksilme olarak görürler; onunla sevap ummazlar, onunla Allah'ın rızasını kastetmezler ve onu ancak istemeye istemeye verirler.
{وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ} أي: من عداوتهم للمؤمنين وبغضهم لهم، أنهم يودون وينتظرون فيهم دوائر الدهر، وفجائع الزمان، وهذا سينعكس عليهم فعليهم دائرة السوء.
{وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ} “Ve sizin başınıza felaketlerin gelmesini gözetler.” Yani müminlere olan düşmanlıkları ve kinleri sebebiyle onların başına zamanın felaketlerinin ve musibetlerinin gelmesini arzu eder ve beklerler; oysa bu durum kendi aleyhlerine dönecektir: Kötü felaketler kendi başlarına olsun!
وأما المؤمنون فلهم الدائرة الحسنة على أعدائهم، ولهم العقبى الحسنة، {وَاللَّهُ سميع عليم} يعلم نيات العباد، وما صدرت عنه الأعمال، من إخلاص وغيره.
Müminlere gelince; düşmanlarına karşı güzel zafer devranı ve güzel akıbet onlarındır. {وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir;” kulların niyetlerini, amellerin ihlas veya başka sebeplerden kaynaklandığını pekâlâ bilir.
وليس الأعراب كلهم مذمومين، بل منهم {مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ} فيسلم بذلك من الكفر والنفاق ويعمل بمقتضى الإيمان.
Bedevilerin tamamı kınanmış değildir; bilakis onlardan {مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ} “Allah'a ve ahiret gününe iman edenler” de vardır; böylece küfür ve nifaktan kurtulur ve imanın gereğiyle amel ederler.
{وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ} أي: يحتسب نفقته، ويقصد بها وجه الله تعالى والقرب منه {و} يجعلها وسيلة لـ {صَلَوَاتِ الرَّسُولِ} أي: دعائه لهم، وتبريكه عليهم، قال تعالى مبينا لنفع صلوات الرسول: {أَلا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ} تقربهم إلى الله، وتنمي أموالهم وتحل فيها البركة.
{وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ} “Ve infak ettiğini Allah katında yakınlıklara sayar;” yani infakının sevabını umar, onunla Allah Teâlâ'nın rızasını ve O'na yakın olmayı kasteder; yine onu {صَلَوَاتِ الرَّسُولِ} “Resûl'ün dualarına” yani onların lehine dua etmesine ve bereket dilemesine bir vesile kılar. Allah Teâlâ Resûl'ün duasının faydasını beyan ederek şöyle buyurmuştur: {أَلا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ} “Haberiniz olsun ki şüphesiz bu onlar için bir yakınlıktır;” onları Allah'a yaklaştırır, mallarını bereketlendirip artırır.
{سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ} في جملة عباده الصالحين إنه غفور رحيم، فيغفر السيئات العظيمة لمن تاب إليه، ويعم عباده برحمته، التي وسعت كل شيء، ويخص عباده المؤمنين برحمة يوفقهم فيها إلى الخيرات، ويحميهم فيها من المخالفات، ويجزل لهم فيها أنواع المثوبات.
Salih kulları zümresinde {سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ} “Allah onları rahmetine girdirecektir;” şüphesiz O Çok Bağışlayan'dır, Çok Merhamet Eden'dir. Kendisine tevbe eden kimsenin büyük günahlarını bağışlar, her şeyi kuşatan rahmetiyle kullarını sarar; mümin kullarına ise onları hayırlara muvaffak kıldığı, günahlardan koruduğu ve kendilerine bol mükâfatlar ihsan ettiği özel bir rahmetle muamele eder.
وفي هذه الآية دليل على أن الأعراب كأهل الحاضرة، منهم الممدوح ومنهم المذموم، فلم يذمهم الله على مجرد تعربهم وباديتهم، إنما ذمهم على ترك أوامر الله، وأنهم في مظنة ذلك.
Bu ayette bedevilerin de tıpkı şehir halkı gibi övülen ve yerilen kısımları olduğuna delil vardır; nitekim Allah onları sırf bedevi ve köylü oldukları için yermemiş, ancak Allah'ın emirlerini terk ettikleri ve buna ortam hazırladıkları için yermiştir.
ومنها: أن الكفر والنفاق يزيد وينقص ويغلظ ويخف بحسب الأحوال.
Derslerden biri: Küfür ve nifakın durumlara göre artıp eksildiği, şiddetlenip hafiflediğidir.
ومنها: فضيلة العلم، وأن فاقده أقرب إلى الشر ممن يعرفه، لأن الله ذم الأعراب، وأخبر أنهم أشد كفرا ونفاقا، وذكر السبب الموجب لذلك، وأنهم أجدر أن لا يعلموا حدود ما أنزل الله على رسوله.
Bir diğeri: İlmin fazileti ve ilimden yoksun olanın onu bilene nispetle şerre daha yakın olduğudur; zira Allah bedevileri yermiş, onların inkâr ve nifakça daha şiddetli olduklarını haber vermiş ve bunu gerektiren sebebi de Allah'ın Resûlü'ne indirdiği hükümlerin sınırlarını bilmemeye daha yatkın olmaları şeklinde zikretmiştir.
ومنها: أن العلم النافع الذي هو أنفع العلوم، معرفة حدود ما أنزل الله على رسوله، من أصول الدين وفروعه، كمعرفة حدود الإيمان، والإسلام، والإحسان، والتقوى، والفلاح، والطاعة، والبر، والصلة، والإحسان، والكفر، والنفاق، والفسوق، والعصيان، والزنا، والخمر، والربا، ونحو ذلك. فإن في معرفتها يتمكن من فعلها -إن كانت مأمور بها، أو تركها إن كانت محظورة- ومن الأمر بها أو النهي عنها.
Bir diğeri: İlimlerin en faydalısı olan faydalı ilmin; dinin usul ve füruundan Allah'ın Resûlü'ne indirdiği sınırları bilmek olduğudur; nitekim iman, İslâm, ihsan, takva, felah, itaat, birr (iyilik), sıla, küfür, nifak, fısk, isyan, zina, içki, faiz ve benzeri kavramların sınırlarını bilmek böyledir. Zira bunların bilinmesi sayesinde emredilmişse yapılması, yasaklanmışsa terk edilmesi, emredilmesi veya nehyedilmesi mümkün olur.
ومنها: أنه ينبغي للمؤمن أن يؤدي ما عليه من الحقوق، منشرح الصدر، مطمئن النفس، ويحرص أن تكون مغنما، ولا تكون مغرما.
Bir diğeri: Müminin üzerine düşen hakları göğsü genişlemiş ve nefsi mutmain olarak eda etmesi, onların bir cereme (külfet) değil bir ganimet olmasına gayret etmesi gerektiğidir.
{١٠٠} {وَالسَّابِقُونَ الأوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} .
{100} {وَالسَّابِقُونَ الأوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “Muhacirlerden ve Ensardan [İslâm'a girmede] ilk öne geçenler ile ihsan üzere onlara tabi olanlar var ya; Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. [Allah] onlar için altından ırmaklar akan, içinde ebediyen kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur.”
السابقون هم الذين سبقوا هذة الأمة وبدروها إلى الإيمان والهجرة، والجهاد، وإقامة دين الله.
Sâbikûn (öne geçenler); bu ümmetin önüne geçip imana, hicrete, cihada ve Allah'ın dinini ikame etmeye ilk koşanlardır.
{مِنَ الْمُهَاجِرِينَ} {الذين أخرجوا من ديارهم وأموالهم يبتغون فضلا من الله ورضوانا، وينصرون الله ورسوله أولئك هم الصادقون} .
Muhacirlerden olanlar: {الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ} “Allah'tan bir lütuf ve rıza arayarak, Allah'a ve Resûlü'ne yardım ederek yurtlarından ve mallarından çıkarılanlardır; işte onlar sadıkların ta kendileridir.”
{و} من {الأنْصَارِ} {الذين تبوأوا الدار والإيمان، [من قبلهم] يحبون من هاجر إليهم، ولا يجدون في صدورهم حاجة مما أوتوا، ويؤثرون على أنفسهم ولو كان بهم خصاصة} .
Ve Ensardan olanlar: {الَّذِينَ تَبَوَّأُوا الدَّارَ وَالإيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ} “[Muhacirlerden] önce o yurdu (Medine'yi) ve imanı yurt edinenler; kendilerine hicret edenleri severler, onlara verilenlerden dolayı göğüslerinde bir çekememezlik duymazlar ve kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile onları öz canlarına tercih ederler.”
{وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ} بالاعتقادات والأقوال والأعمال، فهؤلاء، هم الذين سلموا من الذم، وحصل لهم نهاية المدح، وأفضل الكرامات من الله.
İnançlarda, sözlerde ve amellerde {وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ} “ve ihsan üzere onlara tabi olanlar.” İşte bunlar kınanmaktan kurtulup nihai övgüye ve Allah'tan en faziletli ikramlara nail olan kimselerdir.
{﵃} ورضاه تعالى أكبر من نعيم الجنة، {وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الأنْهَارُ} الجارية التي تساق إلى سَقْيِ الجنان، والحدائق الزاهية الزاهرة، والرياض الناضرة.
{رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ} “Allah onlardan razı olmuş;” -ki O'nun rızası cennet nimetlerinden daha büyüktür- {وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الأنْهَارُ} “onlar da O'ndan razı olmuşlardır. [Allah] onlar için altından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır.” O cennetleri, göz alıcı çiçekli bahçeleri ve yemyeşil çayırları sulamak üzere sevk edilen akan ırmakları [hazırlamıştır].
{خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا} لا يبغون عنها حولا ولا يطلبون منها بدلا لأنهم مهما تمنوه، أدركوه، ومهما أرادوه، وجدوه.
Oradan başka bir yere naklolunmak istemeksizin ve bir değişim talep etmeksizin {خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا} “içinde ebediyen kalacaklardır.” Çünkü ne dilerlerse kavuşurlar, ne arzu ederlerse bulurlar.
{ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} الذي حصل لهم فيه، كل محبوب للنفوس، ولذة للأرواح، ونعيم للقلوب، وشهوة للأبدان، واندفع عنهم كل محذور.
{ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “İşte büyük kurtuluş budur.” Onda nefislerin her sevdiği, ruhların her lezzeti, kalplerin her nimeti ve bedenlerin her arzusu hâsıl olmuş ve korkulan her şey onlardan uzaklaştırılmıştır.
{١٠١} {وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الأعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ} .
{101} {وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الأعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ} “Çevrenizdeki bedevilerden birtakım münafıklar vardır. Medine halkından da münafıklıkta direnenler (ondam uzmanlaşanlar) vardır. Sen onları bilmezsin; onları biz biliriz. Onları iki defa azaplandıracağız, sonra da büyük bir azaba döndürüleceklerdir.”
يقول تعالى: {وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الأعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ} أيضا منافقون {مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ} أي: تمرنوا عليه، واستمروا وازدادوا فيه طغيانا.
Allah Teâlâ şöyle buyurur: {وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الأعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ} “Çevrenizdeki bedevilerden birtakım münafıklar vardır. Medine halkından da” münafıklar vardır ki onlar {مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ} “münafıklıkta direnmişlerdir;” yani onda alışkanlık kazanmış, onda ısrar etmiş ve nifakta taşkınlıklarını artırmışlardır.
{لا تَعْلَمُهُمْ} بأعيانهم فتعاقبهم، أو تعاملهم بمقتضى نفاقهم، لما لله في ذلك من الحكمة الباهرة.
Allah'ın bunda bulunan göz kamaştırıcı hikmetinden ötürü şahıslarıyla kendilerini cezalandırasın veya nifaklarının gereğine göre onlara muamele edesin diye {لا تَعْلَمُهُمْ} “sen onları bilmezsin;”
{نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ} يحتمل أن التثنية على بابها، وأن عذابهم عذاب في الدنيا، وعذاب في الآخرة.
{نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ} “onları biz biliriz. Onları iki defa azaplandıracağız.” Buradaki ikilemenin hakiki manasında olması ve azaplarının dünyada bir azap ile ahirette bir azap olması muhtemeldir.
ففي الدنيا ما ينالهم من الهم والحزن (١) ، والكراهة لما يصيب المؤمنين من الفتح والنصر، وفي الآخرة عذاب النار وبئس القرار.
Dünyada müminlere isabet eden fetih ve zaferlerden dolayı duydukları tasa, keder ve hoşnutsuzluk; ahirette ise ateş azabıdır ki o ne kötü bir karargâhtır!
ويحتمل أن المراد سنغلظ عليهم العذاب، ونضاعفه عليهم ونكرره.
Kastedilenin; kendilerine azabı ağırlaştıracağımız, onlar için [azabı] kat kat artıracağımız ve onu tekrarlayacağımız [anlamında] olması da muhtemeldir.
{١٠٢ - ١٠٣} {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} .
{102 - 103} {وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Diğer bir kısmı ise günahlarını itiraf ettiler; salih bir amelle kötü bir ameli birbirine karıştırdılar. Umulur ki Allah onların tevbelerini kabul eder. Şüphesiz Allah Çok Bağışlayan'dır, Çok Merhamet Eden'dir. Onların mallarından, kendilerini onunla temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka (zekât) al ve onlar için dua et! Çünkü senin duan onlar için bir huzur ve sükûnettir. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
يقول تعالى: {وَآخَرُونَ} ممن بالمدينة ومن حولها، بل ومن سائر البلاد الإسلامية، {اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ} أي: أقروا بها، وندموا عليها، وسعوا في التوبة منها، والتطهر من أدرانها.
Allah Teâlâ şöyle buyurur: Medine'de ve çevresinde, hatta diğer bütün İslâm beldelerinde bulunanlardan {وَآخَرُونَ} “diğer bir kısmı ise” {اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ} “günahlarını itiraf ettiler;” yani günahlarını ikrar ettiler, onlara pişman oldular ve onlardan tevbe edip kirlerinden arınmaya gayret gösterdiler.
{خَلَطُوا عَمَلا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا} ولا يكون العمل صالحا إلا إذا كان مع العبد أصل التوحيد والإيمان، المخرج عن الكفر والشرك، الذي هو شرط لكل عمل صالح، فهؤلاء خلطوا الأعمال الصالحة، بالأعمال السيئة، من التجرؤ على بعض المحرمات، والتقصير في بعض الواجبات، مع الاعتراف بذلك والرجاء، بأن يغفر الله لهم، فهؤلاء {عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} وتوبته على عبده نوعان:
{خَلَطُوا عَمَلا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا} “Salih bir amelle kötü bir ameli birbirine karıştırdılar.” Amel ancak kulda her salih amelin şartı olan, insanı küfür ve şirkten çıkaran tevhid ve imanın aslı bulunduğu takdirde salih olur. İşte bunlar bazı haramlara cüret etmek ve bazı vaciplerde kusurlu davranmak suretiyle salih amelleri kötü amellerle karıştırmış; bununla beraber bunu itiraf edip Allah'ın kendilerini bağışlamasını ummuşlardır. İşte {عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} “umulur ki Allah onların tevbelerini kabul eder.” Allah'ın kuluna tevbesi (tevbesini kabul etmesi) iki nevidir:
الأول: التوفيق للتوبة. والثاني: قبولها بعد وقوعها منهم.
Birincisi: Tevbeye muvaffak kılmaktır. İkincisi ise: Kendilerinden sadır olduktan sonra o tevbeyi kabul etmektir.
{إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} أي: وصفه المغفرة والرحمة اللتان لا يخلو مخلوق منهما، بل لا بقاء للعالم العلوي والسفلي إلا بهما، فلو يؤاخذ الله الناس بظلمهم ما ترك على ظهرها من دابة.
{إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah Çok Bağışlayan'dır, Çok Merhamet Eden'dir.” Yani O'nun vasfı mağfiret ve rahmettir ki hiçbir mahluk bunlardan müstağni kalamaz; bilakis ulvi ve sufli âlemin bekası ancak bu ikisi sayesindedir. Şayet Allah insanları zulümleri yüzünden cezalandırsaydı yerin sırtında hiçbir canlı bırakmazdı.
{إن الله يمسك السماوات والأرض أن تزولا ولئن زالتا إن أمسكهما من أحد من بعده إنه كان حليما غفورا} .
{إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} “Şüphesiz Allah, zeval bulmasınlar (yok olup gitmesinler) diye gökleri ve yeri tutmaktadır. Andolsun ki onlar zeval bulacak olsa, O'ndan sonra onları kimse tutamaz. Şüphesiz O Halîm'dir, Çok Bağışlayan'dır.”
ومن مغفرته أن المسرفين على أنفسهم الذين قطعوا أعمارهم بالأعمال السيئة، إذا تابوا إليه وأنابوا ولو قبيل موتهم بأقل القليل، فإنه يعفو عنهم، ويتجاوز عن سيئاتهم، فهذه الآية، دلت (١) على أن المخلط المعترف النادم، الذي لم يتب توبة نصوحا، أنه تحت الخوف والرجاء، وهو إلى السلامة أقرب.
O'nun mağfiretindendir ki; ömürlerini kötü amellerle tüketip nefislerine karşı haddi aşan kimseler, ölümlerinden azıcık bir an önce dahi olsa O'na tevbe edip yöneldiklerinde onları affeder ve kötülüklerinden vazgeçer. İşte bu ayet; amelleri birbirine karıştıran, günahını itiraf edip pişman olan fakat henüz tam nasuh bir tevbe ile tevbe etmemiş kimsenin havf (korku) ve recâ (ümit) arasında bulunduğuna ve onun kurtuluşa daha yakın olduğuna delalet etmiştir.
وأما المخلط الذي لم يعترف ويندم على ما مضى منه، بل لا يزال مصرا على الذنوب، فإنه يخاف عليه أشد الخوف.
Geçmişte yaptıklarını itiraf etmeyip pişman olmayan, bilakis günahlarda ısrar etmeyi sürdüren karışık amelli kimseye gelince; onun hakkında son derece şiddetli korkulur.
قال تعالى لرسوله ومن قام مقامه، آمرا له بما يطهر المؤمنين، ويتمم إيمانهم: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً} وهي الزكاة المفروضة، {تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا} أي: تطهرهم من الذنوب والأخلاق الرذيلة.
Allah Teâlâ Resûlü'ne ve onun makamına geçen idarecilere, müminleri temizleyecek ve imanlarını kemale erdirecek şeyi emrederek şöyle buyurmuştur: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً} “Onların mallarından bir sadaka (zekât) al!” Bu farz olan zekâttır. {تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا} “Kendilerini onunla temizleyeceğin ve arındıracağın;” yani onları günahlardan ve rezil ahlaktan temizleyeceğin [bir sadaka al].
{وَتُزَكِّيهِمْ} أي: تنميهم، وتزيد في أخلاقهم الحسنة، وأعمالهم الصالحة، وتزيد في ثوابهم الدنيوي والأخروي، وتنمي أموالهم.
{وَتُزَكِّيهِمْ} “Ve onları arındıracağın;” yani onları geliştireceğin, güzel ahlaklarını ve salih amellerini artıracağın, dünyevi ve uhrevi mükâfatlarını çoğaltacağın ve mallarını bereketlendireceğin [bir sadaka al].
{وَصَلِّ عَلَيْهِمْ} أي: ادع لهم، أي: للمؤمنين عموما وخصوصا عندما يدفعون إليك زكاة أموالهم.
{وَصَلِّ عَلَيْهِمْ} “Ve onlar için dua et!” Yani genel olarak müminlere ve bilhassa mallarının zekâtını sana ödedikleri zaman onlar için dua et.
{إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ} أي: طمأنينة لقلوبهم، واستبشار لهم، {وَاللَّهُ سَمِيعٌ} لدعائك، سمع إجابة وقبول.
{إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ} “Çünkü senin duan onlar için bir huzur ve sükûnettir;” yani kalpleri için bir mutmainlik ve onlar için bir müjdedir. {وَاللَّهُ سَمِيعٌ} “Allah hakkıyla işitendir;” senin duanı icabet ve kabul ile işitendir.
{عَلِيمٌ} بأحوال العباد ونياتهم، فيجازي كل عامل بعمله، وعلى قدر نيته، فكان النبي ﷺ يمتثل لأمر الله، ويأمرهم بالصدقة، ويبعث عماله لجبايتها، فإذا أتاه أحد بصدقته دعا له وبرَّك.
{عَلِيمٌ} “Hakkıyla bilendir;” kulların hallerini ve niyetlerini hakkıyla bilir; böylece her amel edene ameline ve niyetinin miktarına göre karşılık verir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın emrine uyar, onlara sadakayı emreder ve onu toplamak için memurlarını gönderirdi; bir kimse sadakasını getirdiğinde de ona dua eder ve bereket dilerdi.
ففي هذه الآية، دلالة على وجوب الزكاة، في جميع الأموال، وهذا إذا كانت للتجارة ظاهرة، فإنها أموال تنمى ويكتسب بها، فمن العدل أن يواسى منها الفقراء، بأداء ما أوجب الله فيها من الزكاة.
Bu ayette bütün mallarda zekâtın vacip olduğuna delalet vardır. Bu durum açıkça ticaret için olan mallarda böyledir; zira bunlar nemalandırılan ve kendileriyle kazanç sağlanan mallardır; dolayısıyla Allah'ın bunlarda farz kıldığı zekâtı eda etmek suretiyle fakirlerin gözetilmesi adaletin gereğidir.
وما عدا أموال التجارة، فإن كان المال ينمى، كالحبوب، والثمار، والماشية المتخذة للنماء والدر والنسل، فإنها تجب فيها الزكاة، وإلا لم تجب فيها، لأنها إذا كانت للقنية، لم تكن بمنزلة الأموال التي يتخذها الإنسان في العادة، مالا يتمول، ويطلب منه المقاصد المالية، وإنما صرف عن المالية بالقنية ونحوها.
Ticaret mallarının dışındakilere gelince; şayet mal tahıllar, meyveler ve çoğalma, süt ve döl amacıyla edinilen hayvanlar gibi nemalanan bir malsa bunlarda zekât vaciptir; aksi takdirde vacip olmaz. Çünkü şahsi kullanım (kınye) için edinilmişse, insanın âdeten mal edinip nemalandırdığı ve kendisinden mali gayeler beklediği mallar makamında olmaz; zira şahsi kullanım ve benzeri maksatlarla mali gaye olmaktan çıkarılmıştır.
وفيها: أن العبد لا يمكنه أن يتطهر ويتزكى حتى يخرج زكاة ماله، وأنه لا يكفرها شيء سوى أدائها، لأن الزكاة والتطهير متوقف على إخراجها.
Bu ayette: Kul malının zekâtını vermedikçe temizlenip arınmasının mümkün olmadığına ve zekâtın ödenmesi dışında hiçbir şeyin onu telafi edemeyeceğine delil vardır; çünkü arınma ve temizlenme zekâtın verilmesine bağlı kılınmıştır.
وفيها: استحباب الدعاء من الإمام أو نائبه لمن أدى زكاته بالبركة، وأن ذلك ينبغي، أن يكون جهرا، بحيث يسمعه المتصدق فيسكن إليه.
Yine imamın veya vekilinin zekâtını ödeyen kimseye bereketle dua etmesinin müstehap olduğuna, bu duanın sadaka verenin işitip huzur bulacağı şekilde açıktan yapılmasının uygun olduğuna delil vardır.
ويؤخذ من المعنى، أنه ينبغي إدخال السرور على المؤمن بالكلام اللين، والدعاء له، ونحو ذلك مما يكون فيه طمأنينة، وسكون لقلبه. وأنه ينبغي تنشيط من أنفق نفقة وعمل عملا صالحا بالدعاء له والثناء، ونحو ذلك.
[Ayetin] manasından, tatlı sözle, dua ederek ve kalbini mutmain kılıp huzura kavuşturacak benzeri şeylerle müminin gönlüne sevinç girdirmenin uygun olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca [Allah yolunda] bir harcamada bulunan ve salih bir amel işleyen kimseyi ona dua etmek, övgüde bulunmak ve benzeri şeylerle teşvik etmenin uygun olduğu [da anlaşılmaktadır].
{١٠٤} {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} .
{104} {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Bilmediler mi ki şüphesiz Allah, kullarından tevbeyi kabul eden ve sadakaları alan O'dur; şüphesiz Allah tevbeleri çokça kabul eden Tevvâb'dır, Çok Merhamet Eden'dir.”
أي: أما علموا سعة رحمة الله وعموم كرمه وأنه {يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ} التائبين من أي ذنب كان، بل يفرح تعالى بتوبة عبده، إذا تاب أعظم فرح يقدر.
Yani Allah'ın rahmetinin genişliğini, kereminin kuşatıcılığını ve hangi günahtan olursa olsun tevbe eden {يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ} “kullarından tevbeyi kabul ettiğini;” hatta kulu tevbe ettiğinde tasavvur edilebilecek en büyük sevinçle Allah Teâlâ'nın kulunun tevbesine sevindiğini bilmediler mi?!
{وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ} منهم أي: يقبلها، ويأخذها بيمينه، فيربيها لأحدهم كما يربي الرجل فلوه، حتى تكون التمرة الواحدة كالجبل العظيم، فكيف بما هو أكبر وأكثر من ذلك.
Onlardan {وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ} “sadakaları alan O'dur;” yani onları kabul eder, sağ eliyle alır ve tıpkı birinizin tayını büyüttüğü gibi onu biriniz için büyütür; öyle ki tek bir hurma dahi koca bir dağ gibi olur. Artık bundan daha büyük ve daha çok olanın durumunu düşünün!
{وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ} أي: كثير التوبة على التائبين، فمن تاب إليه تاب عليه، ولو تكررت منه [المعصية (١) ] مرارا. ولا يمل الله من التوبة على عباده، حتى يملوا هم، ويأبوا إلا النفار والشرود عن بابه، وموالاتهم عدوهم.
{وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ} “Ve şüphesiz Allah Tevvâb'dır;” yani tevbe edenlerin tevbesini pek çok kabul edendir. Kim O'na tevbe ederse, günah defalarca tekrarlansa bile tevbesini kabul buyurur. Kullar usanıp O'nun kapısından kaçıp uzaklaşmaktan ve düşmanlarını dost edinmekten başka bir şeye yanaşmadıkça Allah kullarının tevbesini kabul etmekten asla bıkmaz.
{الرَّحِيمُ} الذي وسعت رحمته كل شيء، وكتبها للذين يتقون، ويؤتون الزكاة، ويؤمنون بآياته، ويتبعون رسوله.
{الرَّحِيمُ} “Rahîm'dir;” O ki rahmeti her şeyi kuşatmıştır; [rahmetini] sakınanlara, zekâtı verenlere, ayetlerine inananlara ve Resûlü'ne tâbi olanlara yazıp takdir buyurmuştur.
{١٠٥} {وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} .
{105} {وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Ve de ki: «Çalışıp yapın! Amelinizi Allah da Resûlü de müminler de görecektir. Gaybı da görünen âlemi de hakkıyla bilene döndürüleceksiniz; O da yapmakta olduklarınızı size haber verecektir.»”
يقول تعالى: {وَقُلْ} لهؤلاء المنافقين: {اعْمَلُوا} ما ترون من الأعمال، واستمروا على باطلكم، فلا تحسبوا أن ذلك، سيخفى.
Allah Teâlâ şöyle buyurur: Bu münafıklara {وَقُلْ} “de ki:” İstediğiniz amelleri {اعْمَلُوا} “çalışıp yapın,” batılınız üzere devam edin; bunun gizli kalacağını asla zannetmeyin!
{فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ} أي: لا بد أن يتبين عملكم ويتضح، {وَسَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} من خير وشر، ففي هذا التهديد والوعيد الشديد على من استمر على باطله وطغيانه وغيه وعصيانه.
{فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ} “Amelinizi Allah da Resûlü de müminler de görecektir;” yani ameliniz mutlaka ortaya çıkıp açıklık kazanacaktır. {وَسَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} Hayır ve şerden “yapmakta olduklarınızı size haber verecektir.” Bunda batılı, azgınlığı, sapıklığı ve isyanı üzere devam eden kimseye yönelik şiddetli bir tehdit ve uyarı vardır.
ويحتمل أن المعنى: أنكم مهما عملتم من خير أو شر، فإن الله مطلع عليكم، وسيطلع رسوله وعباده المؤمنين على أعمالكم ولو كانت باطنة.
Mananın şu olması da muhtemeldir: Hayırdan veya şerden ne işlerseniz işleyin şüphesiz Allah sizi gözetlemektedir; gizli dahi olsa amellerinize Resûlü'nü ve mümin kullarını muttali kılacaktır.
{١٠٦} {وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لأمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} .
{106} {وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لأمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Diğer bir kısmı ise Allah'ın emrine bırakılmışlardır; ya onlara azap eder ya da tevbelerini kabul buyurur. Allah hakkıyla bilendir, Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir.”
أي: {وَآخَرُونَ} من المخلفين مؤخرون {لأمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ} ففي هذا التخويف الشديد للمتخلفين، والحث لهم على التوبة والندم.
Yani savaştan geri kalanlardan {وَآخَرُونَ} “diğer bir kısmı ise” {لأمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ} “Allah'ın emrine tehir edilmişlerdir; ya onlara azap eder ya da tevbelerini kabul buyurur.” Bunda geri kalanlar için şiddetli bir korkutma ile tevbeye ve pişmanlığa teşvik vardır.
{وَاللَّهُ عَلِيمٌ} بأحوال العباد ونياتهم {حَكِيمٌ} يضع الأشياء مواضعها، وينزلها منازلها، فإن اقتضت حكمته أن يغفر لهم ويتوب عليهم غفر لهم وتاب عليهم، وإن اقتضت حكمته أن يخذلهم ولا يوفقهم للتوبة، فعل ذلك.
{وَاللَّهُ عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir;” kulların hallerini ve niyetlerini pekâlâ bilir; {حَكِيمٌ} “Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir;” her şeyi yerine koyar ve layık olduğu mertebeye indirir. Hikmeti onları bağışlamayı ve tevbelerini kabul etmeyi gerektirirse onları bağışlar ve tevbelerini kabul eder; hikmeti onları yüzüstü bırakıp tevbeye muvaffak kılmamayı gerektirirse öyle yapar.
{١٠٧ - ١١٠} {وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلا الْحُسْنَى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ * لا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ * أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ * لا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} .
{107 - 110} {وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلا الْحُسْنَى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ * لا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ * أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ * لا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Zarar vermek, inkâr etmek, müminlerin arasını ayırmak ve daha önceden Allah ve Resûlü'ne karşı savaşmış olan kimseye gözetleme yeri hazırlamak maksadıyla bir mescid edinenler: «Biz sadece iyilikten başka bir şey istemedik» diye mutlaka yemin edeceklerdir. Allah şahittir ki onlar kesinlikle yalancıdırlar. Orada asla namaza durma! İlk günden takva üzerine kurulan bir mescid, içinde namaza durmana elbette daha layıktır. Orada tertemiz arınmayı seven adamlar vardır. Allah da tertemiz arınanları sever. Binasını Allah'tan bir takva ve rıza üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır, yoksa binasını yıkılmak üzere olan bir yarın kenarına kurup da onunla beraber cehennem ateşine yuvarlanan kimse mi? Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez. Yaptıkları bina, kalpleri parçalanıncaya kadar kalplerinde bir şüphe kaynağı olmaya devam edecektir. Allah hakkıyla bilendir, Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir.”
كان أناس من المنافقين من أهل قباء اتخذوا مسجدا إلى جنب مسجد قباء، يريدون به المضارة والمشاقة بين المؤمنين، ويعدونه لمن يرجونه من المحاربين لله ورسوله، يكون لهم حصنا عند الاحتياج إليه، فبين تعالى خزيهم، وأظهر سرهم فقال: {وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا} أي: مضارة للمؤمنين ولمسجدهم الذي يجتمعون فيه {وَكُفْرًا} أي: قصدهم فيه الكفر، إذا قصد غيرهم الإيمان.
Kuba ehlinden birtakım münafıklar Kuba Mescidi'nin yanı başında bir mescid edindiler; bununla müminler arasında zarar vermeyi ve ayrılık çıkarmayı murat ediyorlar, onu Allah ve Resûlü'ne karşı savaşanlardan gelmesini umdukları kimseler için hazırlıyor ve ihtiyaç anında kendileri için bir kale olmasını hedefliyorlardı. Allah Teâlâ onların rezilliklerini beyan edip sırlarını açığa çıkararak şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا} “Zarar vermek” yani müminlere ve içinde toplandıkları mescidlerine zarar vermek, {وَكُفْرًا} “inkâr etmek;” yani başkaları imanı kastederken onların bunda maksadı küfür olmak,
{وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ} أي: ليتشعبوا ويتفرقوا ويختلفوا، {وَإِرْصَادًا} أي: إعدادا {لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ} أي: إعانة للمحاربين لله ورسوله، الذين تقدم حرابهم واشتدت عداوتهم، وذلك كأبي عامر الراهب، الذي كان من أهل المدينة، فلما قدم النبي ﷺ وهاجر إلى المدينة، كفر به، وكان متعبدا في الجاهلية، فذهب إلى المشركين يستعين بهم على حرب رسول الله ﷺ.
{وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ} “müminlerin arasını ayırmak;” yani gruplara ayrılsınlar, bölünsünler ve ihtilafa düşsünler diye, {وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ} “ve daha önceden Allah ve Resûlü'ne karşı savaşmış olan kimseye gözetleme yeri hazırlamak” yani daha önce savaş açmış ve düşmanlığı şiddetlenmiş olan Allah ve Resûlü muhariplerine yardım etmek maksadıyla [bir mescid edindiler]. Bu Medine ehlinden olan Rahip Ebû Âmir gibidir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye gelip hicret edince onu inkâr etti. Oysa Cahiliye döneminde ibadet eden biriydi; Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem karşı savaşmak için yardım istemek üzere müşriklerin yanına gitti.
فلما لم يدرك مطلوبه عندهم ذهب إلى قيصر بزعمه أنه ينصره، فهلك اللعين في الطريق، وكان على وعد وممالأة، هو والمنافقون. فكان مما أعدوا له مسجد الضرار، فنزل الوحي بذلك، فبعث إليه النبي ﷺ من يهدمه ويحرقه، فهدم وحرق، وصار بعد ذلك مزبلة.
Onların yanında arzusuna ulaşamayınca kendisine yardım edeceğini zannederek Kayser'e (Bizans İmparatoru'na) gitti; fakat o melun yolda helak oldu. Kendisiyle münafıklar arasında bir vaatleşme ve yardımlaşma vardı; onun için hazırladıkları şeylerden biri de Mescid-i Dırâr idi. Bunun üzerine vahiy indi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu yıkıp yakacak kimseler gönderdi. O mescid yıkıldı, yakıldı ve bundan sonra bir çöplük haline geldi.
قال تعالى بعدما بين من مقاصدهم الفاسدة في ذلك المسجد {وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا} في بنائنا إياه {إِلا الْحُسْنَى} أي: الإحسان إلى الضعيف، والعاجز والضرير.
Allah Teâlâ o mescid hakkındaki bu bozuk niyetlerini beyan ettikten sonra şöyle buyurdu: {وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا} “«Biz sadece»” onu inşa etmekle “«iyilikten başka bir şey istemedik» diye mutlaka yemin edeceklerdir;” yani zayıfa, düşküne ve âmâya iyilik etmeyi kastettik [diye yemin edeceklerdir].
{وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} فشهادة الله عليهم أصدق من حلفهم.
{وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Allah şahittir ki onlar kesinlikle yalancıdırlar.” Allah'ın onların aleyhindeki şahitliği onların yeminlerinden daha doğrudur.
{لا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا} أي: لا تصل في ذلك المسجد الذي بني ضرارا أبدا. فالله يغنيك عنه، ولست بمضطر إليه.
{لا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا} “Orada asla durma (namaz kılma)!” Yani dırâr (zarar) maksadıyla yapılan o mescidde ebediyen namaz kılma! Allah seni ona muhtaç kılmamıştır ve sen ona mecbur değilsin.
{لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ} ظهر فيه الإسلام في "قباء" وهو مسجد "قباء" أسس على إخلاص الدين لله، وإقامة ذكره وشعائر دينه، وكان قديما في هذا عريقا فيه، فهذا المسجد الفاضل {أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ} وتتعبد، وتذكر الله تعالى فهو فاضل، وأهله فضلاء، ولهذا مدحهم الله بقوله: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا} من الذنوب، ويتطهروا من الأوساخ، والنجاسات والأحداث.
Kuba'da İslâm'ın ilk zuhur ettiği günden itibaren dini Allah için halis kılmak, O'nun zikrini ve dininin şeâirini ikame etmek üzere kurulan ve bu hususta köklü bir geçmişe sahip olan Kuba Mescidi: {لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ} “İlk günden takva üzerine kurulan bir mescid, içinde namaza durmana elbette daha layıktır.” Orada ibadet etmeye ve Allah Teâlâ'yı zikretmeye daha layıktır; zira o faziletlidir, cemaati de faziletlidir. Bu sebeple Allah onları şu buyruğuyla övmüştür: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا} “Orada tertemiz arınmayı seven adamlar vardır;” yani günahlardan arınmayı, kirlerden, pisliklerden ve hadeslerden temizlenmeyi severler.
ومن المعلوم أن من أحب شيئا لا بد أن يسعى له ويجتهد فيما يحب، فلا بد أنهم كانوا حريصين على التطهر من الذنوب والأوساخ والأحداث، ولهذا كانوا ممن سبق إسلامه، وكانوا مقيمين للصلاة، محافظين على الجهاد، مع رسول الله ﷺ، وإقامة شرائع الدين، وممن كانوا يتحرزون من مخالفة الله ورسوله.
Malumdur ki bir şeyi seven kimse mutlaka onun için çalışır ve sevdiği hususta gayret gösterir; dolayısıyla onlar günahlardan, kirlerden ve hadeslerden temizlenmeye son derece hırslı idiler. Bu sebeple onlar İslâm'a ilk girenlerden idiler; namazı ikame ederler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber cihada ve dinin şeâirini ikame etmeye devam ederler, Allah ve Resûlü'ne muhalefet etmekten titizlikle sakınırlardı.
وسألهم النبي ﷺ بعد ما نزلت هذه الآية في مدحهم عن طهارتهم، فأخبروه أنهم يتبعون الحجارة الماء، فحمدهم على صنيعهم.
Haklarındaki bu övgü ayeti indikten sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara temizliklerini sordu; onlar da [istincada] taşların ardından su kullandıklarını haber verdiler, o da bu yaptıklarından ötürü onları methetti.
{وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ} الطهارة المعنوية، كالتنزه من الشرك والأخلاق الرذيلة، والطهارة الحسية كإزالة الأنجاس ورفع الأحداث.
{وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ} “Allah da tertemiz arınanları sever.” Şirkten ve kötü ahlaktan arınmak gibi manevi temizlik ile necasetleri gidermek ve hadesleri kaldırmak gibi maddi temizlikle arınanları [sever].
ثم فاضل بين المساجد بحسب مقاصد أهلها وموافقتها لرضاه فقال: {أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ} أي: على نية صالحة وإخلاص {وَرِضْوَانٍ} بأن كان موافقا لأمره، فجمع في عمله بين الإخلاص والمتابعة، {خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا} أي: على طرف {جُرُفٍ هَارٍ} أي: بال، قد تداعى للانهدام، {فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} لما فيه مصالح دينهم ودنياهم.
Sonra mescidleri, yapanların niyetlerine ve O'nun rızasına uygunluğuna göre mukayese ederek şöyle buyurdu: Salih bir niyet ve ihlas ile {أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ} “Binasını Allah'tan bir takva” {وَرِضْوَانٍ} “ve rıza üzerine kuran” -yani O'nun emrine uygun olarak amelinde ihlas ile sünnete tabi olmayı bir araya getiren- “kimse mi daha hayırlıdır;” {خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا} {جُرُفٍ هَارٍ} “yoksa binasını yıkılmaya yüz tutmuş bir yarın kenarına kurup da” {فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ} “onunla beraber cehennem ateşine yuvarlanan kimse mi?!” {وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Allah zalimler topluluğunu” din ve dünyalarının menfaatine olan şeylere “doğru yola iletmez.”
{لا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ} أي: شكا، وريبا ماكثا في قلوبهم، {إِلا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ} بأن يندموا غاية الندم ويتوبوا إلى ربهم، ويخافوه غاية الخوف، فبذلك يعفو الله عنهم، وإلا فبنيانهم لا يزيدهم إلا ريبا إلى ريبهم، ونفاقا إلى نفاقهم.
{لا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ} “Yaptıkları bina, kalplerinde bir şüphe kaynağı olmaya devam edecektir;” yani kalplerinde yerleşmiş bir şek ve nifak olarak kalacaktır; {إِلا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ} “ancak kalpleri parçalanırsa” -yani son derece pişman olup Rablerine tevbe eder ve O'ndan alabildiğine korkarlarsa müstesna- böylece Allah onları affeder; aksi takdirde yaptıkları bina onların şüphelerine şüphe, nifaklarına nifak katmaktan başka bir işe yaramaz.
{وَاللَّهُ عَلِيمٌ} بجميع الأشياء، ظاهرها، وباطنها، خفيها وجليها، وبما أسره العباد، وأعلنوه.
{وَاللَّهُ عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir;” açığıyla ve gizlisiyle, saklısıyla ve aşikârıyla her şeyi, kulların gizlediklerini ve açığa vurduklarını bilir.
{حَكِيمٌ} لا يفعل ولا يخلق ولا يأمر ولا ينهى إلا ما اقتضته الحكمة وأمر به فلله الحمد (١) .
{حَكِيمٌ} “Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir;” ancak hikmetin gerektirdiği ve emrettiği şeyi yapar, yaratır, emreder ve nehyeder; hamd Allah'a mahsustur.
وفي هذه الآيات فوائد عدة:
Bu ayetlerde pek çok faydalı ders vardır:
منها: أن اتخاذ المسجد الذي يقصد به الضرار لمسجد آخر بقربه، أنه محرم، وأنه يجب هدم مسجد الضرار، الذي اطلع على مقصود أصحابه.
Biri: Yanı başındaki bir başka mescide zarar verme maksadıyla mescid edinmenin haram olduğu, sahiplerinin maksadı anlaşılan Mescid-i Dırâr'ın yıkılmasının vacip olduğudur.
ومنها: أن العمل وإن كان فاضلا تغيره النية، فينقلب منهيا عنه، كما قلبت نية أصحاب مسجد الضرار عملهم إلى ما ترى.
Bir diğeri: Faziletli dahi olsa ameli niyetin değiştirdiği ve yasaklanmış bir amele dönüştürdüğüdür; nitekim Mescid-i Dırâr sahiplerinin niyeti onların amelini gördüğün hale çevirmiştir.
ومنها: أن كل حالة يحصل بها التفريق بين المؤمنين، فإنها من المعاصي التي يتعين تركها وإزالتها.
Bir diğeri: Müminlerin arasını açıp bölen her durumun terki ve izalesi vacip olan günahlardan olduğudur.
كما أن كل حالة يحصل بها جمع المؤمنين وائتلافهم، يتعين اتباعها والأمر بها والحث عليها، لأن الله علل اتخاذهم لمسجد الضرار بهذا المقصد الموجب للنهي عنه، كما يوجب ذلك الكفر والمحاربة لله ورسوله.
Nitekim müminlerin toplanmasını ve kaynaşmasını sağlayan her durumun da takip edilmesi, emredilmesi ve teşvik edilmesi vaciptir; zira Allah onların Mescid-i Dırâr'ı edinmelerini, küfür ve Allah ile Resûlü'ne karşı savaşmanın nehyi gerektirdiği gibi nehyi gerektiren bu ayrılık çıkarma maksadıyla illetlendirmiştir.
ومنها: النهي عن الصلاة في أماكن المعصية، والبعد عنها، وعن قربها.
Bir diğeri: Masiyet işlenen mekânlarda namaz kılmanın nehyedildiği, o mekânlardan ve yakınlarında bulunmaktan uzak durulması gerektiğidir.
ومنها: أن المعصية تؤثر في البقاع، كما أثرت معصية المنافقين في مسجد الضرار، ونهي عن القيام فيه، وكذلك الطاعة تؤثر في الأماكن كما أثرت في مسجد " قباء" حتى قال الله فيه:
Bir diğeri: Münafıkların masiyetinin Mescid-i Dırâr'a tesir edip orada namaza durmanın nehyedilmesi gibi masiyetin mekânlara tesir ettiği; aynı şekilde taatin de mekânlara tesir ettiği, nitekim Kuba Mescidi'ne tesir edip Allah'ın onun hakkında şöyle buyurduğudur:
{لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ} .
{لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ} “İlk günden takva üzerine kurulan bir mescid, içinde namaza durmana elbette daha layıktır.”
ولهذا كان لمسجد قباء من الفضل ما ليس لغيره، حتى كان ﷺ يزور قباء كل سبت يصلي فيه، وحث على الصلاة فيه.
Bu sebeple Kuba Mescidi başkalarında olmayan bir fazilete sahip olmuştur; öyle ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem her cumartesi Kuba'yı ziyaret eder, orada namaz kılar ve orada namaz kılmaya teşvik ederdi.
ومنها: أنه يستفاد من هذه التعاليل المذكورة في الآية، أربع قواعد مهمة، وهي:
Bir diğeri: Ayette zikredilen bu gerekçelerden dört mühim kaide çıkarıldığıdır; onlar da şunlardır:
كل عمل فيه مضارة لمسلم، أو فيه معصية لله، فإن المعاصي من فروع الكفر، أو فيه تفريق بين المؤمنين، أو فيه معاونة لمن عادى الله ورسوله، فإنه محرم ممنوع منه، وعكسه بعكسه.
Bir müslümana zarar veren veya içinde Allah'a masiyet bulunan -zira masiyetler küfrün füruatındandır- yahut müminlerin arasını ayıran ya da Allah ve Resûlü'ne düşmanlık eden kimseye yardım ihtiva eden her amel haramdır ve yasaklanmıştır; zıddı da bunun aksinedir.
ومنها: أن الأعمال الحسية الناشئة عن معصية الله لا تزال مبعدة لفاعلها عن الله بمنزلة الإصرار على المعصية حتى يزيلها ويتوب منها توبة تامة بحيث يتقطع قلبه من الندم والحسرات.
Bir diğeri: Allah'a isyandan neşet eden somut (maddi) amellerin; faili onu ortadan kaldırıp pişmanlık ve hasretlerden kalbi parçalanırcasına tam bir tevbeyle tevbe edinceye kadar masiyette ısrar makamında kalarak failini daima Allah'tan uzaklaştıracağıdır.
ومنها: أنه إذا كان مسجد قباء مسجدا أسس على التقوى، فمسجد النبي ﷺ الذي أسسه بيده المباركة وعمل فيه واختاره الله له من باب أولى وأحرى.
Bir diğeri: Kuba Mescidi takva üzerine kurulan bir mescid olduğuna göre, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem mübarek eliyle bizzat kurduğu, inşasında bizzat çalıştığı ve Allah'ın onun için seçtiği kendi Mescidi'nin [Mescid-i Nebevî] takva üzerine kurulmuş olmaya evleviyetle daha layık olduğudur.
ومنها: أن العمل المبني على الإخلاص والمتابعة، هو العمل المؤسس على التقوى، الموصل لعامله إلى جنات النعيم.
Bir diğeri: İhlas ve sünnete ittiba esası üzerine kurulan amelin, takva üzerine kurulmuş amel olduğu ve işleyenini Naîm cennetlerine ulaştıracağıdır.
والعمل المبني على سوء القصد وعلى البدع والضلال، هو العمل المؤسس على شفا جرف هار، فانهار به في نار جهنم، والله لا يهدي القوم الظالمين.
Kötü niyet, bidat ve sapkınlık esası üzerine kurulan amel ise, çökmek üzere olan bir yarın kenarına kurulmuş olup onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlanan ameldir. Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.
{١١١} {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالإنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} .
{111} {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالإنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “Şüphesiz Allah, karşılığında kendilerine cennet bulunmak üzere müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır. Onlar Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler. Bu, Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da O'nun üzerine hak bir vaattir. Allah'tan daha çok ahdine vefa gösteren kim vardır? O halde yapmış olduğunuz bu alışverişinizden dolayı sevinip müjdeleniniz! İşte büyük kurtuluş budur.”
يخبر تعالى خبرا صدقا، ويعد وعدا حقا بمبايعة عظيمة، ومعاوضة جسيمة، وهو أنه {اشْتَرَى} بنفسه الكريمة {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ} فهي المثمن والسلعة المبيعة.
Allah Teâlâ pek yüce bir alışveriş ve muazzam bir takas ile doğru bir haber vermekte ve hak bir vaatte bulunmaktadır; o da Kerîm Zâtı ile {اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ} “müminlerden canlarını ve mallarını satın almış” olmasıdır. İşte satılan mal ve emtia canlar ve mallardır.
{بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ} التي فيها ما تشتهيه الأنفس، وتلذ الأعين من أنواع اللذات والأفراح، والمسرات، والحور الحسان، والمنازل الأنيقات.
{بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ} “Karşılığında kendilerine cennet bulunmak üzere;” ki onda nefislerin arzuladığı, gözlerin lezzet aldığı her türlü zevkler, sevinçler, sürurlar, güzel huriler ve nezih köşkler vardır.
وصفة العقد والمبايعة، بأن يبذلوا لله نفوسهم وأموالهم في جهاد أعدائه، لإعلاء كلمته وإظهار دينه فـ {يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ} فهذا العقد والمبايعة، قد صدرت من الله مؤكدة بأنواع التأكيدات.
Bu akit ve alışverişin vasfı; kelimesini yüceltmek ve dinini galip kılmak uğrunda düşmanlarıyla cihadda canlarını ve mallarını Allah yolunda feda etmeleridir: {يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ} “Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler.” İşte bu akit ve alışveriş Allah katından türlü tekitlerle pekiştirilerek sadır olmuştur:
{وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالإنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ} التي هي أشرف الكتب التي طرقت العالم، وأعلاها، وأكملها، وجاء بها أكمل الرسل أولو العزم، وكلها اتفقت على هذا الوعد الصادق.
Âleme gelen kitapların en şereflisi, en yücesi, en kâmili olan ve en kâmil elçiler olan Ulü'l-azm peygamberlerin getirdiği {وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالإنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ} “Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da O'nun üzerine hak bir vaattir.” Bu kitapların hepsi bu sadık vaat üzerinde ittifak etmiştir.
{وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا} أيها المؤمنون القائمون بما وعدكم الله، {بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ} أي: لتفرحوا بذلك، وليبشر بعضكم بعضا، ويحث بعضكم بعضا.
{وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا} “Allah'tan daha çok ahdine vefa gösteren kim vardır? O halde sevinip müjdeleniniz!” Ey Allah'ın size vaat ettiği şeyin gereklerini yerine getiren müminler! {بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ} “Yapmış olduğunuz bu alışverişinizden dolayı” sevinin; birbirinizi müjdeleyin ve birbirinizi gayrete getirin!
{وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} الذي لا فوز أكبر منه، ولا أجل، لأنه يتضمن السعادة الأبدية، والنعيم المقيم، والرضا من الله الذي هو أكبر من نعيم الجنات، وإذا أردت أن تعرف مقدار الصفقة، فانظر إلى المشتري من هو؟ وهو الله ﷻ، وإلى العوض، وهو أكبر الأعواض وأجلها، جنات النعيم، وإلى الثمن المبذول فيها، وهو النفس، والمال، الذي هو أحب الأشياء للإنسان.
{وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “İşte büyük kurtuluş budur;” bundan daha büyük ve daha yüce bir kurtuluş yoktur; zira ebedî saadeti, bitimsiz nimeti ve cennet nimetlerinden daha büyük olan Allah'ın rızasını ihtiva eder. Bu alışverişin büyüklüğünü bilmek istersen; satın alanın kim olduğuna bak ki O, Allah Teâlâ'dır; karşılık olarak verilene bak ki karşılıkların en büyüğü ve en yücesi olan Naîm cennetleridir; onun uğrunda feda edilen bedele bak ki insana en sevimli olan can ve maldır!
وإلى من جرى على يديه عقد هذا التبايع، وهو أشرف الرسل، وبأي كتاب رقم، وهي كتب الله الكبار المنزلة على أفضل الخلق.
Yine bu alışveriş akdinin kimin eliyle gerçekleştiğine bak ki elçilerin en şereflisidir; hangi kitapta kaydedildiğine bak ki yaratılmışların en faziletlilerine indirilen Allah'ın büyük kitaplarıdır!
{١١٢} {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} .
{112} {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} “[Onlar], tevbe edenler, ibadet edenler, hamdedenler, [Allah yolunda/ilim için] seyahat edenler (veya oruç tutanlar), rükû edenler, secde edenler, iyiliği emredip kötülükten alıkoyanlar ve Allah'ın sınırlarını koruyanlardır. Müminleri müjdele!”
كأنه قيل: من هم المؤمنون الذين لهم البشارة من الله بدخول الجنات ونيل الكرامات؟ فقال: هم {التَّائِبُونَ} أي: الملازمون للتوبة في جميع الأوقات عن جميع السيئات.
Sanki: «Cennetlere girmek ve ikramlara nail olmak hususunda Allah'tan müjdeye mazhar olan o müminler kimlerdir?» denilmiş de şöyle buyrulmuştur: Onlar {التَّائِبُونَ} “tevbe edenlerdir;” yani her vakit bütün kötülüklerden tevbeye devam edenlerdir.