{وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ} أي: غايتي أني رسول الله إليكم، أبشركم، وأنذركم، وأما ما عدا ذلك، فليس بيدي من الأمر شيء، فليست خزائن الله عندي، أدبرها أنا، وأعطي من أشاء، وأحرم من أشاء، {وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ} فأخبركم بسرائركم وبواطنكم {وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ} والمعنى: أني لا أدعي رتبة فوق رتبتي، ولا منزلة سوى المنزلة، التي أنزلني الله بها، ولا أحكم على الناس، بظني.
{ وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ } “Size 'Allah'ın hazineleri yanımdadır' demiyorum, gaybı da bilmem ve 'Ben bir meleğim' de demiyorum.” Yani benim nihai konumum, size gönderilmiş bir Allah elçisi olmamdır; sizi müjdeler ve uyarırım. Bunun dışındaki şeylere gelince, benim elimde hiçbir yetki yoktur. Allah'ın hazineleri benim yanımda değildir ki onları ben yöneteyim, dilediğime verip dilediğimi mahrum bırakayım. { وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } “Gaybı da bilmem” ki size gizlediklerinizi ve iç dünyanızı haber vereyim. { وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ } “Ben bir meleğim de demiyorum.” Bunun anlamı şudur: Ben kendi mertebemin üstünde bir mertebe veya Allah'ın beni yerleştirdiği makamdan başka bir makam iddia etmiyorum; insanlara da zannımla hüküm vermiyorum.
{وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ} أي: ضعفاء المؤمنين، الذين يحتقرهم الملأ الذين كفروا {لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْرًا اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا فِي أَنْفُسِهِمْ} فإن كانوا صادقين في إيمانهم، فلهم الخير الكثير، وإن كانوا غير ذلك، فحسابهم على الله.
{ وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ } “Gözlerinizin hor gördüğü kimseler hakkında da söylemem,” yani inkar eden ileri gelenlerin küçümsediği zayıf müminler hakkında: { لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْرًا اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا فِي أَنْفُسِهِمْ } “'Allah onlara hiçbir hayır vermeyecektir' [demem]. Onların içlerinde olanı Allah daha iyi bilir.” Eğer imanlarında samimi iseler onlar için pek çok hayır vardır; eğer öyle değillerse onların hesabı Allah'a aittir.
{إِنِّي إِذًا} أي: إن قلت لكم شيئا مما تقدم {لَمِنَ الظَّالِمِينَ} وهذا تأييس منه، ﵊ لقومه، أن ينبذ فقراء المؤمنين، أو يمقتهم، وتقنيع لقومه، بالطرق المقنعة للمنصف.
{ إِنِّي إِذًا } “Şüphesiz ben o takdirde,” yani size daha önce geçen şeylerden birini söyleyecek olursam { لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “kesinlikle zalimlerden olurum.” Bu, onun aleyhisselâm yoksul müminleri dışlayacağı veya onlara buğzedeceği hususunda kavmini tamamen ümitsizliğe düşürmesi ve insaflı bir kimseyi ikna edecek yollarla kavmini ikna etmesidir.
فلما رأوه، لا ينكف عما كان عليه من دعوتهم، ولم يدركوا منه مطلوبهم {قَالُوا يَا نُوحُ قَدْ جَادَلْتَنَا فَأَكْثَرْتَ جِدَالَنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا} من العذاب {إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} فما أجهلهم وأضلهم، حيث قالوا هذه المقالة، لنبيهم الناصح.
Onun kendilerini davet etmekten vazgeçmediğini ve arzu ettikleri şeyi kendisinden elde edemediklerini görünce: { قَالُوا يَا نُوحُ قَدْ جَادَلْتَنَا فَأَكْثَرْتَ جِدَالَنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا } [azaptan] “Dediler ki: 'Ey Nûh! Bizimle mücadele ettin ve bizimle olan mücadeleyi pek uzattın. Eğer doğrulardan isen, bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir!'” { إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Eğer doğrulardan isen.” Kendilerine samimiyetle nasihat eden peygamberlerine bu sözü söyledikleri için ne kadar da cahil ve ne kadar da sapkındırlar!
فهلا قالوا إن كانوا صادقين: يا نوح قد نصحتنا، وأشفقت علينا، ودعوتنا إلى أمر، لم يتبين لنا، فنريد منك أن تبينه لنا لننقاد لك، وإلا فأنت مشكور في نصحك. لكان هذا الجواب المنصف، الذي قد دعي إلى أمر خفي عليه، ولكنهم في قولهم، كاذبون، وعلى نبيهم متجرئون. ولم يردوا ما قاله بأدنى شبهة، فضلا عن أن يردوه بحجة.
Eğer samimi olsalardı: "Ey Nûh! Bize nasihat ettin, bize şefkat gösterdin ve bizi açıkça anlamadığımız bir şeye davet ettin; sana tabi olabilmemiz için bunu bize açıklamanı istiyoruz, aksi takdirde nasihatinden dolayı sana teşekkür ederiz" deselerdi ya! Kendisine kapalı kalan bir şeye davet edilen kimsenin vereceği insaflı cevap bu olurdu. Fakat onlar sözlerinde yalancıdırlar ve peygamberlerine karşı haddi aşmaktadırlar. Üstelik onun söylediklerini en ufak bir şüphe ile dahi çürütememişlerdir; nerede kaldı ki kesin bir delille reddedebilsinler!
ولهذا عدلوا - من جهلهم وظلمهم - إلى الاستعجال بالعذاب، وتعجيز الله، ولهذا أجابهم نوح ﵇ بقوله: {إِنَّمَا يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شَاءَ} أي: إن اقتضت مشيئته وحكمته، أن ينزله بكم، فعل ذلك. {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ} لله، وأنا ليس بيدي من الأمر شيء.
İşte bu yüzden cehalet ve zulümlerinden dolayı azabın çabucak gelmesini istemeye ve Allah'ı aciz bırakmaya kalkışmaya yöneldiler. Nûh aleyhisselâm da onlara şöyle cevap verdi: { إِنَّمَا يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شَاءَ } “Onu size ancak dilerse Allah getirir.” Yani şayet O'nun dilemesi ve hikmeti onu üzerinize indirmeyi gerektirirse bunu yapar. { وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Ve siz [O'nu] aciz bırakacak değilsiniz.” [Allah'ı aciz bırakamazsınız], benim elimde ise hiçbir yetki yoktur.
{وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كَانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ} أي: إن إرادة الله غالبة، فإنه إذا أراد أن يغويكم، لردكم الحق، فلو حرصت غاية مجهودي، ونصحت لكم أتم النصح - وهو قد فعل ﵇ فليس ذلك بنافع لكم شيئا، {هُوَ رَبُّكُمْ} يفعل بكم ما يشاء، ويحكم فيكم بما يريد {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} فيجازيكم بأعمالكم.
{ وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كَانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ } “Eğer Allah sizi saptırmak (azgınlığınızda bırakmak) istiyorsa, ben size nasihat etmek istesem de nasihatim size fayda vermez.” Yani Allah'ın iradesi galiptir; zira O, hakkı reddettiğiniz için sizi saptırmak isterse, ben var gücümle gayret etsem ve size eksiksiz nasihatte bulunsam bile —ki o aleyhisselâm bunu yapmıştır— bunun size hiçbir faydası olmaz. { هُوَ رَبُّكُمْ } “O sizin Rabbinizdir,” sizin hakkınızda dilediğini yapar ve dilediği şekilde hükmeder. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve ancak O'na döndürüleceksiniz.” [O da] amellerinizin karşılığını size verecektir.
{أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ} هذا الضمير محتمل أن يعود إلى نوح، كما كان السياق في قصته مع قومه، وأن المعنى: أن قومه يقولون: افترى على الله كذبا، وكذب بالوحي الذي يزعم أنه من الله، وأن الله أمره أن يقول: {قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرَامِي وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ} أي: كل عليه وزره {وَلا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى} .
{ أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ } “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar?” Buradaki zamirin, Nûh ve kavmiyle olan kıssasının akışında olduğu gibi Nûh'a dönmesi muhtemeldir. Bu durumda anlam şöyledir: Kavmi "O Allah'a karşı yalan uydurdu ve Allah'tan olduğunu iddia ettiği vahiy konusunda yalan söyledi" demektedirler; Allah da ona şöyle demesini emretmiştir: { قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرَامِي وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ } “De ki: 'Eğer onu ben uydurmuşsam, günahı bana aittir; ben ise sizin işlediğiniz günahtan uzağım.'” Yani herkesin günahı kendisinedir; { وَلا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى } “Hiçbir günahkar bir başkasının günahını yüklenmez.”
ويحتمل أن يكون عائدا إلى النبي محمد ﷺ، وتكون هذه الآية معترضة، في أثناء قصة نوح وقومه، لأنها من الأمور التي لا يعلمها إلا الأنبياء، فلما شرع الله في قصها على رسوله، وكانت من جملة الآيات الدالة على صدقه ورسالته، ذكر تكذيب قومه له مع البيان التام فقال: {أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ} أي: هذا القرآن اختلقه محمد من تلقاء نفسه، أي: فهذا من أعجب الأقوال وأبطلها، فإنهم يعلمون أنه لم يقرأ ولم يكتب، ولم يرحل عنهم لدراسة على أهل الكتاب، فجاء بهذا الكتاب الذي تحداهم أن يأتوا بسورة من مثله.
Bu zamirin Peygamber Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem dönmesi de muhtemeldir. Bu durumda bu ayet, Nûh ve kavminin kıssası esnasında bir ara cümle (cümle-i mu'tariza) olur. Çünkü bu kıssalar ancak peygamberlerin bilebileceği hususlardandır. Allah bunu Elçisine anlatmaya başlayınca ve bu da onun doğruluğuna ve peygamberliğine delalet eden ayetlerden biri olunca, apaçık beyana rağmen kavminin onu yalanlamasını zikrederek şöyle buyurmuştur: { أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ } “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar?” Yani "Bu Kur'an'ı Muhammed kendiliğinden uydurdu" mu diyorlar? Bu, en şaşırtıcı ve en batıl sözlerdendir. Zira onlar onun okuyup yazmadığını, Ehl-i kitaptan ders almak için yanlarından ayrılıp bir yere gitmediğini biliyorlardı; buna rağmen o, benzeri bir sure getirmeleri hususunda kendilerine meydan okuduğu bu Kitap ile gelmiştir.
فإذا زعموا - مع هذا - أنه افتراه، علم أنهم معاندون، ولم يبق فائدة في حجاجهم، بل اللائق في هذه الحال، الإعراض عنهم، ولهذا قال: {قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرَامِي} أي: ذنبي وكذبي، {وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ} أي: فلم تستلجون في تكذيبي.
Bütün bunlara rağmen onun bunu uydurduğunu iddia ettiklerinde, onların inatçı kimseler oldukları anlaşılmış ve artık onlarla tartışmanın bir faydası kalmamıştır; bilakis bu durumda uygun olan onlardan yüz çevirmektir. İşte bundan dolayı şöyle buyurmuştur: { قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرَامِي } “De ki: 'Eğer onu ben uydurmuşsam, günahı bana aittir,'” yani günahı ve yalanı banadır; { وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ } “'ben ise sizin işlediğiniz günahtan uzağım.'” Yani "Öyleyse beni yalanlamakta niçin bu kadar ısrar ediyorsunuz?"
وقوله: {وَأُوحِيَ إِلَى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلا مَنْ قَدْ آمَنَ} أي: قد قسوا، {فَلا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} أي: فلا تحزن، ولا تبال بهم، وبأفعالهم، فإن الله قد مقتهم، وأحق عليهم عذابه الذي لا يرد.
Allah Teâlâ'nın: { وَأُوحِيَ إِلَى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلا مَنْ قَدْ آمَنَ } “Nûh'a vahyolundu ki: 'Kavminden, daha önce iman etmiş olanlardan başkası asla inanmayacaktır.'” kavli; yani onların kalpleri katılaşmıştır demektir. { فَلا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ } “Artık onların yaptıklarına üzülme!” Yani mahzun olma, onlara ve yaptıklarına aldırış etme; zira Allah onlara gazap etmiş ve geri çevrilmeyecek azabını onların üzerine hak kılmıştır.
{وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا} أي: بحفظنا، ومرأى منا، وعلى مرضاتنا، {وَلا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا} أي: لا تراجعني في إهلاكهم، {إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ} أي: قد حق عليهم القول، ونفذ فيهم القدر.
{ وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا } “Gözlerimizin önünde ve vahyimizle gemiyi yap!” Yani bizim korumamız, nezaretimiz ve rızamız doğrultusunda [yap]. { وَلا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Ve o zulmedenler hakkında bana hitapta bulunma (onlar için ricada bulunma)!” Yani onların helaki hususunda bana başvurma; { إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } “Şüphesiz onlar suda boğulacaklardır.” Yani onlar hakkında [azap] sözü hak olmuş ve kader onlar hakkında kesinleşmiştir.
فامتثل أمر ربه، وجعل يصنع الفلك {وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلأ مِنْ قَوْمِهِ} ورأوا ما يصنع {سَخِرُوا مِنْهُ قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا} الآن {فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ * فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ} نحن أم أنتم. وقد علموا ذلك، حين حل بهم العقاب.
Böylece Rabbinin emrine boyun eğdi ve gemiyi yapmaya başladı. { وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلأ مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminden ileri gelen bir topluluk her ne zaman yanından geçse” ve ne yaptığını görseler { سَخِرُوا مِنْهُ } “onunla alay ederlerdi.” [Nûh] { قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا } şimdi “Dedi ki: 'Eğer bizimle alay ediyorsanız,” { فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ * فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ } “şüphesiz sizin bizimle alay ettiğiniz gibi biz de sizinle alay edeceğiz. Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini ve üzerine sürekli bir azabın kimin ineceğini yakında bileceksiniz!'” [Yani] biz mi yoksa siz mi bileceksiniz? Nitekim azap başlarına indiğinde bunu bilip anlamışlardır.
{حَتَّى إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا} أي قدرنا بوقت نزول العذاب بهم {وَفَارَ التَّنُّورُ} أي: أنزل الله السماء بالماء بالمنهمر، وفجر الأرض كلها عيونا حتى التنانير التي هي محل النار في العادة، وأبعد ما يكون عن الماء، تفجرت فالتقى الماء على أمر، قد قدر.
{ حَتَّى إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا } “Nihayet emrimiz geldiği” yani üzerlerine azabın inme vaktine dair takdirimiz vaki olduğu { وَفَارَ التَّنُّورُ } “ve tandır kaynadığı zaman;” yani Allah gökten boşalan sular indirmiş ve bütün yeryüzünü pınarlar halinde fışkırtmıştır; öyle ki adet üzere ateşin yeri olan ve suya en uzak bulunan tandırlar dahi fışkırmış ve sular takdir edilmiş bir iş için birleşmiştir.
{قُلْنَا} لنوح: {احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ} أي: من كل صنف من أصناف المخلوقات، ذكر وأنثى، لتبقى مادة سائر الأجناس وأما بقية الأصناف الزائدة عن الزوجين، فلأن السفينة لا تطيق حملها {وَأَهْلَكَ إِلا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ} ممن كان كافرا، كابنه الذي غرق.
Nûh'a { قُلْنَا } “Dedik ki:” { احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } “Her cinsten [erkek ve dişi] ikişer çifti oraya bindir!” Yani diğer cinslerin nesli devam etsin diye yaratılmışların her türünden bir erkek ve bir dişi [bindir]. İkişer çiftin fazlası olan diğer fertlere gelince, geminin bunları taşımaya gücü yetmezdi. { وَأَهْلَكَ إِلا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ } “Ve aleyhine hüküm verilmiş olanlar müstesna aileni de [bindir]!” Yani boğulan oğlu gibi kafir olan kimseler hariç.
{وَمَنْ آمَنَ} {و} الحال أنه {مَا آمَنَ مَعَهُ إِلا قَلِيلٌ} .
{ وَمَنْ آمَنَ } “Ve iman edenleri de [bindir]!” { وَ } “Ve” hal şu ki { مَا آمَنَ مَعَهُ إِلا قَلِيلٌ } “onunla birlikte pek az kimseden başkası iman etmemişti.”
{وَقَالَ} نوح لمن أمره الله أن يحملهم: {ارْكَبُوا فِيهَا بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا} أي: تجري على اسم الله، وترسو على اسم الله، وتجري بتسخيره وأمره.
Nûh, Allah'ın kendilerini bindirmesini emrettiği kimselere { وَقَالَ } “dedi ki:” { ارْكَبُوا فِيهَا بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا } “Ona binin! Onun yüzmesi de durması da Allah'ın adıyladır.” Yani o Allah'ın adıyla yüzer, Allah'ın adıyla demir atar; O'nun boyun eğdirmesi ve emriyle akıp gider.
{إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} حيث غفر لنا ورحمنا، ونجانا من القوم الظالمين.
{ إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Zira bizi bağışlamış, bize merhamet etmiş ve bizi o zalimler topluluğundan kurtarmıştır.
ثم وصف جريانها كأنا نشاهدها فقال: {وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ} أي: بنوح، ومن ركب معه {فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ} والله حافظها وحافظ أهلها {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} لما ركب، ليركب معه {وَكَانَ} ابنه {فِي مَعْزِلٍ} عنهم، حين ركبوا، أي: مبتعدا وأراد منه، أن يقرب ليركب، فقال له: {يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ} فيصيبك ما يصيبهم.
Sonra sanki gözlerimizle görüyormuşuz gibi onun akıp gidişini tavsif ederek şöyle buyurdu: { وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ } “Gemi onları,” yani Nûh'u ve onunla birlikte binenleri { فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ } “dağlar gibi dalgalar arasında akıp götürüyordu.” Allah ise gemiyi de içindekileri de koruyordu. { وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ } “Nûh oğluna seslendi;” bindiğinde kendisiyle beraber binsin diye seslendi. Onlar bindikleri sırada oğlu { وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ } “ayrı bir yerde duruyordu,” yani onlardan uzaktaydı. [Nûh] binmesi için onun yaklaşmasını istedi ve ona şöyle dedi: { يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ } “Ey oğulcuğum! Bizimle beraber bin, kafirlerle beraber olma!” Aksi takdirde onların başına gelen senin de başına gelir.
فـ {قَالَ} ابنه، مكذبا لأبيه أنه لا ينجو إلا من ركب معه السفينة.
Oğlu, ancak kendisiyle birlikte gemiye binenlerin kurtulabileceğini söyleyen babasını yalanlayarak { قَالَ } “dedi ki:”
{سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ} أي: سأرتقي جبلا أمتنع به من الماء، فـ {قَالَ} نوح: {لا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلا مَنْ رَحِمَ} فلا يعصم أحدا، جبل ولا غيره، ولو تسبب بغاية ما يمكنه من الأسباب، لما نجا إن لم ينجه الله. {وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ} الابن {مِنَ الْمُغْرَقِينَ} .
{ سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ } “Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım.” Yani kendisiyle sudan korunacağım bir dağa tırmanacağım. Nûh { قَالَ } “dedi ki:” { لا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلا مَنْ رَحِمَ } “Bugün Allah'ın merhamet ettiği kimseden başkası için Allah'ın emrinden koruyucu hiçbir şey yoktur.” Dolayısıyla ne dağ ne de başka bir şey hiç kimseyi koruyamaz; bir kimse mümkün olan bütün sebeplere başvursa dahi, Allah onu kurtarmadıkça asla kurtulamaz. { وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ } [oğlu] { مِنَ الْمُغْرَقِينَ } “Ve ikisinin arasına dalga girdi de boğulanlardan oldu.”
فلما أغرقهم الله ونجى نوحا ومن معه {وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ} الذي خرج منك، والذي نزل إليك، أي: ابلعي الماء الذي على وجهك {وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي} فامتثلتا لأمر الله، فابتلعت الأرض ماءها، وأقلعت السماء، فنضب الماء من الأرض، {وَقُضِيَ الأمْرُ} بهلاك المكذبين ونجاة المؤمنين.
Allah onları boğup Nûh'u ve beraberindekileri kurtarınca: { وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ } “Ve denildi ki: 'Ey yeryüzü, suyunu yut!” Senden çıkan ve sana inen suyu, yani yüzündeki suyu yut! { وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي } “Ve ey gök, [suyunu] tut!'” İkisi de Allah'ın emrine boyun eğdiler; yeryüzü suyunu yuttu, gök suyunu tuttu ve yeryüzünden su çekildi. Yalanlayanların helak olması ve müminlerin kurtulmasıyla { وَقُضِيَ الأمْرُ } “iş bitirildi.”
{وَاسْتَوَتْ} السفينة {عَلَى الْجُودِيِّ} أي: أرست على ذلك الجبل المعروف في أرض الموصل.
[Gemi] { وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ } “Cûdî'ye oturdu.” Yani Musul topraklarındaki o bilinen dağın üzerine demirledi.
{وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} أي: أتبعوا بعد هلاكهم لعنة وبعدا، وسحقا لا يزال معهم.
{ وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Ve 'Zalimler topluluğu [rahmetten] uzak olsun!' denildi.” Yani helak olmalarının ardından peşlerine lanet, uzaklık ve sürekli kendileriyle birlikte olacak bir helak takıldı.
{وَنَادَى نُوحٌ رَبَّهُ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ} أي: وقد قلت لي: فـ {احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ} ولن تخلف ما وعدتني به.
{ وَنَادَى نُوحٌ رَبَّهُ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ } “Nûh Rabbine niyaz edip dedi ki: 'Rabbim! Şüphesiz oğlum benim ailemdendir ve Senin vaadin elbette haktır.'” Yani Sen bana: { احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ } “Her cinsten ikişer çifti ve aileni oraya bindir!” demiştin ve Sen bana vadettiğin şeyden asla dönmezsin.
لعله ﵊، حملته الشفقة، وأن الله وعده بنجاة أهله، ظن أن الوعد لعمومهم، من آمن، ومن لم يؤمن، فلذلك دعا ربه بذلك الدعاء، ومع هذا، ففوض الأمر لحكمة الله البالغة.
Muhtemelen o aleyhisselâm şefkatinin sevkiyle ve Allah'ın da ailesini kurtaracağını vadetmesi sebebiyle bu vaadin iman eden etmeyen bütün aile fertlerini kapsadığını zannetmiş ve bu yüzden Rabbine böyle dua etmiştir; bununla beraber meseleyi Allah'ın kusursuz hikmetine havale etmiştir.
فـ {قَالَ} الله له: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} الذين وعدتك بإنجائهم {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} أي: هذا الدعاء الذي دعوت (١) به، لنجاة كافر، لا يؤمن بالله ولا رسوله.
Allah ona { قَالَ } “buyurdu ki:” { إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } “O senin ailenden değildir.” Yani sana kurtarılacaklarını vadettiğim ailenden değildir. { إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ } “Şüphesiz o, salih olmayan bir ameldir.” Yani Allah'a ve elçisine inanmayan bir kafirin kurtulması için yaptığın bu dua salih bir amel değildir.
{فَلا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} أي: ما لا تعلم عاقبته، ومآله، وهل يكون خيرا، أو غير خير.
{ فَلا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Öyleyse hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme!” Yani sonucunu ve akıbetini, hayır mı yoksa hayır dışı bir şey mi olacağını bilmediğin şeyi benden isteme.
{إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} أي: أني أعظك وعظا تكون به من الكاملين، وتنجو به من صفات الجاهلين.
{ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ } “Cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum.” Yani kamil kimselerden olasın ve cahillerin vasıflarından kurtulasın diye sana böyle bir öğüt veriyorum.
فحينئذ ندم نوح، ﵇، ندامة شديدة، على ما صدر منه، و {قَالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ} .
O vakit Nûh aleyhisselâm kendisinden sadır olan bu sözden ötürü derin bir pişmanlık duydu ve { قَالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ } “dedi ki: 'Rabbim! Hakkında bilgim olmayan şeyi Senden istemekten Sana sığınırım. Eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet etmezsen hüsrana uğrayanlardan olurum.'”
فبالمغفرة والرحمة ينجو العبد من أن يكون من الخاسرين، ودل هذا على أن نوحا، ﵇، لم يكن عنده علم، بأن سؤاله لربه، في نجاة ابنه محرم، داخل في قوله {وَلا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ} بل تعارض عنده الأمران، وظن دخوله في قوله: {وَأَهْلَكَ} .
Kul ancak bağışlanma ve merhamet sayesinde hüsrana uğrayanlardan olmaktan kurtulur. Bu ayet gösterir ki Nûh aleyhisselâm oğlunun kurtulmasını Rabbinden istemesinin haram olduğunu ve { وَلا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } “O zulmedenler hakkında bana hitapta bulunma; şüphesiz onlar boğulacaklardır!” buyruğunun kapsamına girdiğini bilmiyordu; bilakis bu iki durum kendisinde tearuz etmiş (çelişmiş) ve onun { وَأَهْلَكَ } “aileni de [bindir]” kavline dahil olduğunu zannetmişti.
وبعد ذلك تبين له أنه داخل في المنهي عن الدعاء لهم، والمراجعة فيهم.
Bundan sonra ise onun, haklarında dua edilmesi ve affı için müracaatta bulunulması yasaklanan kimselere dahil olduğu kendisine açıklanmıştır.
{قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ} من الآدميين وغيرهم من الأزواج التي حملها معه، فبارك الله في الجميع، حتى ملأوا أقطار الأرض ونواحيها.
{ قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ } “Denildi ki: 'Ey Nûh! Katımızdan bir selametle ve sana ve seninle birlikte olanlardan türeyecek ümmetlere bereketlerle [gemiden] in!'” Yani insanlardan ve kendisiyle birlikte bindirdiği diğer çiftlerden türeyecek ümmetlere bereketlerle in. Nitekim Allah hepsini bereketlendirmiş, öyle ki yeryüzünün her bir bucağını ve tarafını doldurmuşlardır.
{وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ} في الدنيا {ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ} أي: هذا الإنجاء، ليس بمانع لنا من أن من كفر بعد ذلك، أحللنا به العقاب، وإن متعوا قليلا فسيؤخذون بعد ذلك.
{ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ } “[Onlardan öyle] ümmetler de vardır ki onları [dünyada] faydalandıracağız,” { ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ } “sonra katımızdan onlara can yakıcı bir azap dokunacaktır.” Yani bu kurtuluş, bundan sonra inkar eden kimselere azap indirmemize engel değildir; dünyada biraz faydalandırılsalar bile sonrasında yakalanıp cezalandırılacaklardır.
قال الله لنبيه محمد ﷺ بعد ما قص عليه هذه القصة المبسوطة، التي لا يعلمها إلا من منَّ عليه برسالته.
Allah, peygamberlik lütfettiği kimseden başkasının bilemeyeceği bu tafsilatlı kıssayı Elçisi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem anlattıktan sonra şöyle buyurdu:
{تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا} فيقولوا: إنه كان يعلمها.
{ تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا } “İşte bunlar gayb haberlerindendir; onları sana vahyediyoruz. Bundan önce onları ne sen biliyordun ne de kavmin.” Ta ki onlar "O bunu zaten biliyordu" diyemesinler.
فاحمد الله، واشكره، واصبر على ما أنت عليه، من الدين القويم، والصراط المستقيم، والدعوة إلى الله {إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ} الذين يتقون الشرك وسائر المعاصي، فستكون لك العاقبة على قومك، كما كانت لنوح على قومه.
O hâlde Allah'a hamdet, O'na şükret ve üzerinde bulunduğun dosdoğru din, sırât-ı müstakîm (dosdoğru yol) ve Allah'a davet hususunda sabret. { إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ } “Şüphesiz [güzel] akıbet, takva sahiplerinindir.” [Onlar] şirkten ve diğer bütün günahlardan sakınanlardır. Nûh için kendi kavmine karşı [nasıl tecelli etti] ise, senin için de kavmine karşı [güzel] akıbet öyle senin olacaktır.
{٥٠ - ٦٠} {وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا} .
{ ٥٠ - ٦٠ } { وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]...”
إلى آخر القصة (١) أي: {وَ} أرسلنا {إِلَى عَادٍ} وهم القبيلة المعروفة في الأحقاف، من أرض اليمن، {أَخَاهُمْ} في النسب {هُودًا} ليتمكنوا من الأخذ عنه والعلم بصدقه.
Kıssanın sonuna kadar. Yani: [Ve] { وَ } Yemen topraklarındaki Ahkâf bölgesinde bulunan o bilinen kabile olan { إِلَى عَادٍ } “Âd kavmine de” kendisinden ilim alabilmeleri ve doğruluğunu bilmeleri için nesepçe { أَخَاهُمْ } “kardeşleri” olan { هُودًا } “Hûd'u” elçi olarak gönderdik.
فـ {قَالَ} لهم {يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلا مُفْتَرُونَ} أي: أمرهم بعبادة الله وحده، ونهاهم عما هم عليه، من عبادة غير الله، وأخبرهم أنهم قد افتروا على الله الكذب في عبادتهم لغيره، وتجويزهم لذلك، ووضح لهم وجوب عبادة الله، وفساد عبادة ما سواه.
Onlara { قَالَ } “dedi ki:” { يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلا مُفْتَرُونَ } “Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Siz ancak iftira eden kimselersiniz.” Yani onlara yalnızca Allah'a kulluk etmelerini emretti, Allah'tan başkasına tapma durumlarından onları nehyetti; başkasına tapmakla ve bunu caiz görmekle Allah'a iftira ettiklerini onlara bildirdi, Allah'a kulluğun vacip olduğunu ve O'ndan başkasına tapmanın ise batıllığını açıkladı.
ثم ذكر عدم المانع لهم من الانقياد فقال {يَا قَوْمِ لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا} أي: غرامة من أموالكم، على ما دعوتكم إليه، فتقولوا: هذا يريد أن يأخذ أموالنا، وإنما أدعوكم وأعلمكم مجانا.
Sonra boyun eğmelerine engel olacak hiçbir durumun bulunmadığını zikrederek şöyle dedi: { يَا قَوْمِ لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا } “Ey kavmim! Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum.” Yani sizi kendisine davet ettiğim şey için mallarınızdan bir karşılık talep etmiyorum ki "Bu adam mallarımızı almak istiyor" diyesiniz; ben sizi sadece karşılıksız olarak davet ediyor ve öğretiyorum.
{إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلا تَعْقِلُونَ} ما أدعوكم إليه، وأنه موجب لقبوله، منتف المانع عن رده.
{ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Benim mükafatım ancak beni yaratana aittir. Hala akıl erdirmiyor musunuz?” Sizi neye davet ettiğimi, bunun kabul edilmeyi gerektirdiğini ve reddedilmesini gerektirecek hiçbir engelin bulunmadığını akletmiyor musunuz?
{وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ} عما مضى منكم {ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ} فيما تستقبلونه، بالتوبة النصوح، والإنابة إلى الله تعالى.
{ وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ } “Ey kavmim! Rabbinizden bağışlanma dileyin,” geçmişte yaptıklarınızdan ötürü, { ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ } “sonra O'na tevbe edin!” Geleceğiniz konusunda nasuh bir tevbe ile tevbe edip Yüce Allah'a yönelin.
فإنكم إذا فعلتم ذلك {يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا} بكثرة الأمطار التي تخصب بها الأرض، ويكثر خيرها.
Şayet siz böyle yaparsanız, { يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا } “üzerinize göğü bol bol yağmur yağdırıcı olarak gönderir.” Yani yeryüzünün bereketleneceği ve hayrının çoğalacağı bol yağmurlar indirir.
{وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ} فإنهم كانوا من أقوى الناس، ولهذا قالوا: {من أشد منا قوة} ؟ ، فوعدهم أنهم إن آمنوا، زادهم قوة إلى قوتهم.
{ وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ } “Ve gücünüze güç katar.” Zira onlar insanların en güçlülerindendi; nitekim: { مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً } “Bizden daha güçlü kim var?” demişlerdi. İşte o da iman ettikleri takdirde güçlerine güç katılacağını onlara vadetmiştir.
{وَلا تَتَوَلَّوْا} عنه، أي: عن ربكم {مُجْرِمِينَ} أي: مستكبرين عن عبادته، متجرئين على محارمه.
{ وَلا تَتَوَلَّوْا } O'ndan, yani Rabbinizden “yüz çevirmeyin,” { مُجْرِمِينَ } “günahkarlar olarak!” Yani O'na kulluktan büyüklenerek ve haramlarına cüret göstererek [yüz çevirmeyin].
فـ {قَالُوا} رادين لقوله: {يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ} إن كان قصدهم بالبينة البينة التي يقترحونها، فهذه غير لازمة للحق، بل اللازم أن يأتي النبي بآية تدل على صحة ما جاء به، وإن كان قصدهم أنه لم يأتهم ببينة، تشهد لما قاله بالصحة، فقد كذبوا في ذلك، فإنه ما جاء نبي لقومه، إلا وبعث الله على يديه، من الآيات ما يؤمن على مثله البشر.
Onun sözünü reddederek { قَالُوا } “dediler ki:” { يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ } “Ey Hûd! Sen bize apaçık bir delil (beyyine) getirmedin.” Şayet onların delilden kastı kendi kafalarına göre teklif ettikleri mucizeler ise, bu hak için gerekli değildir; gerekli olan peygamberin getirdiği şeyin doğruluğuna delalet eden bir ayet getirmesidir. Yok eğer onun getirdiği sözün doğruluğuna şahitlik edecek hiçbir delil getirmediğini kastediyorlarsa, bu hususta kesinlikle yalan söylemişlerdir. Zira hiçbir peygamber kavmine gelmemiştir ki Allah onun vasıtasıyla insanların inanacağı derecede apaçık mucizeler göndermiş olmasın.
ولو لم يكن له آية، إلا دعوته إياهم لإخلاص الدين لله، وحده لا شريك له، والأمر بكل عمل صالح، وخلق جميل، والنهي عن كل خلق ذميم من الشرك بالله، والفواحش، والظلم، وأنواع المنكرات، مع ما هو مشتمل عليه هود، ﵇، من الصفات، التي لا تكون إلا لخيار الخلق وأصدقهم، لكفى بها آيات وأدلة، على صدقه.
Onun, dini yalnızca ortağı olmayan tek Allah'a has kılmaya (ihlasa) davet etmesi, her salih ameli ve güzel ahlakı emretmesi, Allah'a şirk koşmak, hayasızlıklar, zulüm ve her türlü münker gibi her kötü ahlaktan nehyetmesi ve ayrıca Hûd'un aleyhisselâm ancak yaratılmışların en hayırlılarında ve en doğru olanlarında bulunabilecek sıfatlara sahip olması dışında başka hiçbir ayeti (mucizesi) olmasaydı bile, bunlar onun doğruluğuna ayetler ve deliller olarak yeterdi.
بل أهل العقول، وأولو الألباب، يرون أن هذه الآية، أكبر من مجرد الخوارق، التي يراها بعض الناس، هي المعجزات فقط. ومن آياته، وبيناته الدالة على صدقه، أنه شخص واحد، ليس له أنصار ولا أعوان، وهو يصرخ في قومه، ويناديهم، ويعجزهم، ويقول لهم: {إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ}
Hatta akıl ve basiret sahipleri (ülü'l-elbâb), bu ayetin, bazı insanların sadece mucize olarak gördüğü olağanüstü hadiselerden (havârık) daha büyük olduğunu görürler. Onun doğruluğuna delalet eden açık delillerinden ve mucizelerinden biri de şudur: O tek bir kişidir; ne yardımcıları ne de destekçileri vardır; buna rağmen kavminin karşısında haykırmakta, onlara seslenmekte, onları aciz bırakmakta ve kendilerine şöyle demektedir: { إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ } “Şüphesiz ben, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim.”
{إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ} وهم الأعداء الذين لهم السطوة والغلبة، ويريدون إطفاء ما معه من النور، بأي طريق كان، وهو غير مكترث منهم، ولا مبال بهم، وهم عاجزون لا يقدرون أن ينالوه بشيء من السوء، إن في ذلك لآيات لقوم يعقلون.
{ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ } “'Şüphesiz ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben sizin O'ndan başka ortak koştuklarınızdan uzağım. Haydi hepiniz toplanıp bana tuzak kurun, sonra bana hiç mühlet de vermeyin!'” Onlar ise güç ve hakimiyete sahip olan, beraberindeki nuru her ne yolla olursa olsun söndürmek isteyen düşmanlardır. O ise onlara hiç aldırmamakta ve onları umursamamaktadır; onlar da aciz kalmakta ve ona en ufak bir kötülük ulaştırmaya güç yetirememektedirler. Şüphesiz bunda akleden bir topluluk için kesin ayetler vardır.
وقولهم: {وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ} أي: لا نترك عبادة آلهتنا لمجرد قولك، الذي ما أقمت عليه بينة بزعمهم، {وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} وهذا تأييس منهم لنبيهم، هود ﵇، في إيمانهم، وأنهم لا يزالون في كفرهم يعمهون.
Onların: { وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ } “Biz senin sözünle ilahlarımızı terk edecek değiliz” sözleri; yani kendi iddialarınca aleyhine hiçbir delil ortaya koymadığın sırf bir sözünle ilahlarımıza kulluk etmeyi bırakacak değiliz, { وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ } “ve biz sana inanacak da değiliz” [demektir]. Bu, onların peygamberleri Hûd aleyhisselâm'ı kendi imanlarından yana tamamen ümitsiz kılmaları ve inkârları içinde körü körüne bocalayıp durmaya devam edeceklerini [açıklamalarıdır].
{إِنْ نَقُولُ} فيك {إِلا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ} أي: أصابتك بخبال وجنون، فصرت تهذي بما لا يعقل. فسبحان من طبع على قلوب الظالمين، كيف جعلوا أصدق الخلق الذي جاء بأحق الحق، بهذه المرتبة، التي يستحي العاقل من حكايتها عنهم لولا أن الله حكاها عنهم.
Senin hakkında { إِنْ نَقُولُ } “Biz ancak şunu söyleriz:” { إِلا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ } “İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış!” Yani onlar seni akıl tutulmasına ve deliliğe uğratmış, bu yüzden akıl almaz hezeyanlar savurur olmuşsun. Zalimlerin kalplerini mühürleyen Allah her türlü eksiklikten münezzehtir! Hakkın en gerçeğiyle gelen yaratılmışların en doğru insanını nasıl da bu dereceye koydular ki, şayet Allah onların bu sözlerini bize aktarmış olmasaydı, akıl sahibi bir kimse bunu onlardan nakletmekten haya ederdi.
ولهذا بين هود، ﵊، أنه واثق غاية الوثوق، أنه لا يصيبه منهم، ولا من آلهتهم أذى، فقال: {إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا} أي اطلبوا لي الضرر كلكم بكل طريق تتمكنون بها مني {ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ} أي لا تمهلوني
Bundan dolayı Hûd aleyhisselâm kendilerine ne onlardan ne de ilahlarından hiçbir zararın dokunmayacağından son derece emin olduğunu açıklayarak şöyle dedi: { إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا } “'Şüphesiz ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben sizin O'ndan başka ortak koştuklarınızdan uzağım. Haydi hepiniz toplanıp bana tuzak kurun,'” yani bana güç yetirebileceğiniz her türlü yolla zarar vermeye çalışın, { ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ } “'sonra bana hiç mühlet de vermeyin!'” Yani bana hiç mühlet tanımayın.
{إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ} أي اعتمدت في أمري كله على الله {رَبِّي وَرَبِّكُمْ} أي هو خالق الجميع ومدبرنا وإياكم وهو الذي ربانا
{ إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ } “Şüphesiz ben Allah'a tevekkül ettim,” yani bütün işlerimde Allah'a dayandım; { رَبِّي وَرَبِّكُمْ } “benim de Rabbim sizin de Rabbinizdir.” Yani O herkesin yaratıcısı, bizim ve sizin idarecinizdir ve bizi terbiye edip yetiştirendir.
{مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا} فلا تتحرك ولا تسكن إلا بإذنه فلو اجتمعتم جميعا على الإيقاع بي والله لم يسلطكم علي لم تقدروا على ذلك فإن سلطكم فلحكمة أرادها
{ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا } “Yürüyen hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın.” Dolayısıyla hiçbir varlık O'nun izni olmadan ne hareket edebilir ne de durabilir. Şayet bana zarar vermek için hepiniz bir araya gelseniz ve Allah da sizi benim üzerime musallat kılmamış olsa buna asla güç yetiremezsiniz. Şayet sizi musallat kılarsa da bu dilediği bir hikmetten ötürüdür.
فـ {إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} أي على عدل وقسط وحكمة وحمد في قضائه وقدره في شرعه وأمره وفي جزائه وثوابه وعقابه لا تخرج أفعاله عن الصراط المستقيم التي يحمد ويثنى عليه بها
Şüphesiz { إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir.” Yani kazasında ve kaderinde, şeriatında ve emrinde, cezasında, mükafatında ve ukubetinde adalet, hakkaniyet, hikmet ve övgü üzeredir. O'nun fiilleri, kendisiyle övüldüğü ve senâ edildiği dosdoğru yoldan asla dışarı çıkmaz.
{فَإِنْ تَوَلَّوْا} عما دعوتكم إليه {فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ} فلم يبق عليَّ تبعة من شأنكم
Sizi davet ettiğim şeyden { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “eğer yüz çevirirseniz,” { فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ } “muhakkak ki ben kendisiyle size gönderildiğim şeyi size tebliğ ettim.” Artık sizin durumunuzdan dolayı üzerimde hiçbir sorumluluk kalmamıştır.
{وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْمًا غَيْرَكُمْ} يقومون بعبادته ولا يشركون به شيئا {وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئًا} فإن ضرركم إنما يعود عليكم فالله لا تضره معصية العاصين ولا تنفعه طاعة المطيعين {من عمل صالحا فلنفسه ومن أساء فعليها} {إِنَّ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ}
{ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْمًا غَيْرَكُمْ } “Rabbim yerinize sizden başka bir kavim getirir;” onlar O'na kulluk eder ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmazlar. { وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئًا } “Siz O'na hiçbir şekilde zarar veremezsiniz.” Zira zararınız ancak kendinize döner. İsyan edenlerin isyanı Allah'a zarar vermez, itaat edenlerin itaati de O'na fayda sağlamaz. { مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا } “Kim salih amel işlerse kendi lehinedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir.” { إِنَّ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ } “Şüphesiz Rabbim her şeyi hakkıyla koruyup gözetendir.”
{وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا} أي عذابنا بإرسال الريح العقيم التي {مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ}
{ وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا } “Emrimiz geldiği zaman,” yani { مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ } “üzerinden geçtiği her şeyi kül gibi savuran” o kasıp kavuran kasırgayı (rîh-i akîm) göndermek suretiyle azabımız geldiğinde;
{نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْنَاهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ} أي عظيم شديد أحله الله بعاد فأصبحوا لا يرى إلا مساكنهم
{ نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْنَاهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ } “Tarafımızdan bir rahmetle Hûd'u ve onunla birlikte iman edenleri kurtardık; onları ağır ve şiddetli bir azaptan kurtardık.” Yani Allah'ın Âd kavminin başına indirdiği pek büyük ve şiddetli bir azaptan kurtardık; öyle ki geride yurtlarından başka bir şey görünmez oldu.
{وَتِلْكَ عَادٌ} الذين أوقع الله بهم ما أوقع بظلم منهم لأنهم {جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ} ولهذا قالوا لهود {ما جئتنا ببينة} فتبين بهذا أنهم متيقنون لدعوته وإنما عاندوا وجحدوا {وَعَصَوْا رُسُلَهُ} لأن من عصى رسولا فقد عصى جميع المرسلين لأن دعوتهم واحدة
{ وَتِلْكَ عَادٌ } “İşte bu Âd kavmidir.” Allah kendi zulümleri sebebiyle başlarına bu felaketi getirmiştir; çünkü onlar { جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin ayetlerini inkar ettiler.” Bundan dolayı Hûd'a: { مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ } “Sen bize apaçık bir delil getirmedin” demişlerdi. Buradan anlaşılmaktadır ki onlar onun davetinin doğruluğunu kesin olarak bildikleri halde sırf inat edip inkar etmişler ve { وَعَصَوْا رُسُلَهُ } “O'nun peygamberlerine isyan ettiler.” Zira bir peygambere isyan eden kimse bütün peygamberlere isyan etmiş olur, çünkü hepsinin daveti birdir.
{وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ} أي متسلط على عباد الله بالجبروت {عنيد} أي معاند لآيات الله فعصوا كل ناصح ومشفق عليهم واتبعوا كل غاش لهم يريد إهلاكهم لا جرم أهلكهم الله
{ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ } “Ve her zorba, zorba ve baskıcı kimsenin emrine uydular,” yani Allah'ın kullarına zorbalıkla tahakküm kuranların, { عَنِيدٍ } “inatçının [emrine uydular].” Yani Allah'ın ayetlerine karşı inat eden kimselerin emrine uydular. Böylece kendilerine samimiyetle öğüt veren ve acıyan herkese isyan ettiler, kendilerini aldatan ve helaklerini isteyen herkesin peşinden gittiler; şüphesiz Allah da onları helak etti.
{وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً} فكل وقت وجيل إلا ولأنبائهم القبيحة وأخبارهم الشنيعة ذكر يذكرون به وذم يلحقهم {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ} لهم أيضا لعنة {أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ} أي جحدوا من خلقهم ورزقهم ورباهم {أَلا بُعْدًا لِعَادٍ قَوْمِ هُودٍ} أي أبعدهم الله عن كل خير وقربهم من كل شر
{ وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً } “Ve bu dünyada arkalarından bir lanet takıldı.” Dolayısıyla her devirde ve her nesilde onların çirkin haberleri ve kötü halleri anılagelmiş ve yergi onlara yapışıp kalmıştır; { وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ } “kıyamet gününde de [onlara lanet vardır].” { أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ } “Haberiniz olsun, Âd kavmi Rablerini inkar etti!” Yani kendilerini yaratanı, rızıklandıranı ve terbiye edeni inkar ettiler. { أَلا بُعْدًا لِعَادٍ قَوْمِ هُودٍ } “Haberiniz olsun, Hûd'un kavmi Âd [rahmetten] uzak oldu!” Yani Allah onları her türlü hayırdan uzaklaştırmış ve her türlü şerre yaklaştırmıştır.
{٦١ - ٦٨} {وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا} .
{ ٦١ - ٦٨ } { وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا } “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]...”
إلى آخر قصتهم (١) ، أي: {و} أرسلنا {إِلَى ثَمُودَ} وهم: عاد الثانية، المعروفون، الذين يسكنون الحجر، ووادي القرى، {أَخَاهُمْ} في النسب {صَالِحًا} عبد الله ورسوله ﷺ، يدعوهم إلى عبادة الله وحده، فـ {قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ} أي: وحدوه، وأخلصوا له الدين {مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} لا من أهل السماء، ولا من أهل الأرض.
Kıssalarının sonuna kadar. Yani: [Ve] { وَ } Hicr ve Vâdi'l-Kurâ'da ikamet eden o bilinen ikinci Âd kavmi olan { إِلَى ثَمُودَ } “Semûd kavmine de” nesepçe { أَخَاهُمْ } “kardeşleri” olan, Allah'ın kulu ve elçisi Sâlih'i sallallâhu aleyhi ve sellem gönderdik; onları yalnızca Allah'a kulluk etmeye davet ediyordu. O { قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ } “dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin;'” yani O'nu birleyin ve dini O'na has kılın; { مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ } “sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur.” Ne gök ehlinden ne de yer ehlinden başka ilahınız yoktur.
{هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الأرْضِ} أي: خلقكم فيها {وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا} أي: استخلفكم فيها، وأنعم عليكم بالنعم الظاهرة والباطنة، ومكنكم في الأرض، تبنون، وتغرسون، وتزرعون، وتحرثون ما شئتم، وتنتفعون بمنافعها، وتستغلون مصالحها، فكما أنه لا شريك له في جميع ذلك، فلا تشركوا به في عبادته.
{ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الأرْضِ } “O sizi topraktan yarattı” yani onda var etti { وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا } “ve sizi orada imar edip yerleştirdi.” Yani sizi orada halife kıldı; size zahiri ve batıni nimetler bahşetti; yeryüzünde binalar yapmanız, fidanlar dikmeniz, ekin ekip dilediğiniz gibi ziraat yapmanız, onun menfaatlerinden yararlanmanız ve maslahatlarını kullanmanız için size imkan tanıdı. Bütün bunlarda O'nun hiçbir ortağı olmadığı gibi O'na kullukta da hiçbir şeyi ortak koşmayın.
{فَاسْتَغْفِرُوهُ} مما صدر منكم، من الكفر، والشرك، والمعاصي، وأقلعوا عنها، {ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ} أي: ارجعوا إليه بالتوبة النصوح، والإنابة، {إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ} أي: قريب ممن دعاه دعاء مسألة، أو دعاء عبادة، يجيبه بإعطائه سؤله، وقبول عبادته، وإثابته عليها، أجل الثواب، واعلم أن قربه تعالى نوعان: عام، وخاص، فالقرب العام: قربه بعلمه، من جميع الخلق، وهو المذكور في قوله تعالى: {وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ} والقرب الخاص: قربه من عابديه، وسائليه، ومحبيه، وهو المذكور في قوله تعالى {وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ} .
Sizden sadır olan küfür, şirk ve günahlardan ötürü { فَاسْتَغْفِرُوهُ } “O'ndan bağışlanma dileyin” ve bunlardan vazgeçin; { ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ } “sonra O'na tevbe edin!” Yani nasuh bir tevbe ve inâbe (yöneliş) ile O'na dönün. { إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ } “Şüphesiz Rabbim yakındır, dualara icabet edendir.” Yani ister talep duası ister ibadet duası olsun Kendisine dua eden kimseye yakındır; istediğini vererek, ibadetini kabul buyurarak ve buna en büyük mükafatı vererek ona icabet eder. Bil ki Yüce Allah'ın yakınlığı iki türlüdür: Genel ve özel. Genel yakınlık: İlmiyle bütün yaratılmışlara olan yakınlığıdır; Nitekim Yüce Allah'ın: { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } “Biz ona şah damarından daha yakınız” kavlinde zikredilen budur. Özel yakınlık ise: Kendisine ibadet edenlere, Kendisinden talepte bulunanlara ve Kendisini sevenlere olan yakınlığıdır; Nitekim Yüce Allah'ın: { وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ } “Secde et ve yaklaş!” kavlinde zikredilen budur.
وفي هذه الآية، وفي قوله تعالى: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ} وهذا النوع، قرب يقتضي إلطافه تعالى، وإجابته لدعواتهم، وتحقيقه لمراداتهم، ولهذا يقرن، باسمه "القريب" اسمه "المجيب"
Bu ayette ve Yüce Allah'ın: { وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ } “Kullarım sana beni sorduklarında [söyle]: Şüphesiz ben yakınım; dua edenin duasına icabet ederim” buyruğunda da bu kastedilmiştir. Bu tür yakınlık, Yüce Allah'ın lütuflarını, onların dualarına icabet etmesini ve muratlarını gerçekleştirmesini gerektiren bir yakınlıktır; bundan dolayı "el-Karîb" ismi ile "el-Mucîb" ismi birlikte zikredilmektedir.
فلما أمرهم نبيهم صالح ﵇، ورغبهم في الإخلاص لله وحده، ردوا عليه دعوته، وقابلوه أشنع المقابلة.
Peygamberleri Sâlih aleyhisselâm kendilerine bunu emredip onları yalnızca Allah için ihlasa teşvik edince, onun davetini geri çevirdiler ve onu en çirkin şekilde karşıladılar.
{قَالُوا يَا صَالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا} أي: قد كنا نرجوك ونؤمل فيك العقل والنفع، وهذا شهادة منهم، لنبيهم صالح، أنه ما زال معروفا بمكارم الأخلاق ومحاسن الشيم، وأنه من خيار قومه.
{ قَالُوا يَا صَالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا } “Dediler ki: 'Ey Sâlih! Bundan önce sen aramızda ümit beslenen bir kimseydin.'” Yani biz senden akıl ve fayda umuyor, ümit besliyorduk. Bu, peygamberleri Sâlih'in daima üstün ahlak ve güzel hasletlerle tanındığına ve kavminin en hayırlılarından olduğuna dair onların bir şahitliğidir.
ولكنه، لما جاءهم بهذا الأمر، الذي لا يوافق أهواءهم الفاسدة، قالوا هذه المقالة، التي مضمونها، أنك [قد] كنت كاملا والآن أخلفت ظننا فيك، وصرت بحالة لا يرجى منك خير.
Fakat o kendilerine bozuk hevalarına uymayan bu emri getirince, özü itibariyle "Sen önceden kamil bir kimseydin; şimdi ise hakkındaki zannımızı boşa çıkardın ve kendisinden hiçbir hayır umulmayan bir hale geldin" anlamına gelen bu sözü söylediler.
وذنبه، ما قالوه عنه، وهو قولهم: {أَتَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا} وبزعمهم أن هذا من أعظم القدح في صالح، كيف قدح في عقولهم، وعقول آبائهم الضالين، وكيف ينهاهم عن عبادة، من لا ينفع ولا يضر، ولا يغني شيئا من الأحجار، والأشجار ونحوها.
Onun sözde suçu, kendisi hakkında söyledikleri şu sözdür: { أَتَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا } “Babalarımızın taptığı şeylere tapmaktan bizi nehy mi ediyorsun?” Kendi zanlarınca bu, Sâlih'e yönelik en büyük ayıplamaydı: Nasıl olur da onların ve sapkın atalarının akıllarını kusurlu bulur ve nasıl olur da kendilerine fayda ve zarar vermeyen, hiçbir şeye yaramayan taşlara, ağaçlara ve benzerlerine tapmaktan onları nehyeder?
وأمرهم بإخلاص الدين لله ربهم، الذي لم تزل نعمه عليهم تترى، وإحسانه عليهم دائما ينزل، الذي ما بهم من نعمة، إلا منه، ولا يدفع عنهم السيئات إلا هو.
Halbuki o, üzerlerindeki nimetleri kesintisiz devam eden, ihsanı daima üzerlerine inen, kendilerinde bulunan her nimetin yalnızca Kendisinden olduğu ve kötülükleri de ancak Kendisinin savdığı Rableri olan Allah için dini halis kılmalarını emretmişti.
{وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ} أي: ما زلنا شاكين فيما دعوتنا إليه، شكا مؤثرا في قلوبنا الريب، وبزعمهم أنهم لو علموا صحة ما دعاهم إليه، لاتبعوه، وهم كذبة في ذلك، ولهذا بين كذبهم في قوله:
{ وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ } “Ve doğrusu biz, bizi kendisine çağırdığın şeyden derin bir şüphe (murîb) içindeyiz.” Yani: Bizi davet ettiğin şey hakkında, kalplerimizde kuşku uyandıran bir şüphe içinde bulunmaya devam etmekteyiz. Kendi zanlarınca, şayet kendilerini davet ettiği şeyin hakikatini bilselerdi ona uyarlardı; oysa onlar bu iddialarında yalancıdırlar. Bu sebeple [Allah Teâlâ] şu buyruğunda onların yalanını ortaya koymuştur:
{قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي} أي: برهان ويقين مني {وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً} أي: منَّ علي برسالته ووحيه، أي: أفأتابعكم على ما أنتم عليه، وما تدعونني إليه؟.
{ قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } “[Sâlih] dedi ki: 'Ey kavmim! Ne dersiniz, ya ben Rabbimden apaçık bir delil (beyyine) üzerinde isem” yani benden bir bürhan ve kesin bir yakin üzerinde isem { وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً } “ve O, katından bana bir rahmet vermişse?” Yani peygamberliği ve vahyi ile bana lütufta bulunmuşsa; bu durumda üzerinde bulunduğunuz ve beni davet ettiğiniz şeyde size mi uyayım?
{فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ} أي: غير خسار وتباب، وضرر.
{ فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ } “Eğer O'na isyan edersem, Allah'a karşı bana kim yardım edebilir? Demek ki siz bana ziyandan (tahsîr) başka bir şey katmıyorsunuz.'” Yani hüsran, helak ve zarardan başka bir şey katmıyorsunuz.
{وَيَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً} لها شرب من البئر يوما، ثم يشربون كلهم من ضرعها، ولهم شرب يوم معلوم.
{ وَيَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً } “Ve ey kavmim! İşte size bir mucize olarak Allah'ın dişi devesi!” Bir gün kuyudan su içme hakkı devenindir; sonra hepsi onun memesinden süt içerler; bilinen bir günün su içme hakkı da onlarındır.
{فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ} أي: ليس عليكم من مؤنتها وعلفها شيء، {وَلا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ} أي: بعقر {فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ * فَعَقَرُوهَا فَقَالَ} لهم صالح {تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ} بل لا بد من وقوعه
{ فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ } “Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın!” Yani onun masrafı ve yemi konusunda size hiçbir yükümlülük yoktur. { وَلا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ } “Ve ona bir kötülükle dokunmayın,” yani onu kesip boğazlamayın, { فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ * فَعَقَرُوهَا فَقَالَ } “yoksa sizi pek yakın bir azap yakalar!' Fakat onlar deveyi boğazladılar. [Sâlih] de” onlara: { تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ } “'Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp faydalanın! İşte bu, yalanlanamayacak bir vaaddir' dedi.” Bilakis kesinlikle gerçekleşecektir.
{فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا} بوقوع العذاب {نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ} أي نجيناهم من العذاب والخزي والفضيحة
Azabın gerçekleşmesine dair { فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا } “emrimiz geldiği zaman,” { نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ } “katımızdan bir rahmetle Sâlih'i ve onunla birlikte iman edenleri kurtardık ve o günün rezilliğinden [de onları esirgedik].” Yani onları azaptan, rüsvaylıktan ve rezillikten kurtardık.
{إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ} ومن قوته وعزته أن أهلك الأمم الطاغية ونجى الرسل وأتباعهم
{ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ } “Şüphesiz Rabbin, mutlak güç sahibi (Kavî) ve üstün gelendir (Azîz).” O'nun kuvvet ve izzetindendir ki azgın ümmetleri helak etmiş, elçileri ve onlara tabi olanları kurtarmıştır.
{وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ} العظيمة فقطعت قلوبهم {فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ} أي خامدين لا حراك لهم
{ وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ } “O zulmedenleri korkunç bir çığlık yakaladı;” o müthiş sayha kalplerini parçaladı, { فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ } “böylece yurtlarında dizüstü çöke kaldılar.” Yani hareketsiz, sönüp gitmiş cesetler halinde kaldılar.
{كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا} أي كأنهم لما جاءهم العذاب ما تمتعوا في ديارهم ولا أنسوا بها ولا تنعموا بها يوما من الدهر قد فارقهم النعيم وتناولهم العذاب السرمدي الذي ينقطع الذي كأنه لم يزل
{ كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا } “Sanki orada hiç oturup yaşamamışlardı.” Yani azap başlarına indiğinde sanki yurtlarında hiç zevk sürmemiş, orayla hiç ünsiyet kurmamış ve orada bir gün dahi nimet içinde yaşamamış gibi oldular; nimet kendilerini terk etti ve sanki ezelden beri varmışçasına kesilmeyen o ebedi azap onları yakalayıverdi.
{أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ} أي جحدوه بعد أن جاءتهم الآية المبصرة {أَلا بُعْدًا لِثَمُودَ} فما أشقاهم وأذلهم نستجير بالله من عذاب الدنيا وخزيها
{ أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ } “Haberiniz olsun, Semûd kavmi Rablerini inkar etti!” Yani kendilerine o apaçık mucize geldikten sonra O'nu inkar ettiler. { أَلا بُعْدًا لِثَمُودَ } “Haberiniz olsun, Semûd [rahmetten] uzak oldu!” Onlar ne kadar bedbaht ve ne kadar zelildirler! Dünyanın azabından ve rezilliğinden Allah'a sığınırız.
{٦٩ - ٨٣} {وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى} .
{ ٦٩ - ٨٣ } { وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى } “Andolsun elçilerimiz İbrâhim'e müjdeyle geldiler...”
إلى آخر القصة (١) أي: {وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا} من الملائكة الكرام، رسولنا {إِبْرَاهِيمَ} الخليل {بِالْبُشْرَى} أي: بالبشارة بالولد، حين أرسلهم الله لإهلاك قوم لوط، وأمرهم أن يمروا على إبراهيم، فيبشروه بإسحاق، فلما دخلوا عليه {قَالُوا سَلامًا قَالَ سَلامٌ} أي: سلموا عليه، ورد ﵈.
Kıssanın sonuna kadar. Yani: Şerefli meleklerden oluşan { وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا } “elçilerimiz,” Halil olan elçimiz { إِبْرَاهِيمَ } “İbrâhim'e” { بِالْبُشْرَى } “müjdeyle,” yani çocuk müjdesiyle geldiler. Nitekim Allah onları Lût kavmini helak etmek üzere gönderdiğinde İbrâhim'e uğrayıp ona İshak'ı müjdelemelerini emretmişti. Onun yanına girdiklerinde { قَالُوا سَلامًا قَالَ سَلامٌ } “'Selam' dediler. O da: 'Selam' dedi.” Yani ona selam verdiler, o da aleyhimesselâm selamlarını aldı.
ففي هذا مشروعية السلام، وأنه لم يزل من ملة إبراهيم ﵇، وأن السلام قبل الكلام، وأنه ينبغي أن يكون الرد، أبلغ من الابتداء، لأن سلامهم بالجملة الفعلية، الدالة على التجدد، ورده بالجملة الاسمية، الدالة على الثبوت والاستمرار، وبينهما فرق كبير كما هو معلوم في علم العربية.
Bunda selam vermenin meşruiyeti, bunun İbrâhim'in aleyhisselâm dininden süregelen bir sünnet olduğu, selamın kelamdan önce geldiği ve verilen selamı almanın selamı başlatmaktan daha beliğ olması gerektiği hükmü vardır; zira onların selamı yenilenmeye delalet eden fiil cümlesiyle (selâmen), onun karşılığı ise sebat ve sürekliliğe delalet eden isim cümlesiyle (selâmun) olmuştur; Arapça ilminin bilinen kaidesi gereğince ikisi arasında büyük bir fark vardır.
{فَمَا لَبِثَ} إبراهيم لما دخلوا عليه {أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ} أي: بادر لبيته، فاستحضر لأضيافه عجلا مشويا على الرضف سمينا، فقربه إليهم فقال: ألا تأكلون؟.
İbrâhim yanına girdiklerinde { فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ } “çok geçmeden kızartılmış bir buzağı getirdi.” Yani hemen evine koştu ve misafirleri için kızgın taşlar üzerinde kızartılmış semiz bir buzağı getirdi, önlerine yaklaştırıp: "Yemez misiniz?" dedi.
{فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ} أي: إلى تلك الضيافة {نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً} وظن أنهم أتوه بشر ومكروه، وذلك قبل أن يعرف أمرهم.
{ فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ } “Ellerinin ona uzanmadığını görünce,” yani ikram edilen yemeğe ellerini sürmediklerini görünce { نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً } “onları yadırgadı ve onlardan içine bir korku düştü.” Henüz kim olduklarını öğrenmeden önce kendisine bir kötülük ve zarar vermek amacıyla geldiklerini zannetti.
فـ {قَالُوا لا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ} أي: إنا رسل الله، أرسلنا الله إلى إهلاك قوم لوط.
Bunun üzerine melekler { قَالُوا لا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ } “dediler ki: 'Korkma! Şüphesiz biz Lût kavmine gönderildik.'” Yani "Biz Allah'ın elçileriyiz; Allah bizi Lût kavmini helak etmek üzere gönderdi."
وامرأة إبراهيم {قَائِمَةٌ} تخدم أضيافه {فَضَحِكَتْ} حين سمعت بحالهم، وما أرسلوا به، تعجبا.
İbrâhim'in hanımı da misafirlere hizmet etmek üzere { قَائِمَةٌ } “ayaktaydı;” onların durumunu ve ne için gönderildiklerini işitince şaşkınlıktan { فَضَحِكَتْ } “güldü.”
{فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} فتعجبت من ذلك.
{ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ } “Biz de ona İshâk'ı, İshâk'ın ardından da Ya'kûb'u müjdeledik.” [Kadın] buna şaşırdı.
و {قَالَتْ يَا وَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا} فهذان مانعان من وجود الولد {إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ}
Ve { قَالَتْ يَا وَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا } “dedi ki: 'Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı, şu kocam da bir ihtiyar iken mi doğuracağım?'” Bu ikisi çocuk sahibi olmaya engel iki durumdur; { إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ } “'Gerçekten bu pek şaşılacak bir şey!'”
{قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} فإن أمره لا عجب فيه، لنفوذ مشيئته التامة في كل شيء، فلا يستغرب على قدرته شيء، وخصوصا فيما يدبره ويمضيه، لأهل هذا البيت المبارك.
[Melekler] { قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Dediler ki: 'Allah'ın emrine mi şaşıyorsun?'” Zira O'nun emrinde şaşılacak bir şey yoktur; çünkü O'nun mutlak iradesi her şeyde geçerlidir ve O'nun kudreti karşısında hiçbir şey garipsenemez; hele hele bu mübarek ev halkı için takdir edip gerçekleştirdiği hususlarda asla garipsenemez.
{رَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ} أي: لا تزال رحمته وإحسانه وبركاته، وهي: الزيادة من خيره وإحسانه، وحلول الخير الإلهي على العبد {عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ} أي: حميد الصفات، لأن صفاته صفات كمال، حميد الأفعال لأن أفعاله إحسان، وجود، وبر، وحكمة، وعدل، وقسط.
{ رَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizedir ey hane halkı!” Yani O'nun rahmeti, ihsanı ve hayrının/ihsanının ziyadeleşmesi ile kul üzerine ilahi hayrın inmesi demek olan bereketleri üzerinizden hiç eksik olmaz. { عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ } “Ey hane halkı! Şüphesiz O, övülmeye layık olandır (Hamîd), şanı yüce olandır (Mecîd).” Yani sıfatları övülendir; çünkü sıfatları kemal sıfatlarıdır; fiilleri övülendir; çünkü fiilleri ihsan, cömertlik, iyilik, hikmet, adalet ve hakkaniyettir.
مجيد، والمجد: هو عظمة الصفات وسعتها، فله صفات الكمال، وله من كل صفة كمال أكملها وأتمها وأعمها.
Mecîd'dir; mecd ise sıfatların yüceliği ve genişliğidir. Dolayısıyla O kemal sıfatlarına sahiptir ve her kemal sıfatının en mükemmeli, en tamı ve en kapsamlısı O'na aittir.
{فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ} الذي أصابه من خيفة أضيافه {وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى} بالولد، التفت حينئذ، إلى مجادلة الرسل في إهلاك قوم لوط، وقال لهم: {إن فيها لوطا قالوا نحن أعلم بمن فيها لننجينه وأهله إلا امرأته}
Misafirlerinden duyduğu endişe sebebiyle { فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ } İbrâhim'in üzerinden “korku gidip” { وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى } çocuk “müjdesi de kendisine ulaşınca,” o vakit Lût kavminin helaki konusunda elçilerle tartışmaya yöneldi ve onlara şöyle dedi: { إِنَّ فِيهَا لُوطًا قَالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيهَا لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلا امْرَأَتَهُ } “'Orada Lût da var.' Onlar dediler ki: 'Biz orada kimin olduğunu daha iyi biliriz; karısı müstesna onu ve ailesini elbette kurtaracağız.'”
{إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ} أي: ذو خلق حسن وسعة صدر، وعدم غضب، عند جهل الجاهلين.
{ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ } “Şüphesiz İbrâhim çok yumuşak huyludur (halîm);” yani güzel ahlak, geniş bir gönül sahibidir ve cahillerin cehaleti karşısında öfkeye kapılmaz.
{أَوَّاهٌ} أي: متضرع إلى الله في جميع الأوقات، {مُنِيبٌ} أي: رجَّاع إلى الله بمعرفته ومحبته، والإقبال عليه، والإعراض عمن سواه، فلذلك كان يجادل عمن حتَّم الله بهلاكهم.
{ أَوَّاهٌ } “Çok duyguludur (evvâh),” yani her vakit Allah'a yalvarıp yakarandır; { مُنِيبٌ } “yürekten yönelendir (münîb).” Yani marifeti, sevgisi, O'na yönelişi ve O'ndan başkasından yüz çevirişiyle daima Allah'a dönendir. İşte bu sebeple Allah'ın helaklerini kesinleştirdiği kimseler hakkında [meleklerle] tartışıyordu.
فقيل له: {يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا} الجدال {إِنَّهُ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ} بهلاكهم {وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ} فلا فائدة في جدالك.
Bunun üzerine ona şöyle denildi: { يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا } “Ey İbrâhim! Bundan vazgeç!” Bu tartışmayı bırak! { إِنَّهُ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ } “Çünkü Rabbinin [onların helakine dair] emri kesinleşmiştir” { وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ } “ve şüphesiz onlara geri çevrilemeyecek bir azap gelecektir.” Dolayısıyla senin tartışmanın hiçbir faydası yoktur.
{وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا} أي: الملائكة الذين صدروا من إبراهيم لما أتوا {لُوطًا سِيءَ بِهِمْ} أي: شق عليه مجيئهم، {وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا وَقَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ} أي: شديد حرج، لأنه علم أن قومه لا يتركونهم، لأنهم في صور شباب، جرد، مرد، في غاية الكمال والجمال، ولهذا وقع ما خطر بباله.
İbrâhim'in yanından ayrılan o melekler { وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا } { لُوطًا } “Elçilerimiz Lût'a gelince,” { سِيءَ بِهِمْ } “onların gelişinden fenalaştı,” yani gelişleri ona pek ağır geldi, { وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا وَقَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ } “onlar yüzünden içi daraldı ve: 'Bu çok çetin bir gündür' dedi.” Yani şiddetli ve sıkıntılı bir gündür; zira kavminin onları rahat bırakmayacağını biliyordu; çünkü melekler son derece kusursuz ve güzel, sakalsız bıyıksız genç delikanlılar suretindeydiler. Nitekim aklına gelen başına geldi.