{رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ} أي: أتلفها عليهم: إما بالهلاك، وإما بجعلها حجارة، غير منتفع بها.
{رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ} ‘Rabbimiz! Onların mallarını silip yok et!’ Yani ya helak ederek ya da faydalanılamaz taşlar haline getirerek mallarını telef et!
{وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ} أي: قسها {فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الألِيمَ} .
{وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ} ‘Ve kalplerini katılaştır ki’ {فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الألِيمَ} ‘can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmesinler!’”
قال ذلك، غضبًا عليهم، حيث تجرؤوا على محارم الله، وأفسدوا عباد الله، وصدوا عن سبيله، ولكمال معرفته بربه بأن الله سيعاقبهم على ما فعلوا، بإغلاق باب الإيمان عليهم.
Bunu Allah'ın haramlarına cüret etmeleri, Allah'ın kullarını ifsat etmeleri ve O'nun yolundan alıkoymaları sebebiyle onlara öfkelenerek ve Allah'ın yaptıklarına karşılık kendilerine iman kapısını kapatarak ceza vereceğini Rabbini mükemmel tanıması sayesinde bilerek söylemiştir.
{٨٩} {قَالَ} الله تعالى {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} هذا دليل على أن موسى، [كان] يدعو، وهارون يؤمن على دعائه، وأن الذي يؤمن، يكون شريكا للداعي في ذلك الدعاء.
{89} Allah Teâlâ şöyle {قَالَ} “buyurdu:” {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} “‘İkinizin duası kabul olunmuştur.’ Bu durum; Mûsâ'nın dua ettiğine, Hârûn'un da onun duasına amin dediğine ve amin diyen kimsenin o duada dua edenle ortak olduğuna bir delildir.
{فَاسْتَقِيمَا} على دينكما، واستمرا على دعوتكما، {وَلا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ} أي: لا تتبعان سبيل الجهال الضلال، المنحرفين عن الصراط المستقيم، المتبعين لطرق الجحيم، فأمر الله موسى أن يسري ببني إسرائيل ليلا وأخبره أنهم يتبعون، وأرسل فرعون في المدائن حاشرين يقولون: {إِنَّ هَؤُلاءِ} أي: موسى وقومه: {لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ * وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ * وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ}
{فَاسْتَقِيمَا} “‘Öyleyse ikiniz de dosdoğru olun;’ dininiz üzere sebat edin ve davetinizi sürdürün; {وَلا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ} ‘ve bilmeyenlerin yoluna sakın uymayın!’” Yani dosdoğru yoldan sapan ve cehennem yollarına tabi olan cahil ve sapkınların yoluna uymayın. Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya İsrâiloğullarını geceleyin yola çıkarmasını emretti ve takip edileceklerini bildirdi. Firavun ise şehirlere toplayıcılar göndererek şöyle diyordu: {إِنَّ هَؤُلاءِ} “‘Şüphesiz bunlar’” yani Mûsâ ve kavmi “‘az sayıda bir topluluktur;’” {لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ * وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ * وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ} “‘ve onlar bizi öfkelendirmektedirler; biz ise elbette uyanık ve tedbirli bir topluluğuz.’”
فجمع جنوده قاصيهم ودانيهم فأتبعهم بجنوده بغيًا وعدوًا أي خروجهم باغين على موسى وقومه ومعتدين في الأرض وإذا اشتد البغي واستحكم الذنب فانتظر العقوبة
Bunun üzerine uzağıyla yakınıyla bütün ordularını topladı; azgınlık ve düşmanlıkla ordularıyla onların peşine düştü. Yani Mûsâ ve kavmine karşı haddi aşarak ve yeryüzünde tecavüzkâr davranarak yola çıktılar. Azgınlık şiddetlenip günah pekiştiği zaman artık cezayı bekle!
{٩٠} {وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ} وذلك أن الله أوحى إلى موسى، لما وصل البحر، أن يضربه بعصاه، فضربه، فانفلق اثنى عشر طريقًا، وسلكه بنو إسرائيل، وساق فرعون وجنوده خلفه (١) داخلين.
{90} {وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ} “Ve İsrâiloğullarını denizden geçirdik.” Şöyle ki; Mûsâ denize ulaştığında Allah ona asasını denize vurmasını vahyetti. Asasını vurunca deniz on iki yola yarıldı; İsrâiloğulları o yollara girdiler, Firavun da ordularını onun peşinden içeri sevk etti.
فلما استكمل موسى وقومه خارجين من البحر، وفرعون وجنوده داخلين فيه، أمر الله البحر فالتطم على فرعون وجنوده، فأغرقهم، وبنو إسرائيل ينظرون.
Mûsâ ve kavmi denizden çıkışlarını tamamlayıp Firavun ve orduları da tamamen içine girdiğinde, Allah denize emretti; deniz Firavun ve ordularının üzerine kapandı ve İsrâiloğulları bizzat bakıp dururken onları suda boğdu.
حتى إذا أدرك فرعون الغرق، وجزم بهلاكه {قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ} وهو الله الإله الحق الذي لا إله إلا هو {وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ} أي: المنقادين لدين الله، ولما جاء به موسى.
Nihayet Firavun boğulma anına ulaşıp helak olacağını kesin olarak anlayınca: {قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ} “‘İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına inandım’ dedi;” ki O, Kendisinden başka ilah olmayan hak ilah Allah'tır; {وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “‘ve ben de Müslümanlardanım;’” yani Allah'ın dinine ve Mûsâ'nın getirdiğine boyun eğenlerdenim [dedi].
{٩١} قال الله تعالى - مبينا أن هذا الإيمان في هذه الحالة غير نافع له-: {آلآنَ} تؤمن، وتقر برسول الله {وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ} أي: بارزت بالمعاصي، والكفر والتكذيب {وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ} فلا ينفعك الإيمان كما جرت عادة الله، أن الكفار إذا وصلوا إلى هذه الحالة الاضطرارية أنه لا ينفعهم إيمانهم، لأن إيمانهم، صار إيمانًا مشاهدًا كإيمان من ورد القيامة، والذي ينفع، إنما هو الإيمان بالغيب.
{91} Yüce Allah -bu durumdaki bu imanın ona fayda vermeyeceğini beyan ederek- şöyle buyurdu: {آلآنَ} “Şimdi mi?” [yani] iman ediyor ve Allah'ın Resûlü'nü ikrar ediyorsun?! {وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ} “Hâlbuki daha önce isyan etmiştin”; yani günahlarla, küfürle ve yalanlamayla [Allah'a] karşı gelmiştin {وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ} “ve bozgunculardan idin!” Dolayısıyla iman sana fayda vermez. Nitekim Allah'ın sünneti (âdetullah) gereğince kâfirler bu çaresizlik (ıztırar) haline ulaştıklarında imanları kendilerine fayda vermez. Çünkü artık onların imanı, kıyamete tanık olan kimsenin imanı gibi müşahedeye dayalı bir iman haline gelmiştir. Oysa fayda veren [iman], ancak gayba imandır.
{٩٢} {فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً} .
{92} {فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً} “Senden sonrakilere bir ibret/ayet olasın diye bugün seni sadece cesedinle kurtaracağız [kenara atacağız].”
قال المفسرون: إن بني إسرائيل لما في قلوبهم من الرعب العظيم، من فرعون، كأنهم لم يصدقوا بإغراقه، وشكوا في ذلك، فأمر الله البحر أن يلقيه على نجوة مرتفعة ببدنه، ليكون لهم عبرة وآية.
Müfessirler şöyle demişlerdir: İsrâiloğulları kalplerindeki Firavun korkusunun büyüklüğü sebebiyle sanki onun boğulduğuna inanamamış ve bundan şüphe etmişlerdi. Bunun üzerine Allah denize emretti; deniz kendilerine bir ibret ve ayet olsun diye onun cesedini yüksek bir kıyıya fırlattı.
{وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ عَنْ آيَاتِنَا لَغَافِلُونَ} فلذلك تمر عليهم وتتكرر فلا ينتفعون بها، لعدم إقبالهم عليها.
{وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ عَنْ آيَاتِنَا لَغَافِلُونَ} “Şüphesiz insanların çoğu ayetlerimizden gerçekten gafildirler.” Bu yüzden ayetler önlerinden geçip tekrarlandığı halde onlara yönelmedikleri için bunlardan faydalanamazlar.
وأما من له عقل وقلب حاضر، فإنه يرى من آيات الله ما هو أكبر دليل على صحة ما أخبرت به الرسل.
Aklı ve uyanık bir kalbi olan kimseye gelince; o, Allah'ın ayetlerinde peygamberlerin haber verdiği şeylerin doğruluğuna en büyük delil olan hakikatleri görür.
{٩٣} {وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ} .
{93} {وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ} “Andolsun ki Biz İsrâiloğullarını güzel ve bereketli bir yurda yerleştirdik.”
أي: أنزلهم الله وأسكنهم في مساكن آل فرعون، وأورثهم أرضهم وديارهم.
Yani Allah onları Firavun ailesinin yurtlarına yerleştirip iskân etti; topraklarını ve diyarlarını onlara miras bıraktı.
{وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ} من المطاعم والمشارب وغيرهما {فَمَا اخْتَلَفُوا} في الحق {حَتَّى جَاءَهُمُ الْعِلْمُ} الموجب لاجتماعهم وائتلافهم، ولكن بغى بعضهم على بعض، وصار لكثير منهم أهوية وأغراض تخالف الحق، فحصل بينهم من الاختلاف شيء كثير.
Yiyecek, içecek ve diğer şeylerden {وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ} “onları temiz ve helal rızıklarla rızıklandırdık.” Kendilerinin birleşmesini ve kaynaşmasını gerektiren {حَتَّى جَاءَهُمُ الْعِلْمُ} “ilim kendilerine gelinceye kadar” hak hususunda {فَمَا اخْتَلَفُوا} “ihtilafa düşmediler.” Fakat birbirlerine karşı haddi aştılar ve birçoğunun hakka aykırı nefsi arzuları ve maksatları ortaya çıktı; böylece aralarında pek çok ihtilaf meydana geldi.
{إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} بحكمة العدل الناشئ عن علمه التام، وقدرته الشاملة، وهذا هو الداء، الذي يعرض لأهل الدين الصحيح.
{إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “Şüphesiz Rabbin, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hükmünü verecektir;” O'nun tam ilminden ve her şeyi kuşatan kudretinden doğan adalet hikmetiyle hükmedecektir. İşte bu, sahih din ehline arız olan asıl hastalıktır.
وهو: أن الشيطان إذا أعجزوه أن يطيعوه في ترك الدين بالكلية، سعى في التحريش بينهم، وإلقاء العداوة والبغضاء، فحصل من الاختلاف ما هو موجب ذلك، ثم حصل من تضليل بعضهم لبعض، وعداوة بعضهم لبعض، ما هو قرة عين اللعين.
Şöyle ki: Şeytan insanları dini bütünüyle terk etme hususunda kendisine uydurmaktan aciz kaldığında, aralarını bozmaya, aralarına düşmanlık ve kin sokmaya çalışır. Bunun neticesinde buna yol açan ihtilaflar doğar; ardından bazılarının diğerlerini saptırmakla itham etmesi ve birbirlerine düşman olması gerçekleşir ki bu da o lanetlinin göz aydınlığıdır!
وإلا فإذا كان ربهم واحدًا، ورسولهم واحدًا، ودينهم واحدًا، ومصالحهم العامة متفقة، فلأي شيء يختلفون اختلافًا يفرق شملهم، ويشتت أمرهم، ويحل رابطتهم ونظامهم، فيفوت من مصالحهم الدينية والدنيوية ما يفوت، ويموت من دينهم، بسبب ذلك ما يموت؟.
Aksi takdirde; Rableri bir, peygamberleri bir, dinleri bir ve genel maslahatları birbiriyle uyumlu iken, birliklerini bozan, düzenlerini dağıtan, bağlarını ve nizamlarını çözen, bu sebeple kaçan nice dinî ve dünyevî maslahatlarının elden çıkmasına ve dinlerinden nice esasların yok olmasına yol açan bir ihtilafa ne diye düşerler ki?!
فنسألك اللهم، لطفًا بعبادك المؤمنين، يجمع شملهم ويرأب صدعهم، ويرد قاصيهم على دانيهم، يا ذا الجلال والإكرام.
Allah'ım! Mümin kullarına öyle bir lütuf ihsan etmeni diliyoruz ki, birliklerini toplasın, kırıklarını onarsın, uzaktakilerini yakındakilere kavuştursun; ey Celâl ve İkrâm Sahibi!
{٩٤ - ٩٥} {فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ فَاسْأَلِ الَّذِينَ يَقْرَءُونَ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جَاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ * وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخَاسِرِينَ} .
{94 - 95} {فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ فَاسْأَلِ الَّذِينَ يَقْرَءُونَ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جَاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ * وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Eğer sana indirdiğimizden şüphede isen, senden önce Kitab'ı okuyanlara sor. Andolsun ki Rabbinden sana hak gelmiştir; sakın şüphe edenlerden olma! Ve sakın Allah'ın ayetlerini yalanlayanlardan olma; yoksa hüsrana uğrayanlardan olursun.”
يقول تعالى لنبيه محمد ﷺ: {فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنزلْنَا إِلَيْكَ} هل هو صحيح أم غير صحيح؟.
Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: {فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنزلْنَا إِلَيْكَ} “Eğer sana indirdiğimizden şüphede isen,” acaba o doğru mudur yoksa doğru değil midir diye?
{فَاسْأَلِ الَّذِينَ يَقْرَءُونَ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكَ} أي: اسأل أهل الكتب المنصفين، والعلماء الراسخين، فإنهم سيقرون لك بصدق ما أخبرت به، وموافقته لما معهم، فإن قيل: إن كثيرًا من أهل الكتاب، من اليهود والنصارى، بل ربما كان أكثرهم ومعظمهم كذبوا رسول الله وعاندوه، وردوا عليه دعوته.
{فَاسْأَلِ الَّذِينَ يَقْرَءُونَ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكَ} “senden önce Kitab'ı okuyanlara sor!” Yani insaf sahibi Ehl-i Kitap'a ve ilimde derinleşmiş âlimlere sor; zira onlar haber verdiğin şeyin doğruluğunu ve ellerindeki bilgilere uygunluğunu sana ikrar edeceklerdir. Eğer: ‘Yahudi ve Hıristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitap'ın çoğu, hatta belki de ekseriyeti ve geneli Allah'ın Resûlü'nü yalanlamış, ona inat etmiş ve davetini reddetmiştir;
والله تعالى أمر رسوله أن يستشهد بهم، وجعل شهادتهم حجة لما جاء به، وبرهانًا على صدقه، فكيف يكون ذلك؟
oysa Allah Teâlâ Resûlü'ne onları şahit tutmasını emretmiş, onların şehadetini getirdiği şeye bir hüccet ve doğruluğuna bir burhan kılmıştır. Bu nasıl olur?’ denilirse,
فالجواب عن هذا، من عدة أوجه:
buna birkaç yönden cevap verilir:
منها: أن الشهادة إذا أضيفت إلى طائفة، أو أهل مذهب، أو بلد ونحوهم، فإنها إنما تتناول العدول الصادقين منهم.
Birincisi: Şehadet bir topluluğa, bir mezhep ehline veya bir belde halkına izafe edildiğinde, bu yalnızca onların içindeki adil ve dürüst kimseleri kapsar.
وأما من عداهم، فلو كانوا أكثر من غيرهم فلا عبرة فيهم، لأن الشهادة مبنية على العدالة والصدق، وقد حصل ذلك بإيمان كثير من أحبارهم الربانيين، كـ "عبد الله بن سلام" [وأصحابه وكثير ممن أسلم في وقت النبي ﷺ، وخلفائه، ومن بعده] (١) و "كعب الأحبار" وغيرهما.
Onların dışındakilere gelince, sayıca diğerlerinden daha çok olsalar bile onlara itibar edilmez; çünkü şehadet adalet ve dürüstlük esasına dayanır. Nitekim bu durum, Abdullah b. Selâm ve arkadaşları ile Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) döneminde, halifeleri devrinde ve sonrasında Müslüman olan pek çok kimse, Kâ'b el-Ahbâr ve diğerleri gibi rabbânî haham ve âlimlerinin birçoğunun iman etmesiyle gerçekleşmiştir.
ومنها: أن شهادة أهل الكتاب للرسول ﷺ مبنية على كتابهم التوراة الذي ينتسبون إليه.
İkincisi: Ehl-i Kitap'ın Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şehadeti, kendilerini nispet ettikleri Tevrat kitabına dayanmaktadır.
فإذا كان موجودًا في التوراة، ما يوافق القرآن ويصدقه، ويشهد له بالصحة، فلو اتفقوا من أولهم لآخرهم (٢) على إنكار ذلك، لم يقدح بما جاء به الرسول.
Tevrat'ta Kur'an'a uyan, onu doğrulayan ve sıhhatine şehadet eden hususlar mevcut olduğuna göre, ilklerinden sonuncularına kadar hepsi bunu inkâr etmekte birleşseler dahi, bu durum Resûl'ün getirdiği gerçeğe hiçbir zarar vermez.
ومنها: أن الله تعالى أمر رسوله أن يستشهد بأهل الكتاب على صحة ما جاءه، وأظهر ذلك وأعلنه على رءوس الأشهاد.
Üçüncüsü: Allah Teâlâ Resûlü'ne, getirdiği gerçeğin sıhhati konusunda Ehl-i Kitap'ı şahit tutmasını emretmiş ve bunu herkesin gözü önünde açıkça ilan etmiştir.
ومن المعلوم أن كثيرًا منهم من أحرص الناس على إبطال دعوة الرسول محمد ﷺ، فلو كان عندهم ما يرد ما ذكره الله، لأبدوه وأظهروه وبينوه، فلما لم يكن شيء من ذلك، كان عدم رد المعادي، وإقرار المستجيب من أدل الأدلة على صحة هذا القرآن وصدقه.
Malumdur ki onların birçoğu Peygamber Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) davetini boşa çıkarmaya insanların en hırslısı idiler. Şayet ellerinde Allah'ın zikrettiğini reddedecek bir delil olsaydı, onu mutlaka ortaya koyar, açığa çıkarır ve açıklarlardı. Böyle bir şey yapamadıklarına göre, düşmanın reddedemeyişi ve icabet edenin ikrarı, bu Kur'an'ın sıhhatine ve doğruluğuna en açık delillerden olmuştur.
ومنها: أنه ليس أكثر أهل الكتاب، رد دعوة الرسول، بل أكثرهم استجاب لها، وانقاد طوعًا واختيارًا، فإن الرسول بعث وأكثر أهل الأرض المتدينين أهل كتاب (٣) .
Dördüncüsü: Ehl-i Kitap'ın çoğunluğu Resûl'ün davetini reddetmiş değildir; bilakis çoğu ona icabet etmiş, gönüllü ve isteyerek boyun eğmiştir. Zira Peygamber gönderildiğinde yeryüzünde bir dine mensup olan insanların çoğu Ehl-i Kitap idi.
فلم يمكث دينه مدة غير كثيرة، حتى انقاد للإسلام أكثر أهل الشام، ومصر، والعراق، وما جاورها من البلدان التي هي مقر دين أهل الكتاب، ولم يبق إلا أهل الرياسات الذين آثروا رياساتهم على الحق، ومن تبعهم من العوام الجهلة، ومن تدين بدينهم اسمًا لا معنى، كالإفرنج الذين حقيقة أمرهم أنهم دهرية منحلون عن جميع أديان الرسل، وإنما انتسبوا للدين المسيحي، ترويجًا لملكهم، وتمويهًا لباطلهم، كما يعرف ذلك من عرف أحوالهم البينة الظاهرة.
Dini üzerinden çok fazla bir vakit geçmeden Şam, Mısır, Irak ve komşu beldeler gibi Ehl-i Kitap dininin merkezi olan yerlerin halkının çoğu İslâm'a boyun eğdi. Geriye yalnızca makam ve mevkilerini hakka tercih eden lider kadro, onlara tabi olan cahil halk tabakası ve Frenkler (Avrupalılar) gibi manası olmaksızın sadece ismiyle o dine mensup olanlar kaldı ki onların gerçek durumu; peygamberlerin bütün dinlerinden sıyrılmış maddeci/dehri kimseler olmalarıdır. Hıristiyanlık dinine ise sadece krallıklarını yürütmek ve batıllarını örtbas etmek için intisap etmişlerdir; nitekim onların apaçık ortada olan hallerini bilen kimse bunu gayet iyi bilir.
وقوله: {لَقَدْ جَاءَكَ الْحَقُّ} أي: الذي لا شك فيه بوجه من الوجوه ولهذا قال: {مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} كقوله تعالى: {كِتَابٌ أُنزلَ إِلَيْكَ فَلا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ} .
{لَقَدْ جَاءَكَ الْحَقُّ} “Andolsun ki sana hak gelmiştir;” yani onda hiçbir şekilde şüphe yoktur. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} “Rabbinden [gelmiştir], sakın şüphe edenlerden olma!” Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {كِتَابٌ أُنزلَ إِلَيْكَ فَلا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ} “Bu, sana indirilen bir kitaptır; bundan dolayı göğsünde bir sıkıntı olmasın.”
{٩٥} {وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخَاسِرِينَ} وحاصل هذا أن الله نهى عن شيئين: الشك في هذا القرآن والامتراء فيه.
{95} {وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Ve sakın Allah'ın ayetlerini yalanlayanlardan olma; yoksa hüsrana uğrayanlardan olursun.” Bunun özeti şudur: Allah Teâlâ iki şeyi yasaklamıştır: Bu Kur'an hakkında şüpheye düşmek ve onda tereddüt etmek;
وأشد من ذلك، التكذيب به، وهو آيات الله البينات التي لا تقبل التكذيب بوجه، ورتب على هذا الخسار، وهو عدم الربح أصلا وذلك بفوات الثواب في الدنيا والآخرة، وحصول العقاب في الدنيا والآخرة، والنهي عن الشيء أمر بضده، فيكون أمرًا بالتصديق التام بالقرآن، وطمأنينة القلب إليه، والإقبال عليه، علمًا وعملا.
ve bundan daha ağırı olan onu yalanlamaktır; oysa o, hiçbir surette yalanlanmayı kabul etmeyen Allah'ın apaçık ayetleridir. Bunun neticesinde hüsranı, yani dünya ve ahirette sevaptan mahrum kalmak ve dünya ile ahirette azaba uğramak suretiyle hiçbir kazanç elde edememeyi hükme bağlamıştır. Bir şeyden nehiy ise onun zıddını emretmektir; dolayısıyla bu, Kur'an'ı bütünüyle tasdik etmeyi, kalbin onunla mutmain olmasını, ilim ve amel olarak ona yönelmeyi emretmektir.
فبذلك يكون العبد من الرابحين الذين أدركوا أجل المطالب، وأفضل الرغائب، وأتم المناقب، وانتفى عنهم الخسار.
İşte bununla kul; en yüce gayelere, en üstün arzulara ve en kâmil faziletlere erişen, kendilerinden hüsran büsbütün kalkmış olan kazançlı kimselerden olur.
{٩٦ - ٩٧} {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الألِيمَ} .
{96 - 97} {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الألِيمَ} “Şüphesiz üzerlerine Rabbinin sözü hak olanlar, kendilerine her türlü mucize gelse bile, can yakıcı azabı görünceye kadar inanmazlar.”
يقول تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ} أي: إنهم من الضالين الغاوين أهل النار، لا بد أن يصيروا إلى ما قدره الله وقضاه، فلا يؤمنون ولو جاءتهم كل آية، فلا تزيدهم الآيات إلا طغيانا، وغيا إلى غيهم.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ} “Şüphesiz üzerlerine Rabbinin sözü hak olanlar...” Yani onların sapkın, azgın ve cehennemlik olduklarına dair Allah'ın takdir edip hükmettiği akıbete mutlaka varacaklardır; kendilerine her türlü ayet gelse dahi iman etmezler ve bu ayetler onların ancak azgınlıklarını ve sapkınlık üstüne sapkınlıklarını artırır.
وما ظلمهم الله، ولكن ظلموا أنفسهم بردهم للحق، لما جاءهم أول مرة، فعاقبهم الله، بأن طبع على قلوبهم وأسماعهم، وأبصارهم، فلا يؤمنوا حتى يروا العذاب الأليم، الذي وعدوا به.
Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendilerine ilk defa geldiğinde hakkı reddetmekle kendi nefislerine zulmettiler. Bunun üzerine Allah kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürleyerek kendilerini cezalandırdı; artık kendilerine vadedilen can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmezler.
فحينئذ يعلمون حق اليقين، أن ما هم عليه هو الضلال، وأن ما جاءتهم به الرسل هو الحق. ولكن في وقت لا يجدي عليهم إيمانهم شيئًا، فيومئذ لا ينفع الذين ظلموا معذرتهم، ولا هم يستعتبون، وأما الآيات فإنها تنفع من له قلب، أو ألقى السمع وهو شهيد.
İşte o vakit üzerinde bulundukları halin tam bir sapıklık olduğunu ve peygamberlerin getirdiği şeylerin hak olduğunu kesin bir bilgiyle anlarlar. Fakat bu, imanlarının kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağı bir andır. O gün zulmedenlere mazeretleri fayda vermez ve onlardan rıza dilemeleri de istenmez. Ayetlere gelince; onlar ancak kalbi olan yahut şuurlu bir şekilde kulak veren kimseye fayda verir.
{٩٨} {فَلَوْلا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} .
{98} {فَلَوْلا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} “Yûnus'un kavmi müstesna, keşke [azabı gördüğünde] iman edip de imanı kendisine fayda veren bir memleket olsaydı! Onlar iman edince, dünya hayatında rezillik azabını üzerlerinden kaldırdık ve onları bir süreye kadar faydalandırdık.”
يقول تعالى: {فَلَوْلا كَانَتْ قَرْيَةٌ} من قرى المكذبين {آمَنَتْ} حين رأت العذاب {فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا} أي: لم يكن منهم أحد انتفع بإيمانه، حين رأى العذاب، كما قال تعالى عن فرعون ما تقدم قريبًا، لما قال: {آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ} فقيل له {آلآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ}
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Yalanlayıcı memleketlerden {فَلَوْلا كَانَتْ قَرْيَةٌ} “keşke bir memleket olsaydı da” azabı gördüğü vakit {آمَنَتْ} “iman etseydi de” {فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا} “imanı kendisine fayda verseydi!” Yani onlardan hiç kimse azabı gördüğünde imanından faydalanamamıştır. Nitekim az önce geçen Firavun kıssasında Allah Teâlâ onun: {آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “‘İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına inandım ve ben de Müslümanlardanım’ dediğini;” kendisine de: {آلآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ} “‘Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozguncular arasında yer almıştın!’ denildiğini” haber vermiştir.
وكما قال تعالى: {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ}
Yine Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi: {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ} “Azabımızı gördükleri zaman: ‘Yalnız bir olan Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik’ dediler. Fakat azabımızı gördüklerinde imanları kendilerine fayda vermedi. Bu, Allah'ın kulları hakkında uygulayageldiği sünnetidir.”
وقال تعالى {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي * أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلا}
Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلا} “Nihayet onlardan birine ölüm geldiği zaman: ‘Rabbim! Beni geri döndürün de terk ettiğim dünyada salih amel işleyeyim’ der. Hayır!”
والحكمة في هذا ظاهرة فإن الإيمان الاضطراري ليس بإيمان حقيقة ولو صرف عنه العذاب والأمر الذي اضطره إلى الإيمان لرجع إلى الكفران
Bundaki hikmet gayet açıktır; çünkü mecburiyet altında gerçekleşen iman hakiki bir iman değildir. Şayet kendisinden azap ve onu imana mecbur bırakan durum kaldırılacak olsa, yine küfre dönerdi.
وقوله {إِلا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا} بعدما رأوا العذاب {كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} فهم مستثنون من العموم السابق
{إِلا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا} “‘Yûnus'un kavmi müstesna; onlar iman edince’” yani azabı gördükten sonra iman edince {كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} “‘dünya hayatında rezillik azabını üzerlerinden kaldırdık ve onları bir süreye kadar faydalandırdık.’” Dolayısıyla onlar önceki genel hükümden istisna edilmişlerdir.
ولا بد لذلك من حكمة لعالم الغيب والشهادة لم تصل إلينا ولم تدركها أفهامنا
Bunun elbette gaybı ve görünen âlemi bilen Allah katında bize ulaşmayan ve anlayışlarımızın kavrayamadığı bir hikmeti vardır.
قال الله تعالى {وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ} إلى قوله {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ * فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} ولعل الحكمة في ذلك أن غيرهم من المهلكين لو ردوا لعادوا لما نهوا عنه
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ} “Şüphesiz Yûnus da peygamberlerdendi...” ayetinden şu buyruğa kadar: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ * فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} “Ve onu yüz bin yahut daha çok kişiye gönderdik. İman ettiler, Biz de onları bir süreye kadar yaşattık/faydalandırdık.” Bundaki hikmet belki de şudur: Helak edilen diğer kavimler geri döndürülselerdi kendilerine yasaklanan şeylere muhakkak tekrar dönerlerdi.
وأما قوم يونس فإن الله علم أن إيمانهم سيستمر بل قد استمر فعلا وثبتوا عليه والله أعلم
Yûnus'un kavmine gelince; Allah Teâlâ onların imanlarının devam edeceğini biliyordu, nitekim gerçekten devam etmiş ve onun üzerinde sebat göstermişlerdir. En doğrusunu Allah bilir.
{٩٩ - ١٠٠} {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فِي الأرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ * وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ} .
{99 - 100} {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فِي الأرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ * وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ} “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzündekilerin hepsi elbette toptan iman ederdi. Hal böyleyken insanları mümin olsunlar diye sen mi zorlayacaksın? Allah'ın izni olmadan hiç kimsenin iman etmesi mümkün değildir ve O, akıllarını kullanmayanların üzerine pislik/azap yağdırır.”
يقول تعالى لنبيه محمد ﷺ: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فِي الأرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا} بأن يلهمهم الإيمان، ويوزع قلوبهم للتقوى، فقدرته صالحة لذلك، ولكنه اقتضت حكمته أن كان بعضهم مؤمنين، وبعضهم كافرين.
Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Kendilerine imanı ilham ederek ve kalplerini takvaya yönelterek {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فِي الأرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا} “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzündekilerin hepsi elbette toptan iman ederdi.” Zira O'nun kudreti buna tam anlamıyla kâfidir; fakat hikmeti bazılarının mümin, bazılarının da kâfir olmasını iktiza etmiştir.
{أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ} أي: لا تقدر على ذلك، وليس في إمكانك، ولا قدرة لغير الله (١) [على] (٢) شيء من ذلك.
{أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ} “Hal böyleyken insanları mümin olsunlar diye sen mi zorlayacaksın?” Yani senin buna gücün yetmez, bu senin imkânın dahilinde değildir ve Allah'tan başkasının da bunlardan hiçbir şeye gücü yetmez.
{وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ} أي: بإرادته ومشيئته، وإذنه القدري الشرعي، فمن كان من الخلق قابلا لذلك، يزكو عنده الإيمان، وفقه وهداه.
{وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ} “Allah'ın izni olmadıkça hiçbir kimsenin iman etmesi mümkün değildir.” Yani [bu ancak] O'nun iradesi, meşîeti ve kaderî ile şer'î izniyledir. Yaratılmışlardan kim buna elverişli olup kendisinde iman gelişip arınacaksa, [Allah] onu muvaffak kılar ve doğru yola eriştirir.
{وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ} أي: الشر والضلال {عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ} عن الله أوامره ونواهيه، ولا يلقوا بالا لنصائحه ومواعظه.
Allah Teâlâ'nın emir ve yasaklarını idrak etmeyen, O'nun nasihat ve vaazlarına kulak asmayan {عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ} “akıllarını kullanmayanların üzerine” {وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ} “[azap ve] pisliği” yani şerri ve sapıklığı “yağdırır.”
{١٠١ - ١٠٣} {قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا تُغْنِي الآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ * فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ * ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذَلِكَ حَقًّا عَلَيْنَا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ} .
{101 - 103} {قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا تُغْنِي الآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ * فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ * ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذَلِكَ حَقًّا عَلَيْنَا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ} “De ki: ‘Göklerde ve yerde neler var, bir bakın!’ Fakat iman etmeyen bir topluluğa ayetler ve uyarılar hiçbir fayda vermez. Onlar kendilerinden önce gelip geçmiş olanların [başlarına gelen felaket] günleri gibisinden başkasını mı bekliyorlar? De ki: ‘Öyleyse bekleyin, ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!’ Sonra Biz resullerimizi ve iman edenleri kurtarırız. İşte böylece müminleri kurtarmak üzerimize bir haktır.”
يدعو تعالى عباده إلى النظر لما في السماوات والأرض، والمراد بذلك: نظر الفكر والاعتبار والتأمل، لما فيها، وما تحتوي عليه، والاستبصار، فإن في ذلك لآيات لقوم يؤمنون، وعبرًا لقوم يوقنون، تدل على أن الله وحده، المعبود المحمود، ذو الجلال والإكرام، والأسماء والصفات العظام.
Allah Teâlâ kullarını göklerde ve yerde olanlara bakmaya davet etmektedir. Bundan maksat; göklerde ve yerde bulunan şeylere, onların içerdiği varlıklara fikir, ibret, tefekkür ve basiret nazarıyla bakmaktır. Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için nice ayetler, kesin olarak inanan bir topluluk için de Allah'ın tek başına ibadet edilen, övgüye layık, celâl ve ikram sahibi, yüce isim ve sıfatlara malik olduğuna delalet eden nice ibretler vardır.
{وَمَا تُغْنِي الآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ} فإنهم لا ينتفعون بالآيات لإعراضهم وعنادهم.
{وَمَا تُغْنِي الآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ} “Fakat iman etmeyen bir topluluğa ayetler ve uyarılar hiçbir fayda vermez.” Zira onlar yüz çevirmeleri ve inatları sebebiyle ayetlerden faydalanamazlar.
{فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ} أي: فهل ينتظر هؤلاء الذين لا يؤمنون بآيات الله، بعد وضوحها، {إِلا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ} أي: من الهلاك والعقاب، فإنهم صنعوا كصنيعهم وسنة الله جارية في الأولين والآخرين.
{فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlar kendilerinden önce gelip geçmiş olanların [başlarına gelen felaket] günleri gibisinden başkasını mı bekliyorlar?” Yani Allah'ın ayetleri apaçık ortaya konduktan sonra inanmayan bu kimseler, {إِلا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ} kendilerinden öncekilerin helak ve azap günleri gibi günlerden başkasını mı bekliyorlar? Zira onlar da öncekilerin yaptıklarının aynısını yapmışlardır; Allah'ın kanunu (sünnetullah) ise öncekiler hakkında da sonrakiler hakkında da aynen geçerlidir.
{قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ} فستعلمون من تكون له العاقبة الحسنة، والنجاة في الدنيا والآخرة، وليست إلا للرسل وأتباعهم.
{قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ} “De ki: ‘Öyleyse bekleyin, ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!’” Güzel akıbetin kime ait olacağını, dünya ve ahirette kurtuluşa kimin ereceğini yakında bileceksiniz; o kurtuluş ise yalnızca peygamberlere ve onların tabilerine aittir.
ولهذا قال: {ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا} من مكاره الدنيا والآخرة، وشدائدهما.
Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا} “Sonra Biz resullerimizi ve iman edenleri kurtarırız;” dünya ve ahiretin hoşlanılmayan durumlarından ve her iki yurdun şiddetli sıkıntılarından kurtarırız.
{كَذَلِكَ حَقًّا عَلَيْنَا} أوجبناه على أنفسنا {نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ} وهذا من دفعه عن المؤمنين، فإن الله يدافع عن الذين آمنوا فإنه -بحسب ما مع العبد من الإيمان- تحصل له النجاة من المكاره.
Kendi zatımıza gerekli kıldığımız bir şekilde {كَذَلِكَ حَقًّا عَلَيْنَا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ} “İşte böylece müminleri kurtarmak üzerimize bir haktır.” Bu durum Allah'ın müminlerden kötülükleri savmasının bir tecellisidir; zira Allah iman edenleri savunur ve kulun sahip olduğu iman nispetinde ona sıkıntılardan kurtuluş nasip olur.
{١٠٤ - ١٠٦} {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ} .
{104 - 106} {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ} “De ki: ‘Ey insanlar! Eğer benim dinimden şüphede iseniz, [bilin ki] ben Allah'tan başka taptıklarınıza kulluk etmem; fakat ancak sizin canınızı alacak olan Allah'a kulluk ederim. Ve bana müminlerden olmam emredildi. Ve yüzünü hanîf (muvahhid) olarak dine çevir, sakın müşriklerden olma! Allah'ı bırakıp da sana ne fayda ne de zarar vermeyecek şeylere yalvarıp yakarma! Eğer böyle yaparsan, şüphesiz o takdirde sen zalimlerden olursun’ [diye emredildi].”
يقول تعالى لنبيه محمد ﷺ، سيد المرسلين، وإمام المتقين وخير الموقنين: {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي} أي: في ريب واشتباه، فإني لست في شك منه، بل لدي العلم اليقيني أنه الحق، وأن ما تدعون من دون الله باطل، ولي على ذلك، الأدلة الواضحة، والبراهين الساطعة.
Allah Teâlâ, peygamberlerin efendisi, takva sahiplerinin önderi ve kesin inananların en hayırlısı olan Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي} “De ki: ‘Ey insanlar! Eğer benim dinimden şüphede iseniz,’” yani bir tereddüt ve belirsizlik içinde iseniz, [biliniz ki] ben onda hiçbir şüphe içinde değilim. Bilakis onun hak olduğuna, Allah'tan başka yalvardıklarınızın ise batıl bulunduğuna dair bende kesin bir ilim (yakîn) vardır ve buna dair apaçık delillerim ile parlak burhanlarım mevcuttur.
ولهذا قال: {فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} من الأنداد، والأصنام وغيرها، لأنها لا تخلق ولا ترزق، ولا تدبر شيئًا من الأمور، وإنما هي مخلوقة مسخرة، ليس فيها ما يقتضي عبادتها.
Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “‘ben Allah'tan başka taptıklarınıza kulluk etmem;’” eş koşulan ortaklara, putlara ve diğerlerine tapmam. Çünkü onlar ne yaratabilir ne rızık verebilir ne de herhangi bir işi idare edebilirler; aksine onlar boyun eğdirilmiş yaratılmışlardır ve kendilerinde kendilerine ibadet edilmesini gerektirecek hiçbir nitelik yoktur.
{وَلَكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ} أي: هو الله الذي خلقكم، وهو الذي يميتكم، ثم يبعثكم، ليجازيكم بأعمالكم، فهو الذي يستحق أن يعبد، ويصلى له ويخضع ويسجد.
{وَلَكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ} “‘Fakat ancak sizin canınızı alacak olan Allah'a kulluk ederim.’” Yani O, sizi yaratan, sizi öldürecek olan ve amellerinizin karşılığını vermek üzere sizi diriltecek olan Allah'tır. Dolayısıyla ibadet edilmeye, namaz kılınmaya, boyun eğilmeye ve secde edilmeye layık olan yalnızca O'dur.
{وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا} أي: أخلص أعمالك الظاهرة والباطنة لله، وأقم جميع شرائع الدين حنيفًا، أي: مقبلا على الله، معرضًا عما سواه، {وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} لا في حالهم، ولا تكن معهم.
{وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا} “‘Ve bana müminlerden olmam emredildi. Ve yüzünü hanîf olarak dine çevir;’” yani zahirî ve bâtınî bütün amellerini Allah için halis kıl, bütün dinî şeriatları Allah'a yönelip O'ndan başkalarından yüz çeviren bir muvahhid (hanîf) olarak dosdoğru ikame et! {وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “‘Ve sakın müşriklerden olma!’” Ne onların durumunda ol ne de onlarla beraber bulun!
{١٠٦} {وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ} وهذا وصف لكل مخلوق، أنه لا ينفع ولا يضر، وإنما النافع الضار، هو الله تعالى.
{106} {وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ} “Allah'ı bırakıp da sana ne fayda ne de zarar vermeyecek şeylere yalvarıp yakarma!” Bu, her yaratılmışın ne fayda ne de zarar veremeyeceğine dair bir vasfıdır; zira fayda ve zarar veren ancak Allah Teâlâ'dır.
{فَإِنْ فَعَلْتَ} بأن دعوت من دون الله، ما لا ينفعك ولا يضرك {فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ} أي: الضارين أنفسهم بإهلاكها، وهذا الظلم هو الشرك كما قال تعالى: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} فإذا كان خير الخلق، لو دعا مع الله غيره، لكان من الظالمين المشركين فكيف بغيره؟!!
{فَإِنْ فَعَلْتَ} “Şayet böyle yaparsan” yani Allah'ı bırakıp da sana ne fayda ne de zarar verecek şeylere yalvarıp yakarırsan, {فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ} “o takdirde muhakkak ki sen zalimlerden olursun.” Yani [onları] helake sürükleyerek kendi nefislerine zarar verenlerden [olursun]. Bu zulüm ise şirktir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} “Şüphesiz şirk, pek büyük bir zulümdür.” Yaratılmışların en hayırlısı dahi Allah ile beraber başkasına dua edip yalvarsa zalim müşriklerden olacaksa, O'ndan başkasının hali nice olur?!!
{١٠٧} {وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كَاشِفَ لَهُ إِلا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} .
{107} {وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كَاشِفَ لَهُ إِلا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur. Ve eğer senin için bir hayır dilerse, O'nun lütfunu geri çevirebilecek hiçbir güç yoktur. O, bunu kullarından dilediğine nasip eder. O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
هذا من أعظم الأدلة على أن الله وحده المستحق للعبادة، فإنه النافع الضار، المعطي المانع، الذي إذا مس بضر، كفقر ومرض، ونحوها {فَلا كَاشِفَ لَهُ إِلا هُوَ} لأن الخلق، لو اجتمعوا على أن ينفعوا بشيء، لم ينفعوا إلا بما كتبه الله، ولو اجتمعوا على أن يضروا أحدا، لم يقدروا على شيء من ضرره، إذا لم يرده الله، ولهذا قال: {وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ} أي: لا يقدر أحد من الخلق، أن يرد فضله وإحسانه، كما قال تعالى: {مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ، فَلا مُمْسِكَ لَهَا وَمَا يُمْسِكْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ}
Bu, ibadete layık olanın yalnızca Allah olduğuna dair en büyük delillerdendir. Çünkü fayda ve zarar veren, veren ve engelleyen O'dur. Fakirlik, hastalık ve benzeri bir sıkıntı dokundurduğunda {فَلا كَاشِفَ لَهُ إِلا هُوَ} “onu O'ndan başka giderecek yoktur.” Çünkü yaratılmışlar bir konuda fayda sağlamak üzere bir araya gelseler, ancak Allah'ın yazdığı kadarıyla fayda verebilirler; bir kimseye zarar vermek üzere toplansalar, Allah dilemedikçe ona hiçbir şekilde zarar veremezler. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ} “Ve eğer senin için bir hayır dilerse, O'nun lütfunu geri çevirebilecek hiçbir güç yoktur.” Yani yaratılmışlardan hiç kimse O'nun lütuf ve ihsanını geri çevirmeye güç yetiremez. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَهَا وَمَا يُمْسِكْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ} “Allah'ın insanlara açtığı herhangi bir rahmeti tutacak kimse yoktur; tuttuğu şeyi de O'ndan sonra salıverecek kimse yoktur.”
{يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} أي: يختص برحمته من شاء من خلقه، والله ذو الفضل العظيم، {وَهُوَ الْغَفُورُ} لجميع الزلات، الذي يوفق عبده لأسباب مغفرته، ثم إذا فعلها العبد، غفر الله ذنوبه، كبارها، وصغارها.
{يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} “O, bunu kullarından dilediğine nasip eder;” yani yarattıklarından dilediğini rahmetine has kılar ve Allah büyük lütuf sahibidir. {وَهُوَ الْغَفُورُ} “O, çok bağışlayandır;” bütün hataları bağışlayandır. Kulunu mağfiret sebeplerine muvaffak kılar; kul bunları yerine getirdiğinde ise Allah onun büyük küçük bütün günahlarını bağışlar.
{الرَّحِيمُ} الذي وسعت رحمته كل شيء، ووصل جوده إلى جميع الموجودات، بحيث لا تستغنى عن إحسانه، طرفة عين، فإذا عرف العبد بالدليل القاطع، أن الله، هو المنفرد بالنعم، وكشف النقم، وإعطاء الحسنات، وكشف السيئات والكربات، وأن أحدًا من الخلق، ليس بيده من هذا شيء إلا ما أجراه الله على يده، جزم بأن الله هو الحق، وأن ما يدعون من دونه هو الباطل.
{الرَّحِيمُ} “Çok merhamet edendir;” rahmeti her şeyi kuşatmış, cömertliği göz açıp kapayıncaya kadar bile O'nun ihsanından müstağni kalamayacak şekilde bütün varlıklara ulaşmıştır. Kul kesin delille; nimetleri vermede, azap ve felaketleri kaldırmada, iyilikleri bahşetmede, kötülük ve sıkıntıları gidermede Allah'ın tek olduğunu, yaratılmışlardan hiçbir kimsenin elinde -Allah'ın onun eliyle gerçekleştirdikleri hariç- bunlardan hiçbir şey bulunmadığını bildiğinde, Allah'ın tek hak olduğunu ve O'ndan başka yalvardıkları şeylerin ise batıl olduğunu kesin olarak anlar.
ولهذا -لما بين الدليل الواضح قال بعده:-
İşte apaçık delili ortaya koyduktan sonra bunun peşinden şöyle buyurmuştur:
{١٠٨ - ١٠٩} {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ * وَاتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ} .
{108 - 109} {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ * وَاتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ} “De ki: ‘Ey insanlar! Rabbinizden size hak gelmiştir. Artık kim doğru yolu seçerse ancak kendi lehine seçmiş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.’ Ve sana vahyolunana uy ve Allah hükmünü verinceye kadar sabret! O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.”
أي: {قُلْ} يا أيها الرسول، لما تبين البرهان {يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ} أي: الخبر الصادق المؤيد بالبراهين، الذي لا شك فيه بوجه من الوجوه، وهو واصل إليكم من ربكم الذي من أعظم تربيته لكم، أن أنزل إليكم هذا القرآن الذي فيه تبيان لكل شيء، وفيه من أنواع الأحكام والمطالب الإلهية والأخلاق المرضية، ما فيه أعظم تربية لكم، وإحسان منه إليكم، فقد تبين الرشد من الغي، ولم يبق لأحد شبهة.
Yani delil apaçık ortaya çıkınca: Ey Resul! {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ} “‘De ki: Ey insanlar! Rabbinizden size hak gelmiştir;’” yani hiçbir şekilde kendisinde şüphe bulunmayan, burhanlarla desteklenmiş doğru haber gelmiştir. O, Rabbinizden size ulaşmıştır ki O'nun sizi terbiye etmesinin en büyük tecellisi; içinde her şeyin açıklaması bulunan, her türlü ilahî hükümleri, maksatları ve razı olunan ahlakı barındıran bu Kur'an'ı size indirmesidir. Onda sizin için en büyük terbiye ve O'ndan size en büyük ihsan vardır. Böylece hak batıldan, doğruluk sapıklıktan ayrılmış ve hiç kimse için bir şüphe kalmamıştır.
{فَمَنِ اهْتَدَى} بهدى الله بأن علم الحق وتفهمه، وآثره على غيره فلِنَفْسِهِ والله تعالى غني عن عباده، وإنما ثمرة أعمالهم راجعة إليهم.
Hakkı bilip anlayarak ve onu başkasına tercih ederek Allah'ın hidayetiyle {فَمَنِ اهْتَدَى} “kim doğru yolu seçerse,” o kendi nefsi lehinedir. Allah Teâlâ kullarından müstağnidir; amellerin meyvesi ancak kendilerine döner.
{وَمَنْ ضَلَّ} عن الهدى بأن أعرض عن العلم بالحق، أو عن العمل به، {فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا} ولا يضر الله شيئًا، فلا يضر إلا نفسه.
Hakkın ilmini öğrenmekten veya onunla amel etmekten yüz çevirerek hidayetten {وَمَنْ ضَلَّ} “kim de saparsa,” {فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا} “ancak kendi aleyhine sapmış olur” ve Allah'a hiçbir zarar veremez; sadece kendi nefsine zarar verir.
{وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ} فأحفظ أعمالكم وأحاسبكم عليها، وإنما أنا لكم نذير مبين، والله عليكم وكيل. فانظروا لأنفسكم، ما دمتم في مدة الإمهال.
{وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ} “‘Ben sizin üzerinize bir vekil değilim’” ki amellerinizi koruyup kaydedeyim ve onlardan ötürü sizi hesaba çekeyim. Ben sizin için ancak apaçık bir uyarıcıyım; sizin üzerinizde vekil olan ise Allah'tır. O halde mühlet süresi içinde bulunduğunuz müddetçe kendi nefislerinizin durumuna bakınız!
{وَاتَّبِعْ} أيها الرسول {مَا يُوحَى إِلَيْكَ} علمًا، وعملا وحالا ودعوة إليه، {وَاصْبِرْ} على ذلك، فإن هذا أعلى أنواع الصبر، وإن عاقبته حميدة، فلا تكسل، ولا تضجر، بل دم على ذلك، واثبت، {حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ} بينك وبين من كذبك {وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ} فإن حكمه، مشتمل على العدل التام، والقسط الذي يحمد عليه.
Ey Resul! İlim, amel, hâl ve ona davet bakımından {وَاتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْكَ} “Sana vahyolunana uy” ve buna karşı {وَاصْبِرْ} “sabret!” Çünkü bu, sabrın en yüce mertebesidir ve akıbeti pek övgüye layıktır. Gevşeme, usanma; bilakis bunun üzerinde devam et ve sebat göster; {حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ} “Allah” seninle seni yalanlayanlar arasında “hükmünü verinceye kadar [sabret]!” {وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ} “O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.” Zira O'nun hükmü, tam bir adaleti ve kendisinden ötürü övülen hakkaniyeti içerir.
وقد امتثل ﷺ أمر ربه، وثبت على الصراط المستقيم، حتى أظهر الله دينه على سائر الأديان، ونصره على أعدائه بالسيف والسنان، بعد ما نصره [الله] عليهم، بالحجة والبرهان، فلله الحمد، والثناء الحسن، كما ينبغي لجلاله، وعظمته، وكماله وسعة إحسانه.
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Rabbinin emrine uymuş ve Allah onun dinini diğer bütün dinlere üstün kılıncaya, hüccet ve burhanla düşmanlarına galip kıldıktan sonra kılıç ve mızrakla da onlara karşı kendisine zafer verinceye kadar dosdoğru yol üzerinde sebat etmiştir. Celâline, azametine, kemaline ve ihsanının genişliğine yaraşır şekilde hamd ve güzel övgüler Allah'a mahsustur.
تم تفسير سورة يونس
Yûnus Sûresi'nin tefsiri tamamlandı.
والحمد لله رب العالمين.
Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.