وهذا جزم منهم بما لا يعلمون، وتعذر منهم، [بما ليس بعذر] (١) ثم قالوا: {وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الأحْلامِ بِعَالِمِينَ} أي: لا نعبر إلا الرؤيا، وأما الأحلام التي هي من الشيطان، أو من حديث النفس، فإنا لا نعبرها.
Bu onların bilmedikleri bir hususta kesin hüküm vermeleri ve [aslında mazeret olmayan bir şeyi mazeret göstermeleridir]. Sonra: { وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الأحْلامِ بِعَالِمِينَ } “'Biz böyle karmaşık rüyaların tabirini bilenlerden değiliz' dediler.” Yani 'biz ancak [sadık] rüyaları tabir ederiz; şeytandan veya nefsin kuruntularından kaynaklanan karmaşık rüyalara gelince biz onları tabir edemeyiz' dediler.
فجمعوا بين الجهل والجزم، بأنها أضغات أحلام، والإعجاب بالنفس، بحيث إنهم لم يقولوا: لا نعلم تأويلها، وهذا من الأمور التي لا تنبغي لأهل الدين والحجا، وهذا أيضا من لطف الله بيوسف ﵇. فإنه لو عبرها ابتداء - قبل أن يعرضها على الملأ من قومه وعلمائهم، فيعجزوا عنها -لم يكن لها ذلك الموقع، ولكن لما عرضها عليهم فعجزوا عن الجواب، وكان الملك مهتما لها غاية، فعبرها يوسف- وقعت عندهم موقعا عظيما، وهذا نظير إظهار الله فضل آدم على الملائكة بالعلم، بعد أن سألهم فلم يعلموا. ثم سأل آدم، فعلمهم أسماء كل شيء، فحصل بذلك زيادة فضله، وكما يظهر فضل أفضل خلقه محمد ﷺ في القيامة، أن يلهم الله الخلق أن يتشفعوا بآدم، ثم بنوح، ثم إبراهيم، ثم موسى، ثم عيسى ﵈، فيعتذرون عنها، ثم يأتون محمدا ﷺ فيقول: "أنا لها أنا لها" فيشفع في جميع الخلق، وينال ذلك المقام المحمود، الذي يغبطه به الأولون والآخرون.
Böylece cehalet ile rüyanın karmaşık ve anlamsız olduğuna dair kesin hüküm vermeyi ve 'biz bunun tabirini bilmiyoruz' demeyecek derecede bir kendini beğenmişliği bir arada sergilediler; bu ise din ve akıl ehline yakışmayan durumlardandır. Bu aynı zamanda Allah'ın Yûsuf aleyhisselâm'a olan bir lütfudur. Zira şayet kral rüyayı kavminin ileri gelenlerine ve âlimlerine sunup da onlar bundan aciz kalmadan önce Yûsuf onu doğrudan tabir etseydi, bu derece büyük bir tesir ve kıymet uyandırmazdı. Fakat kral bunu onlara sunup da onlar cevaptan aciz kalınca ve kral da bu meseleye son derece ehemmiyet verince Yûsuf'un onu tabir etmesi onların nezdinde fevkalade büyük bir mevki kazandırdı. Bu durum, Allah'ın meleklere sorup da onların bilememesinin ardından Âdem'e sorup onun her şeyin ismini kendilerine bildirmesiyle Âdem'in üstünlüğünü ilimle meleklere göstermesine benzer; zira böylece onun fazileti daha da aşikar olmuştur. Tıpkı kıyamet gününde yaratılmışların en faziletlisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in üstünlüğünün ortaya çıkacağı gibi; şöyle ki Allah mahlukata sırasıyla Âdem'e, sonra Nûh'a, sonra İbrâhim'e, sonra Mûsâ'ya, sonra da Îsâ aleyhimüsselâm'a gidip şefaat dilemelerini ilham edecek; onların hepsi mazeret beyan edecek; nihayet Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiklerinde o: "Buna ben ehilim, buna ben ehilim!" buyurarak bütün mahlukata şefaat edecek ve öncekilerin de sonrakilerin de gıpta edeceği o Makâm-ı Mahmûd'a nail olacaktır.
فسبحان من خفيت ألطافه، ودقَّت في إيصاله البر والإحسان، إلى خواص أصفيائه وأوليائه.
Lütufları gizli olan, seçkin dostlarına ve velilerine iyilik ve ihsanını ulaştırmakta hikmet ve inceliği sonsuz olan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir!
{وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا} أي: من الفتيين، وهو: الذي رأى أنه يعصر خمرا، وهو الذي أوصاه يوسف أن يذكره عند ربه {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ} أي: وتذكر يوسف، وما جرى له في تعبيره لرؤياهما، وما وصاه به، وعلم أنه كفيل بتعبير هذه الرؤيا بعد مدة من السنين فقال: {أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ} إلى يوسف لأسأله عنها.
O iki gençten —ki o kendisini şarap sıkarken gören ve Yûsuf'un efendisinin yanında kendisini anmasını tavsiye ettiği kimsedir— { وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا } “kurtulmuş olanı,” { وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ } “nice zaman sonra” yani aradan yıllar geçtikten sonra Yûsuf'u, onların rüyalarını tabir ederken yaşananları ve kendisine yaptığı tavsiyeyi hatırlayıp bu rüyanın tabirini ancak onun yapabileceğini anladı ve şöyle { وَقَالَ } “dedi:” { أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ } “'Ben size onun tabirini haber veririm; hemen beni [zindana] gönderin.'” Yani bu rüyayı sormam için beni Yûsuf'a gönderin.
فأرسلوه، فجاء إليه، ولم يعنفه يوسف على نسيانه، بل استمع ما يسأله عنه، وأجابه عن ذلك فقال: {يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ} أي: كثير الصدق في أقواله وأفعاله. {أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ} فإنهم متشوقون لتعبيرها، وقد أهمتهم.
Onu gönderdiler; o da Yûsuf'un yanına geldi. Yûsuf kendisini unutmasından ötürü onu azarlamadı; bilakis sorduğu şeyi dikkatle dinleyip cevapladı. Adam şöyle dedi: { يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ } “'Yûsuf! Ey dosdoğru ve pek sadık insan!'” Yani sözlerinde ve fiillerinde çok sadık olan kişi! { أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ } “'Yedi semiz ineği yedi zayıf ineğin yemesi, bir de yedi yeşil başakla diğer yedi kuru başak hakkında bize fetva ver [tabirini açıkla]. Umulur ki insanlara dönerim de onlar da öğrenirler.'” Zira onlar rüyanın tabirini son derece merak etmekte ve bu meseleyi çok önemsemektedirler.
فعبر يوسف، السبع البقرات السمان والسبع السنبلات الخضر، بأنهن سبع سنين مخصبات، والسبع البقرات العجاف، والسبع السنبلات اليابسات، بأنهن سنين مجدبات، ولعل وجه ذلك - والله أعلم - أن الخصب والجدب لما كان الحرث مبنيا عليه، وأنه إذا حصل الخصب قويت الزروع والحروث، وحسن منظرها، وكثرت غلالها، والجدب بالعكس من ذلك. وكانت البقر هي التي تحرث عليها الأرض، وتسقى عليها الحروث في الغالب، والسنبلات هي أعظم الأقوات وأفضلها، عبرها بذلك، لوجود المناسبة، فجمع لهم في تأويلها بين التعبير والإشارة لما يفعلونه، ويستعدون به من التدبير في سني الخصب، إلى سني الجدب فقال: {تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا} أي: متتابعات.
Yûsuf yedi semiz inek ile yedi yeşil başağı yedi bolluk ve bereket yılıyla; yedi zayıf inek ile yedi kuru başağı da yedi kurak ve kıtlık yılıyla tabir etti. Bunun hikmeti —en doğrusunu Allah bilir— şudur: Ziraat bolluk ve kıtlık üzerine kuruludur; bolluk olunca ekinler ve tarlalar güçlenir, manzarası güzelleşir ve mahsulü çoğalır; kıtlıkta ise bunun tam tersi gerçekleşir. Genellikle tarla sürmek ve ekinleri sulamak için öküz/inek kullanılır; başaklar da azıkların en büyüğü ve en faziletlisidir. Bu münasebetten dolayı onları bu şekilde tabir etmiştir. Tabirinde hem rüyanın yorumunu hem de kıtlık yıllarına hazırlık olmak üzere bolluk yıllarında yapmaları ve tedbir almaları gereken hususlara işareti bir arada toplayarak şöyle dedi: { تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا } “'Yedi yıl adetiniz üzere ekin ekersiniz;'” yani peş peşe aralıksız [ekersiniz].
{فَمَا حَصَدْتُمْ} من تلك الزروع {فَذَرُوهُ} أي: اتركوه {فِي سُنْبُلِهِ} لأنه أبقى له وأبعد من الالتفات إليه {إِلا قَلِيلا مِمَّا تَأْكُلُونَ} أي: دبروا أيضا أكلكم في هذه السنين الخصبة، وليكن قليلا ليكثر ما تدخرون ويعظم نفعه ووقعه.
O ekinlerden { فَمَا حَصَدْتُمْ } “hasat ettiğinizi” { فَذَرُوهُ } “bırakın;” { فِي سُنْبُلِهِ } “başağında [bırakın];” çünkü bu şekilde saklamak mahsulün daha uzun süre bozulmadan kalmasını sağlar ve ziyan olmasını önler; { إِلا قَلِيلا مِمَّا تَأْكُلُونَ } “yiyeceğiniz az bir miktar müstesna.” Yani bu bolluk yıllarında yemenizi de ölçülü tutun; az yiyin ki biriktirdiğiniz miktar çoğalsın, faydası ve tesiri büyük olsun.
{ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ} أي: بعد تلك السنين السبع المخصبات. {سَبْعٌ شِدَادٌ} أي: مجدبات جدا {يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ} أي: يأكلن جميع ما ادخرتموه ولو كان كثيرا. {إِلا قَلِيلا مِمَّا تُحْصِنُونَ} أي: تمنعونه من التقديم لهن.
O yedi bereketli yıldan { ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ } “sonra bunun ardından” { سَبْعٌ شِدَادٌ } “yedi kurak ve zorlu yıl gelecek;” yani son derece kurak yıllar gelecek; { يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ } “onlar için önceden biriktirdiğiniz şeylerin tamamını yiyip bitirecek;” ne kadar çok biriktirmiş olursanız olun hepsini tüketecek; { إِلا قَلِيلا مِمَّا تُحْصِنُونَ } “saklayıp koruyacağınız az bir miktar hariç.” Yani onlar için harcamaktan alıkoyup tohumluk olarak muhafaza edeceğiniz az bir kısım müstesnadır.
{ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ} أي: بعد السبع الشداد {عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} أي: فيه تكثر الأمطار والسيول، وتكثر الغلات، وتزيد على أقواتهم، حتى إنهم يعصرون العنب ونحوه زيادة على أكلهم، ولعل استدلاله على وجود هذا العام الخصب، مع أنه غير مصرح به في رؤيا الملك، لأنه فهم من التقدير بالسبع الشداد، أن العام الذي يليها يزول به شدتها،. ومن المعلوم أنه لا يزول الجدب المستمر سبع سنين متواليات، إلا بعام مخصب جدا، وإلا لما كان للتقدير فائدة، فلما رجع الرسول إلى الملك والناس، وأخبرهم بتأويل يوسف للرؤيا، عجبوا من ذلك، وفرحوا بها أشد الفرح.
{ ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ } “Sonra bunun ardından” yani yedi zorlu [ve kurak] yıldan sonra { عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ } “öyle bir yıl gelecek ki, onda insanlara bol yağmur verilecek ve onda [ürünlerini] sıkıp suyunu çıkaracaklar.” Yani o yılda yağmurlar ve seller çoğalacak, mahsuller bollaşacak ve [insanların] azıklarından fazla gelecektir; öyle ki onlar yiyeceklerine ilaveten üzüm ve benzeri şeyleri sıkacaklardır. Kralın rüyasında açıkça belirtilmediği halde [Yûsuf'un] bu bereketli yılın varlığına delil getirmesi, -muhtemelen- yedi zorlu yılla takdir edilmesinden, bunların hemen ardından gelen yılda bu zorluğun ortadan kalkacağını anlamış olmasındandır. Malumdur ki üst üste yedi yıl devam eden kuraklık, ancak son derece bereketli bir yılla sona erer; aksi takdirde [yedi yılla] takdir edilmesinin bir faydası olmazdı. Elçi krala ve insanlara dönüp onlara Yûsuf'un rüya tabirini haber verince, buna hayret ettiler ve buna son derece sevindiler.
{٥٠ - ٥٧} {وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ * قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ * ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ} .
{ ٥٠ - ٥٧ } { وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ * قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ * ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ } “Kral: 'Onu bana getirin!' dedi. Elçi ona gelince [Yûsuf]: 'Efendine dön de ellerini kesen o kadınların durumu neydi diye ona sor. Şüphesiz Rabbim onların tuzağını hakkıyla bilendir' dedi. [Kral kadınlara]: 'Yûsuf'un nefsinden murad almak istediğinizde sizin amacınız neydi?' dedi. [Kadınlar]: 'Hâşâ, Allah için! Biz onun hakkında hiçbir kötülük bilmedik' dediler. Azîz'in karısı ise: 'Şimdi hak ortaya çıktı; onun nefsinden murad almak isteyen bendim. O ise gerçekten doğru söyleyenlerdendir' dedi. [Yûsuf dedi ki:] 'Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi ve Allah'ın hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmayacağını [Azîz'in] bilmesi içindir.'”
يقول تعالى: {وَقَالَ الْمَلِكُ} لمن عنده {ائْتُونِي بِهِ} أي: بيوسف ﵇، بأن يخرجوه من السجن ويحضروه إليه، فلما جاء يوسف الرسول وأمره بالحضور عند الملك، امتنع عن المبادرة إلى الخروج، حتى تتبين براءته التامة، وهذا من صبره وعقله ورأيه التام.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَقَالَ الْمَلِكُ } “Kral” yanındakilere: { ائْتُونِي بِهِ } “'Onu bana getirin!' dedi.” Yani Yûsuf aleyhisselâm'ı zindandan çıkarıp huzuruna getirmelerini emretti. Elçi Yûsuf'a gelip kralın huzuruna çıkmasını emredince Yûsuf, tam masumiyeti bütünüyle ortaya çıkıncaya kadar aceleyle çıkmaktan imtina etti; bu onun sabrının, aklının ve kâmil basiretinin bir göstergesidir.
فـ {قَالَ} للرسول: {ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ} يعني به الملك. {فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} أي: اسأله ما شأنهن وقصتهن، فإن أمرهن ظاهر متضح {إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ} .
Elçiye { قَالَ } “dedi ki:” { ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ } “'Efendine dön'” —yani krala dön— { فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } “'ve ellerini kesen o kadınların durumu neydi diye ona sor.'” Yani onların halini ve hadisenin aslını ona sor; zira onların durumu apaçık ortadadır; { إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ } “'Şüphesiz Rabbim onların tuzağını hakkıyla bilendir.'”
فأحضرهن الملك، وقال: {مَا خَطْبُكُنَّ} أي: شأنكن {إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ} فهل رأيتن منه ما يريب؟
Kral o kadınları huzuruna çağırdı ve: { مَا خَطْبُكُنَّ } “'Sizin durumunuz neydi?” { إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ } “Yûsuf'un nefsinden murad almak istediğinizde amacınız neydi? Onda şüpheleneceğiniz bir kusur gördünüz mü?' dedi.”
فبرَّأنه و {قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ} أي: لا قليل ولا كثير، فحينئذ زال السبب الذي تنبني عليه التهمة، ولم يبق إلا ما عند امرأة العزيز، فـ {قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} أي: تمحض وتبين، بعد ما كنا ندخل معه من السوء والتهمة، ما أوجب له السجن (١) {أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ} في أقواله وبراءته.
Kadınlar onu temize çıkardılar ve { قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ } “'Hâşâ, Allah için! Biz onun hakkında hiçbir kötülük bilmedik' dediler;” yani ne az ne çok hiçbir kötülük görmedik. Bu durumda töhmetin dayandığı sebep ortadan kalktı ve geriye yalnızca Azîz'in karısının beyanı kaldı. Bunun üzerine { قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ } “Azîz'in karısı: 'Şimdi hak ortaya çıktı' dedi;” yani onun zindana atılmasına yol açan kötülük ve töhmet iddialarımızın ardından artık hakikat apaçık parıldadı; { أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ } “'onun nefsinden murad almak isteyen bendim. O ise gerçekten doğru söyleyenlerdendir;'” hem sözlerinde hem de masumiyetinde tamamen doğrudur.
{ذَلِكَ} الإقرار، الذي أقررت [أني راودت يوسف] {لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}
[Yûsuf'u baştan çıkarmak istediğime dair] yaptığım { ذَلِكَ } bu itiraf, { لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir.”
يحتمل أن مرادها بذلك زوجها أي: ليعلم أني حين أقررت أني راودت يوسف، أني لم أخنه بالغيب، أي: لم يجر منِّي إلا مجرد المراودة، ولم أفسد عليه فراشه، ويحتمل أن المراد بذلك ليعلم يوسف حين أقررت أني أنا الذي راودته، وأنه صادق أني لم أخنه في حال غيبته عني. {وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ} فإن كل خائن، لا بد أن تعود خيانته ومكره على نفسه، ولا بد أن يتبين أمره.
Bununla kocasını kastetmiş olması muhtemeldir; yani: Yûsuf'u baştan çıkarmaya çalıştığımı itiraf ettiğim sırada, arkasından ona hıyanet etmediğimi, yani benden sadece baştan çıkarma teşebbüsünden başka bir şeyin sadır olmadığını ve onun yatağını kirletmediğimi bilmesi içindir. Baştan çıkarmaya çalışanın bizzat kendim olduğunu ve onun doğru söylediğini itiraf ettiğimde, yanımdan uzakta olduğu sırada ona hıyanet etmediğimi Yûsuf'un bilmesinin kastedilmiş olması da muhtemeldir. { وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ } “Ve şüphesiz Allah, hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmaz.” Zira her hainin hıyaneti ve tuzağı mutlaka kendi aleyhine dönecek ve durumu muhakkak açığa çıkacaktır.
{وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلا مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ * قَالَ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الأرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ * وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الأرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ * وَلأجْرُ الآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ} .
{ وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلا مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ * قَالَ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الأرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ * وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الأرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ * وَلأجْرُ الآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ } “'Ben nefsimi temize çıkarmam. Çünkü Rabbimin merhamet ettiği kimseler müstesna, nefis daima kötülüğü emreder. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.' Kral dedi ki: 'Onu bana getirin, onu kendime özel danışman edineyim.' Onunla konuşunca: 'Sen bugün bizim yanımızda yüksek mevki sahibi, güvenilir birisin' dedi. [Yûsuf]: 'Beni ülkenin hazinelerinin başına getir; çünkü ben iyi koruyan ve [bu işi] iyi bilen biriyim' dedi. İşte böylece Yûsuf'a yeryüzünde iktidar verdik; oradan dilediği yerde konaklar ve tasarrufta bulunurdu. Biz rahmetimizi dilediğimize nasip ederiz ve ihsan sahiplerinin mükâfatını asla zayi etmeyiz. İman edip takva sahibi olanlar için ahiret mükâfatı ise elbette daha hayırlıdır.”
ثم لما كان في هذا الكلام نوع تزكية لنفسها، وأنه لم يجر منها ذنب في شأن يوسف، استدركت فقالت: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي} أي: من المراودة والهمِّ، والحرص الشديد، والكيد في ذلك. {إِنَّ النَّفْسَ لأمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} أي: لكثيرة الأمر لصاحبها بالسوء، أي: الفاحشة، وسائر الذنوب، فإنها مركب الشيطان، ومنها يدخل على الإنسان {إِلا مَا رَحِمَ رَبِّي} فنجاه من نفسه الأمارة، حتى صارت نفسه مطمئنة إلى ربها، منقادة لداعي الهدى، متعاصية عن داعي الردى، فذلك ليس من النفس، بل من فضل الله ورحمته بعبده.
Bu sözlerde sanki nefsini temize çıkarma ve Yûsuf hakkında kendisinden hiçbir günah sadır olmamış gibi bir mana sezilince sözünü tashih ederek şöyle dedi: { وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي } “'Ben nefsimi temize çıkarmam;'” yani baştan çıkarma isteğinden, meyilden, aşırı hırstan ve kurduğum tuzaktan nefsini beri kılmam. { إِنَّ النَّفْسَ لأمَّارَةٌ بِالسُّوءِ } “'Çünkü nefis daima kötülüğü emreder;'” yani sahibine fuhşu ve diğer günahları çokça emreder; zira nefis şeytanın biniti gibidir ve insana oradan nüfuz eder; { إِلا مَا رَحِمَ رَبِّي } “'Rabbimin merhamet ettiği kimseler müstesna.'” Allah onları kötülüğü emreden nefsin şerrinden kurtarır; öyle ki nefisleri Rabbine mutmain olur, hidayet davetçisine boyun eğer ve helak edici çağrılara karşı direnir. İşte bu nefisten değil, Allah'ın kuluna olan lütuf ve rahmetindendir.
{إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ} أي: هو غفور لمن تجرأ على الذنوب والمعاصي، إذا تاب وأناب، {رَحِيمٌ} بقبول توبته، وتوفيقه للأعمال الصالحة،. وهذا هو الصواب أن هذا من قول امرأة العزيز، لا من قول يوسف، فإن السياق في كلامها، ويوسف إذ ذاك في السجن لم يحضر.
{ إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ } “'Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'” Yani tevbe edip yöneldiği takdirde günahlara ve isyana cüret eden kimseyi bağışlayandır; tevbesini kabul edip onu salih amellere muvaffak kılmakla da son derece merhametlidir. Doğru olan görüş şudur ki bu sözler Yûsuf'un değil, Azîz'in karısının sözleridir. Zira siyak onun sözleri akışı içindedir; nitekim Yûsuf o esnada henüz zindandaydı ve huzura gelmemişti.
فلما تحقق الملك والناس براءة يوسف التامة، أرسل إليه الملك وقال: {ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي} أي: أجعله خصيصة لي ومقربا لديَّ فأتوه به مكرما محترما، {فَلَمَّا كَلَّمَهُ} أعجبه كلامه، وزاد موقعه عنده فقال له: {إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا} أي: عندنا {مَكِينٌ أَمِينٌ} أي: متمكن، أمين على الأسرار، فـ {قَالَ} يوسف طلبا للمصلحة العامة: {اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الأرْضِ} أي: على خزائن جبايات الأرض وغلالها، وكيلا حافظا مدبرا.
Kral ve insanlar Yûsuf'un tam masumiyetini kesin olarak anlayınca kral ona haber gönderip: { ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي } “'Onu bana getirin, onu kendime özel danışman edineyim' dedi.” Yani onu kendime has kılayım ve yakınlarımdan eyleyeyim [dedi]. Onu ikram ve hürmetle huzura getirdiler. { فَلَمَّا كَلَّمَهُ } “Onunla konuşunca” konuşması pek hoşuna gitti ve kralın yanındaki kıymeti daha da arttı; ona şöyle dedi: { إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا } “'Sen bugün bizim yanımızda” { مَكِينٌ أَمِينٌ } yüksek mevki sahibi, güvenilir birisin.'” Yani yetki sahibi ve sırlara emin bir kimsesin. Bunun üzerine Yûsuf kamu menfaatini gözeterek { قَالَ } “dedi ki:” { اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الأرْضِ } “'Beni ülkenin hazinelerinin başına getir;'” yani memleketin gelir ve mahsullerinin toplandığı hazinelerin başına koruyucu ve idareci bir vekil kıl.
{إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ} أي: حفيظ للذي أتولاه، فلا يضيع منه شيء في غير محله، وضابط للداخل والخارج، عليم بكيفية التدبير والإعطاء والمنع، والتصرف في جميع أنواع التصرفات، وليس ذلك حرصا من يوسف على الولاية، وإنما هو رغبة منه في النفع العام، وقد عرف من نفسه من الكفاءة والأمانة والحفظ ما لم يكونوا يعرفونه.
{ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ } “'Çünkü ben iyi koruyan ve [bu işi] iyi bilen biriyim.'” Yani üstlendiğim görevi hakkıyla korur, hiçbir şeyin haksız yere zayi olmasına izin vermem; giren ve çıkanı tam zapt ederim; idarenin, vermenin, men etmenin ve her türlü tasarrufun keyfiyetini pek iyi bilirim. Yûsuf'un bu talebi makam ve mevki hırsından değil, kamuya faydalı olma arzusundandı; nitekim onların bilmediği liyakat, emanet ve muhafaza kabiliyetini kendisinde görmüştü.
فلذلك طلب من الملك أن يجعله على خزائن الأرض، فجعله الملك على خزائن الأرض وولاه إياها.
İşte bu sebeple kraldan kendisini memleketin hazinelerinin başına getirmesini istedi; kral da onu ülkenin hazinelerinin başına getirip onu bu vazifeye tayin etti.
قال تعالى: {وَكَذَلِكَ} أي: بهذه الأسباب والمقدمات المذكورة، {مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الأرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ} في عيش رغد، ونعمة واسعة، وجاه عريض، {نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ} أي: هذا من رحمة الله بيوسف التي أصابه بها وقدرها له، وليست مقصورة على نعمة الدنيا.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَكَذَلِكَ } “İşte böylece” yani zikredilen bu sebepler ve mukaddimeler neticesinde, { مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الأرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ } “Yûsuf'a yeryüzünde iktidar verdik; oradan dilediği yerde konaklar ve tasarrufta bulunurdu;” bol bir rızık, geniş bir nimet ve yüce bir makam içinde yaşardı. { نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ } “Biz rahmetimizi dilediğimize nasip ederiz;” yani bu, Allah'ın Yûsuf'a nasip ettiği ve onun için takdir buyurduğu bir rahmetidir ve sadece dünya nimetiyle sınırlı değildir.
{وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} ويوسف ﵇ من سادات المحسنين، فله في الدنيا حسنة وفي الآخرة حسنة، ولهذا قال: {وَلأجْرُ الآخِرَةِ خَيْرٌ} من أجر الدنيا {لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ} أي: لمن جمع بين التقوى والإيمان، فبالتقوى تترك الأمور المحرمة من كبائر الذنوب وصغائرها، وبالإيمان التام يحصل تصديق القلب، بما أمر الله بالتصديق به، وتتبعه أعمال القلوب وأعمال الجوارح، من الواجبات والمستحبات.
{ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “ve ihsan sahiplerinin mükâfatını asla zayi etmeyiz.” Yûsuf aleyhisselâm ise ihsan sahiplerinin önderlerindendir; dolayısıyla onun için dünyada da bir güzellik, ahirette de bir güzellik vardır. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: { وَلأجْرُ الآخِرَةِ خَيْرٌ } Ahiret mükâfatı dünya mükâfatından daha hayırlıdır; { لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ } “iman edip takva sahibi olanlar için.” Yani takva ile imanı kendisinde birleştiren kimseler için [daha hayırlıdır]. Zira takva sayesinde büyük ve küçük bütün haramlar terk edilir; kâmil iman sayesinde de Allah'ın tasdik edilmesini emrettiği şeyleri kalbin tasdik etmesi gerçekleşir; bunu da vacipler ve müstehaplar kabilinden kalbi ve bedeni ameller takip eder.
{٥٨ - ٦٨} {وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ * وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ * فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ * قَالُوا سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ * وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا إِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ * فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَى أَبِيهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ} .
{ ٥٨ - ٦٨ } { وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ * وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ * فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ * قَالُوا سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ * وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا إِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ * فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَى أَبِيهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ } “Yûsuf'un kardeşleri gelip huzuruna girdiler; [Yûsuf] onları tanıdı, onlar ise onu tanımıyorlardı. Onların zahire yüklerini hazırlatınca: 'Bana baba bir kardeşinizi getirin. Görmüyor musunuz, ben ölçeği tam dolduruyorum ve ben misafirperverlerin en hayırlısıyım. Eğer onu bana getirmezseniz artık benim yanımda size bir ölçek [zahire] dahi yoktur ve bana yaklaşmayın!' dedi. Onlar: 'Onu babasından [izin alıp getirmeye] çalışacağız ve bunu mutlaka yapacağız' dediler. [Yûsuf] hizmetkârlarına: 'Onların [zahire karşılığı getirdikleri] sermayelerini yüklerinin içine koyun; umulur ki ailelerine döndüklerinde onu fark ederler de belki yine gelirler' dedi. Babalarına döndüklerinde: 'Ey babamız! Bize zahire verilmesi yasaklandı. Kardeşimizi bizimle gönder ki zahire alabilelim. Kuşkusuz biz onu mutlaka koruruz' dediler.”
أي: لما تولى يوسف ﵇ خزائن الأرض، دبرها أحسن تدبير، فزرع في أرض مصر جميعها في السنين الخصبة، زروعا هائلة، واتخذ لها المحلات الكبار، وجبا من الأطعمة شيئا كثيرا وحفظه، وضبطه ضبطا تاما، فلما دخلت السنون المجدبة، وسرى الجدب، حتى وصل إلى فلسطين، التي يقيم فيها يعقوب وبنوه، فأرسل يعقوب بنيه لأجل الميرة إلى مصر. {وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ} أي: لم يعرفوه.
Yani Yûsuf aleyhisselâm yeryüzünün hazinelerini üstlenince onları en güzel şekilde idare etti. Bolluk yıllarında bütün Mısır topraklarına muazzam ekinler ekti, onlar için büyük ambarlar yaptırdı, pek çok zahire toplayıp muhafaza etti ve bunları tam bir intizamla kontrol altına aldı. Kuraklık yılları başlayıp kıtlık Ya'kûb ve oğullarının ikamet ettiği Filistin topraklarına kadar ulaşınca Ya'kûb zahire temin etmeleri için oğullarını Mısır'a gönderdi. { وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “Yûsuf'un kardeşleri gelip huzuruna girdiler; [Yûsuf] onları tanıdı, onlar ise onu tanımıyorlardı.” Yani onlar Yûsuf'u tanıyamadılar.
{وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ} أي: كال لهم كما كان يكيل لغيرهم، وكان من تدبيره الحسن أنه لا يكيل لكل واحد أكثر من حمل بعير، وكان قد سألهم عن حالهم، فأخبروه أن لهم أخا عند أبيه، وهو بنيامين.
{ وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ } “Onların zahire yüklerini hazırlatınca;” yani başkalarına zahire ölçüp verdiği gibi onlara da ölçtü. Yûsuf'un güzel idaresinden biri de hiç kimseye bir deve yükünden fazlasını satmamasıydı. Onlara durumlarını sormuş, onlar da babalarının yanında Bünyâmîn adında bir kardeşleri daha olduğunu haber vermişlerdi.
فـ {قَالَ} لهم: {ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ} ثم رغبهم في الإتيان به فقال: {أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنزلِينَ} في الضيافة والإكرام.
Bunun üzerine onlara şöyle { قَالَ } “dedi:” { ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ } “'Bana baba bir kardeşinizi getirin.'” Sonra onu getirmelerini teşvik ederek şöyle buyurdu: { أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنزلِينَ } “'Görmüyor musunuz, ben ölçeği tam dolduruyorum ve ben misafirperverlerin en hayırlısıyım;'” yani ağırlama ve ikramda [en hayırlı olanıyım].
ثم رهبهم بعدم الإتيان به، فقال: {فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ} وذلك لعلمه باضطرارهم إلى الإتيان إليه، وأن ذلك يحملهم على الإتيان به.
Sonra onu getirmemeleri halinde sakındırarak şöyle dedi: { فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ } “'Eğer onu bana getirmezseniz artık benim yanımda size bir ölçek dahi yoktur ve bana yaklaşmayın!'” Bu, onların tekrar kendisine gelmeye mecbur olduklarını ve bu şartın onları kardeşi getirmeye sevk edeceğini bildiği içindi.
فـ {قَالُوا سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ} دل هذا على أن يعقوب ﵇ كان مولعا به لا يصبر عنه، وكان يتسلى به بعد يوسف، فلذلك احتاج إلى مراودة في بعثه معهم {وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ} لما أمرتنا به.
Bunun üzerine { قَالُوا سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ } “'Onu babasından [izin alıp getirmeye] çalışacağız' dediler.” Bu ifade gösteriyor ki Ya'kûb aleyhisselâm ona son derece düşkündü, onsuz sabredemiyordu ve Yûsuf'tan sonra onunla teselli buluyordu; bu yüzden onu kendileriyle göndermesi için bir çaba ve ikna gerekiyordu; { وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ } “'ve bunu mutlaka yapacağız;'” yani bize emrettiğin şeyi yerine getireceğiz [dediler].
{وَقَالَ} يوسف {لِفِتْيَانِهِ} الذين في خدمته: {اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ} أي: الثمن الذي اشتروا به من الميرة. {فِي رِحَالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا} أي: بضاعتهم إذا رأوها بعد ذلك في رحالهم، {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} لأجل التحرج من أخذها على ما قيل، والظاهر أنه أراد أن يرغبهم في إحسانه إليهم بالكيل لهم كيلا وافيا، ثم إعادة بضاعتهم إليهم على وجه لا يحسون بها، ولا يشعرون لما يأتي، فإن الإحسان يوجب للإنسان تمام الوفاء للمحسن.
Yûsuf hizmetinde bulunan { لِفِتْيَانِهِ } “delikanlılarına” şöyle { وَقَالَ } “dedi:” { اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ } “'Onların sermayelerini” —yani zahire karşılığında ödedikleri bedeli— { فِي رِحَالِهِمْ } yüklerinin içine koyun; { لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا } umulur ki onu fark ederler;' yani yüklerini açtıklarında mallarını görürler de { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “'belki yine gelirler.'” Bir rivayete göre hak etmedikleri bir malı almaktan çekinip geri getirmeleri için; zahir olan manaya göre ise hem tam ölçek verip hem de fark ettirmeden sermayelerini iade etmek suretiyle yaptığı bu büyük ihsanla onları tekrar gelmeye teşvik etmek istemiştir; zira ihsan, insanda ihsan edene karşı tam bir vefa ve bağlılık duygusu uyandırır.
{فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَى أَبِيهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ} أي: إن لم ترسل معنا أخانا، {فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا نَكْتَلْ} أي: ليكون ذلك سببا لكيلنا، ثم التزموا له بحفظه، فقالوا: {وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ} من أن يعرض له ما يكره.
{ فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَى أَبِيهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ } “Babalarına döndüklerinde: 'Ey babamız! Bize zahire verilmesi yasaklandı' dediler;” yani eğer kardeşimizi bizimle göndermezsen [yasaklandı]. { فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا نَكْتَلْ } “'Kardeşimizi bizimle gönder ki zahire alabilelim;'” yani bu bizim zahire almamıza vesile olsun. Sonra onu koruyacaklarına dair taahhütte bulunarak: { وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ } “'Kuşkusuz biz onu mutlaka koruruz' dediler;” yani hoşlanmayacağı bir durumun başına gelmesine engel oluruz.
{قَالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ * وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مَا نَبْغِي هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا وَنَمِيرُ أَهْلَنَا وَنَحْفَظُ أَخَانَا وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ * قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلا أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قَالَ اللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ * وَقَالَ يَا بَنِيَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ * وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ} .
{ قَالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ * وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مَا نَبْغِي هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا وَنَمِيرُ أَهْلَنَا وَنَحْفَظُ أَخَانَا وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ * قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلا أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قَالَ اللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ * وَقَالَ يَا بَنِيَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ * وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “[Ya'kûb] dedi ki: 'Daha önce kardeşi [Yûsuf] hakkında size güvendiğim gibi, onun hakkında da size güvenir miyim hiç?! Oysa Allah en hayırlı koruyucudur ve O, merhametlilerin en merhametlisidir.' Yüklerini açtıklarında sermayelerinin kendilerine geri verilmiş olduğunu gördüler ve: 'Ey babamız! Daha ne isteriz? İşte sermayemiz bize iade edilmiş! Ailemize yine zahire getiririz, kardeşimizi koruruz ve bir deve yükü zahire daha fazla alırız; bu [alacağımız] az bir miktardır' dediler. [Ya'kûb]: 'Kuşatılıp çaresiz kalmanız müstesna, onu bana mutlaka getireceğinize dair Allah adına kesin bir söz vermedikçe onu sizinle göndermem' dedi. Ona kesin sözlerini verdiklerinde: 'Söylediklerimize Allah vekildir' dedi. Ve: 'Ey oğullarım! [Şehre] tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin. Gerçi Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam; hüküm ancak Allah'ındır. Ben yalnız O'na tevekkül ettim; tevekkül edenler de yalnız O'na tevekkül etsinler' dedi. Babalarının kendilerine emrettiği şekilde girdiklerinde bu, Allah'tan gelecek hiçbir şeyi onlardan savamazdı; sadece Ya'kûb'un içindeki bir dileğin yerine getirilmesi oldu. Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimiz için büyük bir ilim sahibiydi; fakat insanların çoğu bilmezler.”
{قَالَ} لهم يعقوب ﵇: {هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ} أي: تقدم منكم التزام، أكثر من هذا في حفظ يوسف، ومع هذا لم تفوا بما عقدتم من التأكيد، فلا أثق بالتزامكم وحفظكم، وإنما أثق بالله تعالى.
Ya'kûb aleyhisselâm onlara { قَالَ } “dedi ki:” { هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ } “'Daha önce kardeşi hakkında size güvendiğim gibi, onun hakkında da size güvenir miyim hiç?!'” Yani daha önce Yûsuf'u koruma konusunda bundan daha kuvvetli bir taahhütte bulunmuştunuz; buna rağmen verdiğiniz kesin sözü yerine getirmediniz. Dolayısıyla sizin taahhüdünüze ve korumanıza güvenmiyorum; ben ancak Allah Teâlâ'ya güvenirim.
{فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} أي: يعلم حالي، وأرجو أن يرحمني، فيحفظه ويرده علي، وكأنه في هذا الكلام قد لان لإرساله معهم.
{ فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “'Oysa Allah en hayırlı koruyucudur ve O, merhametlilerin en merhametlisidir.'” Yani O benim halimi bilir; bana merhamet edip onu korumasını ve bana geri döndürmesini umuyorum. Sanki Ya'kûb bu sözleriyle onu kendileriyle gönderme hususunda yumuşamış gibiydi.
ثم إنهم {وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ} هذا دليل على أنه قد كان معلوما عندهم أن يوسف قد ردها عليهم بالقصد، وأنه أراد أن يملكهم إياها. فـ {قَالُوا} لأبيهم - ترغيبا في إرسال أخيهم معهم -: {يَا أَبَانَا مَا نَبْغِي} أي: أي شيء نطلب بعد هذا الإكرام الجميل، حيث وفَّى لنا الكيل، ورد علينا بضاعتنا على الوجه الحسن، المتضمن للإخلاص ومكارم الأخلاق؟
Sonra { وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ } “yüklerini açtıklarında sermayelerinin kendilerine geri verilmiş olduğunu gördüler.” Bu durum Yûsuf'un sermayeyi kasten kendilerine iade ettiğini ve onu kendilerine bağışlamak istediğini onların bildiklerine delildir. Kardeşlerini kendileriyle göndermesini teşvik etmek maksadıyla babalarına şöyle { قَالُوا } “dediler:” { يَا أَبَانَا مَا نَبْغِي } “'Ey babamız! Daha ne isteriz?'” Yani bize tam ölçek veren ve ihlas ile yüce ahlakı barındıran güzel bir surette sermayemizi bize iade eden bu güzel ikramdan sonra daha ne isteyebiliriz?
{هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا وَنَمِيرُ أَهْلَنَا} أي: إذا ذهبنا بأخينا صار سببا لكيله لنا، فمرنا (١) أهلنا، وأتينا (٢) لهم، بما هم مضطرون إليه من القوت، {وَنَحْفَظُ أَخَانَا وَنزدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ} بإرساله معنا، فإنه يكيل لكل واحد حمل بعير، {ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ} أي: سهل لا ينالك ضرر، لأن المدة لا تطول، والمصلحة قد تبينت.
{ هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا وَنَمِيرُ أَهْلَنَا } “'İşte sermayemiz bize iade edilmiş! Ailemize yine zahire getiririz;'” yani kardeşimizi götürdüğümüzde bu bize zahire verilmesine vesile olur; böylece ailemize zahire getirir ve muhtaç oldukları azığı onlara temin ederiz; { وَنَحْفَظُ أَخَانَا وَنزدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ } “'kardeşimizi koruruz ve bir deve yükü zahire daha fazla alırız;'” zira onu göndermen sayesinde her şahıs için bir deve yükü tartmaktadır; { ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ } “'bu [alacağımız] az/kolay bir miktardır.'” Yani kolay bir iştir, sana bir zarar gelmez; çünkü süre uzamayacak ve maslahat da apaçık ortadadır.
فـ {قَالَ} لهم يعقوب: {لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِنْ اللَّهِ} أي: عهدا ثقيلا وتحلفون بالله {لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلا أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ} أي: إلا أن يأتيكم أمر لا قبل لكم به، ولا تقدرون دفعه، {فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ} على ما قال وأراد {قَالَ اللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ} أي: تكفينا شهادته علينا وحفظه وكفالته.
Bunun üzerine Ya'kûb onlara şöyle { قَالَ } “dedi:” { لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِنْ اللَّهِ } “'Allah adına kesin bir söz vermedikçe onu sizinle göndermem;'” yani ağır bir ahit verip Allah'a yemin etmedikçe; { لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلا أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ } “'kuşatılıp çaresiz kalmanız müstesna, onu bana mutlaka getireceğinize dair [söz vermedikçe].'” Yani gücünüzün yetmeyeceği ve defetmeye muktedir olamayacağınız bir durum başınıza gelmedikçe. { فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ } Söylediği ve istediği şekilde ona kesin sözlerini verdiklerinde: { قَالَ اللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ } “'Söylediklerimize Allah vekildir' dedi.” Yani O'nun aleyhimize şahitliği, koruması ve kefaleti bize kafidir.
ثم لما أرسله معهم وصاهم، إذا هم قدموا مصر، أن {لا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ} وذلك أنه خاف عليهم العين، لكثرتهم وبهاء منظرهم، لكونهم أبناء (٣) رجل واحد، وهذا سبب.
Sonra onu kendileriyle gönderdiğinde Mısır'a vardıklarında şöyle yapmalarını tavsiye etti: { لا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ } “'[Şehre] tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin.'” Çünkü sayıca çok olmaları, heybetli ve güzel görünüşleri ve tek bir adamın oğulları olmaları sebebiyle onlara nazar değmesinden korkmuştu; bu zahiri bir sebeptir.
{وَ} إلا فـ {مَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ} فالمقدر لا بد أن يكون، {إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ} أي: القضاء قضاؤه، والأمر أمره، فما قضاه وحكم به لا بد أن يقع، {عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ} أي: اعتمدت على الله، لا على ما وصيتكم به من السبب، {وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ} فإن بالتوكل يحصل كل مطلوب، ويندفع كل مرهوب.
Yoksa { مَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “'Gerçi Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam;'” takdir edilen mutlaka gerçekleşecektir. { إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ } “'Hüküm ancak Allah'ındır;'” yani kaza O'nun kazası, emir O'nun emridir; O neyi takdir edip hükmetmişse mutlaka vuku bulur. { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } “'Ben yalnız O'na tevekkül ettim;'” yani size tavsiye ettiğim sebeplere değil, sırf Allah'a dayandım; { وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ } “'tevekkül edenler de yalnız O'na tevekkül etsinler.' Zira tevekkülle arzulanan her şeye ulaşılır ve korkulan her şey defedilir.”
{وَلَمَّا} ذهبوا و {دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كَانَ} ذلك الفعل {يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا} وهو موجب الشفقة والمحبة للأولاد، فحصل له في ذلك نوع طمأنينة، وقضاء لما في خاطره.
Gidip { وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ } “babalarının kendilerine emrettiği şekilde girdiklerinde” bu fiil { مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا } “Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi onlardan savamazdı; sadece Ya'kûb'un içindeki bir dileğin yerine getirilmesi oldu.” Bu da evlatlarına duyduğu şefkat ve sevginin bir gereğiydi; böylece onda bir nebze iç huzuru ve gönlündeki endişenin teskini hasıl oldu.
وليس هذا قصورا في علمه، فإنه من الرسل الكرام والعلماء الربانيين، ولهذا قال عنه: {وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ} أي: لصاحب علم عظيم {لِمَا عَلَّمْنَاهُ} أي: لتعليمنا إياه، لا بحوله وقوته أدركه، بل بفضل الله وتعليمه، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ} عواقب الأمور ودقائق الأشياء وكذلك أهل العلم منهم، يخفى عليهم من العلم وأحكامه ولوازمه شيء كثير.
Bu [durum], onun bilgisindeki bir eksiklikten ötürü değildir; zira o, kerim elçilerden ve rabbânî âlimlerdendir. Nitekim onun hakkında şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ } “Şüphesiz o, bir ilim sahibidir;” yani büyük bir ilim sahibidir, { لِمَا عَلَّمْنَاهُ } “çünkü ona Biz öğretmiştik;” yani [bu ilme] kendi güç ve kuvvetiyle değil, bilakis Allah'ın lütfu ve öğretmesiyle erişmiştir. { وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler;” işlerin akıbetlerini ve şeylerin inceliklerini [bilmezler]. Aynı şekilde insanların ilim ehli olanlarına dahi ilimden, onun hükümlerinden ve gereklerinden pek çok şey gizli kalır.
{٦٩ - ٧٩} {وَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ قَالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} .
{ ٦٩ - ٧٩ } { وَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ قَالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde öz kardeşini yanına aldı ve: 'Bilesin ki ben senin kardeşinim; onların yaptıklarına artık üzülme' dedi.”
أي: لما دخل إخوة يوسف على يوسف {آوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ} أي: شقيقه وهو "بنيامين" الذي أمرهم بالإتيان به، [و] ضمه إليه، واختصه من بين إخوته، وأخبره بحقيقة الحال، و {قَالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ} أي: لا تحزن {بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} فإن العاقبة خير لنا، ثم خبره بما يريد أن يصنع ويتحيل لبقائه عنده إلى أن ينتهي الأمر.
Yani Yûsuf'un kardeşleri Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde, { آوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ } “öz kardeşini yanına aldı;” yani getirmelerini emrettiği öz kardeşi Bünyâmîn'i bağrına bastı, kardeşleri arasından onu kendisine yakın kıldı, ona meselenin hakikatini haber verdi ve: { قَالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ } “'Bilesin ki ben senin kardeşinim; artık üzülme' dedi.” { بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “'onların yaptıklarına;'” zira akıbet bizim için hayır olacaktır [dedi]. Sonra mesele nihayete erinceye kadar onu yanında tutmak için ne yapmak istediğini ve nasıl bir çareye başvuracağını ona anlattı.
{فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ * قَالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ * قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ * قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الأرْضِ وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ * قَالُوا فَمَا جَزَاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كَاذِبِينَ * قَالُوا جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ * فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ * قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ * قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} .
{ فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ * قَالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ * قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ * قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الأرْضِ وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ * قَالُوا فَمَا جَزَاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كَاذِبِينَ * قَالُوا جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ * فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ * قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ * قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Onların zahire yüklerini hazırlatınca su kabını (sikâye) öz kardeşinin yükünün içine koydu. Sonra bir çağırıcı: 'Ey kervan! Siz kesinlikle hırsızsınız!' diye seslendi. Onlara dönerek: 'Neyi kaybettiniz?' dediler. [Görevliler]: 'Kralın su tasını kaybettik; onu getirene bir deve yükü [mükâfat] var, buna ben kefilim' dediler. [Kardeşler]: 'Allah'a yemin olsun ki siz de gayet iyi bilirsiniz ki biz bu ülkede bozgunculuk çıkarmak için gelmedik ve biz hırsız da değiliz' dediler. [Görevliler]: 'Eğer yalancı çıkarsanız onun cezası nedir?' dediler. [Kardeşler]: 'Kimin yükünde bulunursa onun cezası bizzat kendisidir [o kimsenin köle olarak alıkonulmasıdır]. Biz zalimleri işte böyle cezalandırırız' dediler. Bunun üzerine [Yûsuf], öz kardeşinin kabından önce onların kaplarını aramaya başladı; sonra su tasını kardeşinin kabından çıkardı. İşte Yûsuf'a böyle bir plan öğrettik. Yoksa Allah dilemedikçe kralın yasalarına göre kardeşini alıkoyamazdı. Biz dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz. Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen birisi vardır. [Kardeşler]: 'Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı' dediler. Yûsuf bu sözü içine attı ve onlara hiç belli etmedi; içinden: 'Siz daha fena bir durumdasınız; Allah sizin isnat ettiğiniz şeyin aslını pek iyi bilmektedir' dedi. Dediler ki: 'Ey Azîz! Gerçekten onun çok yaşlı ve büyük bir babası var; onun yerine birimizi alıkoy. Şüphesiz biz seni iyilik edenlerden (muhsinîn) görüyoruz.'”
{فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ} أي: كال لكل واحد من إخوته، ومن جملتهم أخوه هذا. {جَعَلَ السِّقَايَةَ} وهو: الإناء الذي يشرب به، ويكال فيه {فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ} أوعوا متاعهم، فلما انطلقوا ذاهبين، {أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ} ولعل هذا المؤذن، لم يعلم بحقيقة الحال.
{ فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ } “Onların zahire yüklerini hazırlatınca;” yani bu öz kardeşi de dahil olmak üzere kardeşlerinin her birine zahiresini tartıp verdi. Kendisiyle su içilen ve zahire ölçülen bir kap olan { جَعَلَ السِّقَايَةَ } “su kabını” { فِي رَحْلِ أَخِيهِ } “öz kardeşinin yükünün içine koydu. Sonra” eşyalarını toplayıp kapattılar; yola çıkıp gittiklerinde { أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ } “bir çağırıcı: 'Ey kervan! Siz kesinlikle hırsızsınız!' diye seslendi.” Muhtemelen bu çağırıcı işin hakikatini bilmiyordu.
{قَالُوا} أي: إخوة يوسف {وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ} لإبعاد التهمة، فإن السارق ليس له همٌّ إلا البعد والانطلاق عمن سرق منه، لتسلم له سرقته، وهؤلاء جاءوا مقبلين إليهم، ليس لهم همٌّ إلا إزالة التهمة التي رموا بها عنهم، فقالوا في هذه الحال: {مَاذَا تَفْقِدُونَ} ولم يقولوا: "ما الذي سرقنا" لجزمهم بأنهم براء من السرقة.
Töhmeti üzerlerinden defetmek için Yûsuf'un kardeşleri { قَالُوا } “dediler” { وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ } “ve onlara dönerek;” zira hırsızın tek gayesi çaldığı şey elinde kalsın diye soyduğu kimseden uzaklaşıp kaçmaktır. Bunlar ise kendilerine atılan töhmeti bertaraf etmekten başka bir gaye taşımaksızın onların üzerine yönelip geldiler ve bu vaziyette: { مَاذَا تَفْقِدُونَ } “'Neyi kaybettiniz?' dediler.” Hırsızlıktan tamamen beri olduklarına kesin kanaat getirdikleri için 'biz neyi çaldık?' demediler.
{قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ} أي: أجرة له على وجدانه {وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ} أي: كفيل، وهذا يقوله المؤذن المتفقد.
{ قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ } “[Görevliler]: 'Kralın su tasını kaybettik; onu bulup getirene [ücret olarak] bir deve yükü [zahire] var;'” { وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ } “'buna ben kefilim' dediler.” Bunu söyleyen, eşyaları teftiş eden o çağırıcıydı.
{قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الأرْضِ} بجميع أنواع المعاصي، {وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ} فإن السرقة من أكبر أنواع الفساد في الأرض، وإنما أقسموا على علمهم أنهم ليسوا مفسدين ولا سارقين، لأنهم عرفوا أنهم سبروا من أحوالهم ما يدلهم على عفتهم وورعهم، وأن هذا الأمر لا يقع منهم بعلم من اتهموهم، وهذا أبلغ في نفي التهمة، من أن لو قالوا: " تالله لم نفسد في الأرض ولم نسرق "
{ قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الأرْضِ } “[Kardeşler]: 'Allah'a yemin olsun ki siz de gayet iyi bilirsiniz ki biz bu ülkede hiçbir günahla bozgunculuk çıkarmak için gelmedik” { وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ } ve biz hırsız da değiliz' dediler.” Zira hırsızlık yeryüzündeki fesadın en büyük türlerindendir. Onların bozguncu ve hırsız olmadıklarını görevlilerin bildiğine yemin etmeleri şundandır: Çünkü görevlilerin kendi hallerini inceleyip iffet ve takvalarına muttali olduklarını ve kendilerini itham edenlerin bilgisine göre böyle bir şeyin kendilerinden asla sadır olmayacağını biliyorlardı. Bu ise sadece 'Allah'a yemin olsun ki biz yeryüzünde fesat çıkarmadık ve hırsızlık yapmadık' demekten töhmeti nefyetmede çok daha beliğ bir ifadedir.
{قَالُوا فَمَا جَزَاؤُهُ} أي: جزاء هذا الفعل {إِنْ كُنْتُمْ كَاذِبِينَ} بأن كان معكم؟
{ قَالُوا فَمَا جَزَاؤُهُ } “[Görevliler]: 'Eğer yalancı çıkarsanız” —yani o tas sizin yanınızda çıkarsa— bu fiilin cezası nedir?'” { إِنْ كُنْتُمْ كَاذِبِينَ } “dediler.”
{قَالُوا جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ} أي: الموجود في رحله {جَزَاؤُهُ} بأن يتملكه صاحب السرقة، وكان هذا في دينهم أن السارق إذا ثبتت عليه السرقة كان ملكا لصاحب المال المسروق، ولهذا قالوا: {كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ} .
{ قَالُوا جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ } { جَزَاؤُهُ } “[Kardeşler]: 'Kimin yükünde bulunursa onun cezası bizzat kendisidir' dediler;” yani yükünde bulunan kimse malı çalınan şahsın kölesi olur. Onların şeriatında hırsızlığı sabit olan kimse çalınan malın sahibine mülk (köle) yapılırdı. Bu yüzden şöyle dediler: { كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } “'Biz zalimleri işte böyle cezalandırırız.'”
{فَبَدَأَ} المفتش {بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ} وذلك لتزول الريبة التي يظن أنها فعلت بالقصد، فلما لم يجد في أوعيتهم شيئا {اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ} ولم يقل "وجدها، أو سرقها أخوه" مراعاة للحقيقة الواقعة.
Bunun üzerine arayan görevli, kasıtlı olarak yapıldığı zannını ve şüpheyi tamamen ortadan kaldırmak için { فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ } “öz kardeşinin kabından önce onların kaplarını aramaya başladı.” Onların kaplarında hiçbir şey bulamayınca { اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ } “onu kardeşinin kabından çıkardı.” Vaki olan hakikate riayet ederek 'kardeşi onu çaldı veya onda buldu' dememiş, [çıkardı demiştir].
فحينئذ تم ليوسف ما أراد من بقاء أخيه عنده، على وجه لا يشعر به إخوته، قال تعالى: {كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ} أي: يسرنا له هذا الكيد، الذي توصل به إلى أمر غير مذموم {مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ} لأنه ليس من دينه أن يتملك السارق، وإنما له عندهم، جزاء آخر، فلو ردت الحكومة إلى دين الملك، لم يتمكن يوسف من إبقاء أخيه عنده، ولكنه جعل الحكم منهم، ليتم له ما أراد.
İşte o zaman Yûsuf, kardeşlerinin fark edemeyeceği bir surette kardeşini yanında alıkoyma arzusunu tamamlamış oldu. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ } “İşte Yûsuf'a böyle bir plan öğrettik;” yani kınanmayacak meşru bir hedefe ulaşmasını sağlayan bu tedbiri ona kolaylaştırdık. { مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ } “Yoksa kralın yasalarına göre kardeşini alıkoyamazdı.” Çünkü kralın kanunlarında hırsızı köle edinmek yoktu; onların nezdinde hırsızın başka bir cezası vardı. Şayet hüküm kralın kanunlarına havale edilseydi Yûsuf kardeşini yanında tutamayacaktı; fakat muradının hasıl olması için hükmü onların kendi dillerinden verdirdi.
قال تعالى: {نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ} بالعلم النافع، ومعرفة الطرق الموصلة إلى مقصدها، كما رفعنا درجات يوسف، {وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ} فكل عالم، فوقه من هو أعلم منه حتى ينتهي العلم إلى عالم الغيب والشهادة.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Yûsuf'un derecelerini yükselttiğimiz gibi { نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ } “Biz dilediğimiz kimselerin derecelerini faydalı ilimle ve gayesine ulaştıran yolları bilmekle yükseltiriz.” { وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ } “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen birisi vardır.” Her âlimin üstünde ondan daha çok bilen biri bulunur; nihayet ilim gaybı ve şehadeti bilen Allah'a ulaşır.
فلما رأى إخوة يوسف ما رأوا {قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ} هذا الأخ، فليس هذا غريبا منه. {فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ} يعنون: يوسف ﵇، ومقصودهم تبرئة أنفسهم وأن هذا وأخاه قد يصدر منهما ما يصدر من السرقة، وهما ليسا شقيقين لنا.
Yûsuf'un kardeşleri bu manzarayı görünce: { قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ } “'Eğer bu kardeş çaldıysa bu ondan garip değildir;” { فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “zira daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı' dediler.” Bununla Yûsuf aleyhisselâm'ı kastediyorlardı; maksatları kendilerini temize çıkarmak, bu çocuk ile kardeşinden böyle hırsızlık gibi şeylerin sadır olabileceğini ve onların kendilerine öz kardeş olmadıklarını ima etmekti.
وفي هذا من الغض عليهما ما فيه، ولهذا: أسرها يوسف في نفسه {وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ} أي: لم يقابلهم على ما قالوه بما يكرهون، بل كظم الغيظ، وأسرَّ الأمر في نفسه. و {قَالَ} في نفسه {أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا} حيث ذممتمونا بما أنتم على أشر منه، {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ} منا، من وصفنا بالسرقة، يعلم الله أنا براء منها، ثم سلكوا معه مسلك التملق، لعله يسمح لهم بأخيهم.
Bu sözde her ikisini de açıkça küçümseme ve yerme vardı. İşte bu sebeple Yûsuf bunu içine attı { وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ } “ve onlara hiç belli etmedi;” yani söylediklerine karşılık hoşlanmayacakları bir tepki vermedi; bilakis öfkesini yuttu ve meseleyi içinde gizledi. İçinden şöyle { قَالَ } “dedi:” { أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا } “'Siz daha fena bir durumdasınız;'” zira bizi çok daha kötüsüyle kınadınız; { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ } “'Allah bizim hakkımızda yaptığınız hırsızlık nitelemesinin aslını pek iyi bilmektedir;'” Allah bilir ki biz bundan tamamen beriyiz. Sonra belki kardeşlerini bağışlar ümidiyle Yûsuf'a karşı yalvarıp yakarma yolunu tuttular.
فـ {قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا} أي: وإنه لا يصبر عنه، وسيشق عليه فراقه، {فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} فأحسن إلينا وإلى أبينا بذلك.
Bunun üzerine şöyle { قَالُوا } “dediler:” { يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا } “'Ey Azîz! Gerçekten onun çok yaşlı ve büyük bir babası var;'” yani ona dayanamaz ve ayrılığı ona çok ağır gelir; { فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “'onun yerine birimizi alıkoy. Şüphesiz biz seni iyilik edenlerden görüyoruz;'” böyle yaparak hem bize hem de babamıza ihsanda bulunmuş olursun.
{قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ إِنَّا إِذًا لَظَالِمُونَ} .
{ قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ إِنَّا إِذًا لَظَالِمُونَ } “[Yûsuf] dedi ki: 'Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını tutmaktan Allah'a sığınırız. O takdirde biz kesinlikle zalimlerden oluruz.'”
فـ {قَالَ} يوسف {مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ} أي: هذا ظلم منا، لو أخذنا البريء بذنب من وجدنا متاعنا عنده، ولم يقل "من سرق" كل هذا تحرز من الكذب، {إِنَّا إِذًا} أي: إن أخذنا غير من وجد في رحله {لَظَالِمُونَ} حيث وضعنا العقوبة في غير موضعها.
Yûsuf şöyle { قَالَ } “dedi:” { مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ } “'Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını tutmaktan Allah'a sığınırız.'” Yani eşyamızı yanında bulduğumuz kimsenin suçu sebebiyle masum olan birini alıkoyarsak bu bizim tarafımızdan bir zulüm olur. Yalandan sakınmak için 'hırsızlık yapan' dememiş, [yanında bulduğumuz demiştir]. { إِنَّا إِذًا } “'O takdirde” —yani yükünde çıkan kimseden başkasını alıkoyarsak— { لَظَالِمُونَ } kesinlikle zalimlerden oluruz;' zira cezayı hak etmeyen bir yere koymuş oluruz.
{٨٠ - ٨٣} {فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قَالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الأرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ * ارْجِعُوا إِلَى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَمَا شَهِدْنَا إِلا بِمَا عَلِمْنَا وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ * وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا وَإِنَّا لَصَادِقُونَ * قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ} .
{ ٨٠ - ٨٣ } { فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قَالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الأرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ * ارْجِعُوا إِلَى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَمَا شَهِدْنَا إِلا بِمَا عَلِمْنَا وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ * وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا وَإِنَّا لَصَادِقُونَ * قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “Ondan ümitlerini kesince baş başa verip gizlice fısıldaşmaya başladılar. Büyükleri dedi ki: 'Babanızın sizden Allah adına kesin bir söz aldığını ve daha önce de Yûsuf hakkında ne büyük kusur işlediğinizi bilmiyor musunuz? Artık babam bana izin verinceye veya Allah hakkımda hükmedinceye kadar bu ülkeden asla ayrılmayacağım; O, hükmedenlerin en hayırlısıdır. Siz babanıza dönün ve deyin ki: Ey babamız! Şüphesiz oğlun hırsızlık yaptı. Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik; gaybın da bekçileri değildik. Bulunduğumuz şehre ve aralarında geldiğimiz kervana sor; biz gerçekten doğru söylüyoruz.' [Babaları] dedi ki: 'Hayır, nefisleriniz sizi bir işe sürüklemiş! Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Umulur ki Allah onların hepsini birden bana getirir. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.'”
أي: فلما استيأس إخوة يوسف من يوسف أن يسمح لهم بأخيهم {خَلَصُوا نَجِيًّا} أي: اجتمعوا وحدهم، ليس معهم غيرهم، وجعلوا يتناجون فيما بينهم، فـ {قَالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ} في حفظه، وأنكم تأتون به إلا أن يحاط بكم {وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ} ، فاجتمع عليكم الأمران، تفريطكم في يوسف السابق، وعدم إتيانكم بأخيه باللاحق، فليس لي وجه أواجه به أبي.
Yani Yûsuf'un kardeşleri Yûsuf'un kardeşlerini bağışlayacağından ümitlerini kesince { خَلَصُوا نَجِيًّا } “baş başa verip gizlice fısıldaşmaya başladılar;” yani yanlarında başkası olmaksızın kendi aralarında toplanıp gizlice konuştular. { قَالَ كَبِيرُهُمْ } “Büyükleri dedi ki:” { أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ } “'Babanızın sizden Allah adına kesin bir söz aldığını” —onu koruyacağınıza ve çaresiz kalmanız hariç mutlaka getireceğinize dair söz aldığını— { وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ } “ve daha önce de Yûsuf hakkında ne büyük kusur işlediğinizi bilmiyor musunuz?'” Böylece iki cürüm bir araya geldi: Geçmişte Yûsuf hakkında işlediğiniz kusur ve şimdi de kardeşini getirememiş olmanız. Artık babamın yüzüne bakacak yüzüm kalmadı.
{فَلَنْ أَبْرَحَ الأرْضَ} أي: سأقيم في هذه الأرض ولا أزال بها {حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي} أي: يقدر لي المجيء وحدي، أو مع أخي {وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ} .
{ فَلَنْ أَبْرَحَ الأرْضَ } “'Artık bu ülkeden asla ayrılmayacağım;'” yani bu topraklarda kalacağım ve buradan ayrılmayacağım; { حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي } “'babam bana izin verinceye veya Allah hakkımda hükmedinceye kadar;'” yani tek başıma veya kardeşimle birlikte dönmemi Allah takdir edinceye kadar; { وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ } “'O, hükmedenlerin en hayırlısıdır.'”
ثم وصَّاهم بما يقولون لأبيهم، فقال: {ارْجِعُوا إِلَى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ} أي: وأخذ بسرقته، ولم يحصل لنا أن نأتيك به، مع ما بذلنا من الجهد في ذلك. والحال أنا ما شهدنا بشيء لم نعلمه، وإنما شهدنا بما علمنا، لأننا رأينا الصواع استخرج من رحله، {وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ} أي: لو كنا نعلم الغيب لما حرصنا وبذلنا المجهود في ذهابه معنا، ولما أعطيناك عهودنا ومواثيقنا، فلم نظن أن الأمر سيبلغ ما بلغ.
Sonra babalarına ne söyleyeceklerini onlara tenbih ederek şöyle dedi: { ارْجِعُوا إِلَى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ } “'Siz babanıza dönün ve deyin ki: Ey babamız! Şüphesiz oğlun hırsızlık yaptı;'” yani hırsızlığı sebebiyle alıkonuldu; bütün gayretimize rağmen onu sana getirmemiz mümkün olmadı. Biz bilmediğimiz bir şeye şahitlik etmedik, ancak bildiğimize şahitlik ettik; çünkü su tasının onun yükünden çıkarıldığını bizzat gördük. { وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ } “'Gaybın da bekçileri değildik;'” yani eğer gaybı bilseydik onun bizimle gelmesine bu kadar can atıp gayret göstermezdik ve sana kesin sözler ve teminatlar vermezdik; işin bu noktaya varacağını asla tahmin edemezdik.
{وَاسْأَلِ} إن شككت في قولنا {الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا} فقد اطلعوا على ما أخبرناك به {وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} لم نكذب ولم نغير ولم نبدل، بل هذا الواقع.
Eğer sözümüzden şüphe ediyorsan { وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا } “'bulunduğumuz şehre ve aralarında geldiğimiz kervana sor;'” zira onlar sana anlattığımız bu hadiseye şahit oldular; { وَإِنَّا لَصَادِقُونَ } “'biz gerçekten doğru söylüyoruz.' Yalan söylemedik, hiçbir şeyi değiştirmedik; bilakis gerçek budur.”
فلما رجعوا إلى أبيهم وأخبروه بهذا الخبر، اشتد حزنه وتضاعف كمده، واتهمهم أيضا في هذه القضية، كما اتهمهم في الأولى، و {قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ} أي: ألجأ في ذلك إلى الصبر الجميل، الذي لا يصحبه تسخط ولا جزع، ولا شكوى للخلق، ثم لجأ إلى حصول الفرج لما رأى أن الأمر اشتد، والكربة انتهت فقال: {عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا} أي: يوسف و "بنيامين" وأخوهم الكبير الذي أقام في مصر.
Babalarına dönüp bu haberi verdiklerinde Ya'kûb'un hüznü şiddetlendi, kederi katlandı; birinci hadisede olduğu gibi bu meselede de onları itham etti ve şöyle { قَالَ } “dedi:” { بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } “'Hayır, nefisleriniz sizi bir işe sürüklemiş! Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır.'” Yani içinde hiçbir şikayet, feryat ve yaratılmışlara yakınma bulunmayan güzel bir sabra sığınırım [dedi]. Sonra sıkıntının son raddeye ulaştığını görünce kurtuluşun yakın olduğunu ümit ederek şöyle dedi: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا } “'Umulur ki Allah onların hepsini birden bana getirir;'” yani Yûsuf'u, Bünyâmîn'i ve Mısır'da kalan büyük kardeşlerini [bana getirir].
{إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ} الذي يعلم حالي، واحتياجي إلى تفريجه ومنَّته، واضطراري إلى إحسانه، {الْحَكِيمُ} الذي جعل لكل شيء قدرا، ولكل أمر منتهى، بحسب ما اقتضته حكمته الربانية.
{ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ } “'Şüphesiz O, hakkıyla bilendir;'” benim halimi, O'nun kederimi gidermesine ve lütfuna olan ihtiyacımı, ihsanına olan muhtaçlığımı pek iyi bilir; { الْحَكِيمُ } “'tam hüküm ve hikmet sahibidir;'” rabbânî hikmetinin gereği olarak her şeye bir ölçü ve her işe bir son takdir buyurmuştur.
{٨٤ - ٨٦} {وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ * قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ * قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} .
{ ٨٤ - ٨٦ } { وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ * قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ * قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ } “Onlardan yüz çevirdi ve: 'Ah Yûsuf'um vah Yûsuf'um!' dedi; kederden gözlerine ak düştü; o artık yutkunup acısını içine gömen biriydi. Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki sen Yûsuf'u anıp durmaktan vazgeçmeyeceksin; sonunda ya eriyip tükeneceksin veya helak olanlardan olacaksın!' [Ya'kûb]: 'Ben içimin dayanılmaz kederini ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim ve ben Allah'tan sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim' dedi.”
أي: وتولى يعقوب ﵊ عن أولاده بعد ما أخبروه هذا الخبر، واشتد به الأسف والأسى، وابيضت عيناه من الحزن الذي في قلبه، والكمد الذي أوجب له كثرة البكاء، حيث ابيضت عيناه من ذلك.
Yani Ya'kûb aleyhisselâm oğulları bu haberi verdikten sonra onlardan yüz çevirdi; kederi ve teessürü son derece şiddetlendi; kalbindeki hüzün ve çokça ağlamasına yol açan derin ızdırap sebebiyle gözlerine ak düştü (gözleri görmez oldu).
{فَهُوَ كَظِيمٌ} أي: ممتلئ القلب من الحزن الشديد، {وَقَالَ يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} أي: ظهر منه ما كمن من الهم القديم والشوق المقيم، وذكرته هذه المصيبة الخفيفة بالنسبة للأولى، المصيبة الأولى.
{ فَهُوَ كَظِيمٌ } “O artık acısını içine gömen biriydi;” yani kalbi şiddetli hüzünle doluydu. { وَقَالَ يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ } “'Ah Yûsuf'um vah Yûsuf'um!' dedi;” yani içinde gizlediği eski kederi ve bitmek bilmeyen hasreti dışa vurdu; zira birinciye nispetle daha hafif olan bu musibet ona o ilk büyük musibeti hatırlattı.
فقال له أولاده متعجبين من حاله: {تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ} أي: لا تزال تذكر يوسف في جميع أحوالك. {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا} أي: فانيا لا حراك فيك ولا قدرة على الكلام.
Oğulları onun bu haline şaşırarak şöyle dediler: { تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ } “'Allah'a yemin olsun ki sen Yûsuf'u anıp durmaktan vazgeçmeyeceksin;'” yani her halinde Yûsuf'u anmaya devam edeceksin; { حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا } “'sonunda ya eriyip tükeneceksin;'” yani mecali kalmamış, kıpırdayamaz ve konuşamaz hale gelmiş bir ihtiyar olacaksın,
{أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ} أي: لا تترك ذكره مع قدرتك على ذكره أبدا.
{ أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ } “'veya helak olanlardan olacaksın!'” Yani nefesin yettiği sürece onu anmaktan asla vazgeçmeyeceksin [dediler].
{قَالَ} يعقوب {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي} أي: ما أبث من الكلام {وَحُزْنِي} الذي في قلبي {إِلَى اللَّهِ} وحده، لا إليكم ولا إلى غيركم من الخلق، فقولوا ما شئتم {وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} من أنه سيردهم علي ويقر عيني بالاجتماع بهم.
Ya'kûb { قَالَ } “dedi ki:” { إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي } “'Ben içimin dayanılmaz kederini” —yani dilimden dökülen ızdırabı— { وَحُزْنِي } ve hüznümü” —yani kalbimdeki derin acıyı— { إِلَى اللَّهِ } ancak Allah'a arz ederim;' size yahut yaratılmışlardan başka birine değil; siz ne dilerseniz söyleyin; { وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ } “'ve ben Allah'tan sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim;'” zira O'nun onları bana geri döndüreceğini ve onlarla buluşturup gözümü aydın kılacağını bilmekteyim.
{٨٧ - ٨٨} {يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لا يَيْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ * فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ} .
{ ٨٧ - ٨٨ } { يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لا يَيْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ * فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ } “'Ey oğullarım! Gidin, Yûsuf ve kardeşinden bir haber almaya çalışın; Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Çünkü inkâr edenler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez.' [Yûsuf'un] huzuruna girdiklerinde: 'Ey Azîz! Bize ve ailemize darlık ve sıkıntı dokundu; değersiz ve az bir sermaye ile geldik. Yine de bize ölçeği tam doldur ve bize lütufta bulunup sadaka ver. Şüphesiz Allah sadaka verenleri mükâfatlandırır' dediler.”
أي: قال يعقوب ﵇ لبنيه: {يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ} أي: احرصوا واجتهدوا على التفتيش عنهما {وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ} فإن الرجاء يوجب للعبد السعي والاجتهاد فيما رجاه، والإياس: يوجب له التثاقل والتباطؤ، وأولى ما رجا العباد، فضل الله وإحسانه ورحمته وروحه، {إِنَّهُ لا يَيْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ} فإنهم لكفرهم يستبعدون رحمته، ورحمته بعيدة منهم، فلا تتشبهوا بالكافرين.
Yani Ya'kûb aleyhisselâm oğullarına şöyle dedi: { يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ } “'Ey oğullarım! Gidin, Yûsuf ve kardeşinden bir haber almaya çalışın;'” yani onları araştırıp soruşturmaya azimle gayret edin; { وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ } “'Allah'ın rahmetinden ve ferahlığından ümidinizi kesmeyin.' Zira ümitvar olmak, kula umduğu şey uğrunda gayret sarf etmeyi ve çalışmayı kazandırır; ümitsizlik ise tembellik ve yılgınlığa yol açar. Kulların ümit etmesi gereken şeylerin en başında ise Allah'ın lütfu, ihsanı, rahmeti ve ferahlığı gelir. { إِنَّهُ لا يَيْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ } “'Çünkü inkâr edenler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez.'” Zira kâfirler inkârları sebebiyle O'nun rahmetini uzak görürler; nitekim rahmet onlardan uzaktır da; öyleyse siz kâfirlere benzemeyin.
ودل هذا على أنه بحسب إيمان العبد يكون رجاؤه لرحمة الله وروحه، فذهبوا {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ} أي: على يوسف {قَالُوا} متضرعين إليه: {يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا} أي: قد اضطررنا نحن وأهلنا {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} أي: مدفوعة مرغوب عنها لقلتها، وعدم وقوعها الموقع، {فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ} أي: مع عدم وفاء العرض، وتصدق علينا بالزيادة عن الواجب. {إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ} بثواب الدنيا والآخرة.
Bu ayet göstermektedir ki kulun imanı nispetinde Allah'ın rahmetine ve ferecine ümidi olur. Gittiler; { فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ } Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde ona yalvarıp yakararak şöyle { قَالُوا } “dediler:” { يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا } “'Ey Azîz! Bize ve ailemize darlık ve sıkıntı dokundu; değersiz ve az bir sermaye ile geldik. Yine de bize ölçeği tam doldur ve bize lütufta bulunup sadaka ver.'” Yani biz ve ailemiz çaresiz kaldık; { وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ } azlığı ve makbul olmaması sebebiyle geri çevrilecek değersiz bir sermaye ile geldik; { فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ } karşılık olarak sunduğumuz mal noksan olduğu halde bize ölçeği tam doldur ve hakkımız olandan fazlasını bağışlayarak bize sadaka ver; { إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ } “'şüphesiz Allah sadaka verenleri'” dünya ve ahiret sevabıyla “'mükâfatlandırır.'”
فلما انتهى الأمر، وبلغ أشده، رقَّ لهم يوسف رقَّة شديدة، وعرَّفهم بنفسه، وعاتبهم. {٨٩ - ٩٢} {قَالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ * قَالُوا أَئِنَّكَ لأنْتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ * قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ * قَالَ لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ}
Mesele nihayete erip sıkıntı son haddine varınca Yûsuf onlara son derece merhamet etti; kendisini tanıttı ve onları tatlı bir sitemle kınadı. { ٨٩ - ٩٢ } { قَالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ * قَالُوا أَئِنَّكَ لأنْتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ * قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ * قَالَ لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “[Yûsuf] dedi ki: 'Cahilliğinizde Yûsuf'a ve kardeşine neler yaptığınızı biliyor musunuz?' 'Yoksa sen gerçekten Yûsuf musun?!' dediler. [Yûsuf]: 'Ben Yûsuf'um, bu da kardeşimdir. Allah bize lütufta bulundu. Gerçek şu ki kim takva sahibi olur ve sabrederse şüphesiz Allah ihsan sahiplerinin mükâfatını asla zayi etmez' dedi. Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki Allah seni gerçekten bize üstün kıldı; doğrusu biz büyük bir hata işlemiştik.' [Yûsuf] dedi ki: 'Bugün size hiçbir kınama ve başa kakma yoktur. Allah sizi bağışlasın; O, merhametlilerin en merhametlisidir.'”
{قال هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ} أما يوسف فظاهر فعلهم فيه، وأما أخوه، فلعله والله أعلم قولهم: {إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ} أو أن الحادث الذي فرَّق بينه وبين أبيه، هم السبب فيه، والأصل الموجب له. {إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ} وهذا نوع اعتذار لهم بجهلهم، أو توبيخ لهم إذ فعلوا فعل الجاهلين، مع أنه لا ينبغي ولا يليق منهم.
{ قال هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ } “[Yûsuf] dedi ki: 'Yûsuf'a ve kardeşine neler yaptığınızı biliyor musunuz?'” Yûsuf'a yaptıkları zaten aşikardır; kardeşine gelince bu —en doğrusunu Allah bilir— onların { إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “'Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı'” şeklindeki iftiraları veya babasıyla arasını ayıran hadisenin asıl sebebi olmalarıdır. { إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ } “'Cahilliğinizde [neler yaptığınızı].'” Bu ifade ya onların cehaletlerini bir nevi mazeret olarak zikretmek yahut kendilerine yakışmadığı halde cahillerin işini işledikleri için onları bir azarlamadır.
فعرفوا أن الذي خاطبهم هو يوسف، فقالوا: {أَئِنَّكَ لأنْتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا} بالإيمان والتقوى والتمكين في الدنيا، وذلك بسبب الصبر والتقوى، {إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ} أي: يتقي فعل ما حرم الله، ويصبر على الآلام والمصائب، وعلى الأوامر بامتثالها {فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} فإن هذا من الإحسان، والله لا يضيع أجر من أحسن عملا.
Kendilerine hitap edenin Yûsuf olduğunu anladılar ve: { أَئِنَّكَ لأنْتَ يُوسُفُ } “'Yoksa sen gerçekten Yûsuf musun?!' dediler.” [Yûsuf]: { قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا } “'Ben Yûsuf'um, bu da kardeşimdir. Allah bize lütufta bulundu' dedi;” yani sabır ve takva sebebiyle bize iman, takva ve dünyada iktidar nasip etti; { إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ } “'Gerçek şu ki kim takva sahibi olur ve sabrederse;'” yani Allah'ın haram kıldıklarından sakınır, acılara, musibetlere ve emirleri yerine getirmeye sabrederse { فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “'şüphesiz Allah ihsan sahiplerinin mükâfatını asla zayi etmez.'” Zira bu durum ihsandandır ve Allah güzel amel işleyenlerin mükâfatını asla zayi etmez.
{قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا} أي: فضلك علينا بمكارم الأخلاق ومحاسن الشيم، وأسأنا إليك غاية الإساءة، وحرصنا على إيصال الأذى إليك، والتبعيد لك عن أبيك، فآثرك الله تعالى ومكنك مما تريد {وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ} وهذا غاية الاعتراف منهم بالجرم الحاصل منهم على يوسف.
{ قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا } “Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki Allah seni gerçekten bize üstün kıldı;'” yani yüce ahlak ve güzel hasletlerle seni bizden üstün eyledi. Biz sana son derece kötülük ettik, sana eziyet ulaştırmaya ve seni babandan uzaklaştırmaya hırs gösterdik; Allah Teâlâ ise seni üstün kıldı ve dilediğin şeyde seni muktedir eyledi; { وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ } “'doğrusu biz büyük bir hata işlemiştik.' Bu, Yûsuf'a karşı işledikleri cürmü en açık şekilde itiraf etmeleridir.”
فـ {قَالَ} لهم يوسف ﵇، كرما وجودا: {لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ} أي: لا أثرب عليكم ولا ألومكم {يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} فسمح لهم سماحا تاما، من غير تعيير لهم على ذكر الذنب السابق، ودعا لهم بالمغفرة والرحمة، وهذا نهاية الإحسان، الذي لا يتأتى إلا من خواص الخلق وخيار المصطفين.
Bunun üzerine Yûsuf aleyhisselâm büyüklük ve kerem göstererek onlara şöyle { قَالَ } “dedi:” { لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ } “'Bugün size hiçbir kınama ve başa kakma yoktur;'” yani sizi kınamam ve ayıplamam; { يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “'Allah sizi bağışlasın; O, merhametlilerin en merhametlisidir.'” Geçmiş günahı hatırlatarak onları ayıplamaksızın tamamen affetti ve onlara mağfiret ve rahmet diledi. Bu ise ancak yaratılmışların en seçkinlerinden ve hayırlılarından sadır olabilecek ihsanın zirvesidir.
{٩٣ - ٩٨} {اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ * وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لأجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ * قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ} .
{ ٩٣ - ٩٨ } { اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ * وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لأجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ * قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ } “'Şu gömleğimi götürün de babamın yüzüne sürün, gözü açılır. Bütün ailenizi de toplayıp bana getirin.' Kervan [Mısır'dan] ayrılınca babaları: 'Beni bunaklıkla itham etmezseniz doğrusu ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum!' dedi. Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki sen hala o eski şaşkınlığındasın.'”
أي: قال يوسف ﵇ لإخوته: {اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا} لأن كل داء يداوى بضده، فهذا القميص - لما كان فيه أثر ريح يوسف، الذي أودع قلب أبيه من الحزن والشوق ما الله به عليم - أراد أن يشمه، فترجع إليه روحه، وتتراجع إليه نفسه، ويرجع إليه بصره، ولله في ذلك حكم وأسرار، لا يطلع عليها العباد، وقد اطلع يوسف من ذلك على هذا الأمر.
Yani Yûsuf aleyhisselâm kardeşlerine şöyle dedi: { اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا } “'Şu gömleğimi götürün de babamın yüzüne sürün, gözü açılır.'” Çünkü her dert zıddıyla tedavi edilir. Babasının kalbine tarifini ancak Allah'ın bildiği keder ve hasret dolduran Yûsuf'un kokusu bu gömlekte bulunduğundan, onu koklamasını, böylece ruhunun ferahlayıp neşesinin yerine gelmesini ve gözünün tekrar görmesini murad etti. Allah'ın bunda kulların muttali olamayacağı nice hikmet ve sırları vardır; Allah bu sırlardan birini Yûsuf'a bildirmişti.
{وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ} أي: أولادكم وعشيرتكم وتوابعكم كلهم، ليحصل تمام اللقاء، ويزول عنكم نكد المعيشة، وضنك الرزق.
{ وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ } “'Bütün ailenizi de toplayıp bana getirin;'” yani çocuklarınızı, aşiretinizi ve size bağlı olan herkesi getirin ki tam bir kavuşma hasıl olsun, maişet sıkıntısı ve rızık darlığı üzerinizden kalksın.
{وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ} عن أرض مصر مقبلة إلى أرض فلسطين، شمَّ يعقوب ريح القميص، فقال: {إِنِّي لأجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ} أي: تسخرون مني، وتزعمون أن هذا الكلام، صدر مني من غير شعور، لأنه رأى منهم من التعجب من حاله ما أوجب له هذا القول.
Kervan Mısır topraklarından ayrılıp Filistin'e doğru { وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ } “yola çıkınca” Ya'kûb gömleğin kokusunu aldı ve şöyle dedi: { إِنِّي لأجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ } “'Beni bunaklıkla itham etmezseniz doğrusu ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum!'” Yani benimle alay edip bu sözün şuursuzca benden çıktığını iddia etmeyecek olsaydınız [böyle söylüyorum]. Zira onların kendi haline şaşırdıklarını gördüğü için bu açıklamayı yapma gereği duydu.
فوقع ما ظنه بهم فقالوا: {تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ} أي: لا تزال تائها في بحر الحبّ لا تدري ما تقول.
Onlar hakkında tahmin ettiği şey gerçekleşti ve şöyle dediler: { تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ } “'Allah'a yemin olsun ki sen hala o eski şaşkınlığındasın!'” Yani sen hala sevgi deryasında kaybolmuşsun, ne söylediğini bilmiyorsun [dediler].
{فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ * قَالُوا يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ * قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} .
{ فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ * قَالُوا يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ * قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “Müjdeci gelip de gömleği [Ya'kûb'un] yüzüne koyunca hemen gözü açılıverdi. [Ya'kûb]: 'Ben size dememiş miydim ki şüphesiz ben Allah'tan sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim!' dedi. Dediler ki: 'Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile; doğrusu biz büyük bir hata işlemiştik.' [Ya'kûb]: 'Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim; şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir' dedi.”
{فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ} بقرب الاجتماع بيوسف وإخوته وأبيهم، {أَلْقَاهُ} أي: القميص {عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيرًا} أي: رجع على حاله الأولى بصيرا، بعد أن ابيضت عيناه من الحزن، فقال لمن حضره من أولاده وأهله الذين كانوا يفندون رأيه، ويتعجبون منه منتصرا عليهم، متبجحا بنعمة الله عليه: {أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} حيث كنت مترجيا للقاء يوسف، مترقبا لزوال الهم والغم والحزن.
Yûsuf, kardeşleri ve babalarının buluşmasının yakın olduğunu haber veren { فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ } “müjdeci gelip de” gömleği { أَلْقَاهُ } { عَلَى وَجْهِهِ } “[Ya'kûb'un] yüzüne koyunca,” { فَارْتَدَّ بَصِيرًا } “hemen gözü açılıverdi;” yani kederden gözlerine ak düştükten sonra ilk haline dönüp tekrar görür oldu. Bunun üzerine fikrini bunaklık sayan ve haline şaşan yanında hazır bulunan evlatlarına ve ailesine karşı Allah'ın nimetini sevinçle izhar ederek şöyle dedi: { أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ } “'Ben size dememiş miydim ki şüphesiz ben Allah'tan sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim!'” Zira ben Yûsuf'a kavuşmayı ümitle bekliyor, keder, gam ve hüznün kalkacağını gözetiyordum.
فأقروا بذنبهم ونجعوا بذلك و {قَالُوا يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ} حيث فعلنا معك ما فعلنا.
Günahlarını itiraf edip pişman oldular ve: { قَالُوا يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ } “'Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile; doğrusu biz büyük bir hata işlemiştik' dediler;” zira sana karşı yaptığımız o şeyleri yaptık.
فـ {قَالَ} مجيبا لطلبتهم، ومسرعا لإجابتهم: {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} أي: ورجائي به أن يغفر لكم ويرحمكم، ويتغمدكم برحمته، وقد قيل: إنه أخر الاستغفار لهم إلى وقت السحر الفاضل، ليكون أتمَّ للاستغفار، وأقرب للإجابة.
Taleplerine karşılık vererek ve süratle kabul ederek şöyle { قَالَ } “dedi:” { سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “'Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim; şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'” Yani O'ndan ümidim sizi bağışlaması, size merhamet etmesi ve sizi rahmetiyle kuşatmasıdır. Denildi ki: İstiğfarın daha kâmil ve duanın kabule daha yakın olması için onlar adına istiğfarı seher vaktine ertelemiştir.
{٩٩ - ١٠٠} {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ * وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا وَقَالَ يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ} .
{ ٩٩ - ١٠٠ } { فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ * وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا وَقَالَ يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde anne ve babasını bağrına bastı ve: 'Allah'ın izniyle güven içinde Mısır'a girin' dedi. Anne ve babasını tahtın üstüne çıkardı; hepsi onun önünde [saygıyla] secdeye kapandılar. [Yûsuf] dedi ki: 'Babacığım! İşte daha önceki rüyamın tabiri budur; Rabbim onu gerçekleştirdi. Doğrusu O, beni zindandan çıkarmakla ve şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra sizi çölden getirmekle bana büyük lütufta bulundu. Şüphesiz Rabbim dilediğine lütufkârdır. Kuşkusuz O, hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.'”
أي: {فَلَمَّا} تجهز يعقوب وأولاده وأهلهم أجمعون، وارتحلوا من بلادهم قاصدين الوصول إلى يوسف في مصر وسكناها، فلما وصلوا إليه، و {دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ} أي: ضمهما إليه، واختصهما بقربه، وأبدى لهما من البر والإكرام (١) والتبجيل والإعظام شيئا عظيما، {وَقَالَ} لجميع أهله: {ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ} من جميع المكاره والمخاوف، فدخلوا في هذه الحال السارة، وزال عنهم النصب ونكد المعيشة، وحصل السرور والبهجة.
Yani Ya'kûb, evlatları ve bütün aileleri hazırlanıp yurtlarından ayrılarak Mısır'da Yûsuf'a kavuşmak ve oraya yerleşmek maksadıyla yola çıktılar. Yûsuf'a ulaşıp { فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ } “Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde,” { آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ } “anne ve babasını bağrına bastı;” yani onları yanına alıp yakın kıldı; onlara muazzam bir hürmet, ikram, tazim ve ihtiram gösterdi. Bütün ailesine şöyle { وَقَالَ } “dedi:” { ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ } “'Allah'ın izniyle güven içinde Mısır'a girin;'” yani her türlü korku ve sıkıntıdan emin olarak [girin]. Böylece bu sevinç dolu halde girdiler; yorgunluk ve maişet meşakkati üzerlerinden kalktı; sevinç ve neşeye kavuştular.
{وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ} أي: على سرير الملك، ومجلس العزيز، {وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا} أي: أبوه، وأمه وإخوته، سجودا على وجه التعظيم والتبجيل والإكرام، {وَقَالَ} لما رأى هذه الحال، ورأى سجودهم له: {يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ} حين رأي أحد عشر كوكبا والشمس والقمر له ساجدين، فهذا وقوعها الذي آلت إليه ووصلت {قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا} فلم يجعلها أضغاث أحلام.
{ وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ } “Anne ve babasını tahtın üstüne çıkardı;” yani hükümdarlık tahtına ve Azîz'in makamına oturttu; { وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا } “hepsi onun önünde secdeye kapandılar;” yani babası, annesi ve kardeşleri tazim, hürmet ve ikram secdesiyle yere kapandılar. Bu manzarayı ve onların kendisine secde ettiklerini görünce şöyle { وَقَالَ } “dedi:” { يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ } “'Babacığım! İşte daha önceki rüyamın tabiri budur;'” hani on bir yıldızın, güneşin ve ayın kendisine secde ettiklerini görmüştü ya; işte rüyanın nihayete erip gerçekleştiği an budur; { قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا } “'Rabbim onu gerçekleştirdi;'” onu asılsız karmaşık rüyalardan kılmadı.
{وَقَدْ أَحْسَنَ بِي} إحسانا جسيما {إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ} وهذا من لطفه وحسن خطابه ﵇، حيث ذكر حاله في السجن، ولم يذكر حاله في الجب، لتمام عفوه عن إخوته، وأنه لا يذكر ذلك الذنب، وأن إتيانكم من البادية من إحسان الله إلي.
{ وَقَدْ أَحْسَنَ بِي } “Doğrusu O bana büyük lütufta bulundu;” { إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ } “beni zindandan çıkarmakla ve sizi çölden getirmekle.” Bu, Yûsuf aleyhisselâm'ın zarafetinin ve güzel hitabının bir göstergesidir; nitekim kardeşlerini tamamen affettiği ve o günahı yüzlerine vurmak istemediği için kuyudaki halini anmamış, zindandaki halini anmıştır; ayrıca onların çölden gelişlerini de Allah'ın kendisine olan bir lütfu olarak takdim etmiştir.
فلم يقل: جاء بكم من الجوع والنصب، ولا قال: "أحسن بكم" بل قال {أَحْسَنَ بِي} جعل الإحسان عائدا إليه، فتبارك من يختص برحمته من يشاء من عباده، ويهب لهم من لدنه رحمة إنه هو الوهاب. {مِنْ بَعْدِ أَنْ نزغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي} فلم يقل "نزغ الشيطان إخوتي" بل كأن الذنب والجهل، صدر من الطرفين، فالحمد لله الذي أخزى الشيطان ودحره، وجمعنا بعد تلك الفرقة الشاقة.
'Sizi açlıktan ve meşakkatten kurtarıp getirdi' demediği gibi 'size ihsan etti' de dememiş; bilakis { أَحْسَنَ بِي } “bana lütufta bulundu” diyerek ihsanı kendisine hamletmiştir. Kullarından dilediğini rahmetiyle seçkin kılan ve kendi katından onlara rahmet bağışlayan Allah ne yücedir; şüphesiz O, lütfu pek bol olandır (el-Vehhâb). { مِنْ بَعْدِ أَنْ نزغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي } “Şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra.” 'Şeytan kardeşlerimi kışkırttı' dememiş; bilakis sanki günah ve cehalet her iki taraftan sadır olmuş gibi ifade etmiştir. Şeytanı rezil ve zelil kılan, bu çetin ayrılıktan sonra bizi bir araya getiren Allah'a hamdolsun!
{إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ} يوصل بره وإحسانه إلى العبد من حيث لا يشعر، ويوصله إلى المنازل الرفيعة من أمور يكرهها، {إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ} الذي يعلم ظواهر الأمور وبواطنها، وسرائر العباد وضمائرهم، {الْحَكِيمُ} في وضعه الأشياء مواضعها، وسوقه الأمور إلى أوقاتها المقدرة لها.
{ إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ } “Şüphesiz Rabbim, dilediği şeyde pek lütufkârdır (Latîf).” İyilik ve ihsanını kuluna hiç fark ettirmediği bir cihetten ulaştırır ve onu hoşlanmadığı durumlar vasıtasıyla yüce mertebelere eriştirir. { إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla bilendir (el-Alîm);” işlerin zahirini de bâtınını da, kulların gizliliklerini ve iç dünyalarını da bilendir. { الْحَكِيمُ } “hüküm ve hikmet sahibidir (el-Hakîm);” her şeyi yerli yerine koymasında ve işleri kendileri için takdir edilmiş vakitlerine sevk etmesinde [hikmet sahibidir].
{١٠١} {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الأحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} .
{ ١٠١ } { رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الأحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “'Rabbim! Sen bana mülkten [bir nasip] verdin ve bana rüyaların/olayların tabirini öğrettin. Ey gökleri ve yeri yoktan var eden! Dünyada da ahirette de benim velim Sensin. Benim canımı müslüman olarak al ve beni salihler arasına kat!'”
لما أتم الله ليوسف ما أتم من التمكين في الأرض والملك، وأقر عينه بأبويه وإخوته، وبعد العلم العظيم الذي أعطاه الله إياه، قال مقرا بنعمة الله شاكرا لها داعيا بالثبات على الإسلام:
Allah Yûsuf'a yeryüzünde iktidar ve mülkten nasibini tastamam verip anne babası ve kardeşleriyle gözünü aydın kıldıktan ve ona ihsan ettiği o muazzam ilimden sonra, Allah'ın nimetini itiraf ederek, O'na şükrederek ve İslam üzere sebat niyaz ederek şöyle dedi:
{رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ} وذلك أنه كان على خزائن الأرض وتدبيرها ووزيرا كبيرا للملك {وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الأحَادِيثِ} أي: من تأويل أحاديث الكتب المنزلة وتأويل الرؤيا وغير ذلك من العلم {فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ أَنْتَ وَلِيِّيذ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا} أي: أدم عليّ الإسلام وثبتني عليه حتى توفاني عليه، ولم يكن هذا دعاء باستعجال الموت، {وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} من الأنبياء الأبرار والأصفياء الأخيار.
{ رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ } “'Rabbim! Sen bana mülkten verdin;'” zira o yeryüzünün hazinelerinin başında bulunuyor, onları idare ediyor ve kralın büyük bir veziri konumundaydı; { وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الأحَادِيثِ } “'ve bana olayların/rüyaların tabirini öğrettin;'” yani indirilen kitapların sözlerinin tefsirini, rüya tabirini ve diğer ilimleri öğrettin; { فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا } “'Ey gökleri ve yeri yoktan var eden! Dünyada da ahirette de benim velim Sensin. Benim canımı müslüman olarak al;'” yani İslam'ı bende daim kıl ve beni onun üzerinde sabit kıl ki canımı müslüman olarak alasın —bu ölümün çabuklaşmasını istemek için yapılmış bir dua değildir—; { وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “'ve beni salihler arasına kat!'” Yani hayır ve fazilet sahibi nebiler ve seçkin kullar arasına kat.
{١٠٢} {ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ} .
{ ١٠٢ } { ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ } “İşte bu, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Yoksa onlar tuzak kurarak işlerini karara bağladıkları zaman sen onların yanında değildin.”
لما قص الله هذه القصة على محمد ﷺ قال الله له: {ذَلِكَ} الإنباء الذي أخبرناك به {مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ} الذي لولا إيحاؤنا إليك لما وصل إليك هذا الخبر الجليل، فإنك لم تكن حاضرا لديهم {إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ} أي: إخوة يوسف {وَهُمْ يَمْكُرُونَ} به حين تعاقدوا على التفريق بينه وبين أبيه، في حالة لا يطلع عليها إلا الله تعالى، ولا يمكن أحدا أن يصل إلى علمها، إلا بتعليم الله له إياها.
Allah bu kıssayı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattıktan sonra ona şöyle buyurdu: Sana haber verdiğimiz { ذَلِكَ } bu haberler { مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ } “gayb haberlerindendir;” öyle ki şayet sana vahyimiz olmasaydı bu yüce haber sana asla ulaşamazdı. Zira Yûsuf'un kardeşleri { إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ } “işlerini karara bağladıkları zaman” ve Yûsuf ile babasının arasını ayırmak üzere gizlice anlaşıp { وَهُمْ يَمْكُرُونَ } “tuzak kurdukları sırada” sen onların yanında hazır değildin. Bu, Allah Teâlâ'dan başkasının muttali olamayacağı ve Allah'ın bildirmesi olmaksızın hiç kimsenin ilmine ulaşamayacağı bir haldir.