وإنما أمر الله تعالى بالفرح بفضله ورحمته، لأن ذلك مما يوجب انبساط النفس ونشاطها، وشكرها لله تعالى، وقوتها، وشدة الرغبة في العلم والإيمان الداعي للازدياد منهما، وهذا فرح محمود، بخلاف الفرح بشهوات الدنيا ولذاتها، أو الفرح بالباطل، فإن هذا مذموم كما قال [تعالى عن] قوم قارون له: {لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} .
Allah Teâlâ'nın kendi lütfu ve rahmetiyle sevinmeyi emretmesi; bunun nefsin ferahlamasını, canlanmasını, Allah Teâlâ'ya şükretmesini, güçlenmesini ve her ikisini artırmaya sevk eden ilim ve imana karşı şiddetli arzu duymasını sağlamasından ötürüdür. Bu övülen bir sevinçtir; dünya şehvet ve lezzetleriyle sevinmek yahut batılla şımarmak ise bunun aksine yerilmiştir. Nitekim Kârûn'un kavminin ona dediği gibi: {لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} “Şımarma! Şüphesiz Allah şımaranları sevmez.”
وكما قال تعالى في الذين فرحوا بما عندهم من الباطل المناقض لما جاءت به الرسل: {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ} .
Ve elçilerin getirdiklerine aykırı olan batıl anlayışlarıyla şımarıp sevinenler hakkında Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi: {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ} “Elçileri onlara apaçık deliller getirdiği zaman, yanlarındaki bilgiyle şımardılar.”
{٥٩ - ٦٠} {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلالا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ * وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ} .
{59 - 60} {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلالا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ * وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ} “De ki: ‘Bana söyler misiniz, Allah'ın sizin için indirdiği rızkın bir kısmını haram, bir kısmını helal kıldınız?’ De ki: ‘Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?’ Allah'a yalan uyduranların kıyamet günü hakkındaki zanları nedir? Şüphesiz Allah insanlara karşı büyük bir lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler.”
يقول تعالى - منكرًا على المشركين، الذين ابتدعوا تحريم ما أحل الله وتحليل ما حرم (١) -: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنزلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ} يعني أنواع الحيوانات المحللة، التي جعلها الله رزقا لهم ورحمة في حقهم. {فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلالا} قل لهم - موبخا على هذا القول الفاسد-: {آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ} ومن المعلوم أن الله لم يأذن لهم، فعلم أنهم مفترون.
Allah Teâlâ -Allah'ın helal kıldığını haram, haram kıldığını da helal kılmayı uyduran müşrikleri kınayarak- şöyle buyurmaktadır: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنزلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ} “De ki: Bana söyler misiniz, Allah'ın sizin için indirdiği rızkın...” yani Allah'ın kendileri için bir rızık ve bir rahmet kıldığı helal hayvan türlerinin {فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلالا} “bir kısmını haram, bir kısmını helal kıldınız?” Bu bozuk sözü kınayarak onlara şöyle de: {آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ} “‘Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?’” Bilinmektedir ki Allah onlara izin vermemiştir; böylece onların iftiracı oldukları anlaşılmıştır.
{وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} أن يفعل الله بهم من النكال، ويحل بهم من العقاب، قال تعالى: {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ} .
{وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Allah'a yalan uyduranların kıyamet günü hakkındaki zanları nedir?” Allah'ın kendilerine nasıl ibretlik bir ceza uygulayacağını ve üzerlerine nasıl bir azap indireceğini zannederler? Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ} “Kıyamet gününde Allah'a karşı yalan söyleyenlerin yüzlerinin kapkara olduğunu görürsün.”
{إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ} كثير، وذو إحسان جزيل، وَلَكِنَّ أكثر الناس لا يشكرون، إما أن لا يقوموا بشكرها، وإما أن يستعينوا بها على معاصيه، وإما أن يحرموا منها، ويردوا ما منَّ الله به على عباده، وقليل منهم الشاكر الذي يعترف بالنعمة، ويثني بها على الله، ويستعين بها على طاعته.
{إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ} “Şüphesiz Allah insanlara karşı” pek çok “lütuf” ve bol ihsan “sahibidir;” {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ} “fakat insanların çoğu şükretmezler.” Ya bu nimetlerin şükrünü yerine getirmezler yahut onları Allah'a isyanda kullanırlar ya da onları haram sayıp Allah'ın kullarına bahşettiği lütfu geri çevirirler. Nimetin farkında olup onunla Allah'ı öven ve onu O'na itaatte kullanan şükredici kimseler ise pek azdır.
ويستدل بهذه الآية على أن الأصل في جميع الأطعمة الحل، إلا ما ورد الشرع بتحريمه، لأن الله أنكر على من حرم الرزق الذي أنزله لعباده.
Bu ayetten, şeriatın haram kıldığı şeyler müstesna, bütün yiyeceklerde aslolanın helallik olduğuna delil getirilir. Çünkü Allah, kulları için indirdiği rızkı haram kılanları kınamıştır.
{٦١} {وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الأرْضِ وَلا فِي السَّمَاءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} .
{61} {وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الأرْضِ وَلا فِي السَّمَاءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “Sen herhangi bir işte bulunmazsın, ona dair Kur'an'dan bir şey okumazsınız ve siz hiçbir amel işlemezsiniz ki, ona daldığınız zaman üzerinizde şahitler olmayalım. Yerde ve gökte zerre ağırlığınca hiçbir şey Rabbinden gizli kalmaz; bundan daha küçüğü ve daha büyüğü de apaçık bir kitapta olmasın [hepsi oradadır].”
يخبر تعالى، عن عموم مشاهدته، واطلاعه على جميع أحوال العباد في حركاتهم، وسكناتهم، وفي ضمن هذا، الدعوة لمراقبته على الدوام فقال: {وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ} أي: حال من أحوالك الدينية والدنيوية. {وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ} أي: وما تتلو من القرآن الذي أوحاه الله إليك.
Allah Teâlâ kulların hareket ve durgunluklarındaki bütün hallerini kuşatan genel şahitliğini ve her şeyden haberdar oluşunu haber vermekte ve bunun zımnında O'nu daima murakabe etmeye davet ederek şöyle buyurmaktadır: {وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ} “Sen herhangi bir işte bulunmazsın;” yani dinî veya dünyevî durumlarından herhangi bir halde bulunmazsın; {وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ} “ona dair Kur'an'dan bir şey okumazsınız;” yani Allah'ın sana vahyettiği Kur'an'dan hiçbir şey okumazsın;
{وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ} صغير أو كبير {إِلا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ} أي: وقت شروعكم فيه، واستمراركم على العمل به.
küçük veya büyük {وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ} “ve siz hiçbir amel işlemezsiniz ki,” {إِلا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ} “ona daldığınız zaman üzerinizde şahitler olmayalım;” yani o işe başladığınız ve onu sürdürdüğünüz anda Biz mutlaka üzerinizde gözetleyici şahitler oluruz.
فراقبوا الله في أعمالكم، وأدوها على وجه النصيحة، والاجتهاد فيها، وإياكم، وما يكره الله تعالى، فإنه مطلع عليكم، عالم بظواهركم وبواطنكم.
Şu halde amellerinizde Allah'ı murakabe ediniz; onları ihlas, samimiyet ve gayretle eda ediniz. Allah Teâlâ'nın hoşlanmadığı şeylerden de son derece sakınınız; zira O sizin üzerinizde muttali olup açık ve gizli her halinizi bilmektedir.
{وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ} أي: ما يغيب (١) عن علمه، وسمعه، وبصره ومشاهدته {مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الأرْضِ وَلا فِي السَّمَاءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} أي: قد أحاط به علمه، وجرى به قلمه.
{وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ} “Rabbinden hiçbir şey gizli kalmaz;” yani O'nun ilminden, işitmesinden, görmesinden ve şahitliğinden {مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الأرْضِ وَلا فِي السَّمَاءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “yerde ve gökte zerre ağırlığınca hiçbir şey [gizli kalmaz;] bundan daha küçüğü ve daha büyüğü de apaçık bir kitapta olmasın.” Yani ilmi onu kuşatmış ve kalemi onu yazmıştır.
وهاتان المرتبتان من مراتب القضاء والقدر، كثيرًا ما يقرن الله بينهما، وهما: العلم المحيط بجميع الأشياء، وكتابته المحيطة بجميع الحوادث، كقوله تعالى: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالأرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} .
Kaza ve kader mertebelerinden olan bu iki mertebeyi Allah sıklıkla bir arada zikreder. Bunlar: her şeyi kuşatan ilim ile bütün hadiseleri kuşatan kitabetidir (yazmasıdır). Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالأرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} “Bilmez misin ki Allah, gökte ve yerde ne varsa hepsini bilir? Şüphesiz bu, bir kitaptadır. Muhakkak ki bu, Allah'a pek kolaydır.”
{٦٢ - ٦٤} {أَلا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ * الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ * لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ لا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} .
{62 - 64} {أَلا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ * الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ * لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ لا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “İyi bilin ki, Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. Onlar ki iman etmişler ve sakınır olmuşlardır. Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır. Allah'ın sözlerinde hiçbir değişme yoktur. İşte büyük kurtuluş budur.”
يخبر تعالى عن أوليائه وأحبائه، ويذكر أعمالهم وأوصافهم، وثوابهم فقال: {أَلا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} فيما يستقبلونه مما أمامهم من المخاوف والأهوال.
Allah Teâlâ dostlarından ve sevdiklerinden haber vermekte; onların amellerini, sıfatlarını ve sevaplarını zikrederek şöyle buyurmaktadır: {أَلا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} “İyi bilin ki, Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur;” yani gelecekte önlerinde karşılaşacakları korku ve dehşet verici hallerde onlara bir korku yoktur;
{وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} على ما أسلفوا، لأنهم لم يسلفوا إلا صالح الأعمال، وإذا كانوا لا خوف عليهم ولا هم يحزنون، ثبت لهم الأمن والسعادة، والخير الكثير الذي لا يعلمه إلا الله تعالى.
geride bıraktıklarına {وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} “ve onlar üzülmeyeceklerdir de;” çünkü onlar geride yalnızca salih ameller bırakmışlardır. Onlara hiçbir korku olmayıp üzülmeyecekleri de kesinleşince; emniyet, saadet ve Allah Teâlâ'dan başka kimsenin bilemeyeceği pek çok hayır onlar için sabit olmuş olur.
ثم ذكر وصفهم فقال: {الَّذِينَ آمَنُوا} بالله وملائكته وكتبه ورسله واليوم الآخر وبالقدر خيره وشره، وصدقوا إيمانهم، باستعمال التقوى، بامتثال الأوامر، واجتناب النواهي.
Sonra onların niteliklerini zikrederek şöyle buyurdu: {الَّذِينَ آمَنُوا} “Onlar ki iman etmişlerdir;” Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe ve hayrıyla şerriyle kadere iman etmişler; emirleri yerine getirip yasaklardan kaçınmak suretiyle takvayı kuşanarak imanlarını doğrulamışlardır.
فكل من كان مؤمنًا تقيًا كان لله [تعالى] وليًا، و {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ}
Şu halde kim mümin ve muttaki olursa, o Allah Teâlâ'nın velisidir. {لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ} “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır.”
أما البشارة في الدنيا، فهي: الثناء الحسن، والمودة في قلوب المؤمنين، والرؤيا الصالحة، وما يراه العبد من لطف الله به وتيسيره لأحسن الأعمال والأخلاق، وصرفه عن مساوئ الأخلاق.
Dünyadaki müjdeye gelince; o güzel övgü, müminlerin kalplerindeki sevgi, salih rüya ve kulun Allah'ın kendisine olan lütfunu, en güzel amellere ve ahlaka muvaffak kılmasını, kötü ahlaktan ise onu uzaklaştırmasını bizzat müşahede etmesidir.
وأما في الآخرة، فأولها البشارة عند قبض أرواحهم، كما قال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنزلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلا تَخَافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ}
Ahiretteki müjdeye gelince; bunun ilki ruhlarının kabzedilmesi anındaki müjdedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنزلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلا تَخَافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} “‘Rabbimiz Allah'tır’ deyip sonra dosdoğru olanların üzerine melekler iner ve derler ki: ‘Korkmayın, üzülmeyin ve size vaat edilen cennetle sevinin!’”
وفي القبر ما يبشر به من رضا الله تعالى والنعيم المقيم.
Kabirde ise Allah Teâlâ'nın rızası ve ebedî nimetlerle müjdelenir.
وفي الآخرة تمام البشرى بدخول جنات النعيم، والنجاة من العذاب الأليم.
Ahirette ise müjdenin tamamı Naim cennetlerine girmek ve can yakıcı azaptan kurtulmakla gerçekleşir.
{لا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ} بل ما وعد الله فهو حق، لا يمكن تغييره ولا تبديله، لأنه الصادق في قيله، الذي لا يقدر أحد أن يخالفه فيما قدره وقضاه.
{لا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın sözlerinde hiçbir değişme yoktur.” Bilakis Allah'ın vaat ettiği şey haktır; değiştirilmesi ve dönüştürülmesi imkânsızdır. Çünkü O sözünde sadıktır; takdir edip hükmettiği hususta hiç kimse O'na muhalefet etmeye güç yetiremez.
{ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} لأنه اشتمل على النجاة من كل محذور، والظفر بكل مطلوب محبوب، وحصر الفوز فيه، لأنه لا فوز لغير أهل الإيمان والتقوى.
{ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “İşte büyük kurtuluş budur.” Zira o sakınılan her şeyden kurtulmayı ve sevilen her arzuya kavuşmayı içermektedir. Kurtuluşun burada sınırlandırılması ise, iman ve takva ehlinden başkası için hiçbir kurtuluşun bulunmamasındandır.
والحاصل أن البشرى شاملة لكل خير وثواب، رتبه الله في الدنيا والآخرة، على الإيمان والتقوى، ولهذا أطلق ذلك، فلم يقيده.
Özetle müjde; Allah'ın iman ve takvaya binaen dünyada ve ahirette takdir ettiği her türlü hayır ve sevabı kapsamaktadır; bundan dolayı [müjdeyi] mutlak bırakmış, sınırlandırmamıştır.
{٦٥} {وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} .
{65} {وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
أي: ولا يحزنك قول المكذبين فيك من الأقوال التي يتوصلون بها إلى القدح فيك، وفي دينك فإن أقوالهم لا تعزهم، ولا تضرك شيئًا. {إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا} يؤتيها من يشاء، ويمنعها ممن يشاء.
Yani seni yalanlayanların şahsın ve dinin hakkında ileri sürdükleri, seni kötülemeye vesile kıldıkları sözleri seni üzmesin; zira onların sözleri kendilerine bir izzet kazandırmaz, sana da hiçbir zarar veremez. {إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا} “Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır;” onu dilediğine verir, dilediğinden de esirger.
قال تعالى: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعًا} أي: فليطلبها بطاعته، بدليل قوله بعده: {إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ}
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعًا} “Kim izzet istiyorsa, bilsin ki izzet bütünüyle Allah'ındır;” yani onu O'na itaatle arasın; nitekim ardından şöyle buyurması buna delildir: {إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ} “Güzel kelimeler ancak O'na yükselir, salih amel de onu yükseltir.”
ومن المعلوم، أنك على طاعة الله، وأن العزة لك ولأتباعك من الله {وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ}
Bilinmektedir ki sen Allah'a itaat üzeresin; izzet ise Allah katından sana ve sana tabi olanlara aittir: “İzzet Allah'ın, Resûlü'nün ve müminlerindir.”
وقوله: {هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} أي: سمعه قد أحاط بجميع الأصوات، فلا يخفى عليه شيء منها.
O'nun: {هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğu; O'nun işitmesi bütün sesleri kuşatmıştır, onlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz;
وعلمه قد أحاط بجميع الظواهر والبواطن، فلا يعزب عنه مثقال ذرة، في السماوات والأرض، ولا أصغر من ذلك ولا أكبر.
ilmi de bütün açığı ve gizliyi kuşatmıştır; göklerde ve yerde ne zerre ağırlığınca bir şey ne de bundan daha küçüğü veya büyüğü O'ndan gizli kalır [demektir].
وهو تعالى يسمع قولك، وقول أعدائك فيك، ويعلم ذلك تفصيلا فاكتف بعلم الله وكفايته، فمن يتق الله، فهو حسبه.
Allah Teâlâ senin sözünü de düşmanlarının senin hakkındaki sözlerini de işitmekte ve bunu ayrıntısıyla bilmektedir. Şu halde Allah'ın ilmi ve koruyuculuğu ile yetin; zira kim Allah'tan sakınırsa O ona yeter.
{٦٦ - ٦٧} {أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأرْضِ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلا يَخْرُصُونَ * هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ} .
{66 - 67} {أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأرْضِ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلا يَخْرُصُونَ * هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ} “İyi bilin ki, göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi Allah'ındır. Allah'tan başkasına tapanlar, koştukları ortaklara uymazlar; onlar ancak zanna uyarlar ve onlar sadece yalan söylerler. İçinde dinlenesiniz diye geceyi sizin için [karanlık], gündüzü de aydınlık kılan O'dur. Şüphesiz bunda dinleyen bir topluluk için ayetler vardır.”
يخبر تعالى: أن له ما في السماوات والأرض، خلقًا وملكًا وعبيدًا، يتصرف فيهم بما شاء (١) من أحكامه، فالجميع مماليك لله، مسخرون، مدبرون، لا يستحقون شيئًا من العبادة، وليسوا شركاء لله بوجه الوجوه، ولهذا قال: {وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ} الذي لا يغني من الحق شيئًا {وَإِنْ هُمْ إِلا يَخْرُصُونَ} في ذلك، خرص كذب وإفك وبهتان.
Allah Teâlâ göklerde ve yerde ne varsa hepsinin yaratılış, mülkiyet ve kulluk bakımından Kendisine ait olduğunu; onlar üzerinde hükümlerinden dilediği şekilde tasarrufta bulunduğunu haber vermektedir. Dolayısıyla hepsi Allah'ın mülküdür, O'nun emrine boyun eğdirilmiş ve idare edilmektedir; ibadetten hiçbir şeye layık değillerdir ve hiçbir veçhile Allah'ın ortakları olamazlar. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ} “Allah'tan başkasına yalvarıp dua edenler koştukları ortaklara uymazlar; onlar ancak zanna uyarlar” ki bu zan haktan hiçbir şey kazandırmaz; bu hususta {وَإِنْ هُمْ إِلا يَخْرُصُونَ} “onlar sadece yalan uydurup tahminde bulunurlar;” yalan, iftira ve bühtan dolu bir tahminde bulunurlar.
فإن كانوا صادقين في أنها شركاء لله، فليظهروا من أوصافها ما تستحق به مثقال ذرة من العبادة، فلن يستطيعوا، فهل منهم أحد يخلق شيئًا أو يرزق، أو يملك شيئًا من المخلوقات، أو يدبر الليل والنهار، الذي جعله الله قياما للناس؟.
Şayet onların Allah'a ortak oldukları iddiasında doğru sözlü iseler, o putların ibadetten zerre ağırlığınca bir şeye layık olmasını gerektiren niteliklerini ortaya koysunlar! Fakat buna asla güç yetiremezler. Acaba onlardan herhangi biri bir şey yaratabilir mi, rızık verebilir mi, yaratılmışlardan bir şeye sahip olabilir mi yahut Allah'ın insanlar için bir düzen ve diriliş vesilesi kıldığı gece ile gündüzü idare edebilir mi?!
و {هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ} في النوم والراحة بسبب الظلمة، التي تغشى وجه الأرض، فلو استمر الضياء، لما قروا، ولما سكنوا.
Ve {هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ} “İçinde dinlenesiniz diye geceyi sizin için kılan O'dur;” yani yeryüzünü bürüyen karanlık sebebiyle uyuyup istirahat edesiniz diye [geceyi kılmıştır]. Şayet aydınlık sürekli olsaydı, ne rahata erer ne de dinlenebilirlerdi.
{وَ} جعل الله {النَّهَارَ مُبْصِرًا} أي: مضيئًا، يبصر به الخلق، فيتصرفون في معايشهم، ومصالح دينهم ودنياهم.
Ve Allah {النَّهَارَ مُبْصِرًا} “gündüzü de aydınlık kılmıştır;” yani yaratılmışların kendisiyle görüp geçimlerini, din ve dünya maslahatlarını temin etmek üzere tasarrufta bulundukları aydınlık bir vakit kılmıştır.
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ} عن الله، سمع فهم، وقبول، واسترشاد، لا سمع تعنت وعناد، فإن في ذلك لآيات، لقوم يسمعون، يستدلون بها على أنه وحده المعبود وأنه الإله الحق، وأن إلهية ما سواه باطلة، وأنه الرءوف الرحيم العليم الحكيم.
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ} “Şüphesiz bunda, kulak veren bir topluluk için nice ayetler (ibretler) vardır.” İnatlaşma ve dikbaşlılık dinleyişiyle değil; anlayarak, kabul ederek ve doğru yolu arayarak Allah'tan dinleyen kimseler [için ibretler vardır]. Şüphesiz bunda; kulak veren, bunlarla yalnızca O'nun ibadete layık mabud ve hak ilah olduğuna, O'ndan başkasının ilahlığının batıl olduğuna ve O'nun Raûf (çok şefkatli), Rahîm (merhametli), Alîm (her şeyi bilen) ve Hakîm (hikmet sahibi) olduğuna delil getiren bir topluluk için nice deliller vardır.
{٦٨ - ٧٠} {قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ * قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ * مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} .
{68 - 70} {قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ * قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ * مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} “‘Allah çocuk edindi’ dediler. O, bundan münezzehtir! O, mutlak zengindir. Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur. Bu hususta yanınızda hiçbir delil yoktur. Allah hakkında bilmediğiniz şeyi mi söylüyorsunuz? De ki: ‘Allah'a yalan uyduranlar asla kurtuluşa eremezler.’ [Onlar için] dünyada bir faydalanma vardır, sonra dönüşleri Bizedir. Sonra inkâr ettiklerinden ötürü onlara şiddetli azabı tattırırız.”
يقول تعالى مخبرًا عن بهت المشركين لرب العالمين {قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا} فنزه نفسه عن ذلك بقوله: {سُبْحَانَهُ} أي: تنزه عما يقول الظالمون في نسبة النقائص إليه علوًا كبيرًا، ثم برهن على ذلك، بعدة براهين:
Allah Teâlâ müşriklerin Âlemlerin Rabbi hakkındaki bühtanlarını haber vererek şöyle buyurmaktadır: {قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا} “‘Allah çocuk edindi’ dediler.” Kendisine noksanlıklar nispet eden zalimlerin sözlerinden Kendisini tenzih ederek {سُبْحَانَهُ} “O, bundan münezzehtir!” buyurdu; yani onların söylediklerinden son derece yüce ve münezzehtir. Ardından buna dair birçok burhan ortaya koydu:
أحدها: قوله: {هُوَ الْغَنِيُّ} أي: الغنى منحصر فيه، وأنواع الغنى مستغرقة فيه، فهو الغني الذي له الغنى التام بكل وجه واعتبار من جميع الوجوه، فإذا كان غنيًا من كل وجه، فلأي شيء يتخذ الولد؟
Birincisi: {هُوَ الْغَنِيُّ} “O, mutlak zengindir” buyruğudur; yani zenginlik yalnızca O'na aittir ve zenginliğin bütün türleri O'nda toplanmıştır. O, her bakımdan ve her açıdan tam zenginliğe sahip olandır. Her yönden zengin olduğuna göre, ne sebeple çocuk edinsin ki?
ألحاجة منه إلى الولد، فهذا مناف لغناه فلا يتخذ أحد ولدًا إلا لنقص في غناه.
Çocuğa olan bir ihtiyacından dolayı mı edinsin? Bu O'nun mutlak zenginliğiyle çelişir; zira hiç kimse zenginliğindeki bir noksanlık olmaksızın çocuk edinmez.
البرهان الثاني، قوله: {لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ} وهذه كلمة جامعة عامة لا يخرج عنها موجود من أهل السماوات والأرض، الجميع مخلوقون عبيد مماليك.
İkinci burhan: {لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur” buyruğudur. Bu kuşatıcı ve genel bir ifadedir; gök ve yer ehlinden hiçbir varlık bunun dışına çıkamaz. Hepsi yaratılmış, kul ve O'nun mülküdür.
ومن المعلوم أن هذا الوصف العام ينافي أن يكون له منهم ولد، فإن الولد من جنس والده، لا يكون مخلوقًا ولا مملوكًا. فملكيته لما في السماوات والأرض عمومًا، تنافي الولادة.
Bilinmektedir ki bu genel nitelik, onlardan birinin O'nun çocuğu olmasıyla bağdaşmaz. Çünkü evlat babasının cinsindendir; yaratılmış veya mülk edinilmiş olamaz. Dolayısıyla göklerde ve yerde bulunan her şeyin bütünüyle O'nun mülkü olması, çocuk edinmeyle çelişir.
البرهان الثالث، قوله: {إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا} أي: هل عندكم من حجة وبرهان يدل على أن لله ولدًا، فلو كان لهم دليل لأبدوه، فلما تحداهم وعجزهم عن إقامة الدليل، علم بطلان ما قالوه. وأن ذلك قول بلا علم، ولهذا قال: {أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} فإن هذا من أعظم المحرمات.
Üçüncü burhan: {إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا} “Bu hususta yanınızda hiçbir delil yoktur” buyruğudur; yani Allah'ın çocuk edindiğine delalet eden yanınızda herhangi bir hüccet ve burhan var mıdır? Şayet bir delilleri olsaydı onu ortaya koyarlardı. Onlara meydan okuyup delil getirmekten aciz bıraktığında, söyledikleri sözün batıl olduğu anlaşılmış oldu. Bu da bilgisizce söylenmiş bir sözdür; nitekim şöyle buyurmuştur: {أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} “Allah hakkında bilmediğiniz şeyi mi söylüyorsunuz?” Şüphesiz bu, haramların en büyüklerindendir.
{قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ} أي: لا ينالون مطلوبهم، ولا يحصل لهم مقصودهم، وإنما يتمتعون في كفرهم وكذبهم، في الدنيا، قليلا ثم ينتقلون إلى الله، ويرجعون إليه، فيذيقهم العذاب الشديد بما كانوا يكفرون. {وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} .
{قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ} “De ki: Allah'a yalan uyduranlar asla kurtuluşa eremezler;” yani arzuladıklarına kavuşamazlar ve hedeflerine ulaşamazlar. Onlar dünyada inkâr ve yalanları içinde yalnızca azıcık faydalanırlar; sonra Allah'a intikal edip O'na dönerler, O da inkâr ettiklerinden ötürü onlara şiddetli azabı tattırır. {وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.”
{٧١ - ٧٣} {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ * فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَمَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ * فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْنَاهُمْ خَلائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ} .
{71 - 73} {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ * فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَمَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ * فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْنَاهُمْ خَلائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ} “Onlara Nûh'un haberini oku. Hani o kavmine şöyle demişti: ‘Ey kavmim! Eğer aranızda bulunmam ve Allah'ın ayetleriyle öğüt vermem size ağır geldiyse, ben yalnızca Allah'a tevekkül ettim. Siz ve ortaklarınız toplanıp kararınızı verin; sonra yapacağınız iş içinizde bir sıkıntı ve belirsizlik olarak kalmasın; sonra da bana mühlet vermeksizin hükmünüzü uygulayın! Eğer yüz çevirirseniz, ben sizden bir ücret istemedim. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir ve bana Müslümanlardan olmam emredildi.’ Onu yalanladılar. Biz de onu ve gemide onunla beraber olanları kurtardık ve onları [yeryüzüne] halifeler kıldık; ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Bak, uyarılanların sonu nasıl oldu!”
يقول تعالى لنبيه: واتل على قومك {نَبَأَ نُوحٍ} في دعوته لقومه، حين دعاهم إلى الله مدة طويلة، فمكث فيهم ألف سنة إلا خمسين عامًا، فلم يزدهم دعاؤه إياهم إلا طغيانًا، فتمللوا منه وسئموا، وهو ﵊ غير متكاسل، ولا متوان في دعوتهم، فقال لهم: {يَا قَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ} أي: إن كان مقامي عندكم، وتذكيري إياكم ما ينفعكم (١) {بِآيَاتِ اللَّهِ} الأدلة الواضحة البينة، قد شق عليكم وعظم لديكم، وأردتم أن تنالوني بسوء أو تردوا الحق. {فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ} أي: اعتمدت على الله، في دفع كل شر يراد بي، وبما أدعو إليه، فهذا جندي، وعدتي. وأنتم، فأتوا بما قدرتم عليه، من أنواع العَدَدَ والعُددَ.
Allah Teâlâ Peygamberi'ne şöyle buyurmaktadır: Kavmine {نَبَأَ نُوحٍ} “Nûh'un haberini oku;” kavmini uzun bir müddet Allah'a davet ettiği, aralarında elli yılı müstesna bin sene kaldığı halde davetinin onların azgınlığını artırmaktan başka bir işe yaramadığı, kendisinden usanıp bıktıkları, onun ise (aleyhisselâm) onları davet hususunda asla tembellik ve gevşeklik göstermediği dönemi oku! Onlara şöyle dedi: {يَا قَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ} “‘Ey kavmim! Eğer aranızda bulunmam ve Allah'ın ayetleriyle öğüt vermem size ağır geldiyse...’” Yani aranızdaki varlığım ve apaçık deliller olan Allah'ın ayetleriyle size fayda verecek şeyleri hatırlatmam size ağır gelip zorunuza gittiyse ve bana bir kötülük ulaştırmak yahut hakkı reddetmek istediyseniz, {فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ} “‘ben yalnızca Allah'a tevekkül ettim.’” Yani şahsıma ve davetime yönelik her türlü şerri defetmede Allah'a dayandım; işte bu benim ordum ve hazırlığımdır. Siz de sayı ve teçhizat namına elinizden gelen her şeyi ortaya koyun!
{فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ} كلكم، بحيث لا يتخلف منكم أحد، ولا تدخروا (٢) من مجهودكم شيئًا.
{فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ} “‘Siz toplanıp kararınızı verin;’” yani hiçbiriniz geri kalmayacak şekilde hepiniz bir araya gelin ve gayretinizden hiçbir şeyi esirgemeyin.
{وَ} أحضروا {شُرَكَاءَكُمْ} الذي كنتم تعبدونهم وتوالونهم من دون الله رب العالمين.
Ve Âlemlerin Rabbi olan Allah'ı bırakıp taptığınız ve dost edindiğiniz {شُرَكَاءَكُمْ} “‘ortaklarınızı da’” hazır bulundurun.
{ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً} أي: مشتبهًا خفيًا، بل ليكن ذلك ظاهرًا علانية.
{ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً} “‘Sonra yapacağınız iş içinizde bir sıkıntı ve belirsizlik olarak kalmasın;’” yani şüpheli ve gizli kalmasın, bilakis açık ve aleni olsun!
{ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ} أي: اقضوا علي بالعقوبة والسوء، الذي في إمكانكم، {وَلا تُنْظِرُونِ} أي: لا تمهلوني ساعة من نهار. فهذا برهان قاطع، وآية عظيمة على صحة رسالته، وصدق ما جاء به، حيث كان وحده لا عشيرة تحميه، ولا جنود تؤويه.
{ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ} “‘Sonra bana hükmünüzü uygulayın;’” yani gücünüzün yettiği ceza ve kötülüğü bana tatbik edin; {وَلا تُنْظِرُونِ} “‘ve bana mühlet de vermeyin!’” Yani günün bir saati kadar bile bana mühlet tanımayın! İşte bu, onun peygamberliğinin doğruluğuna ve getirdiği şeyin hak olduğuna dair kesin bir burhan ve büyük bir ayettir. Zira kendisini koruyacak bir aşireti ve barındıracak orduları olmadığı halde tek başına idi;
وقد بادأ (٣) قومه بتسفيه آرائهم، وفساد دينهم، وعيب آلهتهم. وقد حملوا من بغضه، وعداوته ما هو أعظم من الجبال الرواسي، وهم أهل القدرة والسطوة، وهو يقول لهم: اجتمعوا أنتم وشركاؤكم ومن استطعتم، وأبدوا كل ما تقدرون عليه من الكيد، فأوقعوا بي إن قدرتم على ذلك، فلم يقدروا على شيء من ذلك.
kavmine karşı fikirlerinin akılsızca olduğunu, dinlerinin bozukluğunu ve ilahlarının kusurlarını açıkça yüzlerine vurmuştu. Onlar ise güç ve nüfuz sahibi oldukları halde, kendisine karşı sarsılmaz dağlardan daha büyük bir kin ve düşmanlık besliyorlardı. O ise onlara: “Siz, ortaklarınız ve gücünüzün yettiği herkes bir araya gelin; yapabileceğiniz bütün tuzakları ortaya koyun ve gücünüz yetiyorsa bana zarar verin!” diyordu, fakat onlar buna dair hiçbir şeye güç yetiremediler.
فعلم أنه الصادق حقًا، وهم الكاذبون فيما يدعون، ولهذا قال: {فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ} عن ما دعوتكم إليه، فلا موجب لتوليكم، لأنه تبين أنكم لا تولون عن باطل إلى حق، وإنما تولون عن حق قامت الأدلة على صحته، إلى باطل قامت الأدلة على فساده.
Böylece onun gerçekten sadık olduğu, onların ise iddialarında yalancı oldukları anlaşılmış oldu. Bundan dolayı şöyle buyurdu: {فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ} “‘Eğer yüz çevirirseniz,’ sizi davet ettiğim şeyden yüz çevirmenizi gerektirecek hiçbir haklı gerekçe yoktur. Çünkü anlaşılmıştır ki siz batıldan hakka değil, doğruluğu delillerle sabit olmuş bir haktan, bozukluğu delillerle ortaya konmuş bir batıla yüz çevirmektesiniz.”
ومع هذا {فَمَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ} على دعوتي، وعلى إجابتكم، فتقولوا: هذا جاءنا ليأخذ أموالنا، فتمتنعون لأجل ذلك.
Bununla birlikte {فَمَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ} “‘ben sizden bir ücret istemedim;’” davetime icabet etmenize karşılık bir ücret talep etmedim ki ‘Bu adam mallarımızı almak için bize geldi’ deyip bu sebeple davetten kaçınasınız.
{إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى اللَّهِ} أي: لا أريد الثواب والجزاء إلا منه، {وَ} أيضا فإني ما أمرتكم بأمر وأخالفكم إلى ضده، بل {أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ} فأنا أول داخل، وأول فاعل لما أمرتكم به.
{إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى اللَّهِ} “‘Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir;’” yani sevap ve mükâfatı yalnızca O'ndan isterim. Ve ben size bir şeyi emredip kendim onun aksini yapacak da değilim; bilakis {أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “‘bana Müslümanlardan olmam emredildi.’ Dolayısıyla ben size emrettiğim şeye ilk giren ve onu ilk uygulayanım.”
{فَكَذَّبُوهُ} بعد ما دعاهم ليلا ونهارًا، سرًا وجهارًا، فلم يزدهم دعاؤه إلا فرارًا، {فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ} الذي أمرناه أن يصنعه بأعيننا، وقلنا له إذا فار التنور: فـ {احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ} ففعل ذلك.
Gece gündüz, gizli ve açık olarak onları davet ettikten ve daveti onların kaçışını artırmaktan başka bir sonuç vermedikten sonra {فَكَذَّبُوهُ} “Onu yalanladılar.” {فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ} “Biz de onu ve gemide onunla beraber olanları kurtardık;” gözetimimiz altında yapmasını emrettiğimiz ve tandır kaynadığında kendisine: {احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ} “‘Her cinsten birer çifti ve haklarında hüküm verilmiş olanlar dışında aileni ve iman edenleri gemiye bindir!’” dediğimiz gemide kurtardık, o da bunu yerine getirdi.
فأمر الله السماء أن تمطر بماء منهمر وفجر الأرض عيونًا، فالتقى الماء على أمر قد قدر: {وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ} تجري بأعيننا، {وَجَعَلْنَاهُمْ خَلائِفَ} في الأرض بعد إهلاك المكذبين.
Bunun üzerine Allah göğe bardaktan boşanırcasına su indirmesini emretti, yeri de pınarlar halinde fışkırttı; böylece sular takdir edilmiş bir emir üzere birleşti: {وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ} “Onu tahtalardan ve çivilerden yapılmış [gemide] taşıdık;” gözetimimiz altında yüzüyordu. Yalanlayıcıları helak ettikten sonra {وَجَعَلْنَاهُمْ خَلائِفَ} “onları [yeryüzünde] halifeler kıldık.”
ثم بارك الله في ذريته، وجعل ذريته، هم الباقين، ونشرهم في أقطار الأرض، {وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} بعد ذلك البيان، وإقامة البرهان، {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ} وهو: الهلاك المخزي، واللعنة المتتابعة عليهم في كل قرن يأتي بعدهم، لا تسمع فيهم إلا لوما، ولا ترى إلا قدحًا وذمًا.
Sonra Allah onun soyuna bereket verdi, soyunu kalıcı kıldı ve onları yeryüzünün dört bir yanına yaydı. O apaçık tebliğden ve burhanların ortaya konmasından sonra {وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “ayetlerimizi yalanlayanları suda boğduk.” {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ} “Bak, uyarılanların sonu nasıl oldu!” Bu son ise; rüsva edici bir helak ve kendilerinden sonra gelen her nesilde üzerlerine yağan kesintisiz bir lanettir; onlar hakkında kınamadan başka bir şey işitilmez, yergi ve ayıplamadan başka bir şey görülmez.
فليحذر هؤلاء المكذبون، أن يحل بهم ما حل بأولئك الأقوام المكذبين من الهلاك، والخزي، والنكال.
Şu halde bu yalanlayıcılar; o yalanlayıcı kavimlerin başına gelen helak, rüsvalık ve ibretlik cezanın kendi başlarına da gelmesinden sakınsınlar.
{٧٤} {ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ} .
{74} {ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ} “Sonra onun ardından kendi kavimlerine peygamberler gönderdik; onlara apaçık deliller getirdiler. Fakat daha önce yalanladıkları şeye iman edecek değillerdi. İşte haddi aşanların kalplerini böyle mühürleriz.”
أي: {ثُمَّ بَعَثْنَا} من بعد نوح ﵇ {رُسُلا إِلَى قَوْمِهِمْ} المكذبين، يدعونهم إلى الهدى، ويحذرونهم من أسباب الردى.
Yani Nûh'tan (aleyhisselâm) {ثُمَّ بَعَثْنَا} “sonra,” kendilerini yalanlayan {رُسُلا إِلَى قَوْمِهِمْ} “kendi kavimlerine peygamberler gönderdik;” onları hidayete çağırıyor ve helak sebeplerinden sakındırıyorlardı.
{فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} أي: كل نبي أيد دعوته، بالآيات الدالة على صحة ما جاء به.
{فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “Onlara apaçık deliller getirdiler;” yani her peygamber davetini, getirdiği şeyin doğruluğuna delalet eden ayet ve delillerle desteklemiştir.
{فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ} يعني: أن الله تعالى عاقبهم حيث جاءهم الرسول، فبادروا بتكذيبه، طبع الله على قلوبهم، وحال بينهم وبين الإيمان بعد أن كانوا متمكنين منه، كما قال تعالى: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} .
{فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ} “Fakat daha önce yalanladıkları şeye iman edecek değillerdi.” Yani Allah Teâlâ onlara elçi gelip de hemen onu yalanlamaya kalkıştıklarında kendilerini cezalandırmış; kalplerini mühürlemiş ve vaktiyle imkânları varken daha sonra iman ile aralarına engel koymuştur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “İlk defasında ona inanmadıkları gibi, yine onların kalplerini ve gözlerini ters çeviririz.”
ولهذا قال هنا: {كَذَلِكَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ} أي: نختم عليها، فلا يدخلها خير، وما ظلمهم [الله] ، ولكنهم ظلموا أنفسهم بردهم الحق لما جاءهم، وتكذيبهم الأول.
Bundan dolayı burada şöyle buyurmuştur: {كَذَلِكَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ} “İşte haddi aşanların kalplerini böyle mühürleriz;” yani kalplerini mühürleriz de artık onlara hiçbir hayır girmez. Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendilerine hak geldiğinde onu reddetmekle ve ilk andaki yalanlamalarıyla kendi nefislerine zulmettiler.
{٧٥} {ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى وَهَارُونَ} . إلى آخر القصة (١)
{75} {ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى وَهَارُونَ} “Sonra onların ardından Mûsâ ile Hârûn'u gönderdik...” kıssanın sonuna kadar.
أي: {ثُمَّ بَعَثْنَا} من بعد هؤلاء الرسل، الذين أرسلهم الله إلى القوم المكذبين المهلكين.
Yani Allah'ın, helak edilen yalanlayıcı kavimlere gönderdiği bu elçilerden {ثُمَّ بَعَثْنَا} “sonra gönderdik;”
{مُوسَى} بن عمران، كليم الرحمن، أحد أولي العزم من المرسلين، وأحد الكبار المقتدى بهم، المنزل عليهم الشرائع المعظمة الواسعة.
Rahmân'ın kendisiyle konuştuğu (Kelîmurrahmân), azim sahibi (ulü'l-azm) peygamberlerden biri, kendisine uyulan büyük önderlerden ve üzerine yüce, kapsamlı şeriatlar indirilenlerden biri olan İmrân oğlu {مُوسَى} “Mûsâ'yı” [gönderdik].
{وَ} جعلنا معه أخاه {هَارُونَ} وزيرًا بعثناهما {إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ} أي: كبار دولته ورؤسائهم، لأن عامتهم، تبع للرؤساء.
Ve kardeşi {هَارُونَ} “Hârûn'u” da onunla birlikte yardımcı kılarak ikisini {إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ} “Firavun'a ve onun ileri gelenlerine” yani devletinin büyüklerine ve reislerine gönderdik; zira halkın geneli önderlerine tabidir.
{بِآيَاتِنَا} الدالة على صدق ما جاءا به من توحيد الله، والنهي عن عبادة ما سوى الله تعالى، {فَاسْتَكْبَرُوا} عنها ظلمًا وعلوًا، بعد ما استيقنوها.
Allah Teâlâ'nın tevhidi ve O'ndan başkasına ibadetten sakındırma hususunda getirdikleri şeyin doğruluğuna delalet eden {بِآيَاتِنَا} “ayetlerimizle [gönderdik]. Fakat” kalpleriyle kesin olarak inandıktan sonra zulüm ve büyüklük taslayarak {فَاسْتَكْبَرُوا} “onlara karşı büyüklük tasladılar.”
{وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ} أي: وصفهم الإجرام والتكذيب.
{وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ} “Ve [zaten] suçlu bir kavim idiler.” Yani onların niteliği suç işlemek ve yalanlamaktı.
{٧٦} {فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا} الذي هو أكبر أنواع الحق وأعظمها، وهو من عند الله الذي خضعت لعظمته الرقاب، وهو رب العالمين، المربي جميع خلقه بالنعم.
{76} {فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا} “Katımızdan kendilerine hak geldiği zaman...” ki o hakkın en büyüğü ve en yücesidir; büyüklüğü karşısında boyunların eğildiği, bütün yaratılmışlarını nimetleriyle terbiye eden Âlemlerin Rabbi olan Allah katındandır.
فلما جاءهم الحق من عند الله على يد موسى، ردوه فلم يقبلوه، و {قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ} لم يكفهم - قبحهم الله - إعراضهم ولا ردهم إياه، حتى جعلوه أبطل الباطل، وهو السحر: الذي حقيقته التمويه، بل جعلوه سحرًا مبينًا، ظاهرًا، وهو الحق المبين. ولهذا {قَالَ} لهم {مُوسَى} - موبخا لهم عن ردهم الحق، الذي لا يرده إلا أظلم الناس: - {أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ} أي: أتقولون إنه سحر مبين.
Mûsâ'nın eliyle kendilerine Allah katından hak geldiğinde onu reddettiler, kabul etmediler ve {قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ} “‘Şüphesiz bu apaçık bir büyüdür’ dediler.” Allah onları çirkin kılsın, yüz çevirmeleri ve onu reddetmeleri kendilerine yetmemiş gibi, onu batılların en batılı olan ve hakikati göz boyamaktan ibaret bulunan sihir saydılar; hatta apaçık hak olduğu halde onu apaçık bir büyü ilan ettiler! Bundan dolayı insanların en zaliminden başkasının reddetmeyeceği o hakkı reddetmelerini kınayarak {مُوسَى} “Mûsâ” onlara şöyle {قَالَ} “dedi:” {أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ} “‘Size geldiğinde hak için böyle mi diyorsunuz?’” Yani onun apaçık bir büyü olduğunu mu söylüyorsunuz?
{أَسِحْرٌ هَذَا} أي: فانظروا وصفه وما اشتمل عليه، فبمجرد ذلك يجزم بأنه الحق. {وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ} لا في الدنيا، ولا في الآخرة، فانظروا لمن تكون له العاقبة، ولمن له الفلاح، وعلى يديه النجاح. وقد علموا بعد ذلك وظهر لكل أحد أن موسى ﵇ هو الذي أفلح، وفاز بظفر الدنيا والآخرة.
{أَسِحْرٌ هَذَا} “‘Bu bir büyü müdür?’” Yani onun vasfına ve içerdiği şeylere bakınız; sadece buna bakmak bile onun hak olduğunu kesin olarak anlamaya yeter. {وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ} “‘Büyücüler ise kurtuluşa eremezler;’” ne dünyada ne de ahirette kurtulabilirler. O halde bakınız, güzel akıbet kime ait olacak, kurtuluş kime nasip olacak ve başarı kimin eliyle gerçekleşecek! Nitekim bundan sonra herkes Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kurtuluşa erdiğini, dünya ve ahiret zaferini kazandığını açıkça görmüş ve bilmiştir.
{٧٨} {قَالُوا} لموسى رادين لقوله بما لا يرده: {أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا} أي: أجئتنا لتصدنا عما وجدنا عليه آباءنا، من الشرك وعبادة غير الله، وتأمرنا بأن نعبد الله وحده لا شريك له؟ فجعلوا قول آبائهم الضالين حجة، يردون بها الحق الذي جاءهم به موسى ﵇.
{78} Sözünü çürütemeyecek şeylerle Mûsâ'nın sözünü reddederek şöyle {قَالُوا} “dediler:” {أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا} “‘Bizi atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyden çevirmek için mi geldin?’” Yani şirkten ve Allah'tan başkasına ibadet etmekten bizi vazgeçirmek ve ortağı olmayan bir tek Allah'a ibadet etmemizi emretmek için mi geldin? Böylece sapkın atalarının sözlerini, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kendilerine getirdiği hakkı reddetmek için bir delil kıldılar.
وقولهم (١) : {وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الأرْضِ} أي: وجئتمونا لتكونوا أنتم الرؤساء، ولتخرجونا من أرضنا. وهذا تمويه منهم، وترويج على جهالهم، وتهييج لعوامهم على معاداة موسى، وعدم الإيمان به.
Ve onların: {وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الأرْضِ} “‘ve yeryüzünde hâkimiyet ikinizin olsun diye mi [geldin]?’” sözleri; yani ‘Bize lider ve hâkim olmak ve bizi yurdumuzdan çıkarmak için geldiniz’ demeleridir. Bu onların yaptığı bir göz boyama, cahillerini aldatma ve halk tabakasını Mûsâ'ya düşmanlık etmeye ve ona iman etmemeye kışkırtma çabasıdır.
وهذا لا يحتج به، من عرف الحقائق، وميز بين الأمور، فإن الحجج لا تدفع إلا بالحجج والبراهين.
Hakikatleri bilen ve meseleleri birbirinden ayırt edebilen kimse bu tür şeylerle delil getirmez; çünkü hüccetler ancak hüccetler ve burhanlarla savuşturulabilir.
وأما من جاء بالحق، فرد قوله بأمثال هذه الأمور، فإنها تدل على عجز موردها، عن الإتيان بما يرد القول الذي جاء خصمه، لأنه لو كان له حجة لأوردها، ولم يلجأ إلى قوله: قصدك كذا، أو مرادك كذا، سواء كان صادقًا في قوله وإخباره عن قصد خصمه، أم كاذبًا، مع أن موسى ﵊ كل من عرف حاله، وما يدعو إليه، عرف أنه ليس له قصد في العلو في الأرض، وإنما قصده كقصد إخوانه المرسلين، هداية الخلق، وإرشادهم لما فيه نفعهم.
Hakkı getiren kimsenin sözünü bu gibi şeylerle reddetmeye kalkışan kimseye gelince; bu durum, onu öne sürenin hasmının getirdiği sözü çürütecek delil getirmekten aciz olduğunu gösterir. Çünkü bir delili olsaydı onu ortaya koyardı; muhatabının maksadına dair doğru veya yalan söylediğine bakılmaksızın ‘Senin kastın şudur, amacın budur’ sözüne sığınmazdı. Kaldı ki Mûsâ'nın (aleyhisselâm) durumunu ve neye davet ettiğini bilen herkes, onun yeryüzünde büyüklük taslamak gibi bir gayesinin bulunmadığını, amacının tıpkı peygamber kardeşlerinin amacı gibi yaratılmışları hidayete erdirmek ve kendilerine fayda verecek şeylere onları yönlendirmekten ibaret olduğunu bilirdi.
ولكن حقيقة الأمر، كما نطقوا به بقولهم: {وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ} أي: تكبرًا وعنادًا، لا لبطلان ما جاء به موسى وهارون، ولا لاشتباه فيه، ولا لغير ذلك من المعاني، سوى الظلم والعدوان، وإرادة العلو الذي رموا به موسى وهارون.
Fakat işin aslı, {وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ} “Biz ikinize de inanacak değiliz!” sözleriyle dile getirdikleri gibidir. Yani [bu tutumları], Mûsâ ve Hârûn'un getirdiği şeylerin bâtıl olmasından, onda bir şüphe bulunmasından veya başka bir sebepten ötürü değil; sadece zulüm, düşmanlık, Mûsâ ve Hârûn'a isnat ettikleri üstünlük sağlama arzusu ile sırf kibir ve inatlarından ileri gelmektedir.
{٧٩} {وَقَالَ فِرْعَوْنُ} معارضًا للحق، الذي جاء به موسى، ومغالطًا (١) لملئه وقومه: {ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ} أي: ماهر بالسحر، متقن له. فأرسل في مدائن مصر، من أتاه بأنواع السحرة، على اختلاف أجناسهم وطبقاتهم.
{79} Mûsâ'nın getirdiği hakka karşı çıkarak ve ileri gelenleri ile kavmini yanıltarak {وَقَالَ فِرْعَوْنُ} “Firavun şöyle dedi:” {ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ} “‘Bana bütün bilgili büyücüleri getirin!’” Yani büyüde usta ve onda mahir olanları getirin. Bunun üzerine Mısır şehirlerine adamlar göndererek farklı tür ve tabakalardaki her çeşit büyücüyü huzuruna getirtti.
{فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ} للمغالبة مع موسى (٢) {قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ} أي: أي شيء أردتم، لا أعين لكم شيئًا، وذلك لأنه جازم بغلبته، غير مبال بهم، وبما جاءوا به.
Mûsâ ile boy ölçüşmek üzere {فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ} “Büyücüler gelince,” {قَالَ لَهُمْ مُوسَى} “Mûsâ onlara:” {أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ} “‘Atacağınızı atın!’ dedi.” Yani dilediğiniz her şeyi atın, size bir sınır koymuyorum. Çünkü o üstün geleceğinden kesinlikle emindi; onlara ve getirdikleri şeylere hiç aldırış etmiyordu.
{فَلَمَّا أَلْقَوْا} حبالهم وعصيهم، إذا هي كأنها حيات تسعى، فـ {قَالَ مُوسَى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ} أي: هذا السحر الحقيقي العظيم، ولكن مع عظمته {إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ} فإنهم يريدون بذلك نصر الباطل على الحق، وأي فساد أعظم من هذا؟!!
İplerini ve değneklerini {فَلَمَّا أَلْقَوْا} “attıkları zaman,” bir de baktılar ki sanki koşan yılanlar gibi görünüyor. Bunun üzerine {قَالَ مُوسَى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ} “Mûsâ: ‘Sizin getirdiğiniz şey büyüdür’ dedi;” yani işte gerçek ve büyük büyü budur; fakat bu büyüklüğüne rağmen {إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ} “‘Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır. Muhakkak ki Allah bozguncuların işini düzeltmez.’ Zira onlar bununla batılı hakka galip kılmak istemektedirler; bundan daha büyük hangi fesat olabilir?!”
وهكذا كل مفسد عمل عملا واحتال كيدًا، أو أتى بمكر، فإن عمله سيبطل ويضمحل، وإن حصل لعمله روجان في وقت ما، فإن مآله الاضمحلال والمحق.
İşte böylece bir iş yapan, bir tuzak kuran veya hileye başvuran her bozguncunun ameli mutlaka boşa çıkacak ve yok olup gidecektir. Ameli belli bir dönem revaç bulsa bile, neticede sonu yok oluş ve hüsrandır.
وأما المصلحون الذين قصدهم بأعمالهم وجه الله تعالى، وهي أعمال ووسائل نافعة، مأمور بها، فإن الله يصلح أعمالهم ويرقيها، وينميها على الدوام، فألقى موسى عصاه، فتلقفت جميع ما صنعوا، فبطل سحرهم، واضمحل باطلهم.
Amelleriyle Yüce Allah'ın rızasını gözeten -ki bunlar emredilmiş faydalı ameller ve vesilelerdir- ıslah edicilere gelince; şüphesiz Allah onların amellerini ıslah eder, onları yüceltir ve daima artırıp bereketlendirir. Bunun üzerine Mûsâ asasını attı; [asa] onların yaptıkları şeylerin tamamını yutuverdi. Böylece büyüleri boşa çıktı ve bâtılları yok olup gitti.
{٨٢} {وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ} فألقي السحرة سجدًا حين تبين لهم الحق. فتوعدهم فرعون بالصلب، وتقطيع الأيدي والأرجل، فلم يبالوا بذلك وثبتوا على إيمانهم.
{82} {وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ} “Ve suçlular/günahkârlar istemese de Allah, sözleriyle hakkı gerçekleştirecektir.” Hak kendilerine apaçık belli olunca büyücüler secdeye kapandılar. Firavun onları asmakla, ellerini ve ayaklarını çaprazlama kesmekle tehdit etti; fakat onlar buna hiç aldırış etmediler ve imanlarında sebat gösterdiler.
وأما فرعون وملؤه، وأتباعهم، فلم يؤمن منهم أحد، بل استمروا في طغيانهم يعمهون.
Firavun, onun ileri gelenleri ve tabilerine gelince; onlardan hiç kimse iman etmedi, bilakis azgınlıkları içinde bocalayıp durmaya devam ettiler.
ولهذا قال: {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ} أي: شباب من بني إسرائيل، صبروا على الخوف، لما ثبت في قلوبهم الإيمان.
Bundan dolayı şöyle buyurdu: {فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ} “Mûsâ'ya kavminden bir genç topluluktan başkası iman etmedi;” yani kalplerinde iman kök saldığı için korkuya sabreden İsrâiloğulları gençleri iman etti;
{عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ} عن دينهم {وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الأرْضِ} أي: له القهر والغلبة فيها، فحقيق بهم أن يخافوا من بطشته.
kendilerini dinlerinden döndürür diye {عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ} “Firavun ve adamlarının korkusundan [çekinerek iman ettiler]. Çünkü Firavun yeryüzünde gerçekten bir zorbaydı;” {وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الأرْضِ} yani orada kahredici bir güce ve üstünlüğe sahipti, dolayısıyla onun yakalamasından ve eziyetinden korkmaları son derece doğaldı.
{وَ} خصوصًا {إِنَّهُ} كان {لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ} أي: المتجاوزين للحد، في البغي والعدوان.
Özellikle de {وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ} “ve o şüphesiz haddi aşanlardandı;” yani azgınlık ve düşmanlıkta haddi aşan kimselerdendi.
والحكمة -والله أعلم- بكونه ما آمن لموسى إلا ذرية من قومه، أن الذرية والشباب، أقبل للحق، وأسرع له انقيادًا، بخلاف الشيوخ ونحوهم، ممن تربى على الكفر فإنهم -بسبب ما مكث في قلوبهم من العقائد الفاسدة- أبعد من الحق من غيرهم.
Mûsâ'ya kavminden yalnızca gençlerin iman etmesindeki hikmet -en doğrusunu Allah bilir- genç neslin hakka daha açık ve ona daha çabuk boyun eğer olmasıdır. Küfür üzere yetişmiş yaşlılar ve benzerleri ise kalplerinde yerleşmiş batıl inançlar sebebiyle hakka başkalarından çok daha uzaktırlar.
{٨٤} {وَقَالَ مُوسَى} موصيًا لقومه بالصبر، ومذكرًا لهم ما يستعينون به على ذلك فقال: {يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ} فقوموا بوظيفة الإيمان.
{84} Kavmine sabrı tavsiye ederek ve buna karşı kendisinden yardım alacakları şeyleri hatırlatarak {وَقَالَ مُوسَى} “Mûsâ şöyle dedi:” {يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ} “‘Ey kavmim! Eğer Allah'a inanmışsanız...’” o halde imanın gereğini yerine getiriniz;
{فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ} أي: اعتمدوا عليه، والجؤوا إليه واستنصروه.
{فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ} “‘eğer Müslümanlar iseniz yalnızca O'na tevekkül edin!’” Yani O'na dayanın, O'na sığının ve O'ndan yardım dileyin.
{٨٥} {فَقَالُوا} ممتثلين لذلك {عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} أي: لا تسلطهم علينا، فيفتنونا، أو يغلبونا، فيفتتنون بذلك، ويقولون: لو كانوا على حق لما غلبوا.
{85} Bu emre uyarak şöyle {فَقَالُوا} “dediler:” {عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “‘Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik. Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu için bir fitne [konusu] kılma!’” Yani onları üzerimize musallat etme ki bize eziyet etmesinler yahut bize galip gelip de bu sebeple fitneye düşerek ‘Eğer bunlar hak üzere olsalardı mağlup olmazlardı’ demesinler.
{٨٦} {وَنَجِّنَا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} لنسلم من شرهم، ولنقيم [على] ديننا على وجه نتمكن به من إقامة شرائعه، وإظهاره من غير معارض، ولا منازع.
{86} {وَنَجِّنَا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} “Ve rahmetinle bizi o kâfirler topluluğundan kurtar!” Ta ki onların şerrinden esenliğe kavuşalım ve dinimizin şeriatlarını uygulayabileceğimiz, hiçbir muhalif ve çekişmeci olmaksızın onu açığa vurabileceğimiz bir şekilde dinimiz üzere sebat edelim.
{٨٧} {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ} حين اشتد الأمر على قومهما، من فرعون وقومه، وحرصوا على فتنتهم عن دينهم.
{87} Firavun ve kavmi tarafından kavimleri üzerindeki baskı şiddetlenip onları dinlerinden döndürmeye hırsla giriştiklerinde {وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ} “Biz Mûsâ'ya ve kardeşine vahyettik.”
{أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا} أي: مروهم أن يجعلوا لهم بيوتًا، يتمكنون] به [من الاستخفاء فيها.
{أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا} “‘Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın...’” Yani içinde gizlenebilecekleri evler edinmelerini onlara emredin;
{وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} أي: اجعلوها محلا تصلون فيها، حيث عجزتم عن إقامة الصلاة في الكنائس، والبيع العامة.
{وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً} “‘ve evlerinizi kıble/namazgâh kılın!’” Yani umumi ibadethanelerde namaz kılmaktan aciz kaldığınız için evlerinizi içinde namaz kılacağınız mekânlar yapın.
{وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ} فإنها معونة على جميع الأمور، {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} بالنصر والتأييد، وإظهار دينهم، فإن مع العسر يسرًا، إن مع العسر يسرًا، وحين اشتد الكرب، وضاق الأمر، فرجه الله ووسعه.
{وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ} “‘Ve namazı dosdoğru kılın!’” Zira o bütün işlerde bir yardımcıdır. {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} “‘Müminleri müjdele!’” Zaferle, destekle ve dinlerinin üstün gelmesiyle müjdele. Şüphesiz zorlukla beraber bir kolaylık vardır, gerçekten zorlukla beraber bir kolaylık vardır; sıkıntı şiddetlenip iş daraldığında Allah bir çıkış yolu açmış ve genişlik vermiştir.
فلما رأى موسى، القسوة والإعراض من فرعون وملئه ، دعا عليهم وأمن هارون على دعائه، فقال:
Musa, Firavun ve ileri gelenlerinin katı kalpliliğini ve yüz çevirmesini görünce onların aleyhine dua etti; Harun da onun duasına “âmin” dedi ve şöyle dedi:
{٨٨} {رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأهُ زِينَةً} يتزينون بها من أنواع الحلي والثياب، والبيوت المزخرفة، والمراكب الفاخرة، والخدام، {وَأَمْوَالا} عظيمة {فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ} أي: إن أموالهم لم يستعينوا بها إلا على الإضلال في سبيلك، فيضلون ويضلون.
{88} {رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأهُ زِينَةً} “‘Rabbimiz! Şüphesiz Sen Firavun'a ve onun ileri gelenlerine bir zinet’ yani süslendikleri her türlü takı, elbise, süslü köşkler, lüks binekler ve hizmetçiler ‘ve dünya hayatında büyük mallar verdin.’ {وَأَمْوَالا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ} ‘Rabbimiz! Senin yolundan saptırsınlar diye mi [verdin]?’ Yani onlar mallarını ancak Senin yolundan saptırmada kullandılar; hem kendileri sapıyor hem de başkalarını saptırıyorlar.