Binûn

Nahl Suresi Tefsiri [ki Mekkîdir] — 2. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{٦٦ - ٦٧} {وَإِنَّ لَكُمْ فِي الأنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ * وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالأعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} .

{66-67} {وَإِنَّ لَكُمْ فِي الأنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ * وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالأعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} “Kuşkusuz sağmal hayvanlarda da sizin için büyük bir ibret vardır. Size onların karınlarındaki fışkı ile kan arasından, içenlerin boğazından kolayca geçen tertemiz (katıksız) bir süt içiriyoruz. Hurmalıkların meyvelerinden ve üzümlerden de hem sarhoşluk verici bir içki hem de güzel bir rızık elde edersiniz. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için bir ibret vardır.”

أي: {وَإِنَّ لَكُمْ فِي الأنْعَامِ} التي سخرها الله لمنافعكم {لَعِبْرَةً} تستدلون بها على كمال قدرة الله وسعة إحسانه حيث أسقاكم من بطونها المشتملة على الفرث والدم، فأخرج من بين ذلك لبنا خالصا من الكدر سائغا للشاربين للذته ولأنه يسقي ويغذي، فهل هذه إلا قدرة إلهية لا أمور طبيعية.

Yani Allah'ın menfaatleriniz için hizmetinize verdiği {وَإِنَّ لَكُمْ فِي الأنْعَامِ لَعِبْرَةً} “sağmal hayvanlarda da sizin için büyük bir ibret vardır;” onunla Allah'ın kemal-i kudretine ve ihsanının genişliğine delil getirirsiniz. Zira O, fışkı ve kanla dolu karınlarından size içecek vermiş; bunların arasından lezzeti sebebiyle içenlerin boğazından kolayca geçen, hem susuzluğu giderip hem besleyen, her türlü tortudan arınmış tertemiz bir süt çıkarmıştır. Bu, tabiat olayları değil, ilahî bir kudretten başka nedir ki?

فأي شيء في الطبيعة يقلب العلف الذي تأكله البهيمة والشراب الذي تشربه من الماء العذب والملح لبنا خالصا سائغا للشاربين؟

Tabiatta hangi şey hayvanın yediği yemi ve içtiği tatlı ya da tuzlu suyu, içenlerin boğazından kolayca kayan tertemiz ve katıksız bir süte dönüştürebilir?

وجعل تعالى لعباده من ثمرات النخيل والأعناب منافع للعباد، ومصالح من أنواع الرزق الحسن الذي يأكله العباد طريًّا ونضيجا وحاضرا ومدخرا وطعاما وشرابا يتخذ من عصيرها ونبيذها، ومن السكر الذي كان حلالا قبل ذلك، ثم إن الله نسخ حلَّ المسكرات، وأعاض عنها بالطيبات من الأنبذة، وأنواع الأشربة اللذيذة المباحة.

Allah Teâlâ hurmalıkların meyvelerinden ve üzümlerden kullar için faydalar ve kulların taze, olgun, peşin ve depolanmış olarak yedikleri, sularından ve şıralarından elde edilen yiyecek ve içecekler ile daha önce helâl olan sarhoşluk verici şeylerden ibaret güzel rızık çeşitleri var etmiştir. Daha sonra Allah sarhoş edici içkilerin helâlliğini neshetmiş; onların yerine hoş şıraları ve mübah, lezzetli içecek türlerini bedel kılmıştır.

{إِنَّ فِي ذَلِكَ لآية لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} عن الله كمال اقتداره حيث أخرجها من أشجار شبيهة بالحطب، فصارت ثمرة لذيذة وفاكهة طيبة وعلى شمول رحمته حيث عم بها عباده ويسرها لهم وأنه الإله المعبود وحده حيث إنه المنفرد بذلك.

{إِنَّ فِي ذَلِكَ لآية لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} “Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için bir ibret vardır.” [Yani] bunları oduna benzeyen ağaçlardan çıkarıp lezzetli bir mahsul ve hoş bir meyve haline getirmesi sebebiyle Allah'ın kudretinin yetkinliğini; bunu kullarına şamil kılıp onlara kolaylaştırması sebebiyle rahmetinin kuşatıcılığını ve bütün bunları yapmakta tek olması hasebiyle de yalnızca Kendisine ibadet edilen yegâne ilah olduğunu Allah'tan [gelen delillerle] akleden bir topluluk için [büyük bir ibret vardır].

{٦٨ - ٦٩} {وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ * ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} .

{68-69} {وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ * ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} “Rabbin bal arısına şöyle vahyetti: ‘Dağlardan, ağaçlardan ve [insanların] kurdukları çardaklardan evler edin! Sonra meyvelerin her birinden ye ve Rabbinin [sana] kolaylaştırdığı yaylım yollarına gir!’ Onların karınlarından renkleri çeşit çeşit bir şerbet çıkar ki onda insanlar için şifa vardır. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için bir ibret vardır.”

في خلق هذه النحلة الصغيرة، التي هداها الله هذه الهداية العجيبة، ويسر لها المراعي، ثم الرجوع إلى بيوتها التي أصلحتها بتعليم الله لها، وهدايته لها ثم يخرج من بطونها هذا العسل اللذيذ مختلف الألوان بحسب اختلاف أرضها ومراعيها، فيه شفاء للناس من أمراض عديدة. فهذا دليل على كمال عناية الله تعالى، وتمام لطفه بعباده، وأنه الذي لا ينبغي أن يحب غيره ويدعي سواه.

Allah'ın kendisine bu hayret verici hidayeti bahşettiği, otlakları ve ardından Allah'ın öğretmesi ve yol göstermesiyle inşa ettiği yuvalarına geri dönmeyi kolaylaştırdığı şu küçücük arının yaratılışında ve sonra toprağının ve otlaklarının farklılığına göre karınlarından insanlar için pek çok hastalığa şifa olan farklı renklerdeki bu lezzetli balın çıkmasında [büyük bir ibret vardır]. Bu, Allah Teâlâ'nın inayetinin kemaline, kullarına olan lütfunun kusursuzluğuna ve O'ndan başkasının sevilmemesi ve O'ndan başkasına dua edilmemesi gerektiğine apaçık bir delildir.

{٧٠} {وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ} .

{70} {وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ} “Sizi Allah yarattı, sonra sizi vefat ettirecektir. İçinizden kimi de, [önceden] bildikten sonra hiçbir şey bilmez olsun diye ömrün en düşkün çağına (ihtiyarlığa) ulaştırılır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.”

يخبر تعالى أنه الذي خلق العباد ونقلهم في الخلقة، طورا بعد طور، ثم بعد أن يستكملوا آجالهم يتوفاهم، ومنهم من يعمره حتى {يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ} أي: أخسه الذي يبلغ به الإنسان إلى ضعف القوى الظاهرة والباطنة حتى العقل الذي هو جوهر الإنسان يزيد ضعفه حتى إنه ينسى ما كان يعلمه، ويصير عقله كعقل الطفل ولهذا قال: {لِكَيلا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ} أي: قد أحاط علمه وقدرته بجميع الأشياء ومن ذلك ما ينقل به الآدمي من أطوار الخلقة، خلقا بعد خلق كما قال تعالى: {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ}

Allah Teâlâ kulları yaratanın, yaratılışta onları aşamadan aşamaya geçirenin, sonra ecellerini tamamladıklarında onların canını alanın kendisi olduğunu haber vermektedir. Onlardan kimine uzun ömür verir; öyle ki {يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ} “ömrün en düşkün çağına ulaştırılır.” Yani insanın zahirî ve batınî güçlerinin zayıfladığı en rezil çağa ulaşır; hatta insanın cevheri olan akıl bile öyle zayıflar ki daha önce bildiği şeyleri unutur ve aklı bir çocuğun aklı gibi olur. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {لِكَيلا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ} “[Önceden] bildikten sonra hiçbir şey bilmez olsun diye... Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.” Yani ilmi ve kudreti her şeyi kuşatmıştır; insanoğlunu aşamadan aşamaya, hilkatten hilkate geçirmesi de bundandır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Sizi güçsüz yaratan, sonra güçsüzlüğün ardından kuvvet veren, sonra kuvvetin ardından güçsüzlük ve ihtiyarlık veren Allah'tır. O dilediğini yaratır; O hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.”

{٧١} {وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} .

{71} {وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} “Allah, rızıkta kiminizi kiminizden üstün kıldı. Üstün kılınanlar, ellerinin altındakilere (kölelerine) rızıklarını verip de onları kendileriyle eşit kılmazlar. Hal böyleyken Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar?”

وهذا من أدلة توحيده وقبح الشرك به، يقول تعالى: كما أنكم مشتركون بأنكم مخلوقون مرزوقون إلا أنه تعالى {فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ} فجعل منكم أحرارا لهم مال وثروة، ومنكم أرقاء لهم لا يملكون شيئا من الدنيا، فكما أن سادتهم الذين فضلهم الله عليهم بالرزق ليسوا {بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ} ويرون هذا من الأمور الممتنعة، فكذلك من أشركتم بها مع الله، فإنها عبيد ليس لها من الملك مثقال ذرة، فكيف تجعلونها شركاء لله تعالى؟!

Bu da O'nun tevhidinin ve O'na şirk koşmanın çirkinliğinin delillerindendir. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Yaratılmış ve rızıklandırılmış olmakta hepiniz ortak olduğunuz halde Allah Teâlâ {فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ} “rızıkta kiminizi kiminizden üstün kıldı.” İçinizden mal ve servet sahibi hürler kıldığı gibi, dünyadan hiçbir şeye sahip olmayan köleler de kıldı. Allah'ın rızık bakımından kendilerini üstün kıldığı efendileri, {بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ} “ellerinin altındakilere rızıklarını verip de onları kendileriyle eşit kılmazlar” ve bunu imkânsız bir şey olarak görürler. İşte sizin Allah'a ortak koştuklarınız da böyledir; onlar mülkten zerre ağırlığınca bile payı olmayan kullardır (kölelerdir). Hal böyleyken onları nasıl Allah Teâlâ'ya ortak kılarsınız?!

هل هذا إلا من أعظم الظلم والجحود لنعم الله؟!! ولهذا قال: {أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} فلو أقروا بالنعمة ونسبوها إلى من أولاها، لما أشركوا به أحدا.

Bu, zulmün ve Allah'ın nimetlerini inkâr etmenin en büyüğünden başka bir şey midir? Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} “Hal böyleyken Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar?” Eğer nimeti itiraf edip onu bahşedene nispet etselerdi, O'na hiçbir şeyi ortak koşmazlardı.

{٧٢} {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ} .

{72} {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ} “Allah, size kendi nefislerinizden eşler var etti; eşlerinizden de sizin için oğullar ve torunlar verdi ve sizi temiz şeylerle rızıklandırdı. Şimdi batıla inanıp da Allah'ın nimetini inkâr mı ediyorlar?”

يخبر تعالى عن منته العظيمة على عباده، حيث جعل لهم أزواجا ليسكنوا إليها، وجعل لهم من أزواجهم أولادا تقرُّ بهم أعينهم ويخدمونهم، ويقضون حوائجهم، وينتفعون بهم من وجوه كثيرة، ورزقهم من الطيبات من جميع المآكل والمشارب، والنعم الظاهرة التي لا يقدر العباد أن يحصوها.

Allah Teâlâ kulları üzerindeki büyük lütfunu haber vermektedir: Kendileriyle huzur bulsunlar diye onlara eşler var etmiş, eşlerinden gözlerini aydınlatacak, kendilerine hizmet edecek, ihtiyaçlarını giderecek ve birçok yönden faydalanacakları evlatlar bahşetmiş ve onları her türlü yiyecek ve içecekten ibaret temiz şeylerle ve kulların saymaya güç yetiremeyeceği zahirî nimetlerle rızıklandırmıştır.

{أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ} أي: أيؤمنون بالباطل الذي لم يكن شيئا مذكورا ثم أوجده الله وليس له من وجوده سوى العدم فلا تخلق ولا ترزق ولا تدبر من الأمر شيئا، وهذا عام لكل ما عبد من دون الله فإنها باطلة فكيف يتخذها المشركون من دون الله؟!!

{أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ} “Şimdi batıla inanıp da Allah'ın nimetini inkâr mı ediyorlar?” Yani anılmaya değer bir şey değilken sonradan Allah'ın var ettiği, kendi zatında yokluktan başka bir şeyi bulunmayan, ne yaratan ne rızık veren ne de hiçbir işi idare eden batıl şeylere mi inanıyorlar? Bu, Allah'tan başka tapılan her şey için geçerlidir; zira onların tamamı batıldır. Müşrikler nasıl olur da onları Allah'tan başka ilah edinirler?!

{وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ} يجحدونها ويستعينون بها على معاصي الله والكفر به، هل هذا إلا من أظلم الظلم وأفجر الفجور وأسفه السفه؟ "

{وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ} “Ve Allah'ın nimetini inkâr mı ediyorlar?” Yani O'nun nimetini inkâr eder ve o nimetleri Allah'a isyanda ve O'nu inkâr etmekte kullanırlar. Bu, zulmün en zalimcesinden, fıskın en azgıncasından ve sefahatin en sefihçesinden başka bir şey midir?

{٧٣ - ٧٦} {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ شَيْئًا وَلا يَسْتَطِيعُونَ * فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الأمْثَالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ * ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا عَبْدًا مَمْلُوكًا لا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ * وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ لا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلاهُ أَيْنَمَا يُوَجِّهْهُ لا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} .

{73-76} {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ شَيْئًا وَلا يَسْتَطِيعُونَ * فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الأمْثَالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ * ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا عَبْدًا مَمْلُوكًا لا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ * وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ لا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلاهُ أَيْنَمَا يُوَجِّهْهُ لا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Allah'ı bırakıp da göklerden ve yerden kendileri için hiçbir rızka sahip olmayan ve buna güçleri de yetmeyen şeylere tapıyorlar. Artık Allah'a benzerler koşmaya kalkmayın! Şüphesiz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz. Allah hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köle ile tarafımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz ve ondan gizli ve açık olarak infak eden kimseyi misal verdi. Hiç bunlar bir olur mu? Hamd Allah'a aittir; fakat onların çoğu bilmezler. Allah şu iki adamı da misal verdi: Onlardan biri dilsizdir, hiçbir şeye gücü yetmez ve efendisine bir yüktür; onu nereye gönderse bir hayır getiremez. Şimdi bu adamla, doğru yol üzere olup adaleti emreden kimse bir olur mu?”

يخبر تعالى عن جهل المشركين وظلمهم أنهم يعبدون من دونه آلهة اتخذوها شركاء لله، والحال أنهم لا يملكون لهم رزقا من السماوات والأرض، فلا ينزلون مطرا، ولا رزقا ولا ينبتون من نبات الأرض شيئا، ولا يملكون مثقال ذرة في السماوات والأرض ولا يستطيعون لو أرادوا، فإن غير المالك للشيء ربما كان له قوة واقتدار على ما ينفع من يتصل به، وهؤلاء لا يملكون ولا يقدرون.

Allah Teâlâ müşriklerin cehaletini ve zulmünü haber vermektedir: Onlar, Allah'ı bırakıp O'na ortak edindikleri ilahlara taparlar; oysa bu ilahlar göklerden ve yerden onlar için hiçbir rızka malik değildirler. Ne yağmur ne rızık indirebilirler ne de yeryüzünden bir bitki bitirebilirler. Göklerde ve yerde zerre ağırlığınca bir şeye sahip olmadıkları gibi, isteseler de buna güç yetiremezler. Zira bir şeye malik olmayan kimsenin bazen kendisiyle irtibat kurana fayda verecek bir gücü ve kudreti bulunabilir; fakat bunlar ne maliktirler ne de güç yetirebilirler.

فهذه صفة آلهتهم كيف جعلوها مع الله، وشبهوها بمالك الأرض والسماوات الذي له الملك كله والحمد كله والقوة كلها؟!!

İşte onların ilahlarının vasfı böyledir! Nasıl olur da onları Allah'a denk tutar ve bütün mülkün, bütün hamdin ve bütün kuvvetin sahibi olan yerin ve göklerin Malikine benzetirler?!

ولهذا قال: {فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الأمْثَالَ} المتضمنة للتسوية بينه وبين خلقه {إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} فعلينا أن لا نقول عليه بلا علم وأن نسمع ما ضربه العليم من الأمثال فلهذا ضرب تعالى مثلين له ولمن يعبد من دونه، أحدهما عبد مملوك أي: رقيق لا يملك نفسه ولا يملك من المال والدنيا شيئا، والثاني حرٌّ غنيٌّ قد رزقه الله منه رزقا حسنا من جميع أصناف المال وهو كريم محب للإحسان، فهو ينفق منه سرا وجهرا، هل يستوي هذا وذاك؟! لا يستويان مع أنهما مخلوقان، غير محال استواؤهما.

Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الأمْثَالَ} “Artık Allah'a benzerler koşmaya kalkmayın!” Yani O'nunla yaratılmışları bir tutmayı içeren misaller vermeyin! {إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.” Bize düşen, O'nun hakkında ilimsizce söz söylememek ve Alîm olan Allah'ın verdiği misallere kulak vermektir. Nitekim Allah Teâlâ kendisi ve O'ndan başka tapılanlar hakkında iki misal vermiştir: Birincisi, ne kendi nefsine ne de mal ve dünyalığa sahip olan köle bir kuldur. İkincisi ise Allah'ın kendisine her türlü maldan güzel bir rızık bahşettiği, cömert ve iyiliği seven, ondan gizli ve açık infak eden hür ve zengin kimsedir. Hiç bu ikisi bir olur mu? İkisi de yaratılmış olduğu ve birbirine eşit olmaları aklen imkânsız olmadığı halde bile eşit değillerdir.

فإذا كانا لا يستويان، فكيف يستوي المخلوق العبد الذي ليس له ملك ولا قدرة ولا استطاعة، بل هو فقير من جميع الوجوه بالرب الخالق المالك لجميع الممالك القادر على كل شيء؟!!

Bu ikisi dahi birbiriyle eşit olmazken, hiçbir mülkü, kudreti ve gücü olmayan, bilakis her yönden muhtaç bulunan yaratılmış bir kul; her şeyi yaratan, bütün mülklerin sahibi ve her şeye kadir olan Rab ile nasıl bir tutulabilir?!

ولهذا حمد نفسه واختص بالحمد بأنواعه فقال: {الْحَمْدُ لِلَّهِ} فكأنه قيل: إذا كان الأمر كذلك فلم سوَّى المشركون آلهتهم بالله؟ قال: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ} فلو علموا حقيقة العلم لم يتجرؤوا على الشرك العظيم.

Bundan dolayı Allah Teâlâ kendi zatını övmüş ve hamdin her çeşidini kendisine tahsis ederek: {الْحَمْدُ لِلَّهِ} “Hamd Allah'a aittir” buyurmuştur. Sanki şöyle denilmiştir: Madem durum böyledir, o halde müşrikler neden ilahlarını Allah'a denk tuttular? Şöyle buyurdu: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu bilmezler.” Eğer hakiki manada bilselerdi, bu büyük şirk cüretini gösteremezlerdi.

والمثل الثاني مثل {رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ} لا يسمع ولا ينطق و {لا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ} لا قليل ولا كثير {وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلاهُ} أي: يخدمه مولاه، ولا يستطيع هو أن يخدم نفسه فهو ناقص من كل وجه، فهل يستوي هذا ومن كان يأمر بالعدل وهو على صراط مستقيم، فأقواله عدل وأفعاله مستقيمة، فكما أنهما لا يستويان فلا يستوي من عبد من دون الله وهو لا يقدر على شيء من مصالحه، فلولا قيام الله بها لم يستطع شيئا منها، ولا يكون كفوا وندا لمن لا يقول إلا الحق، ولا يفعل إلا ما يحمد عليه.

İkinci misal ise şu {رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ} “iki adamın misalidir: Onlardan biri dilsizdir;” işitmez, konuşmaz ve az ya da çok {لا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ} “hiçbir şeye gücü yetmez.” {وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلاهُ} “Ve o efendisine bir yüktür;” yani efendisi ona hizmet eder, o ise kendi nefsine dahi hizmet edemez; binaenaleyh her bakımdan kusurludur. Şimdi bu kimse ile adaleti emreden, doğru yol üzere olan, sözleri adalet ve fiilleri dosdoğru olan kimse hiç bir olur mu? Bu ikisi eşit olamayacağı gibi, Allah'tan başka tapılan ve kendi maslahatlarından hiçbirine güç yetiremeyen —ki şayet Allah onları ayakta tutmasaydı hiçbir şeye güç yetiremezlerdi— varlıklar da sadece hakkı söyleyen ve sadece övülecek fiilleri işleyen Allah'a denk ve emsal olamaz.

{٧٧} {وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} .

{77} {وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir. Kıyametin kopuşu ise ancak bir göz kırpması kadar yahut daha da yakındır. Şüphesiz Allah her şeye gücü yetendir.”

أي: هو تعالى المنفرد بغيب السماوات والأرض، فلا يعلم الخفايا والبواطن والأسرار إلا هو، ومن ذلك علم الساعة فلا يدري أحد متى تأتي إلا الله، فإذا جاءت وتجلت لم تكن {إِلا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ} من ذلك فيقوم الناس من قبورهم إلى يوم بعثهم ونشورهم وتفوت الفرص لمن يريد الإمهال، {إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} فلا يستغرب على قدرته الشاملة إحياؤه للموتى.

Yani göklerin ve yerin gaybında tek olan Allah Teâlâ'dır; gizlilikleri, batınî şeyleri ve sırları O'ndan başka kimse bilemez. Kıyametin ilmi de bundandır; ne zaman geleceğini Allah'tan başka hiç kimse bilemez. Gelip tecelli ettiğinde ise {إِلا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ} “ancak bir göz kırpması kadar yahut ondan daha da yakındır.” İnsanlar kabirlerinden kalkıp diriliş ve toplanma günlerine sevk edilirler ve mühlet isteyenler için artık bütün fırsatlar kaçmış olur. {إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah her şeye gücü yetendir;” binaenaleyh O'nun her şeyi kuşatan kudretinin ölüleri diriltmesi asla yadırganamaz.

{٧٨} {وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأبْصَارَ وَالأفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} .

{78} {وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأبْصَارَ وَالأفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Allah sizi analarınızın karnından hiçbir şey bilmez halde çıkardı; şükredesiniz diye size işitme [duyusu], gözler ve gönüller verdi.”

أي: هو المنفرد بهذه النعم حيث {أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئًا} ولا تقدرون على شيء ثم إنه {جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأبْصَارَ وَالأفْئِدَةَ} خص هذه الأعضاء الثلاثة، لشرفها وفضلها ولأنها مفتاح لكل علم، فلا وصل للعبد علم إلا من أحد هذه الأبواب الثلاثة وإلا فسائر الأعضاء والقوى الظاهرة والباطنة هو الذي أعطاهم إياها، وجعل ينميها فيهم شيئا فشيئا إلى أن يصل كل أحد إلى الحالة اللائقة به، وذلك لأجل أن يشكروا الله، باستعمال ما أعطاهم من هذه الجوارح في طاعة الله، فمن استعملها في غير ذلك كانت حجة عليه وقابل النعمة بأقبح المقابلة.

Yani bu nimetlerde tek olan O'dur; zira {أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئًا} “sizi analarınızın karnından hiçbir şey bilmez” ve hiçbir şeye güç yetiremez “halde çıkardı.” Sonra {جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأبْصَارَ وَالأفْئِدَةَ} “size işitme duyusu, gözler ve gönüller verdi.” Bu üç organı şerefleri, faziletleri ve her ilmin anahtarı olmaları sebebiyle bilhassa zikretti. Zira kula herhangi bir ilim ancak bu üç kapıdan biri vasıtasıyla ulaşır. Bunun dışındaki diğer bütün azaları, zahirî ve batınî kuvvetleri de onlara veren O'dur. Herkes kendisine layık olan olgunluğa erişinceye kadar bunları azar azar geliştirmiştir. Bütün bunlar Allah'a şükretsinler; yani kendilerine verilen bu uzuvları Allah'a itaatte kullansınlar diyedir. Kim bunları itaatin dışında kullanırsa, bunlar aleyhine delil olur ve nimete en çirkin şekilde karşılık vermiş olur.

{٧٩} {أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلا اللَّهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} .

{79} {أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلا اللَّهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Göğün boşluğunda boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi? Onları [orada] Allah'tan başkası tutamaz. Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için nice ibretler vardır.”

أي: لأنهم المنتفعون بآيات الله المتفكرون فيما جعلت آية عليه، وأما غيرهم فإن نظرهم نظر لهو وغفلة، ووجه الآية فيها أن الله تعالى خلقها بخلقة تصلح للطيران، ثم سخر لها هذا الهواء اللطيف ثم أودع فيها من قوة الحركة وما قدرت به على ذلك، وذلك دليل على كمال حكمته وعلمه الواسع وعنايته الربانية بجميع مخلوقاته وكمال اقتداره، تبارك الله رب العالمين.

Yani zira Allah'ın ayetlerinden faydalanan ve ayet kılınan şey üzerinde düşünenler onlardır. Başkalarının bakışı ise sadece bir eğlence ve gaflet bakışıdır. Kuşlardaki ibret ve delil yönü şudur: Allah Teâlâ onları uçmaya elverişli bir yapıda yaratmış, sonra bu latif havayı onların hizmetine vermiş ve kendilerine bu uçuşu gerçekleştirebilecekleri hareket kabiliyeti ve gücü yerleştirmiştir. Bu ise O'nun hikmetinin kemaline, geniş ilmine, bütün mahlukatı kuşatan rabbanî inayetine ve iktidarının mükemmelliğine delildir. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!

{٨٠ - ٨٣} {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الأنْعَامِ بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ * وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ * فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ * يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ} .

{80-83} {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الأنْعَامِ بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ * وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ * فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ * يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ} “Allah, evlerinizi sizin için bir huzur ve dinlenme yeri kıldı; hayvanların derilerinden de göç ettiğiniz gün ve konakladığınız gün kolayca taşıyacağınız evler (çadırlar) ve yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından bir süreye kadar [kullanacağınız] ev eşyası ve geçimlikler var etti. Allah yarattığı şeylerden sizin için gölgeler yaptı; dağlardan sizin için sığınaklar var etti; sizi sıcaktan koruyacak elbiseler ve savaşta sizi koruyacak zırhlar verdi. İşte böylece teslim olasınız diye üzerinizdeki nimetini tamamlamaktadır. Eğer yüz çevirirlerse, artık sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir. Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler; onların çoğu kâfirlerdir.”

يذكر تعالى عباده نعمه، ويستدعي منهم شكرها والاعتراف بها فقال: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا} في الدور والقصور ونحوها تكنُّكم من الحر والبرد وتستركم أنتم وأولادكم وأمتعتكم، وتتخذون فيها الغرف (١) والبيوت التي هي لأنواع منافعكم ومصالحكم وفيها حفظ لأموالكم وحرمكم وغير ذلك من الفوائد المشاهدة، {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الأنْعَامِ} إما من الجلد نفسه أو مما نبت عليه، من صوف وشعر ووبر.

Allah Teâlâ kullarına nimetlerini hatırlatmakta ve bunlara şükredip itirafta bulunmalarını isteyerek şöyle buyurmaktadır: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا} “Allah, evlerinizi sizin için bir huzur ve dinlenme yeri kıldı.” Evler, köşkler ve benzerlerinde sizi sıcaktan ve soğuktan korur; sizi, çocuklarınızı ve eşyalarınızı örter; oralarda çeşitli menfaatleriniz ve maslahatlarınız için odalar (1) ve bölmeler edinirsiniz. Oralarda mallarınız, aileniz korunur ve daha bizzat müşahede edilen nice faydalar vardır. {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الأنْعَامِ} “Hayvanların derilerinden de sizin için [evler] var etti;” yani gerek derinin kendisinden gerekse üzerinde biten yün, kıl ve deveden elde edilen yapağıdan...

{بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا} أي: خفيفة الحمل تكون لكم في السفر والمنازل التي لا قصد لكم في استيطانها، فتقيكم من الحر والبرد والمطر، وتقي متاعكم من المطر، {وَ} جعل لكم {مِنْ أَصْوَافِهَا} أي: الأنعام {وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا} وهذا شامل لكل ما يتخذ منها من الآنية والأوعية والفرش والألبسة والأجلة، وغير ذلك.

{بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا} “kolayca taşıyacağınız evler (çadırlar) [kıldı];” yani yolculukta ve yerleşme kastınız olmayan konaklama yerlerinde taşıması hafif olan, sizi sıcaktan, soğuktan ve yağmurdan koruyan, eşyanızı da yağmurdan muhafaza eden çadırlar var etti. Ve o sağmal hayvanların {مِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا} “yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından ev eşyası...” Bu ifade kaplar, kap kacaklar, yaygılar, elbiseler, örtüler ve benzeri onlardan elde edilen her şeyi kapsar.

{وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ} أي: تتمتعون بذلك في هذه الدنيا وتنتفعون بها، فهذا مما سخر الله العباد لصنعته وعمله.

{وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ} “Ve bir süreye kadar geçimlikler [kıldı];” yani bu dünyada bunlarla faydalanır ve yararlanırsınız. İşte bu, Allah'ın kulları imal etmeye ve yapmaya muvaffak kıldığı nimetlerdendir.

{وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ} أي: من مخلوقاته التي لا صنعة لكم فيها، {ظِلالا} وذلك كأظلة الأشجار والجبال والآكام ونحوها، {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا} أي: مغارات تكنكم من الحر والبرد والأمطار والأعداء.

{وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ} “Allah yarattığı şeylerden” yani sizin hiçbir dahliniz bulunmayan mahlukatından “sizin için” {ظِلالا} “gölgeler yaptı;” ağaçların, dağların, tepelerin ve benzerlerinin gölgeleri gibi... {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا} “Dağlardan sizin için sığınaklar var etti;” yani sizi sıcaktan, soğuktan, yağmurlardan ve düşmanlardan koruyan mağaralar kıldı.

{وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ} أي: ألبسة وثيابا {تَقِيكُمُ الْحَرَّ} ولم يذكر الله البرد لأنه قد تقدم أن هذه السورة أولها في أصول النعم وآخرها في مكملاتها ومتمماتها، ووقاية البرد من أصول النعم فإنه من الضرورة، وقد ذكره في أولها في قوله {لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ}

{وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ} “Sizin için elbiseler ve giysiler var etti;” {تَقِيكُمُ الْحَرَّ} “sizi sıcaktan koruyacak...” Burada soğuğu zikretmemiştir; zira daha önce belirtildiği üzere bu surenin baş kısmı temel nimetlerle, son kısmı ise tamamlayıcı ve mükemmelleştirici nimetlerle ilgilidir. Soğuktan korunmak ise zaruri olduğundan temel nimetlerdendir ve surenin başında: “Onlarda sizin için bir ısınma (sıcak tutacak şeyler) ve birçok faydalar vardır” buyruğuyla zikredilmiştir.

{وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ} أي: وثيابا تقيكم وقت البأس والحرب من السلاح، وذلك كالدروع والزرد ونحوها، كذلك يتم نعمته عليكم حيث أسبغ عليكم من نعمه ما لا يدخل تحت الحصر {لَعَلَّكُمْ} إذا ذكرتم نعمة الله ورأيتموها غامرة لكم من كل وجه {تُسْلِمُونَ} لعظمته وتنقادون لأمره، وتصرفونها في طاعة موليها ومسديها، فكثرة النعم من الأسباب الجالبة من العباد مزيد الشكر، والثناء بها على الله تعالى، ولكن أبى الظالمون إلا تمردا وعنادا.

{وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ} “ve savaşta sizi koruyacak zırhlar [verdi].” Yani savaş ve harp vaktinde sizi silahlardan koruyacak, zırhlar, örme zırhlar ve benzeri gibi elbiseler verdi. Sayıya gelmeyecek nimetlerini üzerinize bolca ihsan ederek üzerinizdeki nimetini işte böyle tamamlamaktadır. {لَعَلَّكُمْ} “Umulur ki siz,” Allah'ın nimetini andığınızda ve onun sizi her yönden kuşattığını gördüğünüzde, {تُسْلِمُونَ} “teslim olasınız;” O'nun azametine boyun eğip emrine itaat edesiniz ve o nimetleri, onları bahşedip lütfeden Allah'a itaatte kullanasınız. Nimetlerin çokluğu, kullardan daha fazla şükrü ve Allah Teâlâ'ya övgüyü celbeden sebeplerdendir; fakat zalimler ancak azgınlık ve inatta direnmişlerdir.

ولهذا قال الله عنهم: {فَإِنْ تَوَلَّوْا} عن الله وعن طاعته بعد ما ذُكِّروا بنعمه وآياته، {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ} أي: ليس عليك من هدايتهم وتوفيقهم شيء بل أنت مطالب بالوعظ والتذكير والإنذار والتحذير، فإذا أديت ما عليك، فحسابهم على الله فإنهم يرون الإحسان، ويعرفون نعمة الله، ولكنهم ينكرونها ويجحدونها، {وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ} لا خير فيهم، وما ينفعهم توالي الآيات، لفساد مشاعرهم وسوء قصودهم وسيرون جزاء الله لكل جبار عنيد كفور للنعم متمرد على الله وعلى رسله.

Bundan dolayı Allah onlar hakkında şöyle buyurmuştur: {فَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse” yani Allah'ın nimetleri ve ayetleri kendilerine hatırlatıldıktan sonra Allah'tan ve O'na itaatten yüz çevirirlerse, {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ} “sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir.” Yani onları hidayete erdirmek ve muvaffak kılmak senin vazifen değildir; bilakis sen vaaz etmek, hatırlatmak, uyarmak ve sakındırmakla mükellefsin. Üzerine düşeni yerine getirdiğinde onların hesabı Allah'a aittir. Zira onlar iyiliği görmekte ve Allah'ın nimetini bilmektedirler; fakat onu inkâr etmekte ve reddetmektedirler. {وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ} “Onların çoğu kâfirlerdir.” Onlarda hiçbir hayır yoktur; algılarının bozukluğu ve kötü niyetleri sebebiyle ayetlerin peş peşe gelmesi onlara fayda vermez. Onlar, Allah'ın her zorba, inatçı, nimetlere nankör, Allah'a ve elçilerine karşı başkaldıran kimselere vereceği cezayı yakında göreceklerdir.

{٨٤ - ٨٧} {وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ * وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذَابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ * وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكَاءَهُمْ قَالُوا رَبَّنَا هَؤُلاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ * وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} .

{84-87} {وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ * وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذَابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ * وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكَاءَهُمْ قَالُوا رَبَّنَا هَؤُلاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ * وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün, artık inkâr edenlere [özür dilemek için] izin verilmez ve onların [Allah'ı] razı etmeleri de istenmez. Zulmedenler azabı gördüklerinde artık onlardan [azap] hafifletilmez ve kendilerine mühlet de verilmez. Ortak koşanlar, koştukları ortakları gördüklerinde: «Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da kendilerine yalvardığımız ortaklarımızdır» derler. Ortakları ise onlara: «Şüphesiz siz yalancılarsınız!» sözünü fırlatırlar. O gün Allah'a teslimiyet arz ederler ve uydurageldikleri şeyler kendilerinden kaybolup gider.”

يخبر تعالى عن حال الذين كفروا في يوم القيامة وأنه لا يقبل لهم عذر ولا يرفع عنهم العقاب وأن شركاءهم تتبرأ منهم ويقرون على أنفسهم بالكفر والافتراء على الله فقال: {وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا} يشهد عليهم بأعمالهم وماذا أجابوا به الداعي إلى الهدى وذلك الشهيد الذي يبعثه الله أزكى الشهداء وأعدلهم وهم الرسل الذين إذا شهدوا تم عليهم الحكم.

Allah Teâlâ kıyamet gününde kâfirlerin halini; kendilerinden hiçbir mazeretin kabul edilmeyeceğini, azabın onlardan kaldırılmayacağını, ortak koştukları varlıkların onlardan teberri edeceğini ve onların da kendi aleyhlerine küfrü ve Allah'a iftirayı itiraf edeceklerini haber vererek şöyle buyurmaktadır: {وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا} “Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün...” Bu şahit, onların amellerine ve hidayete çağıran davetçiye ne cevap verdiklerine dair aleyhlerine şahitlik eder. Allah'ın göndereceği bu şahit, şahitlerin en temizi ve en adili olan peygamberlerdir; onlar şahitlik ettiklerinde aleyhlerindeki hüküm tamamlanmış olur.

فـ {لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا} في الاعتذار لأن اعتذارهم بعد ما علم يقينا بطلان ما هم عليه، اعتذار كاذب لا يفيدهم شيئا، وإن طلبوا أيضا الرجوع إلى الدنيا ليستدركوا لم يجابوا ولم يعتبوا، بل يبادرهم العذاب الشديد الذي لا يخفف عنهم من غير إنظار ولا إمهال من حين يرونه لأنهم لا حساب عليهم لأنهم لا حسنات لهم وإنما تعد أعمالهم وتحصى ويوقفون عليها ويقرون بها ويفتضحون.

Böylece {لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenlere” özür dilemeleri için “izin verilmez;” çünkü üzerinde bulundukları halin batıl olduğu kesin bir bilgiyle anlaşıldıktan sonraki özürleri, kendilerine hiçbir fayda sağlamayacak yalancı bir mazerettir. Şayet telafi etmek için dünyaya geri dönmeyi isteseler dahi kendilerine icabet edilmez ve tevbeleri kabul edilmez. Bilakis onu gördükleri andan itibaren kendilerine hiçbir mühlet ve süre tanınmaksızın hafifletilmeyen şiddetli bir azap derhal onları yakalar. Zira onların hesabı yoktur; çünkü hiçbir sevapları bulunmamaktadır. Sadece yaptıkları ameller sayılıp kaydedilir, onlar bu amellerin üzerine vakıf kılınır, bunları itiraf eder ve rezil rüsva olurlar.

{وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكَاءَهُمْ} يوم القيامة وعلموا بطلانها ولم يمكنهم الإنكار.

{وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكَاءَهُمْ} “Ortak koşanlar, koştukları ortakları gördüklerinde” —kıyamet gününde— onların batıl olduğunu anlarlar ve inkâr etmeleri de mümkün olmaz.

{قَالُوا رَبَّنَا هَؤُلاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ} ليس عندها نفع ولا شفع، فنوَّهوا بأنفسهم ببطلانها، وكفروا بها، وبدت البغضاء والعداوة بينهم وبينها، {فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ} أي: ردت عليهم شركاؤهم قولهم، فقالت لهم: {إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ} حيث جعلتمونا شركاء لله، وعبدتمونا معه فلم نأمركم بذلك، ولا زعمنا أن فينا استحقاقا للألوهية فاللوم عليكم.

{قَالُوا رَبَّنَا هَؤُلاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ} “«Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da kendilerine yalvardığımız ortaklarımızdır» derler.” Onların yanında ne bir menfaat ne de bir şefaat vardır; böylece bizzat kendileri onların batıl olduğunu ilan eder, onları inkâr ederler ve onlarla aralarında kin ve düşmanlık baş gösterir. {فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ} “Ortakları ise onlara sözü fırlatırlar;” yani ortak koştukları varlıklar onların sözünü kendilerine geri çevirip onlara şöyle derler: {إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ} “«Şüphesiz siz yalancılarsınız!»” Zira siz bizi Allah'a ortak kıldınız ve O'nunla birlikte bize taptınız; oysa biz size bunu emretmedik ve bizde ilahlık hakkı bulunduğunu da iddia etmedik; dolayısıyla kınama size aittir!

فحينئذ استسلموا لله، وخضعوا لحكمه وعلموا إنهم مستحقون للعذاب.

İşte o zaman Allah'a teslim olurlar, O'nun hükmüne boyun eğerler ve azabı hak ettiklerini anlarlar.

{وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} فدخلوا النار وقد امتلأت قلوبهم من مقت أنفسهم ومن حمد ربهم وأنه لم يعاقبهم إلا بما كسبوا.

{وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Ve uydurageldikleri şeyler kendilerinden kaybolup gider.” Böylece kalpleri kendi nefislerine duydukları öfkeyle ve Rablerine hamd ile dolu olarak ateşe girerler; zira bilirler ki Allah onları ancak kendi kazandıkları sebebiyle cezalandırmıştır.

{٨٨} {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ} .

{88} {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ} “İnkâr eden ve Allah yolundan alıkoyanlar var ya; bozgunculuk yapmalarına karşılık onlara azap üstüne azap katmışızdır.”

حيث كفروا بأنفسهم، وكذبوا بآيات الله، وحاربوا رسله، وصدوا الناس عن سبيل الله، وصاروا دعاة إلى الضلال فاستحقوا مضاعفة العذاب، كما تضاعف جرمهم، وكما أفسدوا في أرض الله.

Zira bizzat kendileri inkâr etmiş, Allah'ın ayetlerini yalanlamış, O'nun elçileriyle savaşmış, insanları Allah'ın yolundan alıkoymuş ve sapıklığa çağıran davetçiler olmuşlardır. Böylece cürümleri katmerlendiği ve Allah'ın yeryüzünde bozgunculuk çıkardıkları gibi azabın da kat kat fazlasını hak etmişlerdir.

{٨٩} {وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلاءِ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ} .

{89} {وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلاءِ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ} “Her ümmetin içinden kendileri aleyhine bir şahit göndereceğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getireceğimiz gün... Sana bu Kitabı her şey için bir açıklama, bir doğru yol rehberi, bir rahmet ve Müslümanlara bir müjde olarak indirdik.”

لما ذكر فيما تقدم أنه يبعث {فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا} ذكر ذلك أيضا هنا، وخص منهم هذا الرسول الكريم فقال: {وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلاءِ} أي: على أمتك تشهد عليهم بالخير والشر، وهذا من كمال عدل الله تعالى أن كل رسول يشهد على أمته لأنه أعظم اطلاعا من غيره على أعمال أمته، وأعدل وأشفق من أن يشهد عليهم إلا بما يستحقون.

Daha önce {فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا} “her ümmete bir şahit” göndereceğini zikrettiğinde, bunu burada da zikretmiş ve onlardan bu kerim Resul'ü (sallallâhu aleyhi ve sellem) tahsis ederek şöyle buyurmuştur: {وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلاءِ} “Seni de bunların üzerine şahit getireceğimiz [gün]...” Yani kendi ümmetine hayır ve şerle şahitlik edersin. Bu da Allah Teâlâ'nın adaletinin kemalindendir; zira her peygamber kendi ümmetine şahitlik eder. Çünkü o, ümmetinin amellerine başkalarından daha çok vakıftır ve onların aleyhine ancak hak ettikleri şeyle şahitlik edecek kadar adil ve şefkatlidir.

وهذا كقوله تعالى: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا}

Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} “İşte böylece, insanlara şahitler olasınız, Resul de size şahit olsun diye sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık.”

وقال تعالى: {فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الأرْضُ} وقوله: {وَنزلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ} في أصول الدين وفروعه، وفي أحكام الدارين وكل ما يحتاج إليه العباد، فهو مبين فيه أتم تبيين بألفاظ واضحة ومعان جلية، حتى إنه تعالى يثني فيه الأمور الكبار التي يحتاج القلب لمرورها عليه كل وقت، وإعادتها في كل ساعة، ويعيدها ويبديها بألفاظ مختلفة وأدلة متنوعة لتستقر في القلوب فتثمر من الخير والبر بحسب ثبوتها في القلب، وحتى إنه تعالى يجمع في اللفظ القليل الواضح معاني كثيرة يكون اللفظ لها كالقاعدة والأساس، واعتبر هذا بالآية التي بعد هذه الآية وما فيها من أنواع الأوامر والنواهي التي لا تحصى، فلما كان هذا القرآن تبيانا لكل شيء صار حجة الله على العباد كلهم. فانقطعت به حجة الظالمين وانتفع به المسلمون فصار هدى لهم يهتدون به إلى أمر دينهم ودنياهم، ورحمة ينالون به كل خير في الدنيا والآخرة. فالهدى ما نالوه به من علم نافع وعمل صالح.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الأرْضُ} “Her bir ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunlara şahit kıldığımız zaman [halleri] nice olur? O gün inkâr edip Resul'e isyan edenler, yerle bir edilmeyi temenni ederler.” O'nun: {وَنزلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ} “Sana bu Kitabı her şey için bir açıklama... olarak indirdik” buyruğu; dinin asıllarında ve teferruatında, iki yurdun ahkâmında ve kulların ihtiyaç duyduğu her şeyde geçerlidir. Bunlar açık lafızlar ve net manalarla en mükemmel şekilde beyan edilmiştir. Hatta Allah Teâlâ, kalbin her an üzerinden geçmesine ve her vakit tekrarlanmasına muhtaç olduğu büyük meseleleri onda tekrar tekrar zikreder; kalplerde yerleşsin ve kalpteki sebatı nispetinde hayır ve iyilik meyveleri versin diye onları farklı lafızlarla ve çeşitli delillerle tekrar edip açıklar. Hatta Allah Teâlâ az ve açık bir lafızda, o lafzın kendilerine bir kural ve temel teşkil edeceği pek çok manayı bir araya toplar. Nitekim bu ayetten sonraki ayeti ve onun içerdiği sayılamayacak emir ve nehiy çeşitlerini buna misal olarak görebilirsin. Bu Kur'an her şey için bir açıklama olunca bütün kullar üzerine Allah'ın bir hücceti olmuştur. Böylece zalimlerin hücceti kesilmiş, Müslümanlar ise ondan istifade etmişlerdir; binaenaleyh din ve dünya işlerinde kendisiyle doğru yolu buldukları bir hidayet rehberi, dünyada ve ahirette her türlü hayra ulaştıkları bir rahmet olmuştur. Hidayet; onun sayesinde elde ettikleri faydalı ilim ve salih ameldir.

والرحمة ما ترتب على ذلك من ثواب الدنيا والآخرة، كصلاح القلب وبره وطمأنينته، وتمام العقل الذي لا يتم إلا بتربيته على معانيه التي هي أجل المعاني وأعلاها، والأعمال الكريمة والأخلاق الفاضلة، والرزق الواسع والنصر على الأعداء بالقول والفعل ونيل رضا الله تعالى وكرامته العظيمة التي لا يعلم ما فيها من النعيم المقيم إلا الرب الرحيم.

Rahmet ise buna bağlı olarak ortaya çıkan dünya ve ahiret sevabıdır: Kalbin salahı, iyiliği, huzuru; en yüce ve en ali manalar olan Kur'an'ın manalarıyla terbiye edilmekle kemale eren aklın mükemmelliği; değerli ameller, faziletli ahlak, geniş rızık, düşmanlara karşı söz ve fiille zafer kazanmak, Allah Teâlâ'nın rızasına ve içindeki ebedi nimetleri Rahim olan Rabden başkasının bilemeyeceği yüce ikramına nail olmaktır.

{٩٠} {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} .

{90} {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “Şüphesiz Allah adaleti, ihsanı (iyilik yapmayı) ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan (çirkin işlerden), kötülükten ve azgınlıktan nehyeder. İyice düşünüp tutasınız diye size öğüt verir.”

فالعدل الذي أمر الله به يشمل العدل في حقه وفي حق عباده، فالعدل في ذلك أداء الحقوق كاملة موفرة بأن يؤدي العبد ما أوجب الله عليه من الحقوق المالية والبدنية والمركبة منهما في حقه وحق عباده، ويعامل الخلق بالعدل التام، فيؤدي كل وال ما عليه تحت ولايته سواء في ذلك ولاية الإمامة الكبرى، وولاية القضاء ونواب الخليفة، ونواب القاضي.

Allah'ın emrettiği adalet; hem O'nun hakkındaki hem de kullarının hakkındaki adaleti kapsar. Bu konudaki adalet, hakları eksiksiz ve tastamam ödemektir; şöyle ki kul, Allah'ın kendi hakkı ve kullarının hakkı olarak üzerine farz kıldığı mali, bedeni ve her ikisinden birleşen hakları ifa eder; mahlukata tam bir adaletle muamele eder. Yönetici olan herkes idaresi altındakilere karşı üzerine düşeni yerine getirir; bu hususta büyük imamlık (devlet başkanlığı) velayeti, kadılık velayeti, halifenin vekilleri ve kadının naipleri eşittir.

والعدل هو ما فرضه الله عليهم في كتابه، وعلى لسان رسوله، وأمرهم بسلوكه، ومن العدل في المعاملات أن تعاملهم في عقود البيع والشراء وسائر المعاوضات، بإيفاء جميع ما عليك فلا تبخس لهم حقا ولا تغشهم ولا تخدعهم وتظلمهم. فالعدل واجب، والإحسان فضيلة مستحب وذلك كنفع الناس بالمال والبدن والعلم، وغير ذلك من أنواع النفع حتى إنه يدخل فيه الإحسان إلى الحيوان البهيم المأكول وغيره.

Adalet, Allah'ın kitabında ve Resulü'nün dilinde onlara farz kıldığı ve tutmalarını emrettiği yoldur. Muamelelerdeki adaletten biri de; alım satım akitlerinde ve diğer ivazlı sözleşmelerde üzerine düşenlerin tamamını tastamam vererek muamele etmendir; onların hiçbir hakkını eksiltmez, onları aldatmaz, kandırmaz ve onlara zulmetmezsin. Adalet vaciptir; ihsan ise fazilet ve müstehaptır. Bu da insanlara mal, beden, ilim ve diğer fayda türleriyle yarar sağlamak gibidir; hatta eti yenen ve yenmeyen dilsiz hayvanlara ihsanda bulunmak dahi bunun kapsamına girer.

وخص الله إيتاء ذي القربى -وإن كان داخلا في العموم- لتأكد حقهم وتعين صلتهم وبرهم، والحرص على ذلك.

Allah Teâlâ akrabaya vermeyi —genel ihsan kapsamına girdiği halde— haklarının tekitli olması, onlara sıla-i rahimde bulunmanın ve iyilik etmenin farziyeti ve buna özen göstermek gerektiği için bilhassa tahsis etmiştir.

ويدخل في ذلك جميع الأقارب قريبهم وبعيدهم لكن كل ما كان أقرب كان أحق بالبر.

Buna yakını ve uzağıyla bütün akrabalar dahildir; ancak akrabalık bağı ne kadar yakınsa iyiliğe o kadar layıktır.

وقوله: {وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ} وهو كل ذنب عظيم استفحشته الشرائع والفطر كالشرك بالله والقتل بغير حق والزنا والسرقة والعجب والكبر واحتقار الخلق وغير ذلك من الفواحش.

O'nun: {وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ} “Hayasızlıktan (çirkin işlerden) nehyeder” buyruğu; şeriatların ve fıtratların çirkin gördüğü Allah'a şirk koşmak, haksız yere adam öldürmek, zina, hırsızlık, kendini beğenme (ucub), kibir, mahlukatı hor görme ve benzeri diğer fuhşiyat gibi her büyük günahtır.

ويدخل في المنكر كل ذنب ومعصية متعلق بحق الله تعالى.

Münker kapsamına ise Allah Teâlâ'nın hakkıyla ilgili her günah ve isyan girer.

وبالبغي كل عدوان على الخلق في الدماء والأموال والأعراض.

Bağy kapsamına da insanların canlarına, mallarına ve ırzlarına yönelik her türlü tecavüz ve haksızlık girer.

فصارت هذه الآية جامعة لجميع المأمورات والمنهيات لم يبق شيء إلا دخل فيها، فهذه قاعدة ترجع إليها سائر الجزئيات، فكل مسألة مشتملة على عدل أو إحسان أو إيتاء ذي القربى فهي مما أمر الله به.

Böylece bu ayet, bütün emirleri ve nehiyleri toplayan cami bir ayet olmuştur; kapsamına girmeyen hiçbir şey kalmamıştır. Bu, bütün cüzî meselelerin kendisine döndüğü bir kuraldır; binaenaleyh adalet, ihsan veya akrabaya vermeyi içeren her mesele, Allah'ın emrettiği şeylerdendir.

وكل مسألة مشتملة على فحشاء أو منكر أو بغي فهي مما نهى الله عنه. وبها يعلم حسن ما أمر الله به وقبح ما نهى عنه، وبها يعتبر ما عند الناس من الأقوال وترد إليها سائر الأحوال، فتبارك من جعل في كلامه الهدى والشفاء والنور والفرقان بين جميع الأشياء.

Fahşa, münker veya bağy içeren her mesele de Allah'ın nehyettiği şeylerdendir. Allah'ın emrettiği şeylerin güzelliği ve nehyettiği şeylerin çirkinliği bununla bilinir; insanların sözleri bununla tartılır ve bütün haller buna arz edilir. Kelamında hidayeti, şifayı, nuru ve her şey arasında hakkı batıldan ayıran furkanı var eden Allah ne yücedir!

ولهذا قال: {يَعِظُكُمْ} به أي: بما بينه لكم في كتابه بأمركم بما فيه غاية صلاحكم ونهيكم عما فيه مضرتكم.

Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {يَعِظُكُمْ} “size öğüt verir;” yani en üstün salahınız olan şeyleri emrederek ve zararınıza olan şeylerden sizi sakındırarak Kitabında açıkladığı şeylerle size öğüt verir.

{لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} ما يعظكم به فتفهمونه وتعقلونه، فإنكم إذا تذكرتموه وعقلتموه عملتم بمقتضاه فسعدتم سعادة لا شقاوة معها.

{لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “İyice düşünüp tutasınız diye;” yani size verdiği öğüdü düşünüp anlayasınız ve kavrayasınız diye... Zira onu hatırlar ve kavrarsanız gereğiyle amel edersiniz ve arkasında hiçbir bedbahtlık bulunmayan bir saadete erersiniz.

فلما أمر بما هو واجب في أصل الشرع أمر بوفاء ما أوجبه العبد على نفسه فقال:

Şeriatın aslında vacip olan şeyleri emrettikten sonra, kulun kendi nefsine vacip kıldığı şeyleri de ifa etmesini emrederek şöyle buyurmuştur:

{٩١ - ٩٢} {وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الأيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلا إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ * وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلا بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّمَا يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} .

{91-92} {وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الأيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلا إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ * وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلا بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّمَا يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “Antlaşma yaptığınız zaman Allah'ın ahdini yerine getirin; pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın! Zira Allah'ı üzerinize kefil kılmışsınızdır. Şüphesiz Allah yaptıklarınızı bilir. İpliğini sağlamca büktükten sonra çözüp çözen (kadın) gibi olmayın! Bir topluluk diğer bir topluluktan daha çok (ve güçlü) diye yeminlerinizi aranızda bir aldatma ve hile vasıtası kılıyorsunuz. Gerçekten Allah bununla sizi imtihan etmektedir. Hakkında ihtilaf edegeldiğiniz şeyleri kıyamet gününde size muhakkak açıklayacaktır.”

وهذا يشمل جميع ما عاهد العبد عليه ربه من العبادات والنذور والأيمان التي عقدها إذا كان الوفاء بها برا، ويشمل أيضا ما تعاقد عليه هو وغيره كالعهود بين المتعاقدين، وكالوعد الذي يعده العبد لغيره ويؤكده على نفسه، فعليه في جميع ذلك الوفاء وتتميمها مع القدرة، ولهذا نهى الله عن نقضها فقال: {وَلا تَنْقُضُوا الأيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا} بعقدها على اسم الله تعالى: {وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ} أيها المتعاقدون {كَفِيلا} فلا يحل لكم أن لا تحكموا ما جعلتم الله عليكم كفيلا فيكون ذلك ترك تعظيم الله واستهانة به، وقد رضي الآخر منك باليمين والتوكيد الذي جعلت الله فيه كفيلا. فكما ائتمنك وأحسن ظنه فيك فلتف له بما قلته وأكدته.

Bu buyruk; yerine getirilmesi bir iyilik olduğu takdirde, kulun ibadetler, adaklar ve bağladığı yeminlerden Rabbine ahdettiği her şeyi kapsar. Aynı şekilde akit yapanlar arasındaki antlaşmalar gibi kulun başkasıyla yaptığı sözleşmeleri ve kulun başkasına verdiği ve kendi nefsine bağladığı vaadi de kapsar. Gücü yettiği sürece bütün bunlarda ahdi yerine getirmek ve tamamlamak onun üzerine bir vazifedir. Bundan dolayı Allah Teâlâ ahitleri bozmayı nehyederek şöyle buyurmuştur: Allah Teâlâ'nın ismi üzerine bağladıktan sonra {وَلا تَنْقُضُوا الأيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا} “pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın!” Ey akit yapanlar! {وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلا} “Zira Allah'ı üzerinize kefil kılmışsınızdır.” Allah'ı üzerinize kefil kıldığınız bir şeyi sağlamlaştırmayıp bozmanız size helal olmaz; aksi takdirde bu, Allah'ı tazim etmeyi terk etmek ve O'nu hafife almak olur. Karşı taraf da senin yemininle ve Allah'ı kefil kıldığın bu pekiştirmenle senden razı olmuştur. O sana güvendiği ve senin hakkında hüsnüzanda bulunduğu gibi, sen de söylediğin ve pekiştirdiğin şeyde ona vefa göster!

{إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ} يجازي كل عامل بعمله على حسب نيته ومقصده.

{إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ} “Şüphesiz Allah yaptıklarınızı bilir;” niyetine ve maksadına göre her amel edene amelinin karşılığını verir.

{وَلا تَكُونُوا} في نقضكم للعهود بأسوأ الأمثال وأقبحها وأدلها على سفه متعاطيها، وذلك {كَالَّتِي} تغزل غزلا قويا فإذا استحكم وتم ما أريد منه نقضته فجعلته {أَنْكَاثًا} فتعبت على الغزل ثم على النقض، ولم تستفد سوى الخيبة والعناء وسفاهة العقل ونقص الرأي، فكذلك من نقض ما عاهد عليه فهو ظالم جاهل سفيه ناقص الدين والمروءة.

Ahitleri bozmanız hususunda misallerin en kötüsü, en çirkini ve bunu yapanın sefihliğine en çok delalet edeni gibi {وَلا تَكُونُوا} “olmayın!” Bu da {كَالَّتِي} sağlam bir iplik eğiren, iplik iyice sağlamlaşıp istenen kıvama gelince onu tekrar söküp {أَنْكَاثًا} “çözüp çözen (kadın)” gibidir. Önce eğirmek için zahmet çekmiş, sonra da sökmek için yorulmuş; hüsrandan, zahmetten, akıl sefihliğinden ve görüş noksanlığından başka bir şey elde edememiştir. İşte ahdettiği şeyi bozan kimse de böyledir; o zalim, cahil, sefih, dini ve mürüvveti noksan bir kimsedir.

وقوله: {تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلا بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ} أي: لا تنبغي هذه الحالة منكم تعقدون الأيمان المؤكدة وتنتظرون فيها الفرص، فإذا كان العاقد لها ضعيفا غير قادر على الآخر أتمها لا لتعظيم العقد واليمين بل لعجزه، وإن كان قويا يرى مصلحته الدنيوية في نقضها نقضها غير مبال بعهد الله ويمينه.

O'nun: {تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلا بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ} “Bir topluluk diğer bir topluluktan daha çok (ve güçlü) diye yeminlerinizi aranızda bir aldatma ve hile vasıtası kılıyorsunuz” buyruğunun anlamı şudur: Pekiştirilmiş yeminler bağlayıp sonra da fırsat kollamak suretiyle bu hale düşmeniz size yakışmaz. Öyle ki akdi yapan kimse zayıf olup diğerine karşı güç yetiremediğinde, akdi ve yemini tazim ettiği için değil, acizliğinden ötürü onu tamamlar. Güçlü olduğunda ve dünyevi menfaatini onu bozmakta gördüğünde ise Allah'ın ahdine ve yeminine hiç aldırış etmeksizin onu bozar.

كل ذلك دورانا مع أهوية النفوس، وتقديما لها على مراد الله منكم، وعلى المروءة الإنسانية، والأخلاق المرضية لأجل أن تكون أمة أكثر عددا وقوة من الأخرى.

Bütün bunlar, bir topluluğun sayı ve güç bakımından diğerinden daha çok olması uğruna nefislerin hevaları peşinde dönüp dolaşmak, bu hevaları Allah'ın sizden istediği şeylerin, insani mürüvvetin ve beğenilen ahlakın önüne geçirmektir.

وهذا ابتلاء من الله وامتحان يبتليكم الله به حيث قيض من أسباب المحن ما يمتحن به الصادق الوفي من الفاجر الشقي.

Bu, Allah'tan bir sınama ve imtihandır; Allah sizi bununla dener. Nitekim sadık ve vefakâr olanı, günahkâr ve bedbaht olandan ayırt etmek için imtihan sebeplerini takdir etmiştir.

{وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} فيجازي كلا بما عمل، ويخزي الغادر.

{وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “Hakkında ihtilaf edegeldiğiniz şeyleri kıyamet gününde size muhakkak açıklayacaktır.” Böylece herkese yaptığı amelin karşılığını verir ve hainlik edeni rezil rüsva kılar.

{٩٣} {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} .

{93} {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; fakat O dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir. Yaptıklarınızdan mutlaka sorguya çekileceksiniz.”

أي: {لَوْ شَاءَ اللَّهُ} لجمع الناس على الهدى وجعلهم {أُمَّةً وَاحِدَةً} ولكنه تعالى المنفرد بالهداية والإضلال، وهدايته وإضلاله من أفعاله التابعة لعلمه وحكمته، يعطي الهداية من يستحقها فضلا ويمنعها من لا يستحقها عدلا. {وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} من خير وشر فيجازيكم عليها أتم الجزاء وأعدله.

Yani {لَوْ شَاءَ اللَّهُ} “eğer Allah dileseydi” insanları hidayet üzere toplar ve onları {أُمَّةً وَاحِدَةً} “tek bir ümmet” yapardı. Fakat hidayet ve dalalette tek yetkili Allah Teâlâ'dır. O'nun hidayete erdirmesi ve saptırması; ilmine ve hikmetine tabi olan fiillerindendir. Lütuf olarak hidayeti hak edene verir, adalet olarak da hak etmeyenden onu meneder. Hayır ve şerden {وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “yaptıklarınızdan mutlaka sorguya çekileceksiniz;” böylece bunlara karşılık size en kâmil ve en adil cezayı/mükâfatı verecektir.

{٩٤} {وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمَانَكُمْ دَخَلا بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} .

{94} {وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمَانَكُمْ دَخَلا بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Yeminlerinizi aranızda bir aldatma ve hile vasıtası kılmayın; sonra sağlam basmışken ayak kayar da Allah yolundan alıkoymanız sebebiyle kötülüğü (azabı) tadarsınız ve sizin için büyük bir azap olur.”

أي: {وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمَانَكُمْ} وعهودكم ومواثيقكم تبعا لأهوائكم متى شئتم وفيتم بها، ومتى شئتم نقضتموها، فإنكم إذا فعلتم ذلك تزل أقدامكم بعد ثبوتها على الصراط المستقيم، {وَتَذُوقُوا السُّوءَ} أي: العذاب الذي يسوءكم ويحزنكم {بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} حيث ضللتم وأضللتم غيركم {وَلَكُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} مضاعف.

Yani {وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمَانَكُمْ} “yeminlerinizi,” ahitlerinizi ve misaklarınızı hevalarınıza tabi kılmayın; öyle ki dilediğinizde yerine getirip dilediğinizde bozmayasınız! Zira bunu yaparsanız dosdoğru yol üzerinde sağlam basmışken ayaklarınız kayar. {وَتَذُوقُوا السُّوءَ} “Kötülüğü tadarsınız;” yani sizi üzen ve kederlendiren azabı tadarsınız; {بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolundan alıkoymanız sebebiyle...” Zira hem saptınız hem de başkalarını saptırdınız. {وَلَكُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Ve sizin için büyük,” kat kat “bir azap olur.”

{٩٥ - ٩٧} {وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا إِنَّمَا عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} .

{95-97} {وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا إِنَّمَا عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Allah'ın ahdini az bir pahaya satmayın! Eğer bilirseniz, şüphesiz Allah katında olan sizin için daha hayırlıdır. Sizin yanınızdaki tükenir, Allah'ın katındaki ise bakidir. Sabredenlerin mükâfatını, yapmakta olduklarının en güzeliyle muhakkak vereceğiz. Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih bir amel işlerse, elbette ona hoş bir hayat yaşatırız ve onların mükâfatını, yapmakta olduklarının en güzeliyle muhakkak veririz.”

يحذر تعالى عباده من نقض العهود والأيمان لأجل متاع الدنيا وحطامها فقال: {وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا} تنالونه بالنقض وعدم الوفاء {إِنَّمَا عِنْدَ اللَّهِ} من الثواب العاجل والآجل لمن آثر رضاه، وأوفى بما عاهد عليه الله {هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} من حطام الدنيا الزائلة {إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}

Allah Teâlâ kullarını, dünyanın geçimliği ve değersiz metaı uğruna ahitleri ve yeminleri bozmaktan sakındırarak şöyle buyurmaktadır: {وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا} “Allah'ın ahdini az bir pahaya satmayın!” Yani [ahdi] bozarak ve vefasızlık göstererek elde edeceğiniz o azıcık menfaate karşılık... {إِنَّمَا عِنْدَ اللَّهِ} “Şüphesiz Allah katında olan” —O'nun rızasını tercih eden ve Allah'a ahdettiği şeyi yerine getiren kimse için dünyada ve ahirette verilecek sevap— fani dünya metaından {هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} “sizin için daha hayırlıdır;” {إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “eğer bilirseniz.”

فآثروا ما يبقى على ما يفنى فإن الذي عندكم ولو كثر جدا لا بد أن {يَنْفَدُ} ويفنى، {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ} ببقائه لا يفنى ولا يزول، فليس بعاقل من آثر الفاني الخسيس على الباقي النفيس وهذا كقوله تعالى: {بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا * وَالآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى} {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلأبْرَارِ} وفي هذا الحث والترغيب على الزهد في الدنيا خصوصا الزهد المتعين وهو الزهد فيما يكون ضررا على العبد ويوجب له الاشتغال عما أوجب الله عليه وتقديمه على حق الله فإن هذا الزهد واجب

O halde baki olanı fani olana tercih edin! Zira sizin yanınızda bulunan şeyler ne kadar çok olursa olsun muhakkak {يَنْفَدُ} “tükenir” ve yok olur. {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ} “Allah'ın katındaki ise bakidir;” O'nun bekasıyla baki olup tükenmez ve yok olmaz. Fani ve değersiz olanı baki ve pek kıymetli olana tercih eden kimse akıl sahibi değildir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibidir: {بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا * وَالآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى} “Fakat siz dünya hayatını tercih ediyorsunuz. Oysa ahiret daha hayırlı ve daha bakidir.” {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلأبْرَارِ} “Allah katında olan ise iyiler için daha hayırlıdır.” Bunda dünyada zühde, bilhassa zorunlu olan zühde teşvik ve rağbet vardır; o da kula zarar verecek, onu Allah'ın üzerine farz kıldığı şeylerden alıkoyacak ve onu Allah'ın hakkının önüne geçirecek şeylerde zühd göstermektir. Zira bu zühd vaciptir.

ومن الدواعي للزهد أن يقابل العبد لذات الدنيا وشهواتها بخيرات الآخرة فإنه يجد من الفرق والتفاوت ما يدعوه إلى إيثار أعلى الأمرين وليس الزهد الممدوح هو الانقطاع للعبادات القاصرة كالصلاة والصيام والذكر ونحوها بل لا يكون العبد زاهدا زهدا صحيحا حتى يقوم بما يقدر عليه من الأوامر الشرعية الظاهرة والباطنة ومن الدعوة إلى الله وإلى دينه بالقول والفعل فالزهد الحقيقي هو الزهد فيما لا ينفع في الدين والدنيا والرغبة والسعي في كل ما ينفع.

Zühdün sebeplerinden biri de kulun dünyanın lezzetlerini ve şehvetlerini ahiretin hayırlarıyla kıyaslamasıdır; zira o bu ikisi arasında, kendisini iki durumun en yücesini tercih etmeye sevk edecek büyük bir fark ve derece ayrılığı bulur. Övülen zühd, sadece namaz, oruç, zikir ve benzeri faydası kişinin kendisine has ibadetlere çekilmekten ibaret değildir. Bilakis bir kul, gücü yettiği zahirî ve batınî şer'i emirleri yerine getirmedikçe, söz ve fiille Allah'a ve O'nun dinine davet etmedikçe hakiki manada zahid olamaz. Hakiki zühd; dinde ve dünyada fayda vermeyen şeylerden yüz çevirmek, fayda veren her şeye rağbet edip onun peşinde gayret göstermektir.

{وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا} على طاعة الله وعن معصيته وفطموا نفوسهم عن الشهوات الدنيوية المضرة يدينهم {أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} الحسنة بعشر أمثالها إلى سبعمائة ضعف إلى أضعاف كثيرة فإن الله لا يضيع أجر من أحسن عملا ولهذا ذكر جزاء العاملين في الدنيا والآخرة فقال {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ} فإن الإيمان شرط في صحة الأعمال الصالحة وقبولها بل لا تسمى أعمالا صالحة إلا بالإيمان والإيمان مقتض لها فإنه التصديق الجازم المثمر لأعمال الجوارح من الواجبات والمستحبات فمن جمع بين الإيمان والعمل الصالح {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} وذلك بطمأنينة قلبه وسكون نفسه وعدم التفاته لما يشوش عليه قلبه ويرزقه الله رزقا حلالا طيبا من حيث لا يحتسب {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ} في الآخرة {أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} من أصناف اللذات مما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر فيؤتيه الله في الدنيا حسنة وفي الآخرة حسنة

Allah'a itaate ve O'na isyandan sakınmaya sabreden, nefislerini dinlerine zarar veren dünyevi şehvetlerden meneden kimselere: {وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا} {أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Sabredenlerin mükâfatını, yapmakta olduklarının en güzeliyle muhakkak vereceğiz.” Bir iyiliğe on mislinden yedi yüz kata ve daha pek çok katlarına kadar karşılık verilir; zira Allah güzel amel işleyenlerin ecrini zayi etmez. Bundan dolayı amel edenlerin dünya ve ahiretteki mükâfatını zikrederek şöyle buyurmuştur: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih bir amel işlerse...” Şüphesiz iman, salih amellerin sahih ve makbul olmasının şartıdır; hatta ameller ancak imanla birlikte “salih amel” olarak isimlendirilir ve iman salih ameli gerektirir. Çünkü iman; azaların vacip ve müstehap ameller işlemesini meyve veren kesin bir tasdiktir. Kim iman ile salih ameli bir araya getirirse {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “elbette ona hoş bir hayat yaşatırız.” Bu da kalbinin huzuru, nefsinin sükûneti, kalbini meşgul edip bulandıran şeylere iltifat etmemesi ve Allah'ın onu hiç ummadığı yerden helal ve temiz bir rızıkla rızıklandırması iledir. Ahirette ise: {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ} {أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “onların mükâfatını, yapmakta olduklarının en güzeliyle muhakkak veririz;” ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği, ne de bir beşerin kalbine gelen lezzet çeşitleriyle... Böylece Allah ona dünyada da bir güzellik, ahirette de bir güzellik verir.

{٩٨ - ١٠٠} {فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ * إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ * إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} .

{98-100} {فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ * إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ * إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} “Kur'an okuduğun zaman, kovulmuş şeytandan Allah'a sığın! Şüphesiz iman edip de yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur. Onun hâkimiyeti ancak onu veli edinenler ve onun yüzünden Allah'a ortak koşanlar üzerinedir.”

أي: فإذا أردت القراءة لكتاب الله الذي هو أشرف الكتب وأجلها وفيه صلاح القلوب والعلوم الكثيرة فإن الشيطان أحرص ما يكون على العبد عند شروعه في الأمور الفاضلة، فيسعى في صرفه عن مقاصدها ومعانيها.

Yani kitapların en şereflisi, en yücesi olan, içinde kalplerin salahı ve pek çok ilimler bulunan Allah'ın Kitabını okumak istediğinde... Zira şeytan, kul faziletli işlere başladığı anda ona musallat olmaya her zamankinden daha çok hırslıdır; böylece onu o işin maksatlarından ve manalarından çevirmeye gayret eder.

فالطريق إلى السلامة من شره الالتجاء إلى الله، والاستعاذة به من شره، فيقول القارئ: " أعوذ بالله من الشيطان الرجيم " متدبرا لمعناها، معتمدا بقلبه على الله في صرفه عنه، مجتهدا في دفع وساوسه وأفكاره الرديئة مجتهدا، على السبب الأقوى في دفعه، وهو التحلي بحلية الإيمان والتوكل.

Onun şerrinden kurtulmanın yolu Allah'a iltica etmek ve onun şerrinden Allah'a sığınmaktır. Okuyucu, manasını tefekkür ederek, şeytanı kendisinden savması hususunda kalbiyle Allah'a güvenip dayanarak, vesveselerini ve kötü düşüncelerini defetmeye gayret göstererek ve onu defetmedeki en güçlü sebep olan iman ve tevekkül zinetiyle bezenerek: «Eûzü billâhi mineşşeytânirraciym» (Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım) der.

فإن الشيطان {لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ} أي: تسلط {عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ} وحده لا شريك له {يَتَوَكَّلُونَ} فيدفع الله عن المؤمنين المتوكلين عليه شر الشيطان ولا يبق له عليهم سبيل.

Zira şeytanın, {لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ} “hiçbir hâkimiyeti yoktur;” yani {عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ} “iman edip de” teki ve ortağı olmayan “Rablerine” {يَتَوَكَّلُونَ} “tevekkül edenler üzerinde...” Böylece Allah, kendisine tevekkül eden müminlerden şeytanın şerrini defeder ve onun müminler üzerinde hiçbir nüfuz yolu kalmaz.

{إِنَّمَا سُلْطَانُهُ} أي: تسلطه {عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ} أي: يجعلونه لهم وليا، وذلك بتخليهم عن ولاية الله، ودخولهم في طاعة الشيطان، وانضمامهم لحزبه، فهم الذين جعلوا له ولاية على أنفسهم، فأزَّهم إلى المعاصي أزًّا وقادهم إلى النار قَوْدًا.

{إِنَّمَا سُلْطَانُهُ} “Onun hâkimiyeti ancak” {عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ} “onu veli edinenler” —yani Allah'ın velayetini bırakıp şeytanın itaatine giren ve onun fırkasına katılanlar— üzerinedir. Kendi nefisleri üzerinde ona velayet verenler bizzat kendileridir; böylece şeytan onları günahlara kışkırttıkça kışkırtır ve onları ateşe doğru sevk eder.

{١٠١ - ١٠٢} {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ * قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ} .

{101-102} {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ * قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ} “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman —ki Allah neyi indireceğini çok iyi bilir—: «Sen ancak bir iftiracısın!» dediler. Hayır, onların çoğu bilmezler. De ki: İman edenlerin sebatını artırmak, Müslümanlara bir hidayet ve müjde olmak üzere onu Ruhulkudüs (Cebrail) Rabbinden hak ile indirmiştir.”

يذكر تعالى أن المكذبين بهذا القرآن يتتبعون ما يرونه حجة لهم، وهو أن الله تعالى هو الحاكم الحكيم، الذي يشرع الأحكام، ويبدل حكما مكان آخر لحكمته ورحمته، فإذا رأوه كذلك قدحوا في الرسول وبما جاء به و {قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ} قال الله تعالى: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ} فهم جهال لا علم لهم بربهم ولا بشرعه، ومن المعلوم أن قدح الجاهل بلا علم لا عبرة به، فإن القدح في الشيء فرع عن العلم به، وما يشتمل عليه مما يوجب المدح أو القدح.

Allah Teâlâ bu Kur'an'ı yalanlayanların, kendilerince delil saydıkları şeylerin peşine düştüklerini zikretmektedir: Allah Teâlâ hükümleri vazeden, hikmeti ve rahmeti gereği bir hükmün yerine diğer bir hükmü getiren Hâkim ve Hakîm olandır. Müşrikler bunu gördüklerinde Resul'ü (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve onun getirdiği şeyleri karalayarak: {قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ} “«Sen ancak bir iftiracısın!» dediler.” Allah Teâlâ da şöyle buyurdu: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ} “Hayır, onların çoğu bilmezler.” Zira onlar Rablerini de O'nun şeriatını da bilmeyen cahillerdir. Bilinmektedir ki cahilin ilimsizce yönelttiği karalamaya itibar edilmez; zira bir şeyi yermek o şeyi, övgüyü veya yergiyi gerektiren içeriğini bilmenin bir neticesidir.

ولهذا ذكر تعالى حكمته في ذلك فقال: {قُلْ نزلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ} وهو جبريل الرسول المقدس المنزه عن كل عيب وخيانة وآفة.

Bundan dolayı Allah Teâlâ bu konudaki hikmetini zikrederek şöyle buyurmuştur: {قُلْ نزلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ} “De ki: Onu Ruhulkudüs indirmiştir.” O, her türlü kusurdan, hıyanetten ve afetten münezzeh ve mukaddes elçi olan Cebrail'dir (aleyhisselâm).

{بِالْحَقِّ} أي: نزوله بالحق وهو مشتمل على الحق في أخباره وأوامره ونواهيه، فلا سبيل لأحد أن يقدح فيه قدحا صحيحا، لأنه إذا علم أنه الحق علم أن ما عارضه وناقضه باطل.

{بِالْحَقِّ} “Hak ile [indirmiştir];” yani onun inişi haktır; haberlerinde, emirlerinde ve nehiylerinde hakkı içermektedir. Binaenaleyh hiç kimsenin onu geçerli bir şekilde yermesine imkân yoktur; zira onun hak olduğu bilinince, ona muhalif ve zıt olan her şeyin batıl olduğu anlaşılmış olur.

{لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا} عند نزول آياته وتواردها عليهم وقتا بعد وقت، فلا يزال الحق يصل إلى قلوبهم شيئا فشيئا حتى يكون إيمانهم أثبت من الجبال الرواسي، وأيضا فإنهم يعلمون أنه الحق، وإذا شرع حكما [من الأحكام] ثم نسخه علموا أنه أبدله بما هو مثله أو خير منه لهم وأن نسخه هو المناسب للحكمة الربانية والمناسبة العقلية.

{لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenlerin sebatını artırmak...” Bu da ayetlerinin inişi ve vakit vakit ardı ardına onlara ulaşması esnasında olur; öyle ki hak azar azar kalplerine ulaşmaya devam eder ve neticede imanları sarsılmaz dağlardan daha sabit hale gelir. Ayrıca onlar onun hak olduğunu bilirler; Allah [hükümlerden] bir hüküm koyup sonra onu neshettiğinde, onun yerine kendileri için benzerini veya daha hayırlısını getirdiğini ve neshetmenin rabbani hikmete ve akli uygunluğa en muvafık olan şey olduğunu anlarlar.

{وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ} أي: يهديهم إلى حقائق الأشياء ويبين لهم الحق من الباطل والهدى من الضلال، ويبشرهم أن لهم أجرا حسنا، ماكثين فيه أبدا. وأيضا فإنه كلما نزل شيئا فشيئا، كان أعظم هداية وبشارة لهم مما لو أتاهم جملة واحدة وتفرق الفكر فيه بل ينزل الله حكما وبشارة [أكثر] (١) فإذا فهموه وعقلوه وعرفوا المراد منه وترووا منه أنزل نظيره وهكذا. ولذلك بلغ الصحابة ﵃ به مبلغا عظيما، وتغيرت أخلاقهم وطبائعهم، وانتقلوا إلى أخلاق وعوائد وأعمال فاقوا بها الأولين والآخرين.

{وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ} “ve Müslümanlara bir hidayet ve müjde olmak üzere...” Yani onlara eşyanın hakikatlerini gösterir, hak ile batılı, doğru yol ile sapıklığı açıklar ve içinde ebedi kalacakları güzel bir mükâfatın kendilerine ait olduğunu müjdeler. Ayrıca Kur'an peyderpey indikçe, tek seferde toptan gelip zihinlerin dağılmasına nispetle onlar için daha büyük bir hidayet ve müjde oluyordu. Bilakis Allah bir hüküm ve [daha çok] müjde indiriyor; onlar bunu anlayıp kavradıklarında, muradın ne olduğunu bilip ona iyice kandıklarında benzerini indiriyor ve bu böyle devam ediyordu. İşte bundan dolayı sahabe (radıyallâhu anhum) onun sayesinde çok yüce bir mertebeye ulaştı; ahlakları ve tabiatları değişti; öncekileri ve sonrakileri geride bıraktıkları ahlaka, adetlere ve amellere intikal ettiler.

وكان أعلى وأولى لمن بعدهم أن يتربوا بعلومه ويتخلقوا بأخلاقه، ويستضيئوا بنوره في ظلمات الغي والجهالات ويجعلوه إمامهم في جميع الحالات، فبذلك تستقيم أمورهم الدينية والدنيوية.

Onlardan sonrakiler için ise onun ilimleriyle terbiye olmak, ahlakıyla ahlaklanmak, azgınlık ve cehalet karanlıklarında onun nuruyla aydınlanmak ve her durumda onu kendilerine önder edinmek çok daha yüce ve gereklidir. Zira dinî ve dünyevî işleri ancak bu sayede istikamet bulur.

{١٠٣ - ١٠٥} {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ * إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ لا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ * إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ} .

{103-105} {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ * إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ لا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ * إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ} “Andolsun ki biz onların: «Ona ancak bir insan öğretiyor» dediklerini biliyoruz. İsnat ettikleri kimsenin dili yabancıdır (Arapça değildir); bu ise apaçık Arapça bir dildir. Allah'ın ayetlerine inanmayanları şüphesiz Allah doğru yola iletmez ve onlar için can yakıcı bir azap vardır. Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur; işte onlar yalancıların ta kendileridir.”

يخبر تعالى عن قيل المشركين المكذبين لرسوله {أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ} هذا الكتاب الذي جاء به {بَشَرٌ} وذلك البشر الذي يشيرون إليه أعجمي اللسان {وَهَذَا} القرآن {لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} هل هذا القول ممكن؟ أو له حظ من الاحتمال؟ ولكن الكاذب يكذب ولا يفكر فيما يؤول إليه كذبه، فيكون في قوله من التناقض والفساد ما يوجب رده بمجرد تصوره.

Allah Teâlâ Resulü'nü yalanlayan müşriklerin sözünü haber vermektedir: {أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ} “Onlar: «Ona ancak” getirdiği bu Kitabı “bir insan öğretiyor» derler.” Oysa işaret ettikleri insanın dili yabancıdır (Arapça değildir); {وَهَذَا} “bu” Kur'an ise {لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} “apaçık Arapça bir dildir.” Hiç bu iddia mümkün müdür veya bir ihtimal payı var mıdır? Fakat yalancı yalan söyler de yalanının varacağı sonucu düşünmez; böylece sözünde sadece tasavvur edilmesiyle dahi reddedilmesini gerektiren tenakuz ve bozukluk bulunur.

{إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ} الدالة دلالة صريحة على الحق المبين فيردونها ولا يقبلونها، {لا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ} حيث جاءهم الهدى فردوه فعوقبوا بحرمانه وخذلان الله لهم. {وَلَهُمْ} في الآخرة {عَذَابٌ أَلِيمٌ}

Apaçık hakka sarahaten delalet eden {إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın ayetlerine inanmayanları” —ki onu reddeder ve kabul etmezler— {لا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ} “şüphesiz Allah doğru yola iletmez;” çünkü hidayet kendilerine geldiğinde onu geri çevirmişler, buna karşılık ondan mahrum bırakılmakla ve Allah'ın onları yardımsız bırakmasıyla cezalandırılmışlardır. Ahirette {وَلَهُمْ} {عَذَابٌ أَلِيمٌ} “onlar için can yakıcı bir azap vardır.”

{إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ} أي: إنما يصدر افتراه الكذب من {الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ} كالمعاندين لرسوله من بعد ما جاءتهم البينات، {وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ} أي: الكذب منحصر فيهم وعليهم أولى بأن يطلق من غيرهم. وأما محمد ﷺ المؤمن بآيات الله الخاضع لربه فمحال أن يكذب على الله ويتقول عليه ما لم يقل، فأعداؤه رموه بالكذب الذي هو وصفهم، فأظهر الله خزيهم وبين فضائحهم، فله تعالى الحمد.

{إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ} “Yalanı ancak” {الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur;” kendilerine apaçık deliller geldikten sonra O'nun Resulü'ne inat eden kimseler gibi... {وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ} “İşte onlar yalancıların ta kendileridir;” yani yalan onlara has kılınmıştır ve yalancı ismi başkalarından ziyade onlara layıktır. Allah'ın ayetlerine iman eden ve Rabbine boyun eğen Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelince; onun Allah'a yalan isnat etmesi ve söylemediği şeyleri O'na iftira etmesi imkânsızdır. Düşmanları onu kendi vasıfları olan yalancılıkla itham ettiler; Allah da onların rezilliğini ortaya çıkardı ve kepazeliklerini beyan etti. Hamd Allah Teâlâ'ya aittir.

{١٠٦ - ١٠٩} {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالإيمَانِ وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ * ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ * أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ * لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الآخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرُونَ} .

{106-109} {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالإيمَانِ وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ * ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ * أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ * لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الآخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “Kalbi iman ile mutmain olduğu halde baskı altında zorlanan (ve küfür kelimesini söyleyen) hariç, kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr ederse —fakat kim küfre göğüs açarsa— işte Allah'ın gazabı onların üzerinedir ve onlar için büyük bir azap vardır. Bu, onların dünya hayatını ahirete tercih etmelerinden ve şüphesiz Allah'ın kâfirler topluluğunu doğru yola iletmeyeceğindendir. İşte onlar, Allah'ın kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir ve gafillerin ta kendileri de onlardır. Şüphe yok ki onlar ahirette hüsrana uğrayanların ta kendileridir.”

يخبر تعالى عن شناعة حال {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ} فعمى بعد ما أبصر ورجع إلى الضلال بعد ما اهتدى، وشرح صدره بالكفر راضيا به مطمئنا أن لهم الغضب الشديد من الرب الرحيم الذي إذا غضب لم يقم لغضبه شيء وغضب عليهم كل شيء، {وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} أي: في غاية الشدة مع أنه دائم أبدا.

Allah Teâlâ {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ} “iman ettikten sonra Allah'ı inkâr eden;” gördükten sonra körleşen, hidayete erdikten sonra tekrar sapıklığa dönen, küfre razı ve mutmain olarak göğsünü açan kimsenin halinin çirkinliğini haber vermektedir: Rahim olan Rabbin şiddetli gazabı onların üzerinedir. Öyle bir Rab ki öfkelendiğinde gazabının karşısında hiçbir şey duramaz ve her şey onlara öfkelenir. {وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Ve onlar için büyük,” son derece şiddetli ve ebedi devam edecek “bir azap vardır.”

و {ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الآخِرَةِ} حيث ارتدوا على أدبارهم طمعا في شيء من حطام الدنيا، ورغبة فيه وزهدا في خير الآخرة، فلما اختاروا الكفر على الإيمان منعهم الله الهداية فلم يهدهم لأن الكفر وصفهم، فطبع على قلوبهم فلا يدخلها خير، وعلى سمعهم وعلى أبصارهم فلا ينفذ منها ما ينفعهم ويصل إلى قلوبهم. فشملتهم الغفلة وأحاط بهم الخذلان، وحرموا رحمة الله التي وسعت كل شيء، وذلك أنها أتتهم فردوها، وعرضت عليهم فلم يقبلوها.

Ve {ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الآخِرَةِ} “bu, onların dünya hayatını ahirete tercih etmelerinden...” dolayıdır; zira değersiz dünya metaından bir şeye tamah ederek, ona rağbet edip ahiretin hayrından yüz çevirerek gerisin geriye irtidat ettiler. İmana karşı küfrü tercih ettiklerinde, Allah onları hidayetten mahrum etti ve hidayete erdirmedi; zira küfür onların vasfı olmuştur. Allah kalplerini mühürlemiştir, artık onlara hayır girmez; kulaklarını ve gözlerini mühürlemiştir, artık kendilerine fayda verecek şeyler onlardan geçip kalplerine ulaşmaz. Böylece gaflet onları kuşatmış, hüsran onları çepeçevre sarmış ve her şeyi kuşatan Allah'ın rahmetinden mahrum kalmışlardır. Zira rahmet onlara geldiğinde onu reddettiler, kendilerine arz edildiğinde kabul etmediler.