Binûn

Nahl Suresi Tefsiri [ki Mekkîdir] — 3. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الآخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرُونَ} الذين خسروا أنفسهم وأموالهم وأهليهم يوم القيامة وفاتهم النعيم المقيم وحصلوا على العذاب الأليم.

{لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الآخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “Şüphe yok ki onlar ahirette hüsrana uğrayanların ta kendileridir;” kıyamet gününde nefislerini, mallarını ve ailelerini hüsrana uğratan, ebedi nimeti kaçırıp can yakıcı azabı elde eden kimselerdir.

وهذا بخلاف من أكره على الكفر وأجبر عليه، وقلبه مطمئن بالإيمان؛ راغب فيه فإنه لا حرج عليه ولا إثم، ويجوز له النطق بكلمة الكفر عند الإكراه عليها.

Kalbi iman ile mutmain ve ona istekli olduğu halde küfre zorlanan ve mecbur bırakılan kimse ise bundan müstesnadır; zira ona hiçbir günah ve vebal yoktur ve ikrah (zorlama) altında iken küfür kelimesini telaffuz etmesi caizdir.

ودل ذلك على أن كلام المكره على الطلاق أو العتاق أو البيع أو الشراء أو سائر العقود أنه لا عبرة به، ولا يترتب عليه حكم شرعي، لأنه إذا لم يعاقب على كلمة الكفر إذا أكره عليها فغيرها من باب أولى وأحرى. {١١٠ - ١١١} {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} .

Bu durum; boşama (talak), köle azadı (ıtak), alım satım ve diğer bütün akitlerde zorlanan (mükreh) kimsenin sözüne itibar edilmeyeceğine ve buna şer'i bir hüküm terettüp etmeyeceğine delalet eder. Zira ikrah altında söylendiğinde küfür kelimesinden dolayı dahi cezalandırılmıyorsa, onun dışındakilerden dolayı cezalandırılmaması evleviyetle geçerlidir. {110-111} {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından da cihad edip sabreden kimselere —evet şüphesiz Rabbin bundan sonra da— çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”

أي: ثم إن ربك الذي ربى عباده المخلصين بلطفه وإحسانه لغفور رحيم لمن هاجر في سبيله، وخلى دياره وأمواله طلبا لمرضاة الله، وفتن على دينه ليرجع إلى الكفر، فثبت على الإيمان، وتخلص ما معه من اليقين، ثم جاهد أعداء الله ليدخلهم في دين الله بلسانه ويده، وصبر على هذه العبادات الشاقة على أكثر الناس.

Yani ihlaslı kullarını lütfu ve ihsanıyla terbiye eden Rabbin; Allah rızasını kazanmak için O'nun yolunda hicret eden, yurtlarını ve mallarını terk eden, küfre dönsün diye dininden ötürü işkence ve baskıya uğradığı halde imanında sebat edip sahip olduğu yakini kurtaran, sonra insanları Allah'ın dinine sokmak için O'nun düşmanlarıyla diliyle ve eliyle cihad eden ve insanların çoğuna ağır gelen bu meşakkatli ibadetlere sabreden kimseler için çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.

فهذه أكبر الأسباب التي تنال بها أعظم العطايا وأفضل المواهب، وهي مغفرة الله للذنوب صغارها وكبارها المتضمن ذلك زوال كل أمر مكروه، ورحمته العظيمة التي بها صلحت أحوالهم واستقامت أمور دينهم ودنياهم، فلهم الرحمة من الله في يوم القيامة حين:

İşte bunlar; en büyük ihsanların ve en faziletli bağışların elde edilmesini sağlayan en büyük sebeplerdir. O ihsan da günahların küçüğünün ve büyüğünün Allah tarafından bağışlanması —ki bu bütün hoşa gitmeyen şeylerin ortadan kalkmasını içerir— ve kendisiyle hallerinin düzeldiği, din ve dünya işlerinin istikamet bulduğu O'nun büyük rahmetidir. Binaenaleyh şu günde Allah'tan onlara rahmet vardır:

{يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَنْ نَفْسِهَا وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} .

{يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَنْ نَفْسِهَا وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} “O gün herkes gelip kendi canını savunur; herkese yaptığının karşılığı tastamam ödenir ve onlara haksızlık edilmez.”

{تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَنْ نَفْسِهَا} كلٌّ يقول نفسي نفسي لا يهمه سوى نفسه، ففي ذلك اليوم يفتقر العبد إلى حصول مثقال ذرة من الخير.

{تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَنْ نَفْسِهَا} “Herkes gelip kendi canını savunur;” herkes «nefsim, nefsim!» der; kendi canından başkası umurunda olmaz. İşte o gün kul, zerre ağırlığınca bir hayır elde etmeye son derece muhtaçtır.

{وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ} من خير وشر {وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} فلا يزاد في سيئاتهم ولا ينقص من حسناتهم {فَالْيَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَلا تُجْزَوْنَ إِلا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}

Hayır ve şerden {وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ} “herkese yaptığının karşılığı tastamam ödenir” {وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} “ve onlara haksızlık edilmez;” günahlarına ilave yapılmaz ve sevaplarından eksiltilmez. “Bugün hiç kimseye hiçbir haksızlık yapılmaz ve siz ancak yapmakta olduklarınızın karşılığını görürsünüz.”

{١١٢ - ١١٣} {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ * وَلَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ وَهُمْ ظَالِمُونَ} .

{112-113} {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ * وَلَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ وَهُمْ ظَالِمُونَ} “Allah güvenli ve huzurlu bir beldeyi misal verdi: Rızkı her taraftan bol bol kendisine geliyordu; fakat o Allah'ın nimetlerine nankörlük etti. Bunun üzerine Allah da yaptıklarına karşılık ona açlık ve korku elbisesini (felaketini) tattırdı. Andolsun ki onlara kendilerinden bir elçi gelmişti de onu yalanladılar; onlar zulmederlerken azap onları yakalayıverdi.”

وهذه القرية هي مكة المشرفة التي كانت آمنة مطمئنة لا يهاج فيها أحد، وتحترمها الجاهلية الجهلاء حتى إن أحدهم يجد قاتل أبيه وأخيه، فلا يهيجه مع شدة الحمية فيهم، والنعرة العربية فحصل لها من الأمن التام ما لم يحصل لسواها وكذلك الرزق الواسع.

Bu belde, emin ve mutmain olan, içinde hiç kimseye dokunulmayan ve koyu cahiliyenin bile saygı duyduğu Mekke-i Mükerreme'dir. Öyle ki onlardan biri, içlerindeki aşırı asabiyet ve Arap taassubuna rağmen babasının veya kardeşinin katiliyle karşılaşsa bile ona dokunmazdı. Böylece Mekke, geniş rızık gibi başka hiçbir yere nasip olmayan tam bir güvene kavuşmuştu.

كانت بلدة ليس فيها زرع ولا شجر، ولكن يسر الله لها الرزق يأتيها من كل مكان، فجاءهم رسول منهم يعرفون أمانته وصدقه، يدعوهم إلى أكمل الأمور، وينهاهم عن الأمور السيئة، فكذبوه وكفروا بنعمة الله عليهم، فأذاقهم الله ضد ما كانوا فيه، وألبسهم لباس الجوع الذي هو ضد الرغد، والخوف الذي هو ضد الأمن، وذلك بسبب صنيعهم وكفرهم وعدم شكرهم {وما ظلمهم الله ولكن كانوا أنفسهم يظلمون}

O, içinde ne bir ekin ne de bir ağaç bulunan bir beldeydi; fakat Allah rızkın her taraftan kolayca oraya gelmesini sağladı. Derken onlara güvenilirliğini ve doğruluğunu bildikleri kendilerinden bir elçi geldi; onları en kâmil işlere davet ediyor, kötü işlerden de sakındırıyordu. Fakat onu yalanladılar ve üzerlerindeki Allah'ın nimetini inkâr ettiler. Allah da onlara içinde bulundukları durumun zıddını tattırdı; bolluğun zıddı olan açlık elbisesini ve güvenin zıddı olan korkuyu giydirdi. Bu da yaptıkları kötülükler, inkârları ve şükretmemeleri sebebiyledir: “Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendi nefislerine zulmediyorlardı.”

{١١٤ - ١١٨} {فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالا طَيِّبًا وَاشْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ * إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَلا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ * مَتَاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ * وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} .

{114-118} {فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالا طَيِّبًا وَاشْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ * إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَلا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ * مَتَاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ * وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Artık Allah'ın size rızık olarak verdiği şeylerden helal ve temiz olarak yiyin; eğer yalnızca O'na kulluk ediyorsanız Allah'ın nimetine şükredin! O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Kim çaresiz kalırsa —haddi aşmamak ve zaruret miktarını geçmemek şartıyla— şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. Dillerinizin yalan yere nitelendirmesiyle: «Bu helaldir, şu haramdır» demeyin; zira Allah'a yalan uydurmuş olursunuz. Şüphesiz Allah'a karşı yalan uyduranlar kurtuluşa eremezler. [Bu dünyadaki] az bir geçimliktir; onlar için can yakıcı bir azap vardır. Yahudilere de bundan önce sana anlattığımız şeyleri haram kılmıştık. Biz onlara zulmetmedik; fakat onlar kendi nefislerine zulmediyorlardı.”

يأمر تعالى عباده بأكل ما رزقهم الله من الحيوانات والحبوب والثمار وغيرها. {حَلالا طَيِّبًا} أي: حالة كونها متصفة بهذين الوصفين بحيث لا تكون مما حرم الله أو أثرا عن غصب ونحوه. فتمتعوا بما خلق الله لكم من غير إسراف ولا تَعَدٍّ. {وَاشْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ} بالاعتراف بها بالقلب والثناء على الله بها وصرفها في طاعة الله. {إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} أي إن كنتم مخلصين له العبادة، فلا تشكروا إلا إياه، ولا تنسوا المنعم.

Allah Teâlâ kullarına, kendilerini rızıklandırdığı hayvanlardan, hububattan, meyvelerden ve diğer şeylerden yemelerini emretmektedir. {حَلالا طَيِّبًا} “Helal ve temiz olarak;” yani bu iki vasıfla nitelenmiş olarak; öyle ki Allah'ın haram kıldığı şeylerden veya gasp ve benzeri yolların bir eseri olmasın. İsraf etmeksizin ve haddi aşmaksızın Allah'ın sizin için yarattığı şeylerden istifade edin! Kalple itiraf ederek, O'na övgüde bulunarak ve onu Allah'a itaatte kullanarak {وَاشْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ} “Allah'ın nimetine şükredin!” {إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} “Eğer yalnızca O'na kulluk ediyorsanız;” yani ibadeti yalnızca O'na halis kılıyorsanız sadece O'na şükredin ve Nimeti Veren'i unutmayın!

{إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ} الأشياء المضرة تنزيها لكم، وذلك: كـ {الْمَيْتَةَ} ويدخل في ذلك كل ما كان موته على غير ذكاة مشروعة، ويستثنى من ذلك ميتة الجراد والسمك.

Sizi korumak ve temiz tutmak için {إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ} “O size ancak” zararlı şeyleri “haram kıldı.” Bu da: {الْمَيْتَةَ} “leş” gibidir; şer'i usulle kesilmeden ölen her hayvan bunun kapsamına girer; çekirge ve balık ölüsü bundan müstesnadır.

{وَالدَّمَ} المسفوح وأما ما يبقى في العروق واللحم فلا يضر.

Ve akıtılmış olan {وَالدَّمَ} “kanı [haram kıldı].” Damarlarda ve ette kalan kana gelince; onun bir zararı yoktur.

{وَلَحْمَ الْخِنزيرِ} لقذارته وخبثه وذلك شامل للحمه وشحمه وجميع أجزائه. {وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} كالذي يذبح للأصنام والقبور ونحوها لأنه مقصود به الشرك.

Pisliği ve murdarlığı sebebiyle {وَلَحْمَ الْخِنزيرِ} “domuz etini [haram kıldı];” bu da onun etini, yağını ve bütün cüzlerini kapsar. Putlar, kabirler ve benzerleri için kesilenler gibi {وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} “Allah'tan başkası adına kesileni de [haram kıldı];” zira onunla şirk kastedilmiştir.

{فَمَنِ اضْطُرَّ} إلى شيء من المحرمات -بأن حملته الضرورة وخاف إن لم يأكل أن يهلك- فلا جناح عليه إذا لم يكن باغيا أو عاديا، أي: إذا لم يرد أكل المحرم وهو غير مضطر، ولا متعد الحلال إلى الحرام، أو متجاوز لما زاد على قدر الضرورة، فهذا الذي حرمه الله من المباحات.

Zaruret kendisini mecbur bırakıp yemediği takdirde helak olmaktan korkarak {فَمَنِ اضْطُرَّ} “kim” bu haramlardan birine “çaresiz kalırsa,” haksızlık etmeksizin ve haddi aşmaksızın —yani mecbur olmadığı halde haramı yemeyi kastetmeksizin, helali aşıp harama tecavüz etmeksizin veya zaruret miktarının fazlasına geçmeksizin— [yerse] ona bir günah yoktur. İşte Allah'ın helal şeylerden istisna edip haram kıldığı bunlardır.

{١١٦} {وَلا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهَذَا حَرَامٌ}

{116} {وَلا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلالٌ وَهَذَا حَرَامٌ} “Dillerinizin yalan yere nitelendirmesiyle: «Bu helaldir, şu haramdır» demeyin!”

أي: لا تحرموا وتحللوا من تلقاء أنفسكم، كذبا وافتراء على الله وتقولا عليه.

Yani Allah'a yalan ve iftira atarak ve O'nun adına uydurarak kendiliğinizden haram ve helal kılmayın!

{لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ} لا في الدنيا ولا في الآخرة، ولا بد أن يظهر الله خزيهم وإن تمتعوا في الدنيا فإنه {مَتَاعٌ قَلِيلٌ} ومصيرهم إلى النار {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}

{لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ} “Zira Allah'a yalan uydurmuş olursunuz. Şüphesiz Allah'a karşı yalan uyduranlar kurtuluşa eremezler;” ne dünyada ne de ahirette... Allah onların rezilliğini mutlaka ortaya çıkaracaktır. Dünyada faydalansalar dahi bu {مَتَاعٌ قَلِيلٌ} “az bir geçimliktir;” varacakları yer ise ateştir {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “ve onlar için can yakıcı bir azap vardır.”

فالله تعالى ما حرم علينا إلا الخبيثات تفضلا منه، وصيانة عن كل مستقذر.

Allah Teâlâ bir lütuf olarak ve her türlü iğrenç şeyden korumak maksadıyla bize ancak murdar şeyleri haram kılmıştır.

وأما الذين هادوا فحرم الله عليهم طيبات أحلت لهم بسبب ظلمهم عقوبة لهم، كما قصه في سورة الأنعام في قوله: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ}

Yahudilere gelince; Allah onlara, zulümleri sebebiyle bir ceza olmak üzere kendilerine helal kılınmış olan temiz şeyleri haram kılmıştır; nitekim bunu En'âm Suresi'ndeki şu buyruğunda anlatmıştır: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} “Yahudilere bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık. Sığır ve koyunun da sırtlarında veya bağırsaklarında bulunan yahut kemiğe karışan kısımları hariç, iç yağlarını onlara haram kıldık. Azgınlıkları yüzünden onları böyle cezalandırdık. Şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz.”

{١١٩} {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} .

{119} {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “Sonra şüphesiz Rabbin, bilmeyerek kötülük işleyen, ardından da tevbe edip ıslah olan kimselere —evet şüphesiz Rabbin bundan sonra da— çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”

وهذا حض منه لعباده على التوبة، ودعوة لهم إلى الإنابة، فأخبر أن من عمل سوءا بجهالة بعاقبة ما تجني عليه، ولو كان متعمدا للذنب، فإنه لا بد أن ينقص ما في قلبه من العلم وقت مفارقة الذنب. فإذا تاب وأصلح بأن ترك الذنب وندم عليه وأصلح أعماله، فإن الله يغفر له ويرحمه ويتقبل توبته ويعيده إلى حالته الأولى أو أعلى منها.

Bu, [Allah'ın] kullarını tevbeye bir teşviki ve onları [kendisine] yönelmeye bir davetidir. Nitekim O, günahı kasten işlemiş dahi olsa —çünkü günahı işlediği anda kalbindeki ilmin mutlaka azalması kaçınılmazdır— [kötülüğün] getireceği akıbetin bilincinde olmaksızın kötülük işleyen kimsenin; günahı terk edip ona pişmanlık duyarak tevbe etmesi ve amellerini ıslah etmesi halinde, Allah'ın onu bağışlayacağını, ona merhamet edeceğini, tevbesini kabul buyuracağını ve onu önceki [iyi] haline yahut daha da üstününe döndüreceğini haber vermiştir.

{١٢٠ - ١٢٣} {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * شَاكِرًا لأنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ * ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} .

{120-123} {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * شَاكِرًا لأنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ * ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “Şüphesiz İbrahim başlı başına bir ümmet (bütün hayırları kendinde toplayan bir önder), Allah'a gönülden itaat eden bir hanifti; müşriklerden de değildi. O'nun nimetlerine şükredendi; [Rabbi] onu seçti ve onu dosdoğru yola iletti. Ona dünyada bir güzellik verdik; şüphesiz o ahirette de salihlerdendir. Sonra sana: «Hanif olarak İbrahim'in dinine uy; o müşriklerden değildi» diye vahyettik.”

يخبر تعالى عما فضل به خليله إبراهيم ﵊، وخصه به من الفضائل العالية والمناقب الكاملة فقال:

Allah Teâlâ Halili İbrahim'i (aleyhisselâm) ne ile üstün kıldığını, ona tahsis ettiği yüce faziletleri ve kâmil menkıbeleri haber vererek şöyle buyurmaktadır:

{إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً} أي: إماما جامعا لخصال الخير هاديا مهتديا. {قَانِتًا لِلَّهِ} أي: مديما لطاعة ربه مخلصا له الدين، {حَنِيفًا} مقبلا على الله بالمحبة، والإنابة والعبودية معرضا عمن سواه. {وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} في قوله وعمله، وجميع أحواله لأنه إمام الموحدين الحنفاء.

{إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً} “Şüphesiz İbrahim başlı başına bir ümmetti;” yani hayır hasletlerini kendisinde toplayan bir önder, hidayet eden ve hidayete erdirilmiş bir rehberdi. {قَانِتًا لِلَّهِ} “Allah'a gönülden itaat edendi;” yani Rabbinin itaatini devamlı kılan, dini yalnız O'na has kılan bir kimseydi. {حَنِيفًا} “Bir hanifti;” sevgi, inabe ve kullukla bütünüyle Allah'a yönelen, O'nun dışındakilerden yüz çeviren bir zattı. {وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “Müşriklerden de değildi;” ne sözünde, ne amelinde, ne de hiçbir halinde şirk koşmadı; zira o, hanif muvahhidlerin önderidir.

{شَاكِرًا لأنْعُمِهِ} أي: آتاه الله في الدنيا حسنة، وأنعم عليه بنعم ظاهرة وباطنة، فقام بشكرها، فكان نتيجة هذه الخصال الفاضلة أن {اجْتَبَاهُ} ربه واختصه بخلته وجعله من صفوة خلقه، وخيار عباده المقربين.

{شَاكِرًا لأنْعُمِهِ} “O'nun nimetlerine şükredendi;” yani Allah ona dünyada güzellik vermiş, kendisine zahirî ve batınî nimetler bahşetmiş; o da bunların şükrünü yerine getirmiştir. İşte bu faziletli hasletlerin neticesi olarak Rabbi {اجْتَبَاهُ} “onu seçti;” onu dostluğuyla (hıllet) şereflendirdi, onu yaratılmışların seçkini ve mukarreb kullarının en hayırlılarından kıldı.

{وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} في علمه وعمله فعلم بالحق وآثره على غيره.

İlim ve amelinde {وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “onu dosdoğru yola iletti;” böylece hakkı bildi ve onu başkalarına tercih etti.

{وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} رزقا واسعا، وزوجة حسناء، وذرية صالحين، وأخلاقا مرضية {وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} الذين لهم المنازل العالية والقرب العظيم من الله تعالى.

{وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} “Ona dünyada bir güzellik verdik:” Geniş bir rızık, güzel bir eş, salih evlatlar ve beğenilen ahlak verdik. {وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} “Şüphesiz o ahirette de salihlerdendir;” yani onlar için yüce menziller ve Allah Teâlâ'ya büyük bir yakınlık vardır.

ومن أعظم فضائله أن الله أوحى لسيد الخلق وأكملهم أن يتبع ملة إبراهيم، ويقتدي به هو وأمته.

Onun en büyük faziletlerinden biri de Allah'ın yaratılmışların efendisi ve en kâmili olan peygambere, kendisinin ve ümmetinin İbrahim'in dinine uymasını ve ona iktida etmesini vahyetmiş olmasıdır.

{١٢٤} {إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} .

{124} {إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “Cumartesi tatili ancak onda ihtilaf edenlere farz kılındı. Şüphesiz Rabbin, ihtilaf etmekte oldukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hüküm verecektir.”

يقول تعالى: {إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ} أي: فرضا {عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ} حين ضلوا عن يوم الجمعة وهم اليهود فصار اختلافهم سببا لأن يجب عليهم في السبت احترامه وتعظيمه، وإلا فالفضيلة الحقيقية ليوم الجمعة الذي هدى الله هذه الأمة إليه.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Cuma gününden sapıp sapan kimselere —ki onlar Yahudilerdir— {إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ} {عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ} “Cumartesi tatili ancak onda ihtilaf edenlere” farz “kılındı.” Böylece onların ihtilafı, cumartesi gününe saygı göstermelerinin ve onu yüceltmelerinin kendilerine vacip kılınmasına sebep oldu. Yoksa hakiki fazilet, Allah'ın bu ümmeti kendisine hidayet buyurduğu cuma gününündür.

{وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} فيبين لهم المحق من المبطل والمستحق للثواب ممن استحق العقاب .

{وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “Şüphesiz Rabbin, ihtilaf etmekte oldukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hüküm verecektir.” Böylece haklı olanı batıl olandan, sevabı hak edeni de cezayı hak edenden [ayırt edip] onlara açıklayacaktır.

{١٢٥} {ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} .

{125} {ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et; onlarla en güzel şekilde mücadele et! Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.”

أي: ليكن دعاؤك للخلق مسلمهم وكافرهم إلى سبيل ربك المستقيم المشتمل على العلم النافع والعمل الصالح {بِالْحِكْمَةِ} أي: كل أحد على حسب حاله وفهمه وقوله وانقياده.

Yani müminiyle kâfiriyle insanları, faydalı ilmi ve salih ameli içeren Rabbinin dosdoğru yoluna davetin {بِالْحِكْمَةِ} “hikmetle” olsun; yani herkesin durumuna, anlayışına, sözüne ve boyun eğişine göre...

ومن الحكمة الدعوة بالعلم لا بالجهل والبداءة بالأهم فالأهم، وبالأقرب إلى الأذهان والفهم، وبما يكون قبوله أتم، وبالرفق واللين، فإن انقاد بالحكمة، وإلا فينتقل معه بالدعوة بالموعظة الحسنة، وهو الأمر والنهي المقرون بالترغيب والترهيب.

Cahillikle değil ilimle davet etmek, en mühim olandan başlayıp önem sırasına göre gitmek, zihinlere ve anlayışa en yakın olanla ve kabulü en tam kılacak üslupla, rıfk ve mülâyemetle yaklaşmak hikmettendir. Eğer hikmetle boyun eğerse ne âlâ; aksi takdirde güzel öğütle davete geçilir; bu da rağbet ettirme (terğîb) ve sakındırma (terhîb) ile birlikte yapılan emir ve nehiydir.

إما بما تشتمل عليه الأوامر من المصالح وتعدادها، والنواهي من المضار وتعدادها، وإما بذكر إكرام من قام بدين الله وإهانة من لم يقم به.

Bu ya emirlerin içerdiği maslahatları ve nehiylerin içerdiği zararları tek tek sayıp dökmekle ya da Allah'ın dinini ikame edenlerin nasıl mükâfatlandırılacağını ve onu ikame etmeyenlerin nasıl zillete düşürüleceğini zikretmekle olur.

وإما بذكر ما أعد الله للطائعين من الثواب العاجل والآجل وما أعد للعاصين من العقاب العاجل والآجل، فإن كان [المدعو] يرى أن ما هو عليه حق. أو كان داعيه إلى الباطل، فيجادل بالتي هي أحسن، وهي الطرق التي تكون أدعى لاستجابته عقلا ونقلا.

Veya Allah'ın itaatkârlar için hazırladığı peşin ve gecikmeli mükâfatları, asiler için hazırladığı peşin ve gecikmeli cezaları hatırlatmakla olur. Şayet [muhatap] üzerinde bulunduğu durumu hak görüyorsa yahut batıla çağıran biriyse, onunla en güzel şekilde mücadele edilir; bu da aklen ve naklen icabet etmesine en elverişli olan yollardır.

ومن ذلك الاحتجاج عليه بالأدلة التي كان يعتقدها، فإنه أقرب إلى حصول المقصود، وأن لا تؤدي المجادلة إلى خصام أو مشاتمة تذهب بمقصودها، ولا تحصل الفائدة منها بل يكون القصد منها هداية الخلق إلى الحق لا المغالبة ونحوها.

Onun bizzat inandığı delillerle aleyhine hüccet getirmek de bundandır; zira bu, maksadın hâsıl olmasına en yakın yoldur. Ayrıca mücadelenin maksadını yok edecek ve faydasını ortadan kaldıracak bir çekişmeye yahut sövüşmeye yol açmaması, bilakis gayenin galip gelmek ve benzeri hevesler değil insanları hakka hidayet etmek olması gerekir.

وقوله: {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ} علم السبب الذي أداه إلى الضلال، وعلم أعماله المترتبة على ضلالته وسيجازيه عليها.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ} “Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir” buyruğu; onu sapıklığa sevk eden sebebi ve sapıklığının neticesi olan amellerini bildiğini ve bunlardan ötürü kendisini cezalandıracağını ifade eder.

{وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} علم أنهم يصلحون للهداية فهداهم ثم منَّ عليهم فاجتباهم.

{وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} “Ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir;” onların hidayete layık olduklarını bildi de onları doğru yola eriştirdi; sonra da üzerlerine lütufta bulunup onları seçti.

{١٢٦ - ١٢٨} {وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ * وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلا بِاللَّهِ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ * إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ} .

{126-128} {وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ * وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلا بِاللَّهِ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ * إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ} “Eğer ceza verecekseniz, size yapılanın misliyle ceza verin! Şayet sabrederseniz, elbette bu sabredenler için daha hayırlıdır. Sabret; senin sabrın ancak Allah'ın yardımıyladır. Onlardan ötürü üzülme ve kurdukları tuzaklardan dolayı sıkıntıya düşme! Şüphesiz Allah, takva sahipleriyle ve iyilik edenlerle beraberdir.”

يقول تعالى -مبيحا للعدل ونادبا للفضل والإحسان- {وَإِنْ عَاقَبْتُمْ} من أساء إليكم بالقول والفعل {فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ} من غير زيادة منكم على ما أجراه معكم.

Allah Teâlâ adaleti mubah kılarak, fazileti ve ihsanı ise teşvik buyurarak şöyle buyurmaktadır: Size söz ve fiille kötülük eden kimseye {وَإِنْ عَاقَبْتُمْ} “eğer ceza verecekseniz,” onun size yaptığı muameleye hiçbir şey ilave etmeksizin {فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ} “size yapılanın misliyle ceza verin!”

{وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ} عن المعاقبة وعفوتم عن جرمهم {لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ} من الاستيفاء وما عند الله خير لكم وأحسن عاقبة كما قال تعالى: {فمن عفا وأصلح فأجره على الله}

Ceza vermeyip sabreder ve onların suçunu bağışlarsanız, {وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ} {لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ} “şayet sabrederseniz, elbette bu sabredenler için” hakkını tam olarak almaktan “daha hayırlıdır.” Allah katında olan sizin için daha hayırlı ve akıbetçe daha güzeldir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Kim affeder ve arasını düzeltirse, onun mükâfatı Allah'a aittir.”

ثم أمر رسوله بالصبر على دعوة الخلق إلى الله والاستعانة بالله على ذلك وعدم الاتكال على النفس فقال: {وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلا بِاللَّهِ} هو الذي يعينك عليه ويثبتك. {وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} إذا دعوتهم فلم تر منهم قبولا لدعوتك، فإن الحزن لا يجدي عليك شيئا. {وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ} أي: شدة وحرج {مِمَّا يَمْكُرُونَ} فإن مكرهم عائد إليهم وأنت من المتقين المحسنين.

Sonra Resulü'ne insanları Allah'a davet etme yolunda sabretmesini, bu hususta Allah'tan yardım dilemesini ve kendi nefsine güvenmemesini emrederek şöyle buyurdu: {وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلا بِاللَّهِ} “Sabret; senin sabrın ancak Allah'ın yardımıyladır.” Sana sabır hususunda yardım eden ve seni sebatkâr kılan O'dur. {وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} “Onlardan ötürü üzülme;” onları davet ettiğinde davetine icabet etmediklerini görürsen üzülme; zira üzüntü sana hiçbir fayda sağlamaz. {وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ} {مِمَّا يَمْكُرُونَ} “ve kurdukları tuzaklardan dolayı sıkıntıya” ve darlığa “düşme!” Zira onların tuzakları kendi başlarına dönecektir; sen ise takva sahibi ve ihsan ehli kimselerdensin.

والله مع المتقين المحسنين، بعونه وتوفيقه وتسديده، وهم الذين اتقوا الكفر والمعاصي، وأحسنوا في عبادة الله، بأن عبدوا الله كأنهم يرونه فإن لم يكونوا يرونه فإنه يراهم، والإحسان إلى الخلق ببذل النفع لهم من كل وجه.

Allah yardımı, tevfiki ve doğrultması ile takva sahiplerinin ve ihsan ehlinin beraberindedir. Onlar küfürden ve günahlardan sakınan, Allah'a sanki O'nu görüyormuşçasına ibadet ederek —zira onlar O'nu görmeseler de O kendilerini görmektedir— Allah'a kullukta ihsan üzere olan ve her bakımdan insanlara faydalı olarak mahlukata iyilik eden kimselerdir.

نسأل الله أن يجعلنا من المتقين المحسنين.

Allah'tan bizleri de takva ve ihsan sahiplerinden kılmasını niyaz ederiz.

تم تفسير سورة النحل والحمد لله.

Nahl Suresi'nin tefsiri tamamlandı; hamd Allah'a mahsustur.