Binûn

Yûsuf b. Ya'kūb -aleyhimesselâtü vesselâm- Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

كما قال تعالى لما قص قصة موسى وما جرى له، ذكر الحال التي لا سبيل للخلق إلى علمها إلا بوحيه {وما كنت بجانب الغربي إذ قضينا إلى موسى الأمر وما كنت من الشاهدين} الآيات، فهذا أدل دليل على أن ما جاء به رسول الله حقا.

Nitekim Allah Teâlâ Mûsâ'nın kıssasını ve başından geçenleri anlattığı zaman da yaratılmışların ancak O'nun vahyiyle bilebileceği hali zikrederek: “Biz Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman sen batı tarafında değildin ve görenlerden de değildin” ayetlerini buyurmuştur. İşte bu, Resûlullah'ın getirdiği şeylerin hak olduğuna dair en kesin delildir.

{١٠٣ - ١٠٧} {وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ} .

{ ١٠٣ - ١٠٧ } { وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ } “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu iman edecek değillerdir.”

يقول تعالى لنبيه محمد ﷺ: {وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ} على إيمانهم {بِمُؤْمِنِينَ} فإن مداركهم ومقاصدهم قد أصبحت فاسدة، فلا ينفعهم حرص الناصحين عليهم ولو عدمت الموانع، بأن كانوا يعلمونهم ويدعونهم إلى ما فيه الخير لهم، ودفع الشر عنهم، من غير أجر ولا عوض، ولو أقاموا لهم من الشواهد والآيات الدالات على صدقهم ما أقاموا. ولهذا قال:

Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: İman etmelerine ne kadar düşkün olsan da { وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ } “insanların çoğu iman edecek değillerdir.” Zira onların idrakleri ve niyetleri bozulmuştur; nasihat edenlerin onlara olan düşkünlüğü kendilerine fayda vermez. Hatta ortada hiçbir engel bulunmasa, onlara hiçbir ücret ve karşılık talep etmeksizin faydalarını temin edecek ve şerri defedecek şeyleri öğretip onları buna davet etseler ve doğruluklarına delalet eden sayısız şahitler ve deliller getirseler dahi inanmazlar. Bu sebeple şöyle buyurmuştur:

{وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ * وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ * وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلا وَهُمْ مُشْرِكُونَ * أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ} .

{ وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ * وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ * وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلا وَهُمْ مُشْرِكُونَ * أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } “Oysa sen bunun için onlardan hiçbir ücret de istemiyorsun. O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür. Göklerde ve yerde nice ayetler (deliller) vardır ki onların yanından yüz çevirerek geçer giderler. Onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a inanmazlar. Yoksa onlar, Allah'ın azabından her şeyi kuşatan bir felaketin kendilerini kaplamayacağından yahut farkında değillerken kıyametin ansızın başlarına gelmeyeceğinden emin mi oldular?”

{وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ} يتذكرون به ما ينفعهم ليفعلوه، وما يضرهم ليتركوه.

{ وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ } “Oysa sen bunun için onlardan hiçbir ücret de istemiyorsun. O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür;” onunla kendilerine fayda verecek şeyleri hatırlayıp yapsınlar ve kendilerine zarar verecek şeyleri hatırlayıp terk etsinler diye [indirilmiştir].

{وَكَأَيِّنْ} أي: وكم {مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا} دالة لهم على توحيد الله {وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ} .

{ وَكَأَيِّنْ } “Nice” yani ne kadar çok { مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا } kendilerine Allah'ın birliğini gösteren ayetler ve deliller vardır ki yanlarından geçerler de { وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ } “onlardan yüz çevirirler.”

ومع هذا إن وجد منهم بعض الإيمان فلا {يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} فهم وإن أقروا بربوبية الله تعالى، وأنه الخالق الرازق المدبر لجميع الأمور، فإنهم يشركون في ألوهية الله وتوحيده، فهؤلاء الذين وصلوا إلى هذه الحال لم يبق عليهم إلا أن يحل بهم العذاب، ويفجأهم العقاب وهم آمنون، ولهذا قال:

Bununla beraber şayet onlarda bir nebze iman bulunsa dahi, { يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلا وَهُمْ مُشْرِكُونَ } “onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a inanmazlar.” Onlar Allah Teâlâ'nın rububiyyetini, bütün işlerin yaratıcısı, rızık vereni ve idare edicisi olduğunu ikrar etseler bile Allah'ın uluhiyyetinde ve tevhidinde O'na şirk koşarlar. İşte bu duruma düşen kimselerin başına azabın inmesinden ve güven içindeyken cezanın ansızın onları yakalamasından başka bir şey kalmamıştır. Bu yüzden şöyle buyurmuştur:

{أَفَأَمِنُوا} أي: الفاعلون لتلك الأفعال، المعرضون عن آيات الله {أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ} أي: عذاب يغشاهم ويعمهم ويستأصلهم، {أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً} أي: فجأة {وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ} أي: فإنهم قد استوجبوا لذلك، فليتوبوا إلى الله، ويتركوا ما يكون سببا في عقابهم.

Bu işleri yapan ve Allah'ın ayetlerinden yüz çevirenler { أَفَأَمِنُوا } “emin mi oldular,” { أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ } “Allah'ın azabından her şeyi kuşatan,” kendilerini kaplayıp köklerini kazıyacak “bir felaketin gelmeyeceğinden” { أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً } “yahut kıyametin ansızın gelmeyeceğinden” { وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } “farkında değillerken?” Zira onlar bunu hak etmişlerdir; öyleyse Allah'a tevbe etsinler ve cezalandırılmalarına sebep olacak şeyleri terk etsinler.

{١٠٨ - ١٠٩} {قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ * وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلا رِجَالا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدَارُ الآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلا تَعْقِلُونَ} .

{ ١٠٨ - ١٠٩ } { قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ * وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلا رِجَالا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدَارُ الآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلا تَعْقِلُونَ } “De ki: 'İşte bu benim yolumdur; ben ve bana uyanlar basiret üzere (açık bir delille) Allah'a davet ederiz. Allah'ı tenzih ederim; ben asla müşriklerden değilim.' Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını peygamber göndermedik. Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar?! Sakınanlar için ahiret yurdu elbette daha hayırlıdır; hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”

يقول تعالى لنبيه محمد ﷺ: {قُلْ} للناس {هَذِهِ سَبِيلِي} أي: طريقي التي أدعو إليها، وهي السبيل الموصلة إلى الله وإلى دار كرامته، المتضمنة للعلم بالحق والعمل به وإيثاره، وإخلاص الدين لله وحده لا شريك له، {أَدْعُو إِلَى اللَّهِ} أي: أحثُّ الخلق والعباد إلى الوصول إلى ربهم، وأرغِّبهم في ذلك وأرهِّبهم مما يبعدهم عنه.

Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: İnsanlara { قُلْ } “De ki:” { هَذِهِ سَبِيلِي } “'İşte bu benim davet ettiğim yolumdur;'” yani Allah'a ve O'nun ikram yurduna ulaştıran, hakkı bilmeyi, onunla amel etmeyi, onu üstün tutmayı ve dini hiçbir ortağı bulunmayan bir tek Allah'a has kılmayı içeren yoldur. { أَدْعُو إِلَى اللَّهِ } “'Allah'a davet ederim;'” yani insanları Rablerine ulaşmaya teşvik eder, onları buna özendirir ve onları O'ndan uzaklaştıracak şeylerden sakındırırım.

ومع هذا فأنا {عَلَى بَصِيرَةٍ} من ديني، أي: على علم ويقين من غير شك ولا امتراء ولا مرية. {وَ} كذلك {مَنِ اتَّبَعَنِي} يدعو إلى الله كما أدعو على بصيرة من أمره. {وَسُبْحَانَ اللَّهِ} عما نسب إليه مما لا يليق بجلاله، أو ينافي كماله.

Bununla beraber ben dinim hakkında { عَلَى بَصِيرَةٍ } “bir basiret üzereyim;” yani hiçbir şüphe ve tereddüt olmaksızın ilim ve yakin üzerindeyim; { وَمَنِ اتَّبَعَنِي } “bana uyanlar da” tıpkı benim gibi davalarında açık bir basiret üzere Allah'a davet ederler. { وَسُبْحَانَ اللَّهِ } “Allah'ı tenzih ederim;” celaline yakışmayan veya kemaline aykırı olan şeylerin O'na isnat edilmesinden O'nu pak kılarım.

{وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ} في جميع أموري، بل أعبد الله مخلصا له الدين.

Bütün işlerimde { وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ben asla müşriklerden değilim;” bilakis dini sırf O'na has kılarak yalnız Allah'a ibadet ederim.

ثم قال تعالى {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلا رِجَالا} أي: لم نرسل ملائكة ولا غيرهم من أصناف الخلق، فلأي شيء يستغرب قومك رسالتك، ويزعمون أنه ليس لك عليهم فضل، فلك فيمن قبلك من المرسلين أسوة حسنة {نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى} أي: لا من البادية، بل من أهل القرى الذين هم أكمل عقولا وأصح آراء، وليتبين أمرهم ويتضح شأنهم.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلا رِجَالا } “Senden önce de [insan olan] adamlardan başkasını göndermedik;” yani melekleri veya başka yaratılmış türlerini göndermedik. O halde kavmin senin peygamberliğini neden yadırgıyor ve senin onlara karşı bir üstünlüğün olmadığını iddia ediyor? Senden önceki peygamberlerde senin için güzel bir örnek vardır; { نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى } “şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz [adamları gönderdik];” yani göçebelerden değil, akılları daha kâmil ve fikirleri daha isabetli olan, durumları kolayca anlaşılıp aşikar olan şehir halkından [gönderdik].

{أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأرْضِ} إذا لم يصدقوا لقولك، {فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} كيف أهلكهم الله بتكذيبهم، فاحذروا أن تقيموا على ما أقاموا عليه، فيصيبكم ما أصابهم، {وَلَدَارُ الآخِرَةِ} أي: الجنة وما فيها من النعيم المقيم، {خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا} الله في امتثال أوامره، واجتناب نواهيه، فإن نعيم الدنيا منغص منكد، منقطع، ونعيم الآخرة تام كامل، لا يفنى أبدا، بل هو على الدوام في تزايد وتواصل، {عطاء غير مجذوذ} {أَفَلا تَعْقِلُونَ} أي: أفلا تكون لكم عقول تؤثر الذي هو خير على الأدنى.

Eğer senin sözünü tasdik etmiyorlarsa { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأرْضِ } “yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki” { فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar?!” Yalanlamaları sebebiyle Allah'ın onları nasıl helak ettiğini görsünler! Onların üzerinde ısrar ettiği inkâr üzere devam etmekten sakının; yoksa onların başına gelen sizin de başınıza gelir. { وَلَدَارُ الآخِرَةِ } “Ahiret yurdu” —yani cennet ve içindeki ebedi nimetler— emirlerini tutup yasaklarından sakınarak { خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا } “Allah'tan sakınanlar için elbette daha hayırlıdır.” Çünkü dünya nimeti kederlidir, zahmetlidir ve geçicidir; ahiret nimeti ise tastamam ve kâmildir, asla tükenmez; bilakis kesintisiz bir bağış olarak daima artarak sürer. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” Yani daha hayırlı olanı değersiz olana tercih edecek bir aklınız yok mu?

{١١٠ - ١١١} {حَتَّى إِذَا اسْتَيْئَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ وَلا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ * لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لأولِي الألْبَابِ مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} .

{ ١١٠ - ١١١ } { حَتَّى إِذَا اسْتَيْئَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ وَلا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ * لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لأولِي الألْبَابِ مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin tamamen yalanlandıklarını düşündükleri bir sırada onlara yardımımız geldi; dilediğimiz kimseler kurtarıldı. Azabımız ise suçlu ve günahkârlar topluluğundan asla geri çevrilemez. Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için ibretler vardır. Bu [Kur'an], uydurulacak bir söz değildir; ancak kendinden öncekileri doğrulayan, her şeyi açıklayan ve iman eden bir toplum için bir hidayet ve bir rahmettir.”

يخبر تعالى: أنه يرسل الرسل الكرام، فيكذبهم القوم المجرمون اللئام، وأن الله تعالى يمهلهم ليرجعوا إلى الحق، ولا يزال الله يمهلهم حتى إنه تصل الحال إلى غاية الشدة منهم على الرسل.

Allah Teâlâ yüce peygamberler gönderdiğini, alçak ve günahkâr kavimlerin onları yalanladığını ve Allah Teâlâ'nın hakka dönsünler diye onlara mühlet verdiğini haber vermektedir. Allah onlara mühlet vermeye devam eder; öyle ki onların peygamberlere olan baskı ve eziyeti son derece şiddetli bir noktaya varır.

حتى إن الرسل - على كمال يقينهم، وشدة تصديقهم بوعد الله ووعيده - ربما أنه يخطر بقلوبهم نوع من الإياس، ونوع من ضعف العلم والتصديق، فإذا بلغ الأمر هذه الحال {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ} وهم الرسل وأتباعهم، {وَلا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ} أي: ولا يرد عذابنا، عمن اجترم، وتجرأ على الله {فما له من قوة ولا ناصر} .

Öyle ki peygamberler —Allah'ın vaad ve tehdidine dair kâmil yakinlerine ve kuvvetli tasdiklerine rağmen— kalplerine bir nevi ümitsizlik hissi gelebilir; mesele bu raddaye vardığında { جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ } “onlara yardımımız geldi ve dilediğimiz kimseler” —yani peygamberler ve onlara uyanlar— “kurtarıldı.” { وَلا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ } “Azabımız ise suçlu ve günahkârlar topluluğundan asla geri çevrilemez.” Yani cürüm işleyen ve Allah'a karşı haddi aşan kimseden azabımız geri çevrilmez; artık “onun hiçbir gücü ve yardımcısı yoktur.”

{لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ} أي: قصص الأنبياء والرسل مع قومهم، {عِبْرَةٌ لأولِي الألْبَابِ} أي: يعتبرون بها، أهل الخير وأهل الشر، وأن من فعل مثل فعلهم ناله ما نالهم من كرامة أو إهانة، ويعتبرون بها أيضا، ما لله من صفات الكمال والحكمة العظيمة، وأنه الله الذي لا تنبغي العبادة إلا له وحده لا شريك له.

Peygamberlerin kavimleriyle olan { لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ } “kıssalarında” { عِبْرَةٌ لأولِي الألْبَابِ } “akıl sahipleri için ibretler vardır.” Yani hem hayır ehli hem de şer ehli bundan ibret alırlar; onların yaptıklarının benzerini yapanın onlar gibi ikrama veya zillete uğrayacağını anlarlar; ayrıca Allah'ın kemal sıfatlarına, yüce hikmetine ve ibadetin hiçbir ortağı bulunmayan bir tek Allah'a layık olduğuna dair deliller çıkarırlar.

وقوله: {مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى} أي: ما كان هذا القرآن الذي قص الله به عليكم من أنباء الغيب ما قص من الأحاديث المفتراة المختلقة، {وَلَكِنْ} كان {تصديق الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ} من الكتب السابقة، يوافقها ويشهد لها بالصحة، {وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ} يحتاج إليه العباد من أصول الدين وفروعه، ومن الأدلة والبراهين.

Allah Teâlâ'nın: { مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى } “Bu, uydurulacak bir söz değildir” kavli şerifi; yani Allah'ın gayb haberlerinden size anlattığı bu Kur'an uydurulmuş ve asılsız bir söz değildir; { وَلَكِنْ } { تصديق الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } bilakis önceki kitapları tasdik edici, onlara muvafık ve onların sıhhatine şahitlik edicidir; { وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ } “ve her şeyi açıklayandır;” yani kulların dinin asıllarında, furuunda, delil ve bürhanlarında muhtaç oldukları her şeyi beyan edendir.

{وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} فإنهم - بسبب ما يحصل لهم به من العلم بالحق وإيثاره - يحصل لهم الهدى، وبما يحصل لهم من الثواب العاجل والآجل تحصل لهم الرحمة.

{ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Ve iman eden bir toplum için bir hidayet ve bir rahmettir.” Zira hakkı bilmeleri ve onu üstün tutmaları sebebiyle kendilerine hidayet; dünyada ve ahirette elde edecekleri sevaplar sebebiyle de rahmet hasıl olur.

فصل

FASIL

في ذكر شيء من العبر والفوائد التي اشتملت عليها هذه القصة العظيمة التي قال الله في أولها {نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ} وقال {لَقَدْ كَانَ فِي يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ آيَاتٌ لِلسَّائِلِينَ} وقال في آخرها {لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لأولِي الألْبَابِ} غير ما تقدم في مطاويها من الفوائد.

Başında Allah Teâlâ'nın: { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ } “Biz sana kıssaların en güzelini anlatıyoruz” ve { لَقَدْ كَانَ فِي يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ آيَاتٌ لِلسَّائِلِينَ } “Andolsun ki Yûsuf ve kardeşlerinde soranlar için ibretler vardır” buyurduğu, sonunda da: { لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لأولِي الألْبَابِ } “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için ibretler vardır” buyurduğu bu yüce kıssanın içerdiği ibret ve faydalardan —metnin akışı içinde geçenlerin dışında kalan— bazılarının zikri hakkındadır.

فمن ذلك، أن هذه القصة من أحسن القصص وأوضحها وأبينها، لما فيها من أنواع التنقلات، من حال إلى حال، ومن محنة إلى محنة، ومن محنة إلى منحة ومنَّة، ومن ذل إلى عز، ومن رقٍّ إلى ملك، ومن فرقة وشتات إلى اجتماع وائتلاف، ومن حزن إلى سرور، ومن رخاء إلى جدب، ومن جدب إلى رخاء، ومن ضيق إلى سعة، ومن إنكار إلى إقرار، فتبارك من قصها فأحسنها، ووضحها وبيَّنها.

Bu faydalardan biri şudur: Bu kıssa, kıssaların en güzeli, en açığı ve en beyan dolu olanıdır. Çünkü içinde halden hale, mihnetten mihnete, mihnetten ihsan ve nimete, zilletten izzete, kölelikten hükümdarlığa, ayrılık ve dağınıklıktan buluşma ve kaynaşmaya, hüzünden sevince, bolluktan kıtlığa, kıtlıktan bolluğa, darlıktan genişliğe, inkârdan ikrara intikal eden türlü durumlar vardır. Onu en güzel şekilde anlatan, açıklayan ve beyan eden Allah ne yücedir!

ومنها: أن فيها أصلا لتعبير الرؤيا، وأن علم التعبير من العلوم المهمة التي يعطيها الله من يشاء من عباده، وإن أغلب ما تبنى عليه المناسبة والمشابهة في الاسم والصفة، فإن رؤيا يوسف التي رأى أن الشمس والقمر، وأحد عشر كوكبا له ساجدين، وجه المناسبة فيها: أن هذه الأنوار هي زينة السماء وجمالها، وبها منافعها، فكذلك الأنبياء والعلماء، زينة للأرض وجمال، وبهم يهتدى في الظلمات كما يهتدى بهذه الأنوار، ولأن الأصل أبوه وأمه، وإخوته هم الفرع، فمن المناسب أن يكون الأصل أعظم نورا وجرما، لما هو فرع عنه. فلذلك كانت الشمس أمه، والقمر أباه، والكواكب إخوته.

Bu faydalardan biri şudur: Bu kıssada rüya tabirinin aslı/esası vardır; rüya tabiri ilmi Allah'ın kullarından dilediğine bahşettiği mühim ilimlerdendir. Rüya tabirinin üzerine bina edildiği en mühim kaide isim ve sıfatta münasebet ve benzerliktir. Nitekim Yûsuf'un güneş, ay ve on bir yıldızın kendisine secde ettiğini gördüğü rüyasındaki münasebet vechi şudur: Bu gök cisimleri semanın süsü, güzelliği ve menfaat kaynağıdır; tıpkı bunun gibi peygamberler ve âlimler de yeryüzünün süsü ve güzelliğidir; bu ışıklarla yol bulunduğu gibi karanlıklarda onlarla da doğru yol bulunur. Ayrıca asıl olan anne ve babası, füru olan ise kardeşleridir; dolayısıyla asıl olanın, kendisinden türeyen fer'e göre nur ve cisim bakımından daha büyük olması münasiptir. Bu sebeple güneş annesi, ay babası, yıldızlar da kardeşleri olmuştur.

ومن المناسبة أن الشمس لفظ مؤنث، فلذلك كانت أمه، والقمر والكواكب مذكرات، فكانت لأبيه وإخوته،. ومن المناسبة أن الساجد معظم محترم للمسجود له، والمسجود [له] معظم محترم، فلذلك دل ذلك على أن يوسف يكون معظما محترما عند أبويه وإخوته.

Diğer bir münasebet şudur: Arapçada güneş (eş-şems) lafzı müennestir, bu sebeple annesine tekabül etmiştir; ay ve yıldızlar ise müzekkerdir, bu yüzden babasına ve kardeşlerine tekabül etmiştir. Yine bir diğer münasebet şudur: Secde eden kimse secde edilene tazim ve hürmet gösterendir, secde edilen kimse ise aziz ve muhteremdir; dolayısıyla bu durum Yûsuf'un anne babası ve kardeşleri nezdinde muazzam ve muhterem bir konuma yükseleceğine delalet etmiştir.

ومن لازم ذلك أن يكون مجتبى مفضلا في العلم والفضائل الموجبة لذلك، ولذلك قال له أبوه: {وكذلك يجتبيك ربك ويعلمك من تأويل الأحاديث} ومن المناسبة في رؤيا الفتيين، أنه أول رؤيا، الذي رأى أنه يعصر خمرا، أن الذي يعصر في العادة، يكون خادما لغيره، والعصر يقصد لغيره، فلذلك أوَّله بما يؤول إليه، أنه يسقي ربه، وذلك متضمن لخروجه من السجن.

Bunun lazımı da onun seçkin kılınması, buna vesile olan ilim ve faziletlerde üstün kılınmasıdır. Nitekim babası ona şöyle demiştir: “İşte böylece Rabbin seni seçecek ve sana olayların/rüyaların tabirini öğretecektir.” İki gencin rüyasındaki münasebete gelince: Şarap sıktığını gören kimsenin rüyasını şöyle tabir etti: Adeten şarap sıkan kimse başkasına hizmetçilik eder ve sıkma işlemi başkası için yapılır. Bu sebeple işin varacağı sonuca göre onu efendisine şarap sunacak bir saki olarak tabir etti; bu ise onun zindandan çıkmasını gerektiriyordu.

وأوَّل الذي رأى أنه يحمل فوق رأسه خبزا تأكل الطير منه، بأن جلدة رأسه ولحمه، وما في ذلك من المخ، أنه هو الذي يحمله، وأنه سيبرز للطيور، بمحل تتمكن من الأكل من رأسه، فرأى من حاله أنه سيقتل ويصلب بعد موته فيبرز للطيور فتأكل من رأسه، وذلك لا يكون إلا بالصلب بعد القتل.

Başının üzerinde ekmek taşıyıp kuşların ondan yediğini gören kimsenin rüyasını ise şöyle tabir etti: Başının derisi, eti ve beyni taşıdığı ekmek gibidir; kuşların başından yiyebileceği açık bir yere bırakılacaktır. Onun durumundan öldürülüp ölümünden sonra asılacağını, böylece kuşlara açık hedef olup başından yiyeceklerini anladı; zira bu durum ancak öldürüldükten sonra asılmakla meydana gelir.

وأوَّل رؤيا الملك للبقرات والسنبلات، بالسنين المخصبة، والسنين المجدبة، ووجه المناسبة أن الملك، به ترتبط أحوال الرعية ومصالحها، وبصلاحه تصلح، وبفساده تفسد، وكذلك السنون بها صلاح أحوال الرعية، واستقامة أمر المعاش أو عدمه.

Kralın inekler ve başaklar hakkındaki rüyasını ise verimli ve kurak yıllarla tabir etti. Buradaki münasebet vechi şudur: Tebaanın halleri ve maslahatları kralla irtibatlıdır; kralın salahıyla memleket salah bulur, fesadıyla fesada uğrar; tıpkı bunun gibi yıllar da halkın durumunun düzelmesine, maişet işlerinin yolunda gitmesine yahut bozulmasına vesiledir.

وأما البقر فإنها تحرث الأرض عليها، ويستقى عليها الماء، وإذا أخصبت السنة سمنت، وإذا أجدبت صارت عجافا، وكذلك السنابل في الخصب، تكثر وتخضر، وفي الجدب تقل وتيبس وهي أفضل غلال الأرض.

İneğe gelince; toprak onunla sürülür, onunla su çekilir; yıl bereketli geçerse semirir, kurak geçerse zayıflar, arık kalır. Başaklar da böyledir: Bolluk yılında çoğalır ve yemyeşil olur; kuraklıkta ise azalır ve kurur; kaldı ki başak yeryüzünün en faziletli mahsulüdür.

ومنها: ما فيها من الأدلة على صحة نبوة محمد ﷺ، حيث قصَّ على قومه هذه القصة الطويلة، وهو لم يقرأ كتب الأولين ولا دارس أحدا.

Bu faydalardan biri de: Öncekilerin kitaplarını okumadığı ve kimseden ders almadığı halde kavmine bu uzun kıssayı anlatan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetinin sıhhatine dair bu kıssada bulunan kesin delillerdir.

يراه قومه بين أظهرهم صباحا ومساء، وهو أمِّيٌّ لا يخط ولا يقرأ، وهي موافقة، لما في الكتب السابقة، وما كان لديهم إذ أجمعوا أمرهم وهم يمكرون.

Kavmi onu sabah akşam aralarında görüp duruyordu; o ise okuma yazma bilmeyen bir ümmî idi. Buna rağmen anlattıkları önceki ilahi kitaplarda bulunanlara birebir uymaktadır; üstelik kardeşler tuzak kurup işlerini karara bağladıklarında o onların yanında değildi.

ومنها: أنه ينبغي البعد عن أسباب الشر، وكتمان ما تخشى مضرته، لقول يعقوب ليوسف {يا بني لا تَقْصُصْ رُؤْيَاكَ عَلَى إِخْوَتِكَ فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْدًا} ومنها: أنه يجوز ذكر الإنسان بما يكره على وجه النصيحة لغيره لقوله: {فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْدًا} .

Bu faydalardan biri şudur: Şer sebeplerinden uzak durulmalı ve zararı dokunmasından korkulan şeyler gizlenmelidir. Nitekim Ya'kûb Yûsuf'a: “Yavrucuğum! Rüyanı kardeşlerine anlatma, yoksa sana bir tuzak kurarlar” demiştir. Yine buradan çıkan bir diğer fayda: Başkasına nasihat maksadıyla bir kimsenin arkasından hoşlanmayacağı bir vasfını zikretmenin caiz olmasıdır; nitekim: “Yoksa sana bir tuzak kurarlar” buyurmuştur.

ومنها: أن نعمة الله على العبد، نعمة على من يتعلق به من أهل بيته وأقاربه وأصحابه، وأنه ربما شملتهم، وحصل لهم ما حصل له بسببه، كما قال يعقوب في تفسيره لرؤيا يوسف {وَكَذَلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الأحَادِيثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلَى آلِ يَعْقُوبَ} ولما تمت النعمة على يوسف، حصل لآل يعقوب من العز والتمكين في الأرض والسرور والغبطة ما حصل بسبب يوسف.

Bu faydalardan biri şudur: Allah'ın bir kula olan nimeti, onun ev halkı, akrabaları ve dostları gibi ona bağlı olan kimseler için de bir nimettir; zira bu nimet onları da kuşatır ve onun vesilesiyle kendilerine de hayır ulaşır. Nitekim Ya'kûb Yûsuf'un rüyasını tevil ederken şöyle demiştir: { وَكَذَلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الأحَادِيثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلَى آلِ يَعْقُوبَ } “İşte böylece Rabbin seni seçecek, sana rüyaların tabirini öğretecek ve sana ve Ya'kûb hanedanına nimetini tamamlayacaktır.” Yûsuf üzerindeki nimet tamamlanınca Ya'kûb ailesine de Yûsuf vesilesiyle büyük bir izzet, yeryüzünde iktidar, sevinç ve saadet hasıl olmuştur.

ومنها: أن العدل مطلوب في كل الأمور، لا في معاملة السلطان رعيته ولا فيما دونه، حتى في معاملة الوالد لأولاده، في المحبة والإيثار وغيره، وأن في الإخلال بذلك يختل عليه الأمر، وتفسد الأحوال، ولهذا، لما قدم يعقوب يوسف في المحبة وآثره على إخوته، جرى منهم ما جرى على أنفسهم، وعلى أبيهم وأخيهم.

Bu faydalardan biri şudur: Adalet her hususta matluptur; sadece sultanın tebaasına muamelesinde değil, onun altındaki her kademede, hatta anne babanın çocuklarına sevgi ve tercihte adaletli davranmasına kadar her şeyde adalete riayet şarttır. Bunda kusur etmek işleri karıştırır ve ahvali bozar. Nitekim Ya'kûb sevgide Yûsuf'u öne geçirip kardeşlerine tercih edince, kardeşlerin hem kendilerine hem babalarına hem de kardeşlerine yaptıkları o fena hadiseler vuku buldu.

ومنها: الحذر من شؤم الذنوب، وأن الذنب الواحد يستتبع ذنوبا متعددة، ولا يتم لفاعله إلا بعدة جرائم، فإخوة يوسف لما أرادوا التفريق بينه وبين أبيه، احتالوا لذلك بأنواع من الحيل، وكذبوا عدة مرات، وزوروا على أبيهم في القميص والدم الذي فيه، وفي إتيانهم عشاء يبكون، ولا تستبعد أنه قد كثر البحث فيها في تلك المدة، بل لعل ذلك اتصل إلى أن اجتمعوا بيوسف، وكلما صار البحث، حصل من الإخبار بالكذب، والافتراء، ما حصل، وهذا شؤم الذنب، وآثاره التابعة والسابقة واللاحقة.

Bu faydalardan biri şudur: Günahların uğursuzluğundan sakınmak gerekir; zira bir tek günah peşi sıra birçok günahı doğurur ve faili ancak birtakım yeni cürümler işleyerek onu tamamlayabilir. Yûsuf'un kardeşleri onunla babasının arasını ayırmak istediklerinde türlü türlü hilelere başvurdular; defalarca yalan söylediler; gömlek ve üzerindeki sahte kan hususunda babalarını aldattılar; yatsı vakti ağlayarak geldiler. Bu uzun müddet boyunca konunun tekrar tekrar açıldığı, hatta Yûsuf'la buluşuncaya kadar bunun sürdüğü ve her açıldığında yeni yalanlar ve iftiralar düzüldüğü uzak bir ihtimal değildir. İşte günahın uğursuzluğu, öncesi, sonrası ve peşinden gelen kötü tesirleri böyledir.

ومنها: أن العبرة في حال العبد بكمال النهاية، لا بنقص البداية، فإن أولاد يعقوب ﵇ جرى منهم ما جرى في أول الأمر، مما هو أكبر أسباب النقص واللوم، ثم انتهى أمرهم إلى التوبة النصوح، والسماح التام من يوسف ومن أبيهم، والدعاء لهم بالمغفرة والرحمة، وإذا سمح العبد عن حقه، فالله خير الراحمين.

Bu faydalardan biri şudur: Kulun durumunda muteber olan husus başlangıcın noksanlığı değil, sonucun kemalidir. Nitekim Ya'kûb aleyhisselâm'ın evlatlarından başlangıçta büyük bir noksanlık ve kınanma sebebi olan o fena fiiller sadır olmuş; fakat neticede durumları samimi ve nasuh bir tevbeye, Yûsuf ve babalarının tam bir affına ve onlar için mağfiret ve rahmet dualarına kavuşmuştur. Kul kendi hakkından vazgeçip bağışlarsa, Allah merhametlilerin en hayırlısıdır.

ولهذا - في أصح الأقوال - أنهم كانوا أنبياء لقوله تعالى: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأسْبَاطِ} وهم أولاد يعقوب الاثنا عشر وذريتهم، ومما يدل على ذلك أن في رؤيا يوسف، أنه رآهم كواكب نيرة، والكواكب فيها النور والهداية الذي من صفات الأنبياء، فإن لم يكونوا أنبياء فإنهم علماء هداة.

Bu sebeple —en sahih görüşe göre— onlar nebî idiler; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأسْبَاطِ } “Biz İbrâhim'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kûb'a ve torunlarına (Esbât) vahyettik.” Esbât, Ya'kûb'un on iki oğlu ve onların soyudur. Buna delalet eden hususlardan biri de Yûsuf'un rüyasında onları parlak yıldızlar şeklinde görmüş olmasıdır; yıldızlarda ise peygamberlerin sıfatlarından olan nur ve hidayet vardır. Şayet nebî olmasalar bile hidayet rehberi âlimlerdir.

ومنها: ما منَّ الله به على يوسف ﵊ من العلم والحلم، ومكارم الأخلاق، والدعوة إلى الله وإلى دينه، وعفوه عن إخوته الخاطئين عفوا بادرهم به، وتمم ذلك بأن لا يثرب عليهم ولا يعيرهم به.

Bu faydalardan biri şudur: Allah'ın Yûsuf aleyhisselâm'a bahşettiği ilim, hilim, üstün ahlak, Allah'a ve dinine davet yeteneği ve hata eden kardeşlerini daha talep etmeden hemen bağışlaması, üstelik onları kınamayarak ve başlarına kakmayarak bu affı kemale erdirmesidir.

ثم برُّه العظيم بأبويه، وإحسانه لإخوته، بل لعموم الخلق.

Sonra anne ve babasına gösterdiği muazzam hürmet ve itaat, kardeşlerine ve hatta bütün insanlara olan ihsanıdır.

ومنها: أن بعض الشر أهون من بعض، وارتكاب أخف الضررين أولى من ارتكاب أعظمهما، فإن إخوة يوسف، لما اتفقوا على قتل يوسف أو إلقائه أرضا، وقال قائل منهم: {لا تَقْتُلُوا يُوسُفَ وَأَلْقُوهُ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ} كان قوله أحسن منهم وأخف، وبسببه خف عن إخوته الإثم الكبير.

Bu faydalardan biri şudur: Şerrin bir kısmı diğerine göre daha ehvendir; iki zarardan daha hafif olanını işlemek daha büyük olanını işlemekten evladır. Yûsuf'un kardeşleri onu öldürmek veya uzak bir yere atmak hususunda anlaştıklarında içlerinden birinin: { لا تَقْتُلُوا يُوسُفَ وَأَلْقُوهُ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ } “'Yûsuf'u öldürmeyin, onu kuyunun dibine bırakın'” demesi diğerlerinin görüşünden daha hafif ve daha ehvendi; onun bu teklifi sebebiyle kardeşlerinin üzerindeki o büyük günah hafiflemiş oldu.

ومنها: أن الشيء إذا تداولته الأيدي وصار من جملة الأموال، ولم يعلم أنه كان على غير وجه الشرع، أنه لا إثم على من باشره ببيع أو شراء، أو خدمة أو انتفاع، أو استعمال، فإن يوسف ﵇ باعه إخوته بيعا حراما لا يجوز، ثم ذهبت به السيارة إلى مصر فباعوه بها، وبقي عند سيده غلاما رقيقا، وسماه الله شراء (١) ، وكان عندهم بمنزلة الغلام الرقيق المكرم.

Bu faydalardan biri şudur: Bir mal elden ele dolaşır ve piyasada tedavül eden mallardan biri haline gelirse ve gayrimeşru bir yolla edinildiği bilinmezse, onu alıp satan, hizmetinde kullanan, faydalanan veya istimal eden kimseye hiçbir günah yoktur. Nitekim Yûsuf aleyhisselâm'ı kardeşleri haram ve caiz olmayan bir satışla satmışlar; sonra kervan onu Mısır'a götürüp orada satmış; o da efendisinin yanında köle bir hizmetçi olarak kalmış; Allah Teâlâ bu muameleyi satın alma olarak isimlendirmiş ve onların nezdinde ikram gören muhterem bir köle konumunda bulunmuştur.

ومنها: الحذر من الخلوة بالنساء التي يخشى منهن الفتنة، والحذر أيضا من المحبة التي يخشى ضررها، فإن امرأة العزيز جرى منها ما جرى، بسبب توحّدها بيوسف، وحبها الشديد له، الذي ما تركها حتى راودته تلك المراودة، ثم كذبت عليه، فسجن بسببها مدة طويلة.

Bu faydalardan biri şudur: Fitnesinden korkulan kadınlarla baş başa kalmaktan (halvet) sakınmak ve zarara yol açmasından korkulan aşırı sevgiden de sakınmak gerekir. Nitekim Azîz'in karısının başına gelenler, Yûsuf ile baş başa kalması ve ona duyduğu şiddetli aşk sebebiyle meydana gelmiş; bu aşk yakasını bırakmayarak nihayet onu baştan çıkarmaya kalkışmış, sonra ona iftira atmış ve onun yüzünden Yûsuf uzun yıllar zindanda kalmıştır.

ومنها: أن الهمَّ الذي همَّ به يوسف بالمرأة ثم تركه لله، مما يقربه إلى الله زلفى، لأن الهمّ داع من دواعي النفس الأمارة بالسوء، وهو طبيعة لأغلب الخلق، فلما قابل بينه وبين محبة الله وخشيته، غلبت محبة الله وخشيته داعي النفس والهوى. فكان ممن {خاف مقام ربه ونهى النفس عن الهوى} ومن السبعة الذين يظلهم الله في ظل عرشه يوم لا ظل إلا ظله، أحدهم: "رجل دعته امرأة ذات منصب وجمال، فقال: إني أخاف الله" وإنما الهم الذي يلام عليه العبد، الهم الذي يساكنه، ويصير عزما، ربما اقترن به الفعل.

Bu faydalardan biri şudur: Yûsuf'un kadına meyletmesi, sonra Allah rızası için bundan vazgeçmesi onu Allah'a daha çok yaklaştıran yüce bir ameldir. Çünkü meyil (hemm), kötülüğü emreden nefsin dürtülerindendir ve insanların çoğunun tabiatında vardır. Yûsuf nefsin bu arzusu ile Allah sevgisi ve korkusunu karşılaştırınca, Allah sevgisi ve korkusu nefsin ve hevanın arzusuna galip geldi. Böylece o, “Rabbinin makamından korkup nefsini heva ve hevesine uymaktan alıkoyan” kimselerden ve hiçbir gölgenin bulunmadığı günde Allah'ın arşının gölgesinde gölgelendireceği yedi sınıftan biri olan “Mevki ve güzellik sahibi bir kadının kendisini [kötülüğe] çağırdığında 'Ben Allah'tan korkarım!' diyen adam” zümresine dahil oldu. Kulun kınanacağı meyil ise nefiste yerleşen, azim ve kararlılık haline gelen ve bazen fiille birleşen meyildir.

ومنها: أن من دخل الإيمان قلبه، وكان مخلصا لله في جميع أموره فإن الله يدفع عنه ببرهان إيمانه، وصدق إخلاصه من أنواع السوء والفحشاء وأسباب المعاصي ما هو جزاء لإيمانه وإخلاصه لقوله. {وَهَمَّ بِهَا لَوْلا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ} على قراءة من قرأها بكسر اللام، ومن قرأها بالفتح، فإنه من إخلاص الله إياه، وهو متضمن لإخلاصه هو بنفسه، فلما أخلص عمله لله أخلصه الله، وخلصه من السوء والفحشاء.

Bu faydalardan biri şudur: İman kalbine giren ve bütün işlerinde Allah'a ihlasla bağlanan kimseden Allah Teâlâ, imanının bürhanı ve samimi ihlası hürmetine her türlü kötülüğü, fuhşiyatı ve günah sebeplerini defeder. Bu, iman ve ihlasının bir mükâfatıdır; nitekim şöyle buyrulmuştur: { وَهَمَّ بِهَا لَوْلا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ } “Rabbinin açık delilini görmeseydi [o da ona meyledecekti]. İşte böylece Biz ondan kötülüğü ve fuhşu uzaklaştırmak için [delilimizi gösterdik]. Çünkü o Bizim ihlasa erdirilmiş (muhlasîn) kullarımızdandı.” Bu, lam harfini esreli (muhlisîn) okuyanların kıraatine göredir; üstünlü (muhlasîn) okuyanlara göre ise Allah'ın onu seçip ihlasa erdirmesi demektir ki bu kulun bizzat ihlas sahibi olmasını da içerir. Kul amelini Allah'a has kılınca Allah da onu seçkin kılmış ve kötülük ile fuhşiyattan muhafaza etmiştir.

ومنها: أنه ينبغي للعبد إذا رأى محلا فيه فتنة وأسباب معصية، أن يفر منه ويهرب غاية ما يمكنه، ليتمكن من التخلص من المعصية، لأن يوسف ﵇ -لما راودته التي هو في بيتها- فر هاربا، يطلب الباب ليتخلص من شرها، ومنها: أن القرائن يعمل بها عند الاشتباه، فلو تخاصم رجل وامرأته في شيء من أواني الدار، فما يصلح للرجل فإنه للرجل، وما يصلح للمرأة فهو لها، إذا لم يكن بينة، وكذا لو تنازع نجار وحداد في آلة حرفتهما من غير بينة، والعمل بالقافة في الأشباه والأثر، من هذا الباب، فإن شاهد يوسف شهد بالقرينة، وحكم بها في قد القميص، واستدل بقدِّه من دبره على صدق يوسف وكذبها.

Bu faydalardan biri şudur: Kul fitne ve günah sebeplerinin bulunduğu bir yer gördüğünde gücü yettiğince oradan kaçmalı ve uzaklaşmalıdır ki günahtan kurtulabilsin. Nitekim Yûsuf aleyhisselâm evinde bulunduğu kadın kendisini baştan çıkarmak isteyince onun şerrinden kurtulmak için hemen kapıya doğru kaçmıştır. Yine diğer bir fayda: Şüpheli durumlarda karinelerle (ipuçlarıyla) amel edilmesidir. Mesela bir karı koca ev eşyası hususunda ihtilaf etseler ve ortada bir delil bulunmasa; erkeğe mahsus eşyalar erkeğe, kadına mahsus olanlar kadına hükmedilir. Bir marangoz ile bir demirci aletler hususunda delilsiz ihtilafa düşseler hüküm böyledir. Nesep ve iz sürmede (kâfe) benzerlik ve ize göre hüküm vermek de bu kabildendir. Nitekim Yûsuf'un hadisesindeki şahit karine ile şahitlik etmiş; gömleğin yırtılmasına bakarak hüküm vermiş, gömleğin arkadan yırtılmasını Yûsuf'un doğruluğuna ve kadının yalancılığına delil kılmıştır.

ومما يدل على هذه القاعدة، أنه استدل بوجود الصُّواع في رحل أخيه على الحكم عليه بالسرقة، من غير بينة شهادة ولا إقرار، فعلى هذا إذا وجد المسروق في يد السارق، خصوصا إذا كان معروفا بالسرقة، فإنه يحكم عليه بالسرقة، وهذا أبلغ من الشهادة، وكذلك وجود الرجل يتقيأ الخمر، أو وجود المرأة التي لا زوج لها ولا سيد، حاملا فإنه يقام بذلك الحد، ما لم يقم مانع منه، ولهذا سمى الله هذا الحاكم شاهدا فقال: {وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا} .

Bu kaideye delalet eden diğer bir delil de su kabının kardeşinin yükünde bulunmasının hiçbir şahit ve ikrar olmaksızın onun hırsızlıkla mahkûm edilmesine delil kılınmasıdır. Buna göre çalınan mal hırsızın elinde bulunursa —bilhassa hırsızlıkla tanınan biriyse— onun hırsız olduğuna hükmedilir ve bu şahitlikten daha kuvvetlidir. Aynı şekilde bir adamın şarap kusması veya kocası yahut efendisi bulunmayan bir kadının hamile kalması durumunda —aksine bir engel bulunmadıkça— had cezası uygulanır. Bu sebeple Allah Teâlâ bu hâkimi şahit olarak isimlendirmiş ve: { وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا } “Kadının ailesinden bir şahit şahitlik etti” buyurmuştur.

ومنها: ما عليه يوسف من الجمال الظاهر والباطن،. فإن جماله الظاهر، أوجب للمرأة التي هو في بيتها ما أوجب، وللنساء اللاتي جمعتهن حين لمنها على ذلك أن قطعن أيديهن وقلن {مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلا مَلَكٌ كَرِيمٌ} وأما جماله الباطن، فهو العفة العظيمة عن المعصية، مع وجود الدواعي الكثيرة لوقوعها، وشهادة امرأة العزيز والنسوة بعد ذلك ببراءته، ولهذا قالت امرأة العزيز: {وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ} وقالت بعد ذلك: {الآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ} وقالت النسوة: {حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ} .

Bu faydalardan biri de Yûsuf'un sahip olduğu zahirî ve batınî güzelliktir. Zahirî güzelliği, evinde bulunduğu kadının malum duruma düşmesine; bu yüzden onu kınayan ve kadının bir araya topladığı diğer kadınların ellerini kesip: { مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلا مَلَكٌ كَرِيمٌ } “'Bu bir insan olamaz; bu ancak çok şerefli bir melektir!'” demelerine yol açmıştır. Batınî güzelliğine gelince: Günahı işlemeye dair sayısız saik bulunduğu halde sergilediği muazzam iffeti, ardından Azîz'in karısının ve diğer kadınların onun masumiyetine şahitlik etmeleridir. Nitekim Azîz'in karısı: { وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ } “'Andolsun ki ben onu baştan çıkarmak istedim, fakat o iffetini korudu'” demiş; daha sonra da: { الآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ } “'Şimdi gerçek ortaya çıktı; ben onu baştan çıkarmak istedim; o ise kesinlikle doğru söyleyenlerdendir'” itirafında bulunmuştur. Diğer kadınlar da: { حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ } “'Hâşâ! Allah için biz onun hakkında hiçbir kötülük bilmeyiz'” demişlerdir.

ومنها: أن يوسف ﵇ اختار السجن على المعصية، فهكذا ينبغي للعبد إذا ابتلي بين أمرين - إما فعل معصية، وإما عقوبة دنيوية - أن يختار العقوبة الدنيوية على مواقعة الذنب الموجب للعقوبة الشديدة في الدنيا والآخرة، ولهذا من علامات الإيمان، أن يكره العبد أن يعود في الكفر، بعد أن أنقذه الله منه، كما يكره أن يلقى في النار.

Bu faydalardan biri şudur: Yûsuf aleyhisselâm günah işlemeye zindana girmeyi tercih etmiştir. Kul iki şey arasında imtihan edildiğinde —ya günah işlemek ya da dünyevi bir cezaya katlanmak durumuyla karşılaştığında— dünyada ve ahirette pek şiddetli bir cezayı gerektirecek günahı işlemeye dünyevi cezayı tercih etmelidir. İşte bu sebeple imanın alametlerinden biri, Allah kendisini küfürden kurtardıktan sonra kulun tekrar küfre dönmekten tıpkı ateşe atılmaktan korkup nefret ettiği gibi nefret etmesidir.

ومنها: أنه ينبغي للعبد أن يلتجئ إلى الله، ويحتمي بحماه عند وجود أسباب المعصية، ويتبرأ من حوله وقوته، لقول يوسف ﵇: {وَإِلا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ} .

Bu faydalardan biri şudur: Kul günah sebepleriyle karşılaştığında Allah'a sığınmalı, O'nun himayesine girmeli ve kendi güç ve kuvvetinden teberri etmelidir. Nitekim Yûsuf aleyhisselâm: “Eğer onların tuzaklarını benden defetmezsen onlara meyleder ve cahillerden olurum” demiştir.

ومنها: أن العلم والعقل يدعوان صاحبهما إلى الخير، وينهيانه عن الشر، وأن الجهل يدعو صاحبه إلى موافقة هوى النفس، وإن كان معصية ضارا لصاحبه.

Bu faydalardan biri şudur: İlim ve akıl sahibini daima hayra çağırır ve şerden meneder; cehalet ise günah ve zararlı olsa bile sahibini nefsin heva ve hevesine uymaya sevk eder.

ومنها: أنه كما على العبد عبودية لله في الرخاء، فعليه عبودية له في الشدة، فـ "يوسف" ﵇ لم يزل يدعو إلى الله، فلما دخل السجن، استمر على ذلك، ودعا الفتيين إلى التوحيد، ونهاهما عن الشرك، ومن فطنته ﵇ أنه لما رأى فيهما قابلية لدعوته، حيث ظنا فيه الظن الحسن وقالا له: {إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} وأتياه لأن يعبر لهما رؤياهما، فرآهما متشوفين لتعبيرها عنده - رأى ذلك فرصة فانتهزها، فدعاهما إلى الله تعالى قبل أن يعبر رؤياهما ليكون أنجح لمقصوده، وأقرب لحصول مطلوبه، وبين لهما أولا أن الذي أوصله إلى الحال التي رأياه فيها من الكمال والعلم، إيمانه وتوحيده، وتركه ملة من لا يؤمن بالله واليوم الآخر، وهذا دعاء لهما بالحال، ثم دعاهما بالمقال، وبين فساد الشرك وبرهن عليه، وحقيقة التوحيد وبرهن عليه.

Bu faydalardan biri şudur: Kulun bollukta Allah'a kulluk vazifesi olduğu gibi darlık ve sıkıntıda da kulluk vazifesi vardır. Yûsuf aleyhisselâm daima Allah'a davet etmekteydi; zindana girdiğinde de bu vazifesine devam etti; iki genci tevhide davet edip onları şirkten sakındırdı. Yûsuf aleyhisselâm'ın firaset ve zekâsındandır ki: Kendisi hakkında hüsnüzan besleyip ona: “Biz seni iyilik edenlerden (muhsinîn) görüyoruz” dediklerini ve rüyalarını tabir ettirmek için kendisine gelip tabiri can kulağıyla beklediklerini görünce, bu davet zeminini bir fırsat bilip ganimet saydı; gayesine daha iyi ulaşmak ve netice almak için rüyalarını tabir etmeden önce onları Allah Teâlâ'ya davet etti. Önce kendilerinde gördükleri bu kemal ve ilim mertebesine kendisini ulaştıran şeyin imanı, tevhidi ve Allah'a ve ahiret gününe inanmayan bir topluluğun dinini terk etmesi olduğunu beyan etti —ki bu hal diliyle bir davetti—; sonra sözlü olarak davet edip şirkin bozukluğunu delilleriyle ispatladı ve tevhidin hakikatini delilleriyle ortaya koydu.

ومنها: أنه يبدأ بالأهم فالأهم، وأنه إذا سئل المفتي، وكان السائل حاجته في غير سؤاله أشد أنه ينبغي له أن يعلمه ما يحتاج إليه قبل أن يجيب سؤاله، فإن هذا علامة على نصح المعلم وفطنته، وحسن إرشاده وتعليمه، فإن يوسف - لما سأله الفتيان عن الرؤيا - قدم لهما قبل تعبيرها دعوتهما إلى الله وحده لا شريك له.

Bu faydalardan biri şudur: İşlere en mühim olandan başlanmalıdır. Kendisine fetva sorulan bir âlime soru sorulduğunda, soruyu soranın başka bir şeye olan ihtiyacı sorduğu sorudan daha acil ve mühim ise, sorusuna cevap vermeden evvel muhtaç olduğu o şeyi ona öğretmelidir. Zira bu, muallimin samimi nasihatinin, firasetinin ve güzel irşadının bir işaretidir. Nitekim Yûsuf iki genç kendisine rüyayı sorduğunda, tabirinden önce onları hiçbir ortağı bulunmayan bir tek Allah'a davet etmeyi öne almıştır.

ومنها: أن من وقع في مكروه وشدة، لا بأس أن يستعين بمن له قدرة على تخليصه، أو الإخبار بحاله، وأن هذا لا يكون شكوى للمخلوق، فإن هذا من الأمور العادية التي جرى العرف باستعانة الناس بعضهم ببعض، ولهذا قال يوسف للذي ظن أنه ناج من الفتيين: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} .

Bu faydalardan biri şudur: Başına sıkıntı ve darlık gelen kimsenin, kendisini kurtarmaya veya durumunu bildirmeye gücü yeten birinden yardım istemesinde hiçbir sakınca yoktur; bu mahlûka şikayet sayılmaz. Zira insanların birbirlerinden yardım istemeleri örfte cari olan olağan işlerdendir. Bu sebeple Yûsuf o iki gençten kurtulacağını düşündüğü kimseye: { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “'Efendinin yanında beni an'” demiştir.

ومنها: أنه ينبغي ويتأكد على المعلم استعمال الإخلاص التام في تعليمه وأن لا يجعل تعليمه وسيلة لمعاوضة أحد في مال أو جاه أو نفع، وأن لا يمتنع من التعليم، أو لا ينصح فيه، إذا لم يفعل السائل ما كلفه به المعلم، فإن يوسف ﵇ قد قال، ووصى أحد الفتيين أن يذكره عند ربه، فلم يذكره ونسي، فلما بدت حاجتهم إلى سؤال يوسف أرسلوا ذلك الفتى، وجاءه سائلا مستفتيا عن تلك الرؤيا، فلم يعنفه يوسف، ولا وبخه، لتركه ذكره بل أجابه عن سؤاله جوابا تاما من كل وجه.

Bu faydalardan biri şudur: Muallimin öğretiminde tam bir ihlas üzere olması; ilmini mal, mevki veya menfaat elde etmeye bir vasıta kılmaması; talebe/soru soran muallimin verdiği bir görevi yerine getirmese dahi öğretmekten kaçınmaması ve nasihati esirgememesi gerekir. Nitekim Yûsuf aleyhisselâm o gençlerden birine kendisini efendisinin yanında anmasını tenbih etmişti; fakat o bunu unutup anmadı. Kralın rüyası sebebiyle Yûsuf'a danışma ihtiyacı doğunca o genci gönderdiler; genç gelip bu rüyanın tabirini sorduğunda Yûsuf kendisini anmayı unuttuğu için onu azarlamadı ve kınamadı; bilakis sorusunu her bakımdan tastamam cevaplandırdı.

ومنها: أنه ينبغي للمسئول أن يدل السائل على أمر ينفعه مما يتعلق بسؤاله، ويرشده إلى الطريق التي ينتفع بها في دينه ودنياه، فإن هذا من كمال نصحه وفطنته، وحسن إرشاده، فإن يوسف ﵇ لم يقتصر على تعبير رؤيا الملك، بل دلهم - مع ذلك - على ما يصنعون في تلك السنين المخصبات من كثرة الزرع، وكثرة جبايته.

Bu faydalardan biri şudur: Kendisine soru sorulan kimsenin, soruyla alakalı olarak sorana fayda verecek hususları da göstermesi, dininde ve dünyasında menfaatine olacak yola onu irşad etmesi gerekir. Zira bu, nasihatinin kemalinden, firasetinden ve güzel rehberliğindendir. Nitekim Yûsuf aleyhisselâm sadece kralın rüyasını tabir etmekle yetinmemiş; bununla beraber o bereketli yıllarda bolca ekip biçmeleri ve mahsulü depolamaları hususunda ne yapacaklarını da onlara öğretmiştir.

ومنها: أنه لا يلام الإنسان على السعي في دفع التهمة عن نفسه، وطلب البراءة لها، بل يحمد على ذلك، كما امتنع يوسف عن الخروج من السجن حتى تتبين لهم براءته بحال النسوة اللاتي قطعن أيديهن، ومنها: فضيلة العلم، علم الأحكام والشرع، وعلم تعبير الرؤيا، وعلم التدبير والتربية؛ وأنه أفضل من الصورة الظاهرة، ولو بلغت في الحسن جمال يوسف، فإن يوسف - بسبب جماله - حصلت له تلك المحنة والسجن، وبسبب علمه حصل له العز والرفعة والتمكين في الأرض، فإن كل خير في الدنيا والآخرة من آثار العلم وموجباته.

Bu faydalardan biri şudur: İnsanın üzerindeki töhmeti defetmeye çalışması ve masumiyetini talep etmesi kınanmaz, bilakis takdir edilir. Nitekim Yûsuf, ellerini kesen kadınların durumu açıklığa kavuşup masumiyeti ortaya çıkıncaya kadar zindandan çıkmaktan imtina etmiştir. Yine bir diğer fayda: Hüküm ve şeriat ilminin, rüya tabiri ilminin, idare ve tedbir ilminin faziletidir. Bu ilimler zahirî suretten —güzellikte Yûsuf'un cemaline dahi ulaşsa— çok daha üstündür. Zira Yûsuf cemali sebebiyle o mihnete ve zindana uğramış; ilmi vesilesiyle ise izzete, yüksek mertebeye ve yeryüzünde iktidara kavuşmuştur. Dünya ve ahiretteki her hayır ilmin semeresi ve neticesidir.

ومنها: أن علم التعبير من العلوم الشرعية، وأنه يثاب الإنسان على تعلمه وتعليمه، وأن تعبير المرائي داخل في الفتوى، لقوله للفتيين: {قُضِيَ الأمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ} وقال الملك: {أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ} وقال الفتى ليوسف: {أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ} الآيات،. فلا يجوز الإقدام على تعبير الرؤيا من غير علم.

Bu faydalardan biri şudur: Rüya tabiri ilmi şer'î ilimlerdendir; insan onu öğrenmek ve öğretmekle sevap kazanır ve rüya tabir etmek fetva kapsamına girer. Nitekim iki gence: “Hakkında fetva istediğiniz mesele kesinleşmiştir” demiş; kral: “Rüyam hakkında bana fetva verin” demiş; genç de Yûsuf'a: “Yedi semiz inek hakkında bize fetva ver” demiştir. Binaenaleyh ilimsiz olarak rüya tabirine cüret etmek caiz değildir.

ومنها: أنه لا بأس أن يخبر الإنسان عما في نفسه من صفات الكمال من علم أو عمل، إذا كان في ذلك مصلحة، ولم يقصد به العبد الرياء، وسلم من الكذب، لقول يوسف: {اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الأرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ} وكذلك لا تذم الولاية، إذا كان المتولي فيها يقوم بما يقدر عليه من حقوق الله وحقوق عباده، وأنه لا بأس بطلبها، إذا كان أعظم كفاءة من غيره، وإنما الذي يذم، إذا لم يكن فيه كفاية، أو كان موجودا غيره مثله، أو أعلى منه، أو لم يرد بها إقامة أمر الله، فبهذه الأمور، ينهى عن طلبها، والتعرض لها.

Bu faydalardan biri şudur: Şayet bir maslahat varsa, riya kastı taşınmıyorsa ve yalandan beri ise, kişinin kendisinde bulunan ilim ve amel gibi kemal sıfatlarını haber vermesinde bir sakınca yoktur. Nitekim Yûsuf: { اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الأرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ } “'Beni ülkenin hazinelerinin başına getir; çünkü ben iyi koruyan ve bilen biriyim'” demiştir. Aynı şekilde idarecilik, onu üstlenen kimse Allah'ın ve kulların haklarını gücü yettiğince yerine getirdiği takdirde kınanmaz; başkalarına göre ehliyeti daha üstün olduğunda görevi talep etmekte bir sakınca yoktur. Kınanan durum ise ehliyetin bulunmaması yahut onun gibi veya daha üstün birinin var olması yahut bununla Allah'ın emrini ikame etmeyi hedeflememesidir; işte bu hallerde göreve talip olmak yasaklanmıştır.

ومنها: أن الله واسع الجود والكرم، يجود على عبده بخير الدنيا والآخرة، وأن خير الآخرة له سببان: الإيمان والتقوى، وأنه خير من ثواب الدنيا وملكها، وأن العبد ينبغي له أن يدعو نفسه، ويشوقها لثواب الله، ولا يدعها تحزن إذا رأت أهل الدنيا ولذاتها، وهي غير قادرة عليها، بل يسليها بثواب الله الأخروي، وفضله العظيم لقوله تعالى: {وَلأجْرُ الآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ} .

Bu faydalardan biri şudur: Allah cömertliği ve ihsanı pek geniş olandır; kuluna hem dünya hem ahiret hayrını ihsan eder. Ahiret hayrının iki sebebi vardır: İman ve takva. Ahiret hayrı dünya mükâfatından ve mülkünden çok daha hayırlıdır. Kul nefsini Allah'ın sevabına teşvik etmeli, onu buna özendirmelidir; dünya ehlini ve nail oldukları lezzetleri görüp de kendisi bunlara güç yetiremediğinde üzülmemeli, bilakis nefsini Allah'ın ahiret mükâfatı ve yüce lütfuyla teselli etmelidir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَلأجْرُ الآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ } “İman edip de takva sahibi olanlar için ahiret mükâfatı elbette daha hayırlıdır.”

ومنها: أن جباية الأرزاق - إذا أريد بها التوسعة على الناس من غير ضرر يلحقهم - لا بأس بها، لأن يوسف أمرهم بجباية الأرزاق والأطعمة في السنين المخصبات، للاستعداد للسنين المجدبة، وأن هذا غير مناقض للتوكل على الله، بل يتوكل العبد على الله، ويعمل بالأسباب التي تنفعه في دينه ودنياه.

Bu faydalardan biri şudur: İnsanlara hiçbir zarar vermeksizin onların refah ve rahatını temin etmek maksadıyla zahire ve gıda toplamakta bir sakınca yoktur. Zira Yûsuf kıtlık yıllarına hazırlık olmak üzere bolluk yıllarında mahsul ve erzakın toplanmasını emretmiştir. Bu durum Allah'a tevekküle aykırı değildir; bilakis kul Allah'a tevekkül eder ve dinine ve dünyasına fayda verecek meşru sebeplere sarılır.

ومنها: حسن تدبير يوسف لما تولى خزائن الأرض، حتى كثرت عندهم الغلات جدا حتى صار أهل الأقطار يقصدون مصر لطلب الميرة منها، لعلمهم بوفورها فيها، وحتى إنه كان لا يكيل لأحد إلا مقدار الحاجة الخاصة أو أقل، لا يزيد كل قادم على كيل بعير وحمله.

Bu faydalardan biri şudur: Yûsuf yeryüzünün hazinelerini üstlendiğinde sergilediği güzel idare ve tedbirdir. Öyle ki mahsuller pek bollaşmış; civar beldelerin ahalisi zahirenin bolluğunu bildikleri için erzak temin etmek üzere Mısır'a yönelmişlerdir. Hatta Yûsuf herkese ancak şahsi ihtiyacı kadar veya daha azını ölçüp verir, gelen hiçbir kimseye bir deve yükünden fazlasını tartmazdı.

ومنها: مشروعية الضيافة، وأنها من سنن المرسلين، وإكرام الضيف لقول يوسف لإخوته {أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنزلِينَ} .

Bu faydalardan biri şudur: Misafir ağırlamanın meşruiyeti, bunun peygamberlerin sünnetlerinden olduğu ve misafire ikram edilmesi gereğidir. Nitekim Yûsuf kardeşlerine: { أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنزلِينَ } “'Görmüyor musunuz, ben ölçeği tam dolduruyorum ve ben misafir ağırlayanların en hayırlısıyım!'” demiştir.

ومنها: أن سوء الظن مع وجود القرائن الدالة عليه غير ممنوع ولا محرم، فإن يعقوب قال لأولاده بعد ما امتنع من إرسال يوسف معهم حتى عالجوه أشد المعالجة، ثم قال لهم بعد ما أتوه، وزعموا أن الذئب أكله {بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا} وقال لهم في الأخ الآخر: {هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ} ثم لما احتبسه يوسف عنده، وجاء إخوته لأبيهم قال لهم: {بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا} فهم في الأخيرة - وإن لم يكونوا مفرطين - فقد جرى منهم ما أوجب لأبيهم أن قال ما قال، من غير إثم عليه ولا حرج.

Bu faydalardan biri şudur: Açık karinelerin (ipuçlarının) bulunduğu durumlarda sui zanda bulunmak yasak ve haram değildir. Nitekim Ya'kûb başlangıçta Yûsuf'u onlarla göndermekten imtina edip ancak ısrarlarına dayanamayarak gönderdikten sonra, dönüp de onu kurdun yediğini iddia ettiklerinde evlatlarına: { بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا } “'Hayır, nefisleriniz sizi bir işe sürüklemiş'” demiştir. Diğer kardeş hakkında ise onlara: { هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ } “'Daha önce kardeşi hakkında size güvendiğim gibi onun hakkında da size güvenir miyim?!'” demiştir. Sonra Yûsuf onu yanında alıkoyup kardeşleri babalarına döndüklerinde yine: “Hayır, nefisleriniz sizi bir işe sürüklemiş” demiştir. Bu son hadisede kardeşlerin bir kusuru bulunmasa bile, daha önce babalarının böyle söylemesini gerektiren fiilleri işlemişlerdi; bu sebeple babaları için hiçbir günah ve vebal yoktur.

ومنها: أن استعمال الأسباب الدافعة للعين أو غيرها من المكاره، أو الرافعة لها بعد نزولها، غير ممنوع، بل جائز، وإن كان لا يقع شيء إلا بقضاء وقدر، فإن الأسباب أيضا من القضاء والقدر، لأمر يعقوب حيث قال لبنيه: {يَا بَنِيَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ} .

Bu faydalardan biri şudur: Nazar değmesini ve diğer hoşlanılmayan durumları defedecek yahut başa geldikten sonra kaldıracak sebeplere başvurmak yasak değil, bilakis caizdir. Her şey kaza ve kaderle meydana gelse de sebepler de kaza ve kaderdendir. Nitekim Ya'kûb oğullarına: { يَا بَنِيَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ } “'Ey oğullarım! [Şehre] tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin'” diye emretmiştir.

ومنها: جواز استعمال المكايد التي يتوصل بها إلى الحقوق، وأن العلم بالطرق الخفية الموصلة إلى مقاصدها مما يحمد عليه العبد، وإنما الممنوع، التحيل على إسقاط واجب، أو فعل محرم.

Bu faydalardan biri şudur: Hakları elde etmeye vesile olan meşru tedbir ve planların (keyd/hile-i meşrua) kullanılması caizdir; gayelerine ulaştıran ince ve gizli yolları bilmek kulun övüleceği meziyetlerdendir. Yasak olan ise farzı düşürmek veya haramı işlemek için yapılan hilelerdir.

ومنها: أنه ينبغي لمن أراد أن يوهم غيره، بأمر لا يحب أن يطلع عليه، أن يستعمل المعاريض القولية والفعلية المانعة له من الكذب، كما فعل يوسف حيث ألقى الصُّواع في رحل أخيه، ثم استخرجها منه، موهما أنه سارق، وليس فيه إلا القرينة الموهمة لإخوته، وقال بعد ذلك: {مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ} ولم يقل "من سرق متاعنا" وكذلك لم يقل "إنا وجدنا متاعنا عنده" بل أتى بكلام عام يصلح له ولغيره، وليس في ذلك محذور، وإنما فيه إيهام أنه سارق ليحصل المقصود الحاضر، وأنه يبقى عند أخيه (٢) وقد زال عن الأخ هذا الإيهام بعد ما تبينت الحال.

Bu faydalardan biri şudur: Başkasına duyurmak istemediği bir hususta karşısındakine öyle hissettirmek isteyen kimsenin, yalandan korunmak maksadıyla sözlü ve fiilî tevriye/tariz yollarına başvurması gerekir. Nitekim Yûsuf su kabını kardeşinin yüküne koyup sonra oradan çıkartmış; kardeşlerine onun hırsız olduğu intibaını veren bir karine oluşturmuş; ardından da: { مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ } “'Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını tutmaktan Allah'a sığınırız'” demiştir. 'Eşyamızı çalan kimseden' demediği gibi 'biz eşyamızı onun yanında bulduk' da dememiş; hem buna hem başkasına uyarlanabilecek umumi bir ifade kullanmıştır. Bunda hiçbir sakınca yoktur; sadece kardeşinin yanında kalması gayesi hasıl olsun diye zahiren böyle bir intiba verilmiş, hakikat anlaşılınca kardeşten de bu intiba tamamen kalkmıştır.

ومنها: أنه لا يجوز للإنسان أن يشهد إلا بما علمه، وتحققه إما بمشاهدة أو خبر من يثق به، وتطمئن إليه النفس لقولهم: {وَمَا شَهِدْنَا إِلا بِمَا عَلِمْنَا} .

Bu faydalardan biri şudur: İnsanın bizzat müşahede ederek veya nefsine itimat telkin eden güvenilir bir kimseden haber alarak kesin surette bildiği şeyden başkasına şahitlik etmesi caiz değildir. Nitekim kardeşler: { وَمَا شَهِدْنَا إِلا بِمَا عَلِمْنَا } “'Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik'” demişlerdir.

ومنها: هذه المحنة العظيمة التي امتحن الله بها نبيه وصفيه يعقوب ﵇، حيث قضى بالتفريق بينه وبين ابنه يوسف، الذي لا يقدر على فراقه ساعة واحدة، ويحزنه ذلك أشد الحزن، فحصل التفريق بينه وبينه مدة طويلة، لا تقصر عن خمس عشرة سنة، ويعقوب لم يفارق الحزن قلبه في هذه المدة {وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ} ثم ازداد به الأمر شدة، حين صار الفراق بينه وبين ابنه الثاني شقيق يوسف، هذا وهو صابر لأمر الله، محتسب الأجر من الله، قد وعد من نفسه الصبر الجميل، ولا شك أنه وفى بما وعد به، ولا ينافي ذلك، قوله: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ} فإن الشكوى إلى الله لا تنافي الصبر، وإنما الذي ينافيه، الشكوى إلى المخلوقين.

Bu faydalardan biri şudur: Allah'ın peygamberi ve seçkin kulu Ya'kûb aleyhisselâm'ı müptela kıldığı o muazzam imtihandır. Bir an bile ayrılığına dayanamadığı ve ayrılığıyla derin kederlere boğulduğu oğlu Yûsuf ile arasını ayırmış; on beş yıldan az olmayan uzun bir süre bu ayrılık devam etmiştir. Ya'kûb'un kalbinden hüzün hiç eksilmemiş; { وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ } “kederden gözlerine ak düşmüş, acısını içine gömer olmuştu.” Sonra Yûsuf'un öz kardeşi olan ikinci oğlundan da ayrı düşmesiyle imtihanı daha da şiddetlendi. Buna rağmen o Allah'ın emrine sabretmiş, ecrini Allah'tan beklemiş ve nefsine güzel bir sabır vaad etmiştir. Şüphesiz vaadini yerine getirmiştir; onun: { إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ } “'Ben içimin dayanılmaz kederini ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim'” demesi sabra aykırı değildir. Zira Allah'a şikayet ve iltica etmek sabra mani değildir; sabra mani olan yaratılmışlara şikayette bulunmaktır.

ومنها: أن الفرج مع الكرب؛ وأن مع العسر يسرا، فإنه لما طال الحزن على يعقوب واشتد به إلى أنهى ما يكون، ثم حصل الاضطرار لآل يعقوب ومسهم الضر، أذن الله حينئذ بالفرج، فحصل التلاقي في أشد الأوقات إليه حاجة واضطرارا، فتم بذلك الأجر وحصل السرور، وعلم من ذلك أن الله يبتلي أولياءه بالشدة والرخاء، والعسر واليسر ليمتحن صبرهم وشكرهم، ويزداد - بذلك - إيمانهم ويقينهم وعرفانهم.

Bu faydalardan biri şudur: Kurtuluş ve ferahlık (ferec) sıkıntı ile beraberdir; zorlukla beraber bir kolaylık vardır. Nitekim Ya'kûb'un hüznü uzayıp son raddeye ulaştığında ve Ya'kûb ailesi darlık ve sıkıntıya maruz kalıp çaresiz kaldığında, Allah Teâlâ ferece izin verdi; tam da en muhtaç ve çaresiz oldukları bir anda kavuşma gerçekleşti. Böylece ecir tastamam oldu ve sevinç hasıl oldu. Buradan anlaşıldı ki Allah Teâlâ evliyasını darlık ve bollukla, zorluk ve kolaylıkla imtihan eder ki sabır ve şükürlerini denesin; böylece onların imanı, yakini ve marifeti daha da artsın.

ومنها: جواز إخبار الإنسان بما يجد، وما هو فيه من مرض أو فقر ونحوهما، على غير وجه التسخط، لأن إخوة يوسف قالوا: {يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ} ولم ينكر عليهم يوسف.

Bu faydalardan biri şudur: Şikayet ve isyan kastı olmaksızın insanın içinde bulunduğu hastalık, fakirlik ve benzeri halleri haber vermesinin caiz olmasıdır. Çünkü Yûsuf'un kardeşleri: { يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ } “'Ey Azîz! Bize ve ailemize darlık ve sıkıntı dokundu'” demişler ve Yûsuf bunu onlara kınamamıştır.

ومنها: فضيلة التقوى والصبر، وأن كل خير في الدنيا والآخرة فمن آثار التقوى والصبر، وأن عاقبة أهلهما، أحسن العواقب، لقوله: {قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} .

Bu faydalardan biri şudur: Takva ve sabrın fazileti, dünya ve ahiretteki her hayrın takva ve sabrın eseri olduğu ve bu ikisine sarılanların akıbetinin en güzel akıbet olduğudur. Nitekim şöyle buyrulmuştur: { قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “'Allah bize lütufta bulundu. Gerçek şu ki kim takva sahibi olur ve sabrederse şüphesiz Allah ihsan sahiplerinin mükâfatını asla zayi etmez.'”

ومنها: أنه ينبغي لمن أنعم الله عليه بنعمة بعد شدة وفقر وسوء حال، أن يعترف بنعمة الله عليه، وأن لا يزال ذاكرا حاله الأولى، ليحدث لذلك شكرا كلما ذكرها، لقول يوسف ﵇: {وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ} .

Bu faydalardan biri şudur: Şiddet, fakirlik ve kötü hallerden sonra Allah'ın kendisine nimet verdiği kimsenin, Allah'ın üzerindeki bu nimetini itiraf etmesi ve önceki halini daima hatırlaması gerekir ki her hatırladığında yeni bir şükürde bulunsun. Nitekim Yûsuf aleyhisselâm: { وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ } “'Doğrusu O, beni zindandan çıkarmakla ve sizi çölden getirmekle bana büyük lütufta bulundu'” demiştir.

ومنها: لطف الله العظيم بيوسف، حيث نقله في تلك الأحوال، وأوصل إليه الشدائد والمحن، ليوصله بها إلى أعلى الغايات ورفيع الدرجات.

Bu faydalardan biri şudur: Allah'ın Yûsuf'a olan muazzam lütfudur; zira onu bu farklı haller arasında gezdirmiş, onu en yüce gayelere ve yüksek derecelere ulaştırmak için bu meşakkat ve imtihanları vesile kılmıştır.

ومنها: أنه ينبغي للعبد أن يتملق إلى الله دائما في تثبيت إيمانه، ويعمل الأسباب الموجبة لذلك، ويسأل الله حسن الخاتمة، وتمام النعمة لقول يوسف ﵊: {رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الأحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ أَنْتَ وَلِيِّ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} .

Bu faydalardan biri şudur: Kulun imanının sebatı için daima Allah'a yalvarıp yakarması, bunu celbedecek sebepleri işlemesi, Allah'tan hüsn-i hâtime (güzel son) ve nimetin tamamlanmasını istemesi gerekir. Nitekim Yûsuf aleyhisselâm şöyle dua etmiştir: { رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الأحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “'Rabbim! Sen bana mülkten [bir nasip] verdin ve bana rüyaların/olayların tabirini öğrettin. Ey gökleri ve yeri yoktan var eden! Dünyada da ahirette de benim velim Sensin. Benim canımı müslüman olarak al ve beni salihler arasına kat!'”

فهذا ما يسر الله من الفوائد والعبر في هذه القصة المباركة، ولا بد أن يظهر للمتدبر المتفكر غير ذلك.

İşte bu mübarek kıssada Allah'ın bize ihsan edip kolaylaştırdığı fayda ve ibretler bunlardır; tefekkür ve tedebbür eden kimselere şüphesiz bunlardan başkası da aşikâr olacaktır.

فنسأله تعالى علما نافعا وعملا متقبلا إنه جواد كريم.

Allah Teâlâ'dan faydalı ilim ve makbul amel niyaz ederiz; şüphesiz O, cömertliği bol olandır (Cevâd), lütfu sonsuz olandır (Kerîm).

تم تفسير سورة يوسف وأبيه وإخوته عليهم الصلاة والسلام، والحمد لله رب العالمين.

Yûsuf sûresinin, onun, babasının ve kardeşlerinin -aleyhimüssalâtü vesselâm- [kıssalarının] tefsiri tamamlandı. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.