ثم لما أخبر بعدم استقامتهم، التي أوجبت اختلافهم وافتراقهم، أمر نبيه محمدا ﷺ، ومن معه، من المؤمنين، أن يستقيموا كما أمروا، فيسلكوا ما شرعه الله من الشرائع، ويعتقدوا ما أخبر الله به من العقائد الصحيحة، ولا يزيغوا عن ذلك يمنة ولا يسرة، ويدوموا على ذلك، ولا يطغوا بأن يتجاوزوا ما حده الله لهم من الاستقامة.
Sonra onların ihtilaf ve tefrikaya düşmelerine sebep olan istikametsizliklerini haber verince, Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem ve onunla beraber bulunan müminlere emrolundukları gibi dosdoğru olmalarını emretti: Allah'ın meşru kıldığı şeriatleri uygulasınlar, Allah'ın bildirdiği sahih akideleri benimsesinler, bunlardan sağa sola sapmasınlar, bu hal üzere devam etsinler ve Allah'ın kendileri için belirlediği istikamet sınırını aşarak azgınlık yapmasınlar.
وقوله: {إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} أي: لا يخفى عليه من أعمالكم شيء، وسيجازيكم عليها، ففيه ترغيب لسلوك الاستقامة، وترهيب من ضدها، ولهذا حذرهم عن الميل إلى من تعدى الاستقامة فقال: {وَلا تَرْكَنُوا} أي: لا تميلوا {إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} فإنكم، إذا ملتم إليهم، ووافقتموهم على ظلمهم، أو رضيتم ما هم عليه من الظلم {فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ} إن فعلتم ذلك {وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ} يمنعونكم من عذاب الله، ولا يحصلون لكم شيئا، من ثواب الله.
{ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Çünkü O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” buyruğu; amellerinizden hiçbir şey O'na gizli kalmaz ve bunların karşılığını size verecektir anlamına gelir. Bunda istikameti benimsemeye teşvik ve zıddından sakındırma vardır. Bundan dolayı istikameti aşan kimselere meyletmekten onları sakındırarak şöyle buyurdu: { وَلا تَرْكَنُوا } Yani meyletmeyin { إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } “zulmedenlere!” Şayet onlara meyleder, zulümlerinde onlara uyar veya üzerinde bulundukları zulme rıza gösterirseniz; bunu yaptığınız takdirde { فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ } “size ateş dokunur.” { وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ } “Sizin Allah'tan başka dostlarınız da yoktur;” sizi Allah'ın azabından koruyamazlar ve sizin için Allah'ın sevabından hiçbir şey elde edemezler.
{ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ} أي: لا يدفع عنكم العذاب إذا مسكم، ففي هذه الآية: التحذير من الركون إلى كل ظالم، والمراد بالركون، الميل والانضمام إليه بظلمه وموافقته على ذلك، والرضا بما هو عليه من الظلم.
{ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ } “Sonra size yardım da edilmez.” Yani azap size dokunduğunda o sizden savulmaz. Bu ayette her bir zalime meyletmeye (rükûn) karşı kesin bir sakındırma vardır; rükûndan kasıt, zulmünde ona meyletmek, katılmak, bu hususta ona muvafakat etmek ve üzerinde bulunduğu zulme rıza göstermektir.
وإذا كان هذا الوعيد في الركون إلى الظلمة، فكيف حال الظلمة بأنفسهم؟!! نسأل الله العافية من الظلم.
Zalimlere meyletmek hakkındaki tehdit böyle olursa, bizzat zalimlerin kendi halleri nasıl olur?!! Zulümden [bizi koruyup] afiyet vermesini Allah'tan dileriz.
{١١٤ - ١١٥} {وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ * وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} .
{ ١١٤ - ١١٥ } { وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ * وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde namazı kıl! Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, öğüt alanlar için bir hatırlatmadır. Ve sabret! Çünkü Allah, iyilik edenlerin mükafatını zayi etmez.”
يأمر تعالى بإقامة الصلاة كاملة {طَرَفَيِ النَّهَارِ} أي: أوله وآخره، ويدخل في هذا، صلاة الفجر، وصلاتا الظهر والعصر، {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} ويدخل في ذلك، صلاة المغرب والعشاء، ويتناول ذلك قيام الليل، فإنها مما تزلف العبد، وتقربه إلى الله تعالى.
Allah Teâlâ, namazın tastamam ikame edilmesini emretmektedir: { طَرَفَيِ النَّهَارِ } “Gündüzün iki tarafında,” yani başında ve sonunda. Buna sabah namazı ile öğle ve ikindi namazları dahildir. { وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ } “ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde.” Buna akşam ve yatsı namazları dahildir; ayrıca gece ibadeti (teheccüd) de bu kapsama girer; zira o kulu Yüce Allah'a yaklaştırır ve O'na yakın kılar.
{إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} أي: فهذه الصلوات الخمس، وما ألحق بها من التطوعات من أكبر الحسنات، وهي: مع أنها حسنات تقرب إلى الله، وتوجب الثواب، فإنها تذهب السيئات وتمحوها، والمراد بذلك: الصغائر، كما قيدتها الأحاديث الصحيحة عن النبي ﷺ، مثل قوله: "الصلوات الخمس، والجمعة إلى الجمعة، ورمضان إلى رمضان، مكفرات لما بينهن ما اجتنبت الكبائر"، بل كما قيدتها الآية التي في سورة النساء، وهي قوله تعالى: {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلا كَرِيمًا} .
{ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir.” Yani bu beş vakit namaz ve onlara eklenen nafileler en büyük hasenattandır; bunlar Allah'a yaklaştıran ve sevap kazandıran hasenat olmalarının yanı sıra kötülükleri giderir ve siler. Bundan kasıt, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sahih hadislerle kaydedildiği üzere küçük günahlardır. Nitekim şöyle buyurmuştur: "Beş vakit namaz, cumadan cumaya ve ramazandan ramazana, büyük günahlardan kaçınıldığı sürece aralarındaki günahlara kefarettir." Hatta Nisâ sûresindeki şu ayet-i kerimenin kayıtladığı gibi: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلا كَرِيمًا } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin küçük günahlarınızı örteriz ve sizi şerefli bir makama girdiririz.”
ذلك لعل الإشارة، لكل ما تقدم، من لزوم الاستقامة على الصراط المستقيم، وعدم مجاوزته وتعديه، وعدم الركون إلى الذين ظلموا، والأمر بإقامة الصلاة، وبيان أن الحسنات يذهبن السيئات، الجميع {ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ} يفهمون بها ما أمرهم الله به، ونهاهم عنه، ويمتثلون لتلك الأوامر الحسنة المثمرة للخيرات، الدافعة للشرور والسيئات، ولكن تلك الأمور، تحتاج إلى مجاهدة النفس، والصبر عليها، ولهذا قال:
İşte bu —işaret muhtemelen dosdoğru yol üzerinde istikamete sarılmak, sınırı aşıp taşkınlık yapmamak, zulmedenlere meyletmemek, namazı ikame etme emri ve iyiliklerin kötülükleri giderdiğinin beyanı gibi geçen bütün hususlara racidir— bütünüyle { ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ } “öğüt alanlar için bir hatırlatmadır.” Bununla Allah'ın kendilerine neyi emrettiğini ve neyi yasakladığını anlarlar; hayırları netice veren, şerleri ve kötülükleri defeden bu güzel emirlere uyarlar. Ancak bütün bu hususlar nefisle mücahedede bulunmayı ve bunlara karşı sabretmeyi gerektirir. Bundan dolayı şöyle buyurdu:
{وَاصْبِرْ} أي: احبس نفسك على طاعة الله، وعن معصيته، وإلزامها لذلك، واستمر ولا تضجر.
{ وَاصْبِرْ } “Ve sabret!” Yani nefsini Allah'a itaat üzerinde ve O'na isyandan uzak tutarak dizginle, onu buna mecbur et; bu hal üzere devam et ve bıkkınlık gösterme!
{فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} بل يتقبل الله عنهم أحسن الذي عملوا، ويجزيهم أجرهم، بأحسن ما كانوا يعملون، وفي هذا ترغيب عظيم، للزوم الصبر، بتشويق النفس الضعيفة إلى ثواب الله، كلما ونت وفترت.
{ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Çünkü Allah, iyilik edenlerin mükafatını zayi etmez.” Bilakis Allah onların yaptıkları amellerin en güzelini kabul eder ve yaptıklarının en güzeliyle mükafatlarını kendilerine verir. Bunda, zayıf nefis her ne zaman gevşer ve yorulursa onu Allah'ın sevabına şevklendirerek sabra sarılmaya yönelik büyük bir teşvik vardır.
{١١٦} {فَلَوْلا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الأرْضِ إِلا قَلِيلا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكَانُوا مُجْرِمِينَ} .
{ ١١٦ } { فَلَوْلا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الأرْضِ إِلا قَلِيلا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكَانُوا مُجْرِمِينَ } “Sizden önceki nesillerden, içlerinden kurtardığımız pek azı müstesna, yeryüzünde bozgunculuktan sakındıran akıl ve fazilet sahipleri (bakiyye) bulunsaydı ya! Zulmedenler ise kendilerine verilen refahın peşine düştüler ve günahkar kimseler oldular.”
لما ذكر تعالى، إهلاك الأمم المكذبة للرسل، وأن أكثرهم منحرفون، حتى أهل الكتب الإلهية، وذلك كله يقضي على الأديان بالذهاب والاضمحلال، ذكر أنه لولا أنه جعل في القرون الماضية بقايا، من أهل الخير يدعون إلى الهدى، وينهون عن الفساد والردى، فحصل من نفعهم ما بقيت به الأديان، ولكنهم قليلون جدا.
Allah Teâlâ peygamberleri yalanlayan ümmetlerin helakini ve semavi kitap ehlinden olanlar dahil onların çoğunun haktan saptığını zikredip —ki bütün bunlar dinlerin yok olup gitmesine yol açar— geçmiş nesillerde hidayete davet eden, fesattan ve helakten nehyeden hayır ehli faziletli kimseleri (bakıyyeyi) var etmemiş olsaydı dinlerin baki kalmayacağını, onların faydası sayesinde dinlerin korunduğunu, ancak onların da pek az olduğunu zikretmiştir.
وغاية الأمر، أنهم نجوا، باتباعهم المرسلين، وقيامهم بما قاموا به من دينهم، وبكون حجة الله أجراها على أيديهم، ليهلك من هلك عن بيِّنة ويحيا من حيَّ عن بيِّنة (١)
İşin özü şudur ki onlar; peygamberlere tabi olmaları, dinlerini ikame etmeleri ve 'helak olan apaçık bir delille helak olsun, yaşayan da apaçık bir delille yaşasın' diye Allah'ın hüccetini onların elleriyle ikame etmesi sebebiyle kurtulmuşlardır.
{وَ} لكن {اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ} أي: اتبعوا ما هم فيه من النعيم والترف، ولم يبغوا به بدلا.
[Ve] Fakat { وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ } “zulmedenler ise kendilerine verilen refahın peşine düştüler.” Yani içinde bulundukları nimet ve şatafatın ardına takıldılar ve bunun yerine başka bir şey istemediler.
{وَكَانُوا مُجْرِمِينَ} أي: ظالمين، باتباعهم ما أترفوا فيه، فلذلك حق عليهم العقاب، واستأصلهم العذاب. وفي هذا، حث لهذه الأمة، أن يكون فيهم بقايا مصلحون، لما أفسد الناس، قائمون بدين الله، يدعون من ضل إلى الهدى، ويصبرون منهم على الأذى، ويبصرونهم من العمى.
{ وَكَانُوا مُجْرِمِينَ } “Ve günahkar kimseler oldular.” Yani refah ve şatafatın peşine düşmekle zalimler oldular; bundan dolayı azap üzerlerine hak oldu ve helak köklerini kazıdı. Bunda bu ümmet için; insanların bozduğunu ıslah eden, Allah'ın dinini ikame eden, sapanları hidayete çağıran, onlardan gelen eziyetlere sabreden ve körlükten gözlerini açan faziletli ıslah edicilerin (bakıyyenin) aralarında bulunmasına yönelik bir teşvik vardır.
وهذه الحالة أعلى حالة يرغب فيها الراغبون، وصاحبها يكون، إماما في الدين، إذا جعل عمله خالصا لرب العالمين.
Bu hâl, rağbet edenlerin arzulayacağı en yüce mertebedir. Amelini Âlemlerin Rabbi için ihlaslı kıldığı takdirde, bu hâlin sahibi dinde bir önder (imam) olur.
{١١٧} {وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ} .
{ ١١٧ } { وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ } “Halkı ıslah eden kimseler iken, Rabbin o memleketleri zulüm ile helak edecek değildi.”
أي: وما كان الله ليهلك أهل القرى بظلم منه لهم، والحال أنهم مصلحون، أي: مقيمون على الصلاح، مستمرون عليه، فما كان الله ليهلكهم، إلا إذا ظلموا، وقامت عليهم حجة الله.
Yani halkı ıslah edici, yani salah üzere mukim ve onda devam edici kimseler iken Allah onlara bir zulümle o memleketlerin halkını helak edecek değildi. Allah ancak zulmettikleri ve aleyhlerine Allah'ın hücceti ikame edildiği takdirde onları helak eder.
ويحتمل، أن المعنى: وما كان ربك ليهلك القرى بظلمهم السابق، إذا رجعوا وأصلحوا عملهم، فإن الله يعفو عنهم، ويمحو ما تقدم من ظلمهم.
Anlamın şöyle olması da muhtemeldir: Şayet döner ve amellerini ıslah ederlerse, Rabbin geçmiş zulümleri sebebiyle o memleketleri helak edecek değildir; zira Allah onları affeder ve geçmiş zulümlerini siler.
{١١٨ - ١١٩} {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ * إِلا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لأمْلأنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} .
{ ١١٨ - ١١٩ } { وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ * إِلا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لأمْلأنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Eğer Rabbin dileseydi, insanları elbette tek bir ümmet yapardı. Fakat Rabbinin merhamet ettikleri müstesna, ihtilaf edip durmaktadırlar. Zaten onları bunun için yarattı. Rabbinin: 'Andolsun ki cehennemi cinlerin ve insanların bütünüyle dolduracağım!' sözü tastamam yerine gelmiştir.”
يخبر تعالى أنه لو شاء لجعل الناس كلهم أمة واحدة على الدين الإسلامي، فإن مشيئته غير قاصرة، ولا يمتنع عليه شيء، ولكنه اقتضت حكمته، أن لا يزالوا مختلفين، مخالفين للصراط المستقيم، متبعين للسبل الموصلة إلى النار، كل يرى الحق، فيما قاله، والضلال في قول غيره.
Allah Teâlâ dileseydi bütün insanları İslam dini üzere tek bir ümmet yapacağını haber vermektedir; zira O'nun meşîeti asla eksik değildir ve hiçbir şey O'na engel olamaz. Fakat O'nun hikmeti, onların dosdoğru yola muhalefet ederek, ateşe götüren yollara uyarak ve her biri hakkı kendi söylediğinde, sapıklığı ise başkasının sözünde görerek ihtilaf edip durmalarını iktiza etmiştir.
{إِلا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} فهداهم إلى العلم بالحق والعمل به، والاتفاق عليه، فهؤلاء سبقت لهم، سابقة السعادة، وتداركتهم العناية الربانية والتوفيق الإلهي.
{ إِلا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ } “Ancak Rabbinin merhamet ettikleri müstesnadır.” Onları hakkı bilmeye, onunla amel etmeye ve onda ittifak etmeye hidayet etmiştir; işte bunlar için ezelde saadet takdiri geçmiş, ilahi inayet ve tevfik kendilerine yetişmiştir.
وأما من عداهم، فهم مخذولون موكولون إلى أنفسهم.
Onların dışındakilere gelince; onlar yardımsız bırakılmış (mahzûl) ve nefislerine terk edilmiş kimselerdir.
وقوله: {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} أي: اقتضت حكمته، أنه خلقهم، ليكون منهم السعداء والأشقياء، والمتفقون والمختلفون، والفريق الذين هدى الله، والفريق الذين حقت عليهم الضلالة، ليتبين للعباد، عدله وحكمته، وليظهر ما كمن في الطباع البشرية من الخير والشر، ولتقوم سوق الجهاد والعبادات التي لا تتم ولا تستقيم إلا بالامتحان والابتلاء.
{ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ } “Zaten onları bunun için yarattı.” buyruğu; O'nun hikmetinin, aralarından bahtiyarların ve bedbahtların, ittifak edenlerin ve ihtilaf edenlerin, Allah'ın hidayet ettiği fırka ile üzerlerine sapıklık hak olan fırkanın çıkması için onları yaratmayı iktiza ettiği anlamına gelir. Ta ki kullara O'nun adaleti ve hikmeti apaçık belli olsun, insan tabiatında gizli bulunan hayır ve şer ortaya çıksın ve ancak imtihan ve iptila ile tamamlanıp istikamet bulan cihad ve ibadet çarşısı kurulsun.
{وَ} لأنه {تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لأمْلأنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} فلا بد أن ييسر للنار أهلا يعملون بأعمالها الموصلة إليها.
[Ve] { وَ } çünkü { تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لأمْلأنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Rabbinin: 'Andolsun ki cehennemi cinlerin ve insanların bütünüyle dolduracağım!' sözü tastamam yerine gelmiştir.” Dolayısıyla oraya ulaştıran amelleri işleyecek kimseleri cehennem için kolaylaştırması kaçınılmazdır.
{١٢٠ - ١٢٣} {وَكُلا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ * وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنَّا عَامِلُونَ * وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ * وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الأمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} .
{ ١٢٠ - ١٢٣ } { وَكُلا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ * وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنَّا عَامِلُونَ * وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ * وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الأمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Peygamberlerin haberlerinden, kendisiyle kalbini pekiştirdiğimiz her şeyi sana anlatıyoruz. Bu [sûrede] de sana hak, müminler için bir öğüt ve hatırlatma gelmiştir. İman etmeyenlere de de ki: 'Elinizden geleni yapın; şüphesiz biz de [üzerimize düşeni] yapmaktayız! Ve bekleyin; şüphesiz biz de beklemekteyiz!' Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir ve bütün işler yalnız O'na döndürülür. Öyleyse O'na kulluk et ve O'na tevekkül et! Rabbin yaptıklarınızdan asla habersiz değildir.”
لما ذكر في هذه السورة من أخبار الأنبياء، ما ذكر، ذكر الحكمة في ذكر ذلك، فقال: {وَكُلا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ} أي: قلبك ليطمئن ويثبت ويصبر كما صبر أولو العزم من الرسل، فإن النفوس تأنس بالاقتداء، وتنشط على الأعمال، وتريد المنافسة لغيرها، ويتأيد الحق بذكر شواهده، وكثرة من قام به.
Bu sûrede peygamberlerin haberlerinden zikrettiklerini anlattıktan sonra bunları zikretmenin hikmetini belirterek şöyle buyurdu: { وَكُلا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ } “Peygamberlerin haberlerinden, kendisiyle kalbini pekiştirdiğimiz her şeyi sana anlatıyoruz.” Yani kalbin mutmain olsun, sebat bulsun ve azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sabretsin diye [anlatıyoruz]. Zira nefisler örnek almaya ünsiyet eder, ameller hususunda gayrete gelir, başkalarıyla hayırda yarışmak ister; ayrıca hak şahitlerinin zikredilmesi ve onu ayakta tutanların çokluğu ile teyit edilir.
{وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ} السورة {الْحَقُّ} اليقين، فلا شك فيه بوجه من الوجوه، فالعلم بذلك من العلم بالحق الذي هو أكبر فضائل النفوس.
{ وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ } “Bu [sûrede] de sana kesin hak gelmiştir.” Onda hiçbir yönden şüphe yoktur; dolayısıyla bunu bilmek, nefislerin en büyük faziletlerinden olan hakkı bilme türündendir.
{وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ} أي: يتعظون به، فيرتدعون عن الأمور المكروهة، ويتذكرون الأمور المحبوبة لله فيفعلونها.
{ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ } “müminler için bir öğüt ve hatırlatma [gelmiştir].” Yani onunla öğüt alırlar, böylece hoşlanılmayan günahlardan sakınırlar ve Allah'ın sevdiği amelleri hatırlayıp onları işlerler.
وأما من ليس من أهل الإيمان، فلا تنفعهم المواعظ، وأنواع التذكير، ولهذا قال: {وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ} بعد ما قامت عليهم الآيات، {اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ} أي: حالتكم التي أنتم عليها {إِنَّا عَامِلُونَ} على ما كنا عليه.
İman ehlinden olmayan kimselere gelince; öğütler ve hatırlatmaların hiçbir türü onlara fayda vermez. Bundan dolayı ayetler aleyhlerine ikame edildikten sonra şöyle buyurdu: { وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ } “İman etmeyenlere de de ki: 'Bulunduğunuz hal üzere elinizden geleni yapın;” yani üzerinde bulunduğunuz durum üzere çalışın; { إِنَّا عَامِلُونَ } “şüphesiz biz de [kendi yolumuz üzere] amel etmekteyiz!'”
{وَانْتَظِرُوا} ما يحل بنا {إِنَّا مُنْتَظِرُونَ} ما يحل بكم.
Bizim başımıza ne ineceğini { وَانْتَظِرُوا } “ve bekleyin;” { إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } “şüphesiz biz de” sizin başınıza ne ineceğini “beklemekteyiz!”
وقد فصل الله بين الفريقين، وأرى عباده، نصره لعباده المؤمنين، وقمعه لأعداء الله المكذبين.
Nitekim Allah iki fırka arasında hükmünü vermiş; mümin kullarına yardımını ve yalanlayan Allah düşmanlarını nasıl kahrettiğini kullarına göstermiştir.
{وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} أي: ما غاب فيهما من الخفايا، والأمور الغيبية.
{ وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ } “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir.” Yani göklerde ve yerde gizli kalan bütün sırlar ve gaybî hususlar O'na aittir.
{وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الأمْرُ كُلُّهُ} من الأعمال والعمال، فيميز الخبيث من الطيب {فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ} أي: قم بعبادته، وهي جميع ما أمر الله به مما تقدر عليه، وتوكل على الله في ذلك.
Amellerden ve amel işleyenlerden oluşan { وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الأمْرُ كُلُّهُ } “bütün işler yalnız O'na döndürülür;” böylece temizi pisten ayırır. { فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ } “Öyleyse O'na kulluk et ve O'na tevekkül et!” Yani O'na ibadeti ikame et —ki bu, gücünün yettiği nispette Allah'ın emrettiği bütün hususlardır— ve bu konuda Allah'a tevekkül et!
{وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} من الخير والشر، بل قد أحاط علمه بذلك، وجرى به قلمه، وسيجري عليه حكمه، وجزاؤه.
Hayır ve şerden { وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Rabbin yaptıklarınızdan asla habersiz değildir.” Bilakis O'nun ilmi bunu çepeçevre kuşatmış, kalemi bunu yazmış ve yakında hükmü ile cezası/mükafatı bunun üzerine tecelli edecektir.
تم تفسير سورة هود، والحمد لله رب العالمين، وصلى الله على محمد وسلم.
Hûd sûresinin tefsiri tamamlandı; Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Allah Muhammed'e salât ve selâm eylesin.
[وكان الفراغ من نسخه في يوم السبت في ٢١ من شهر ربيع الآخر ١٣٤٧] (١) .
[İstinsahı 21 Rebîülâhir 1347 Cumartesi günü tamamlanmıştır.]
المجلد الرابع من تيسير الكريم الرحمن في تفسير كلام الرب المنان لجامعه الفقير إلى الله: عبد الرحمن بن ناصر السعدي غفر الله له ولوالديه ولجميع المسلمين آمين.
Allah'a muhtaç olan kulu Abdurrahman b. Nâsır es-Sa‘dî'nin —Allah onu, anne babasını ve bütün Müslümanları bağışlasın, âmin— telifi olan Teysîru’l-Kerîmi’r-Rahmân fî Tefsîri Kelâmi’l-Mennân'ın dördüncü cildi.