{٣٤} {وَلا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولا} .
{34} {وَلا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولا} “Rüşd çağına erişinceye kadar yetimin malına ancak en güzel şekilde yaklaşın! Ahde de vefa gösterin; çünkü ahit, sorumluluk gerektirir.”
وهذا من لطفه ورحمته تعالى باليتيم الذي فقد والده وهو صغير غير عارف بمصلحة نفسه ولا قائم بها أن أمر أولياءه بحفظه وحفظ ماله وإصلاحه وأن لا يقربوه {إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} من التجارة فيه وعدم تعريضه للأخطار، والحرص على تنميته، وذلك ممتد إلى أن {يَبْلُغَ} اليتيم {أَشُدَّهُ} أي: بلوغه وعقله ورشده، فإذا بلغ أشده زالت عنه الولاية وصار ولي نفسه ودفع إليه ماله.
Bu, babasını küçük yaşta kaybeden, kendi menfaatini bilmeyen ve onu yerine getiremeyen yetime Allah Teâlâ'nın bir lütfu ve merhametidir ki; velilerine onu korumalarını, malını muhafaza edip ıslah etmelerini ve ticaretini yaparak, tehlikelere maruz bırakmayarak ve onu nemalandırmaya özen göstererek {إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “ancak en güzel şekilde” yaklaşmalarını emretmiştir. Bu durum yetimin {أَشُدَّهُ} {يَبْلُغَ} “rüşd çağına erişmesine” —yani büluğuna, aklına ve olgunluğuna— kadar devam eder. Rüşdüne erdiğinde ise üzerindeki velayet kalkar, kendisinin velisi olur ve malı kendisine teslim edilir.
كما قال تعالى: {فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ} {وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ} الذي عاهدتم الله عليه والذي عاهدتم الخلق عليه. {إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولا} أي: مسئولين عن الوفاء به وعدمه، فإن وفيتم فلكم الثواب الجزيل وإن لم تفوا فعليكم الإثم العظيم.
Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ} “Eğer onlarda bir olgunlaşma (rüşd) görürseniz, hemen mallarını kendilerine verin.” {وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ} “Ahde de vefa gösterin!” [Yani] Allah'a verdiğiniz ahde ve insanlara verdiğiniz ahde [bağlı kalın]. {إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولا} “Çünkü ahit, sorumluluk gerektirir.” Yani ona vefa gösterip göstermediğinizden sorumlu tutulacaksınız; şayet vefa gösterirseniz sizin için pek büyük bir mükafat vardır, şayet vefa göstermezseniz büyük bir günah sizin üzerinizedir.
{٣٥} {وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا} .
{35} {وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا} “Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam yapın ve doğru terazi ile tartın! Bu daha hayırlıdır ve sonuç bakımından daha güzeldir.”
وهذا أمر بالعدل وإيفاء المكاييل والموازين بالقسط من غير بخس ولا نقص.
Bu; adaletli davranmayı, eksiltme ve noksanlık yapmaksızın ölçekleri ve terazileri hakkaniyetle tam tutmayı emretmektir.
ويؤخذ من عموم المعنى النهي عن كل غش في ثمن أو مثمن أو معقود عليه والأمر بالنصح والصدق في المعاملة.
Genel anlamından; fiyatta, malda veya akde konu olan hususta her türlü hilenin yasaklandığı, muamelelerde samimiyet ve dürüstlüğün emredildiği anlaşılır.
{ذَلِكَ خَيْرٌ} من عدمه {وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا} أي: أحسن عاقبة به يسلم العبد من التبعات وبه تنزل البركة.
{ذَلِكَ خَيْرٌ} “Bu daha hayırlıdır;” öyle yapmamaktan hayırlıdır, {وَأَحْسَنُ تَأْوِيلا} “ve sonuç bakımından daha güzeldir;” yani netice itibariyle daha güzeldir; bununla kul sorumluluklardan ve kul haklarından kurtulur, bununla bereket iner.
{٣٦} {وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولا} .
{36} {وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولا} “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme! Çünkü kulak, göz ve gönül; bunların hepsi ondan sorumludur.”
أي: ولا تتبع ما ليس لك به علم، بل تثبت في كل ما تقوله وتفعله، فلا تظن ذلك يذهب لا لك ولا عليك، {إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولا} فحقيق بالعبد الذي يعرف أنه مسئول عما قاله وفعله وعما استعمل به جوارحه التي خلقها الله لعبادته أن يعد للسؤال جوابا، وذلك لا يكون إلا باستعمالها بعبودية الله وإخلاص الدين له وكفها عما يكرهه الله تعالى.
Yani hakkında bilgin olmayan şeyin peşine düşme; bilakis söylediğin ve yaptığın her şeyde iyice araştırıp emin ol! Bunun senin lehine veya aleyhine olmadan öylece kaybolup gideceğini sanma! {إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولا} “Çünkü kulak, göz ve gönül; bunların hepsi ondan sorumludur.” Söylediklerinden, yaptıklarından ve Allah'ın Kendisine ibadet etmesi için yarattığı uzuvlarını nerelerde kullandığından sorumlu olduğunu bilen bir kula yaraşan; bu soruya bir cevap hazırlamasıdır. Bu da ancak o uzuvları Allah'a kullukta kullanmak, dini O'na halis kılmak ve onları Allah Teâlâ'nın hoşlanmadığı şeylerden alıkoymakla mümkündür.
{٣٧-٣٩} {وَلا تَمْشِ فِي الأرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الأرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولا * كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا} .
{37-39} {وَلا تَمْشِ فِي الأرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الأرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولا * كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا} “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme! Çünkü sen ne yeri yarabilirsin ne de boyca dağlara ulaşabilirsin. Bütün bunların kötülüğü Rabbinin katında mekruhtur (hoş karşılanmaz).”
يقول تعالى: {وَلا تَمْشِ فِي الأرْضِ مَرَحًا} أي: كبرا وتيها وبطرا متكبرا على الحق ومتعاظما على الخلق.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَلا تَمْشِ فِي الأرْضِ مَرَحًا} “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme!” Yani hakka karşı kibirlenerek ve insanlara karşı büyüklük taslayarak gurur, kibir ve şımarıklıkla yürüme!
{إِنَّكَ} في فعلك ذلك {لَنْ تَخْرِقَ الأرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولا} في تكبرك بل تكون حقيرا عند الله ومحتقرا عند الخلق مبغوضا ممقوتا قد اكتسبت أشر الأخلاق واكتسيت أرذلها من غير إدراك لبعض ما تروم.
Sen bu yaptığınla {إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الأرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولا} “ne yeri yarabilirsin ne de boyca dağlara ulaşabilirsin;” kibrinle [bunu yapamazsın]. Bilakis Allah katında hakir, yaratılmışlar nezdinde değersiz, buğzedilen ve nefret edilen biri olursun; arzuladığın şeylerin hiçbirine ulaşamadan en kötü ahlakı kazanmış ve en rezilini kuşanmış olursun.
{كُلُّ ذَلِكَ} المذكور الذي نهى الله عنه فيما تقدم من قوله: {وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} والنهي عن عقوق الوالدين وما عطف على ذلك {كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا} أي: كل ذلك يسوء العاملين ويضرهم والله تعالى يكرهه ويأباه.
Daha önce geçen {وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} “Allah ile beraber başka bir ilah edinme!” buyruğundan, ana babaya itaatsizliğin yasaklanmasından ve bunlara atfedilen hususlardan Allah'ın yasakladığı zikredilen {كُلُّ ذَلِكَ} “bütün bunların” {كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا} “kötülüğü Rabbinin katında mekruhtur;” yani bütün bunlar amel edenleri üzer ve onlara zarar verir; Allah Teâlâ da bundan hoşlanmaz ve bunu reddeder.
{ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا} .
{ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا} “İşte bunlar, Rabbinin sana hikmetten vahyettiği şeylerdir. Sakın Allah ile beraber başka bir ilah edinme! Yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın.”
{ذَلِكَ} الذي بيناه ووضحناه من هذه الأحكام الجليلة، {مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ} فإن الحكمة الأمر بمحاسن الأعمال ومكارم الأخلاق والنهي عن أراذل الأخلاق وأسوأ الأعمال.
Bu yüce hükümlerden beyan edip açıkladığımız {ذَلِكَ} “işte bunlar,” {مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ} “Rabbinin sana hikmetten vahyettiği şeylerdir.” Zira hikmet; güzel amelleri ve üstün ahlakı emretmek, rezil huyları ve en kötü amelleri yasaklamaktır.
وهذه الأعمال المذكورة في هذه الآيات من الحكمة العالية التي أوحاها رب العالمين لسيد المرسلين في أشرف الكتب ليأمر بها أفضل الأمم فهي من الحكمة التي من أوتيها فقد أوتي خيرا كثيرا.
Bu ayetlerde zikredilen ameller; Âlemlerin Rabbinin en şerefli kitapta, peygamberlerin efendisine ümmetlerin en faziletlisine emretsin diye vahyettiği yüce hikmetlerdendir. Dolayısıyla bu, kendisine verildiği kimseye şüphesiz pek çok hayır verilmiş olan hikmettir.
ثم ختمها بالنهي عن عبادة غير الله كما افتتحها بذلك فقال: {وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ} أي: خالدا مخلدا فإنه من يشرك بالله فقد حرم الله عليه الجنة ومأواه النار.
Sonra, konuya onunla başladığı gibi Allah'tan başkasına ibadeti yasaklayarak bitirdi ve şöyle buyurdu: {وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ} “Sakın Allah ile beraber başka bir ilah edinme! Yoksa cehenneme atılırsın;” yani ebedi ve kalıcı olarak... Çünkü kim Allah'a ortak koşarsa, şüphesiz Allah ona cenneti haram kılmıştır ve onun barınağı ateştir.
{مَلُومًا مَدْحُورًا} أي: قد لحقتك اللائمة واللعنة والذم من الله وملائكته والناس أجمعين.
{مَلُومًا مَدْحُورًا} “kınanmış ve kovulmuş olarak;” yani Allah'tan, meleklerinden ve bütün insanlardan sana kınama, lanet ve yergi ulaşmış olarak...
{٤٠} {أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِنَاثًا إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلا عَظِيمًا} .
{40} {أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِنَاثًا إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلا عَظِيمًا} “Rabbiniz oğulları size seçip ayırdı da meleklerden kızlar mı edindi? Gerçekten siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz!”
وهذا إنكار شديد على من زعم أن الله اتخذ من خلقه بنات فقال: {أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ} أي: اختار لكم الصفوة والقسم (١) الكامل واتخذ لنفسه من الملائكة إناثا حيث زعموا أن الملائكة بنات الله.
Bu, Allah'ın yarattıklarından kız çocukları edindiğini iddia edenlere şiddetli bir inkârdır. Şöyle buyurmuştur: {أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ} “Rabbiniz oğulları size mi seçip ayırdı?” Yani size seçkin ve kâmil olan payı (1) ayırdı da meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia ettikleri şekilde Kendisi için meleklerden dişiler mi edindi?
{إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلا عَظِيمًا} فيه أعظم الجرأة على الله حيث نسبتم له الولد المتضمن لحاجته واستغناء بعض المخلوقات عنه وحكمتم له بأردأ القسمين، وهن الإناث وهو الذي خلقكم واصطفاكم بالذكور فتعالى الله عما يقول الظالمون علوا كبيرا.
{إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلا عَظِيمًا} “Gerçekten siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz!” [Bu sözde] Allah'a karşı en büyük cüretkârlık vardır; zira O'na, muhtaç olmasını ve bazı yaratılmışların O'ndan müstağni kalmasını gerektiren çocuk isnadında bulundunuz ve iki kısımdan daha değersiz olanını, yani dişileri O'na layık gördünüz. Oysa sizi yaratan ve erkek çocuklarla sizi seçkin kılan O'dur. Allah, zalimlerin söylediklerinden son derece yüce ve münezzehtir.
{٤١-٤٤} {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلا نُفُورًا * قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلا * سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا * تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالأرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} .
{41-44} {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلا نُفُورًا * قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلا * سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا * تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالأرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} “Andolsun ki biz, düşünüp öğüt alsınlar diye bu Kur'an'da [gerçekleri] türlü şekillerde açıkladık. Fakat bu, onların sadece kaçışlarını artırıyor. De ki: «Eğer söyledikleri gibi O'nunla beraber ilahlar olsaydı, o zaman o ilahlar da Arş'ın sahibine bir yol ararlardı.» O, onların söylediklerinden münezzehtir ve son derece yücedir. Yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar O'nu tesbih eder. O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; fakat siz onların tesbihini anlamazsınız. Şüphesiz O, Halîm'dir, çok bağışlayıcıdır.”
يخبر تعالى أنه صرف لعباده في هذا القرآن أي: نوع الأحكام ووضحها وأكثر من الأدلة والبراهين على ما دعا إليه، ووعظ وذكر لأجل أن يتذكروا ما ينفعهم فيسلكوه وما يضرهم فيدعوه.
Allah Teâlâ kullarına bu Kur'an'da gerçekleri açıkladığını haber vermektedir; yani hükümleri çeşitlendirip beyan etmiş, davet ettiği hususlara dair delilleri ve bürhanları çoğaltmış, kendilerine fayda vereni düşünüp tutsunlar ve zarar vereni bırakıp terk etsinler diye vaaz ve nasihatte bulunmuştur.
ولكن أبى أكثر الناس إلا نفورا عن آيات الله لبغضهم للحق ومحبتهم ما كانوا عليه من الباطل حتى تعصبوا لباطلهم ولم يعيروا آيات الله لهم سمعا ولا ألقوا لها بالا.
Fakat insanların çoğu, hakkı sevmedikleri ve üzerinde bulundukları batılı sevdikleri için Allah'ın ayetlerinden ancak nefretle kaçınmayı tercih ettiler; hatta batıllarına taassupla bağlandılar, Allah'ın ayetlerine kulak vermediler ve onlara hiç aldırış etmediler.
ومن أعظم ما صرف فيه الآيات والأدلة التوحيد الذي هو أصل الأصول، فأمر به ونهى عن ضده وأقام عليه من الحجج العقلية والنقلية شيئا كثيرا بحيث من أصغى إلى بعضها لا تدع في قلبه شكا ولا ريبا.
Ayetlerin ve delillerin türlü şekillerde açıklandığı en büyük husus, esasların esası olan tevhid konusudur; O bunu emretmiş, zıddını yasaklamış ve buna dair pek çok akli ve nakli hüccetler ikame etmiştir ki bunlardan bir kısmına dahi kulak veren kimsenin kalbinde hiçbir şüphe ve tereddüt kalmaz.
ومن الأدلة على ذلك هذا الدليل العقلي الذي ذكره هنا فقال: {قُلْ} للمشركين الذين يجعلون مع الله إلها آخر: {لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ} أي: على موجب زعمهم وافترائهم {إِذًا لابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلا} أي: لاتخذوا سبيلا إلى الله بعبادته والإنابة إليه والتقرب وابتغاء الوسيلة، فكيف يجعل العبد الفقير الذي يرى شدة افتقاره لعبودية ربه إلها مع الله؟! هل هذا إلا من أظلم الظلم وأسفه السفه؟ ".
Buna delillerden biri de burada zikrettiği şu akli delildir; Allah ile beraber başka bir ilah edinen müşriklere şöyle buyurdu: {قُلْ} “De ki:” {لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ} “«Eğer söyledikleri gibi O'nunla beraber ilahlar olsaydı;»” yani onların zan ve iftiralarına göre... {إِذًا لابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلا} “«o zaman Arş'ın sahibine bir yol ararlardı;»” yani O'na ibadet ederek, yönelerek, yakınlaşarak ve vesile arayarak Allah'a bir yol tutarlardı. O halde Rabbinin kulluğuna şiddetle muhtaç olduğunu gören fakir bir kul nasıl Allah ile beraber ilah kılınabilir?! Bu, zulmün en koyusundan ve sefahatin en beyinsizcesinden başka nedir ki?
فعلى هذا المعنى تكون هذه الآية كقوله تعالى: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ}
Bu anlama göre bu ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi olur: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} “O yalvardıkları kimseler de Rablerine hangisi daha yakın olacak diye vesile ararlar.”
وكقوله تعالى: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ قَالُوا سُبْحَانَكَ مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ}
Ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi olur: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ قَالُوا سُبْحَانَكَ مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ} “Onları ve Allah'tan başka taptıklarını toplayacağı gün: «Şu kullarımı siz mi saptırdınız, yoksa kendileri mi yoldan saptılar?» der. Onlar: «Seni tenzih ederiz, senden başka dostlar edinmek bize yakışmaz» derler.”
ويحتمل أن المعنى في قوله: {قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلا} أي: لطلبوا السبيل وسعوا في مغالبة الله تعالى، فإما أن يعلوا عليه فيكون من علا وقهر هو الرب الإله، فأما وقد علموا أنهم يقرون أن آلهتهم التي يعبدون (١) من دون الله مقهورة مغلوبة ليس لها من الأمر شيء فلم اتخذوها وهي بهذه الحال؟ فيكون هذا كقوله تعالى: {مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ}
{قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلا} buyruğunun manasının şu olması da muhtemeldir: Yani Allah Teâlâ'ya galip gelmek için bir yol arar ve gayret gösterirlerdi; ya O'na üstün gelirlerdi —ki üstün gelip kahreden Rab ve İlah olurdu—; fakat onlar Allah'tan başka taptıkları (1) ilahlarının mağlup ve kahredilmiş olduğunu, işten hiçbir şeye malik olmadıklarını ikrar ettiklerini bildiklerine göre, bu durumdayken onları nasıl ilah edindiler? Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi olur: {مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ} “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir; O'nunla beraber hiçbir ilah da yoktur. Olsaydı, her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve mutlaka biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı.”
{﷾} أي: تقدس وتنزه وعلت أوصافه {عَمَّا يَقُولُونَ} من الشرك به واتخاذ الأنداد معه {عُلُوًّا كَبِيرًا} فعلا قدره وعظم وجلت كبرياؤه التي لا تقادر أن يكون معه آلهة فقد ضل من قال ذلك ضلالا مبينا وظلم ظلما كبيرا.
{سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى} Yani O, {عَمَّا يَقُولُونَ} onların ortak koşmalarından ve O'na eşler isnat etmelerinden mukaddes, münezzeh ve sıfatları yücedir; {عُلُوًّا كَبِيرًا} “son derece yücedir.” O'nun şanı yücelmiş, azameti büyümüş ve paha biçilmez kibriyası Kendisiyle beraber başka ilahların bulunmasından yüce olmuştur. Bunu söyleyen kimse şüphesiz apaçık bir sapıklığa düşmüş ve büyük bir zulüm işlemiştir.
لقد تضاءلت لعظمته المخلوقات العظيمة وصغرت لدى كبريائه السماوات السبع ومن فيهن والأرضون السبع ومن فيهن {والأرض جميعا قبضته يوم القيامة والسماوات مطويات بيمينه}
O'nun azameti karşısında koca yaratılmışlar küçülmüş, kibriyası yanında yedi gök ve içindekiler ile yedi yer ve içindekiler ufacık kalmıştır: {والأرض جميعا قبضته يوم القيامة والسماوات مطويات بيمينه} “Kıyamet günü yer bütünüyle O'nun kabzasındadır; gökler de O'nun sağ elinde dürülmüştür.”
وافتقر إليه العالم العلوي والسفلي فقرا ذاتيا لا ينفك عن أحد منهم في وقت من الأوقات.
Ulvi ve süfli âlem hiçbir vakit hiçbirinden ayrılmayan zatî bir muhtaçlıkla O'na muhtaç olmuştur.
هذا الفقر بجميع وجوهه فقر من جهة الخلق والرزق والتدبير، وفقر من جهة الاضطرار إلى أن يكون معبودهم ومحبوبهم الذي إليه يتقربون وإليه في كل حال يفزعون، ولهذا قال:
Bütün yönleriyle bu ihtiyaç; yaratılış, rızık ve idare yönünden bir muhtaçlıktır; ayrıca O'nun kendilerine yakınlaştıkları ve her hâlükârda sığındıkları mabudları ve sevgilileri olmasına duyulan zorunlu bir muhtaçlıktır. Bu sebeple şöyle buyurmuştur:
{تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالأرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ} من حيوان ناطق وغير ناطق ومن أشجار ونبات وجامد وحي وميت {إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ} بلسان الحال ولسان المقال. {وَلَكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ} أي: تسبيح باقي المخلوقات التي على غير لغتكم بل يحيط بها علام الغيوب.
{تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالأرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ} “Yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar O'nu tesbih eder. Hiçbir şey yoktur ki;” konuşan ve konuşmayan canlılardan, ağaçlardan, bitkilerden, cansız varlıklardan, diri ve ölü olanlardan {إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ} “O'nu hamd ile tesbih etmesin;” hal diliyle ve söz diliyle... {وَلَكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ} “Fakat siz onların tesbihini anlamazsınız;” yani sizin dilinizden başka bir dil üzere olan diğer yaratılmışların tesbihini anlayamazsınız; bilakis gaybları hakkıyla bilen Allah onu kuşatmıştır.
{إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} حيث لم يعاجل بالعقوبة من قال فيه قولا تكاد السماوات والأرض تتفطر منه وتخر له الجبال ولكنه أمهلهم وأنعم عليهم وعافاهم ورزقهم ودعاهم إلى بابه ليتوبوا من هذا الذنب العظيم ليعطيهم الثواب الجزيل ويغفر لهم ذنبهم، فلولا حلمه ومغفرته لسقطت السماوات على الأرض ولما ترك على ظهرها من دابة.
{إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} “Şüphesiz O, Halîm'dir (cezalandırmada acele etmeyendir), Gafûr'dur (çok bağışlayandır).” Zira O, hakkında göklerin ve yerin neredeyse çatlayacağı, dağların da yıkılıp gideceği sözler söyleyen kimseleri cezalandırmada acele etmemiş; aksine onlara mühlet vermiş, kendilerine nimet ve afiyet bahşetmiş, onları rızıklandırmış ve bu büyük günahtan tövbe etsinler de kendilerine bol ecir verip günahlarını bağışlasın diye onları kapısına davet etmiştir. Şayet O'nun hilmi ve mağfireti olmasaydı, gökler yerin üzerine düşer ve [yeryüzünün] sırtında hiçbir canlı bırakmazdı.
{٤٥-٤٨} {وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا * وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا * نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوَى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلا رَجُلا مَسْحُورًا * انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الأمْثَالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلا} .
{45-48} {وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا * وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا * نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوَى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلا رَجُلا مَسْحُورًا * انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الأمْثَالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلا} “Kur'an okuduğun zaman, seninle ahirete inanmayanların arasına görünmez bir perde çekeriz. Onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman nefretle arkalarına dönüp kaçarlar. Onlar seni dinlerken ne maksatla dinlediklerini ve kendi aralarında gizli konuşurlarken o zalimlerin: «Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz!» dediklerini biz çok iyi biliyoruz. Bak, sana nasıl misaller getirdiler de saptılar; artık bir yol da bulamazlar.”
يخبر تعالى عن عقوبته للمكذبين بالحق الذين ردوه وأعرضوا عنه أنه يحول بينهم وبين الإيمان فقال:
Allah Teâlâ hakkı yalanlayan, onu geri çevirip yüz çeviren kimselere verdiği cezayı, yani kendileriyle iman arasına engel koyduğunu haber vererek şöyle buyurmaktadır:
{وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ} الذي فيه الوعظ والتذكير والهدى والإيمان والخير والعلم الكثير.
İçinde öğüt, hatırlatma, hidayet, iman, hayır ve pek çok ilim bulunan {وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ} “Kur'an'ı okuduğun zaman,”
{جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا} يسترهم عن فهمه حقيقة وعن التحقق بحقائقه والانقياد إلى ما يدعو إليه من الخير.
{جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا} “seninle ahirete inanmayanların arasına görünmez bir perde çekeriz;” bu perde onları Kur'an'ı hakikatiyle anlamaktan, onun hakikatlerini kavramaktan ve çağırdığı hayra boyun eğmekten gizleyip alıkoyar.
{وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً} أي: أغطية وأغشية لا يفقهون معها القرآن بل يسمعونه سماعا تقوم به عليهم الحجة، {وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا} أي: صمما عن سماعه، {وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآن} داعيا لتوحيده ناهيا عن الشرك به.
{وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً} “Kalplerinin üzerine örtüler koyduk;” yani onunla beraber Kur'an'ı anlamayacakları örtüler ve perdeler koyduk; bilakis onu ancak aleyhlerine hüccetin ikame olacağı bir işitmeyle işitirler. {وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا} “Kulaklarına da bir ağırlık [koyduk];” yani onu dinlemeye karşı bir sağırlık... {وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآن} O'nun tevhidine çağırıp O'na şirk koşmaktan nehyederek “Kur'an'da Rabbini andığın zaman;”
{وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا} من شدة بغضهم له ومحبتهم لما هم عليه من الباطل، كما قال تعالى: {وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ}
Ona karşı aşırı buğuzları ve üzerinde bulundukları batılı sevmeleri sebebiyle {وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا} “nefretle arkalarına dönüp kaçarlar.” Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} “Allah bir tek olarak anıldığı zaman ahirete inanmayanların kalpleri daralır; O'ndan başkaları anıldığı zaman ise hemen sevinirler.”
{نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَسْتَمِعُونَ بِهِ} أي: إنما منعناهم من الانتفاع عند سماع القرآن لأننا نعلم أن مقاصدهم سيئة يريدون أن يعثروا على أقل شيء ليقدحوا به، وليس استماعهم لأجل الاسترشاد وقبول الحق وإنما هم متعمدون على عدم اتباعه، ومن كان بهذه الحالة لم يفده الاستماع شيئا ولهذا قال: {إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوَى} أي: متناجين {إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ} في مناجاتهم: {إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلا رَجُلا مَسْحُورًا} فإذا كانت هذه مناجاتهم الظالمة فيما بينهم وقد بنوها على أنه مسحور فهم جازمون أنهم غير معتبرين لما قال، وأنه يهذي لا يدري ما يقول.
{نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَسْتَمِعُونَ بِهِ} “Onların ne maksatla dinlediklerini biz çok iyi biliyoruz;” yani Kur'an dinlediklerinde faydalanmalarına engel olduk, çünkü onların kötü niyetli olduklarını, kınamak ve kusur bulmak için en ufak bir şeye rastlamayı istediklerini biliyoruz. Onların dinlemesi doğru yolu bulmak ve hakkı kabul etmek için değildir; bilakis onlar kasten ona uymama kararlılığındadırlar. Bu durumda olan kimseye dinlemek hiçbir fayda vermez. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوَى} “Onlar seni dinlerken ve kendi aralarında fısıldaşırlarken...” Yani gizlice konuşurlarken {إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ} o zalimlerin gizli konuşmalarında şöyle dediklerini [biliyoruz]: {إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلا رَجُلا مَسْحُورًا} “«Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz!»” Kendi aralarındaki bu zalimce fısıldaşmaları böyle olup bunu da onun büyülenmiş olduğu temeline dayandırdıklarına göre, onun söylediklerine itibar etmeyecekleri ve onun ne dediğini bilmez halde sayıkladığı hususunda kesin bir kanaate varmışlardır.
قال تعالى: {انْظُرْ} متعجبا {كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الأمْثَالَ} التي هي أضل الأمثال وأبعدها عن الصواب {فَضَلُّوا} في ذلك أو فصارت سببا لضلالهم لأنهم بنوا عليها أمرهم والمبني على فاسد أفسد منه.
Allah Teâlâ hayret ifadesiyle şöyle buyurdu: {انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الأمْثَالَ} “Bak, sana nasıl misaller getirdiler;” ki bu misaller en sapkın ve doğrudan en uzak misallerdir. {فَضَلُّوا} “Böylece saptılar” veya bu misaller onların sapıklığına sebep oldu; çünkü işlerini bunun üzerine kurdular, fasit üzerine kurulan ise ondan daha fasittir.
{فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلا} أي: لا يهتدون أي اهتداء فنصيبهم الضلال المحض والظلم الصرف.
{فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلا} “Artık hiçbir yol da bulamazlar.” Yani hiçbir şekilde doğru yolu bulamazlar; dolayısıyla nasipleri sırf sapkınlık ve katıksız zulümdür.
{٤٩-٥٢} {وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا} .
{49-52} {وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا} “Ve dediler ki: «Biz kemik ve ufalanmış toprak olduktan sonra gerçekten yeni bir yaratılışla mı diriltileceğiz?»”
يخبر تعالى عن قول المنكرين للبعث وتكذيبهم به واستبعادهم بقولهم: {أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا} أي: أجسادا بالية {أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا} أي: لا يكون ذلك وهو محال بزعمهم، فجهلوا أشد الجهل حيث كذبوا رسل الله وجحدوا آيات الله وقاسوا قدرة خالق السماوات والأرض بقدرتهم الضعيفة العاجزة.
Allah Teâlâ dirilişi inkâr edenlerin sözlerini, onu yalanlamalarını ve: {أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا} “«Biz kemik ve ufalanmış toprak olduktan sonra;»” yani çürümüş cesetler haline geldikten sonra, {أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا} “«gerçekten yeni bir yaratılışla mı diriltileceğiz?»” diyerek bunu imkânsız görmelerini haber vermektedir. Yani onların iddiasına göre bu olamaz ve imkânsızdır. Allah'ın elçilerini yalanlayarak, Allah'ın ayetlerini inkâr ederek ve göklerin ve yerin Yaratıcısının kudretini kendi zayıf ve aciz kudretleriyle kıyaslayarak cehaletin en koyusuna düştüler.
فلما رأوا أن هذا ممتنع عليهم لا يقدرون عليه جعلوا قدرة الله كذلك.
Bunun kendileri için imkânsız olduğunu ve buna güç yetiremeyeceklerini görünce, Allah'ın kudretini de öyle sandılar.
فسبحان من جعل خلقا من خلقه يزعمون أنهم أولو العقول والألباب مثالا في جهل أظهر الأشياء وأجلاها وأوضحها براهين وأعلاها ليرى عباده أنه ما ثم إلا توفيقه وإعانته أو الهلاك والضلال.
Akıl ve basiret sahibi olduklarını iddia eden bazı yaratılmışlarını, delilleri en açık, en parlak, en vazıh ve en yüce olan şeyleri bilmeme hususunda ibret kılan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir; ta ki kullarına O'nun muvaffakiyeti ve yardımı olmaksızın ancak helak ve sapıklığın bulunacağını göstersin.
{رَبَّنَا لا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ}
{رَبَّنَا لا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ} “«Rabbimiz! Bizi doğru yola ilettikten sonra kalplerimizi saptırma ve katından bize bir rahmet bağışla! Şüphesiz sen, çok bağışta bulunansın.»”
ولهذا أمر رسوله ﷺ أن يقول لهؤلاء المنكرين للبعث استبعادا:
Bu sebeple, dirilişi akıldan uzak gören bu inkârcılara hitaben Rasulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle demesini emretmiştir:
{قُلْ كُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا * أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا * يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا} .
{قُلْ كُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا * أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا * يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا} “De ki: «İster taş veya demir olun, isterse gönlünüzde büyüyen başka bir yaratık olun!» Diyecekler ki: «Bizi kim yeniden diriltecek?» De ki: «Sizi ilk defa yaratan!» Bunun üzerine sana başlarını sallayacaklar ve: «Ne zaman o?» diyecekler. De ki: «Çok yakın olması umulur! O gün sizi çağıracak, siz de O'na hamd ederek davetine uyacaksınız ve pek az kaldığınızı sanacaksınız.»”
{قُلْ كُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ} أي: يعظم {فِي صُدُورِكُمْ} لتسلموا بذلك على زعمكم من أن تنالكم قدرة الله أو تنفذ فيكم مشيئته، فإنكم غير معجزي الله في أي حالة تكونون وعلى أي وصف تتحولون، وليس لكم في أنفسكم تدبير في حالة الحياة وبعد الممات.
Kendi iddianıza göre Allah'ın kudretinin size ulaşmasından veya dilemesinin üzerinizde geçerli olmasından kurtulmak için {قُلْ كُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ} “De ki: «İster taş veya demir olun, isterse büyüyen bir yaratık olun;»” yani {فِي صُدُورِكُمْ} “gönlünüzde büyüyen...” Çünkü hangi durumda olursanız olun ve hangi vasfa bürünürseniz bürünün, siz Allah'ı asla aciz bırakamazsınız. Hayattayken de ölümden sonra da kendi nefisleriniz üzerinde bir tasarruf ve idare yetkiniz yoktur.
فدعوا التدبير والتصريف لمن هو على كل شيء قدير وبكل شيء محيط.
O halde idare ve tasarrufu, her şeye gücü yeten ve her şeyi çepeçevre kuşatana bırakın!
{فَسَيَقُولُونَ} حين تقيم عليهم الحجة في البعث: {مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} فكما فطركم ولم تكونوا شيئا مذكورا فإنه سيعيدكم خلقا جديدا {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ} {فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ} أي: يهزونها إنكارا وتعجبا مما قلت، {وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ} أي: متى وقت البعث الذي تزعمه على قولك؟ لا إقرار منهم لأصل البعث بل ذلك سفه منهم وتعجيز. {قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا} فليس في تعيين وقته فائدة، وإنما الفائدة والمدار على تقريره والإقرار به وإثباته وإلا فكل ما هو آت فإنه قريب.
Diriliş hususunda aleyhlerine hüccet ikame ettiğinde {فَسَيَقُولُونَ} “diyecekler ki:” {مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “«Bizi kim yeniden diriltecek?» De ki: «Sizi ilk defa yaratan!»” Nasıl ki anılmaya değer bir şey değilken sizi yoktan var ettiyse, aynı şekilde sizi yeni bir yaratılışla iade edecektir: {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ} “İlk yaratmaya nasıl başladıysak onu öylece tekrar ederiz.” {فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ} “Bunun üzerine sana başlarını sallayacaklar;” yani söylediğin şeyi inkâr ederek ve ona hayret ederek başlarını sallayacaklar {وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ} “ve «Ne zaman o?» diyecekler.” Yani senin sözüne göre iddia ettiğin bu diriliş vakti ne zamandır? Bunu dirilişin aslını kabul ettiklerinden değil, bilakis akılsızlıklarından ve aciz bırakma gayretlerinden söylerler. {قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا} “De ki: «Çok yakın olması umulur!»” Zira vaktinin belirlenmesinde bir fayda yoktur; asıl fayda ve gaye onun gerçekliğini ortaya koymak, onu ikrar ve ispat etmektir; yoksa gelecek olan her şey zaten yakındır.
{يَوْمَ يَدْعُوكُمْ} للبعث والنشور وينفخ في الصور {فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ} أي: تنقادون لأمره ولا تستعصون عليه. وقوله: {بحمده} أي: هو المحمود تعالى على فعله ويجزي به العباد إذا جمعهم ليوم التناد.
Diriliş ve toplanma için {يَوْمَ يَدْعُوكُمْ} “O gün sizi çağıracak” ve Sûr'a üflenecektir; {فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ} “siz de O'na hamd ederek davetine uyacaksınız;” yani O'nun emrine boyun eğecek ve O'na karşı gelemeyeceksiniz. {بحمده} “Hamd ederek” buyruğu; Allah Teâlâ'nın bu fiilinden ötürü hamde layık olduğu ve kulları birbirlerini çağırışma (kıyamet) gününde topladığında onları mükâfatlandırıp cezalandıracağı anlamına gelir.
{وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا} من سرعة وقوعه وأن الذي مر عليكم من النعيم كأنه ما كان.
Gerçekleşmesinin çabukluğu ve üzerinizden geçen nimetlerin sanki hiç yaşanmamış gibi gelmesi sebebiyle {وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا} “pek az kaldığınızı sanacaksınız.”
فهذا الذي يقول عنه المنكرون: {متى هو} ؟ يندمون غاية الندم عند وروده ويقال لهم: {هذا الذي كنتم به تكذبون}
İşte inkârcıların hakkında {متى هو} “«Ne zaman o?»” dedikleri bu güne ulaşıldığında son derece pişman olacaklar ve onlara şöyle denilecektir: {هذا الذي كنتم به تكذبون} “İşte yalanlayıp durduğunuz şey budur!”
{٥٣-٥٥} {وَقُلْ لِعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلإنْسَانِ عَدُوًّا مُبِينًا * رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلا * وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا} .
{53-55} {وَقُلْ لِعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلإنْسَانِ عَدُوًّا مُبِينًا * رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلا * وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا} “Kullarıma söyle, en güzel sözü söylesinler! Çünkü şeytan aralarını bozar. Şüphesiz şeytan insanın apaçık bir düşmanıdır. Rabbiniz sizi en iyi bilendir. Dilerse size merhamet eder, dilerse sizi cezalandırır. Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik. Rabbin göklerde ve yerde olan kimseleri en iyi bilendir. Andolsun ki biz, peygamberlerin kimini kimine üstün kıldık ve Dâvûd'a da Zebûr'u verdik.”
وهذا من لطفه بعباده حيث أمرهم بأحسن الأخلاق والأعمال والأقوال الموجبة للسعادة في الدنيا والآخرة فقال:
Bu, kullarına olan lütfundandır; zira onlara dünya ve ahirette mutluluğu gerektiren en güzel ahlakı, amelleri ve sözleri emrederek şöyle buyurmuştur:
{وَقُلْ لِعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} وهذا أمر بكل كلام يقرب إلى الله من قراءة وذكر وعلم وأمر بمعروف ونهي عن منكر وكلام حسن لطيف مع الخلق على اختلاف مراتبهم ومنازلهم، وأنه إذا دار الأمر بين أمرين حسنين فإنه يأمر بإيثار أحسنهما إن لم يمكن الجمع بينهما.
{وَقُلْ لِعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Kullarıma söyle, en güzel sözü söylesinler!” Bu; kıraat, zikir, ilim, iyiliği emredip kötülükten sakındırmak gibi Allah'a yaklaştıran her söze ve mertebeleri ile konumlarının farklılığına göre insanlarla güzel ve nazikçe konuşmaya yönelik bir emirdir. Ayrıca mesele iki güzel söz arasında dönerse, ikisini bir arada cem etmek mümkün olmadığında en güzel olanın tercih edilmesini emretmektedir.
والقول الحسن داع لكل خلق جميل وعمل صالح فإن من ملك لسانه ملك جميع أمره.
Güzel söz her güzel ahlaka ve salih amele sevk eder; zira diline sahip olan kimse bütün işine sahip olmuş demektir.
وقوله: {إِنَّ الشَّيْطَانَ يَنزغُ بَيْنَهُمْ} أي: يسعى بين العباد بما يفسد عليهم دينهم ودنياهم.
{إِنَّ الشَّيْطَانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ} “Çünkü şeytan aralarını bozar” buyruğu; yani kulların arasında dinlerini ve dünyalarını ifsat edecek şeylerin peşine düşer demektir.
فدواء هذا أن لا يطيعوه في الأقوال غير الحسنة التي يدعوهم إليها، وأن يلينوا فيما بينهم لينقمع الشيطان الذي ينزغ بينهم فإنه عدوهم الحقيقي الذي ينبغي لهم أن يحاربوه فإنه يدعوهم {ليكونوا من أصحاب السعير}
Bunun ilacı; şeytanın kendilerini davet ettiği güzel olmayan sözlerde ona itaat etmemeleri ve aralarını bozan şeytanın kahrolup sinmesi için birbirlerine karşı yumuşak davranmalarıdır. Çünkü şeytan, kendisiyle savaşmaları gereken hakiki düşmanlarıdır; nitekim onları {ليكونوا من أصحاب السعير} “çılgın alevli ateşin ehlinden olsunlar diye” çağırır.
وأما إخوانهم فإنهم وإن نزغ الشيطان فيما بينهم وسعى في العداوة فإن الحزم كل الحزم السعي في ضد عدوهم وأن يقمعوا أنفسهم الأمارة بالسوء التي يدخل الشيطان من قبلها فبذلك يطيعون ربهم ويستقيم أمرهم ويهدون لرشدهم.
Din kardeşlerine gelince; şeytan aralarını bozsa ve düşmanlık tohumları ekmeye çalışsa bile tam bir basiret ve ihtiyat; düşmanlarının istediğinin aksine gayret göstermeleri ve şeytanın kendisinden içeri girdiği kötülüğü emreden nefislerini (nefs-i emmâre) bastırmalarıdır. Böylece Rablerine itaat ederler, işleri istikamet bulur ve doğru yola iletilirler.
{رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ} من أنفسكم فلذلك لا يريد لكم إلا ما هو الخير ولا يأمركم إلا بما فيه مصلحة لكم وقد تريدون شيئا والخير في عكسه.
{رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ} “Rabbiniz sizi” kendinizden “en iyi bilendir.” Bu sebeple sizin için ancak hayır olanı diler ve size ancak menfaatinize olanı emreder. Oysa siz bazen bir şey istersiniz fakat hayır onun zıddındadır.
{إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ} فيوفق من شاء لأسباب الرحمة ويخذل من شاء فيضل عنها فيستحق العذاب.
{إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ} “Dilerse size merhamet eder, dilerse sizi cezalandırır.” Dilediğini rahmet sebeplerine muvaffak kılar, dilediğini de yardımsız bırakıp ondan saptırır ve böylece azabı hak eder.
{وَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلا} تدبر أمرهم وتقوم بمجازاتهم وإنما الله هو الوكيل وأنت مبلغ هاد إلى صراط مستقيم.
{وَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلا} “Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik;” yani işlerini çekip çeviresin ve onları cezalandırıp mükâfatlandırasın diye [göndermedik]. Şüphesiz Vekîl olan ancak Allah'tır; sen ise yalnızca tebliğ eden ve dosdoğru yola ileten bir rehbersin.
{وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} من جميع أصناف الخلائق فيعطي كلا منهم ما يستحقه تقتضيه حكمته ويفضل بعضهم على بعض في جميع الخصال الحسية والمعنوية كما فضل بعض النبيين المشتركين بوحيه على بعض بالفضائل والخصائص الراجعة إلى ما من به عليهم من الأوصاف الممدوحة والأخلاق المرضية والأعمال الصالحة وكثرة الأتباع ونزول الكتب على بعضهم المشتملة على الأحكام الشرعية والعقائد المرضية، كما أنزل على داود زبورا وهو الكتاب المعروف.
{وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} “Rabbin göklerde ve yerde olan kimseleri en iyi bilendir;” yani yaratılmışların bütün sınıflarını [en iyi bilendir]. Dolayısıyla hikmetinin gerektirdiği üzere her birine hak ettiğini verir ve maddi-manevi bütün hasletlerde kimini kimine üstün kılar. Nitekim vahyinde ortak olan peygamberlerin kimini kimine; kendilerine lütfettiği övülen vasıflar, razı olunan ahlaklar, salih ameller, tabilerinin çokluğu ve şer'i hükümleri ile makbul akideleri içeren kitapların indirilmesi gibi fazilet ve hususiyetlerle üstün kılmıştır. Dâvûd'a bilinen kitap olan Zebûr'u indirdiği gibi...
فإذا كان تعالى قد فضل بعضهم على بعض وآتى بعضهم كتبا فلم ينكر المكذبون لمحمد ﷺ ما أنزله الله عليه وما فضله به من النبوة والكتاب.
Allah Teâlâ peygamberlerin kimini kimine üstün kılmış ve bazısına kitaplar vermiş olduğuna göre; Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayanlar, Allah'ın ona indirdiğini ve onu peygamberlik ve kitapla üstün kıldığını nasıl inkâr edebilirler?
{٥٦-٥٧} {قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلا * أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُورًا} .
{56-57} {قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلا * أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُورًا} “De ki: «O'ndan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın! Onlar sizden ne bir sıkıntıyı gidermeye güç yetirebilirler ne de onu değiştirmeye.» O yalvardıkları kimseler de hangisi daha yakın olacak diye Rablerine vesile ararlar, O'nun rahmetini umarlar ve azabından korkarlar. Şüphesiz Rabbinin azabı sakınılacak bir azaptır.”
يقول تعالى: {قُلْ} للمشركين بالله الذين اتخذوا من دونه أندادا يعبدونهم كما يعبدون الله ويدعونهم كما يدعونه ملزما لهم بتصحيح ما زعموه واعتقدوه إن كانوا صادقين:
Allah Teâlâ; Allah'a ibadet ettikleri gibi ibadet ettikleri ve O'na dua ettikleri gibi dua ettikleri eşler edinen müşriklere, şayet doğru sözlü iseler iddia edip inandıkları şeyi ispatlamaya mecbur bırakarak {قُلْ} “De ki:” buyurmaktadır:
{ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ} آلهة من دون الله فانظروا هل ينفعونكم أو يدفعون عنكم الضر، فإنهم لا {يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ} من مرض أو فقر أو شدة ونحو ذلك فلا يدفعونه بالكلية، {وَلا} يملكون أيضا تحويله من شخص إلى آخر من شدة إلى ما دونها.
Allah'tan başka ilah olduğunu {ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ} “iddia ettiklerinizi çağırın!” Bakın bakalım size fayda verebiliyorlar mı veya sizden bir zararı savabiliyorlar mı? Çünkü onlar hastalık, fakirlik, darlık ve benzeri şeylerden {يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ} “sizden bir sıkıntıyı gidermeye güç yetiremezler;” yani onu büsbütün savamazlar. {وَلا} “Ve [onu değiştirmeye de güç yetiremezler];” yani bir şahıstan başkasına nakletmeye veya şiddetli halden daha hafifine dönüştürmeye de güç yetiremezler.
فإذا كانوا بهذه الصفة فلأي شيء تدعونهم من دون الله؟ فإنهم لا كمال لهم ولا فعال نافعة، فاتخاذهم آلهة نقص في الدين والعقل وسفه في الرأي.
Durumları böyle olduğuna göre Allah'tan başka onlara ne diye dua ediyorsunuz? Zira onların hiçbir kemali ve faydalı bir fiili yoktur; dolayısıyla onları ilah edinmek dinde ve akılda bir noksanlık, görüşte ise bir beyinsizliktir.
ومن العجب أن السفه عند الاعتياد والممارسة وتلقيه عن الآباء الضالين بالقبول يراه صاحبه هو الرأي: السديد والعقل المفيد.
Şaşılacak olan şudur ki, akılsızlık ve sefahat alışkanlık haline gelip sapık atalardan kabulle devralındığında, sahibi bunu isabetli bir görüş ve faydalı bir akıl olarak görür.
ويرى إخلاص الدين لله الواحد الأحد الكامل المنعم بجميع النعم الظاهرة والباطنة هو السفه والأمر المتعجب منه كما قال المشركون: {أجعل الآلهة إلها واحدا إن هذا لشيء عجاب}
Bütün zahirî ve batınî nimetleri bahşeden, kemal sahibi, Vâhid ve Ehad olan Allah'a dini halis kılmayı ise sefahat ve şaşılacak bir iş olarak görür. Nitekim müşrikler: {أجعل الآلهة إلها واحدا إن هذا لشيء عجاب} “«İlahları tek bir ilah mı yaptı? Doğrusu bu pek şaşılacak bir şeydir!»” demişlerdi.
ثم أخبر أيضا أن الذين يعبدونهم من دون الله في شغل شاغل عنهم باهتمامهم بالافتقار إلى الله وابتغاء الوسيلة إليه فقال: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ} من الأنبياء والصالحين والملائكة {يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} أي: يتنافسون في القرب من ربهم ويبذلون ما يقدرون عليه من الأعمال الصالحة المقربة إلى الله تعالى وإلى رحمته، ويخافون عذابه فيجتنبون كل ما يوصل إلى العذاب.
Sonra Allah'tan başka taptıkları kimselerin, Allah'a muhtaç olmak ve O'na vesile aramak derdiyle onlarla ilgilenmekten büsbütün uzak olduklarını haber vererek şöyle buyurdu: Peygamberler, salihler ve meleklerden {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ} “o yalvardıkları kimseler de” {يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} “hangisi daha yakın olacak diye Rablerine vesile ararlar;” yani Rablerine yakın olmak için yarışırlar, Allah Teâlâ'ya ve rahmetine yaklaştıracak salih amellerden güç yettiklerini ortaya koyarlar; O'nun azabından korkarlar ve azaba ulaştıracak her şeyden sakınırlar.
{إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُورًا} أي: هو الذي ينبغي شدة الحذر منه والتوقي من أسبابه.
{إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُورًا} “Şüphesiz Rabbinin azabı sakınılacak bir azaptır;” yani kendisinden şiddetle sakınılması ve sebeplerinden korunulması gereken şeydir.
وهذه الأمور الثلاثة الخوف والرجاء والمحبة التي وصف الله بها هؤلاء المقربين عنده هي الأصل والمادة في كل خير.
Allah'ın Kendi katındaki bu mukarrebleri vasfettiği bu üç husus —korku (havf), ümit (recâ) ve sevgi (muhabbet)— her hayrın aslı ve esasıdır.
فمن تمت له تمت له أموره وإذا خلا القلب منها ترحلت عنه الخيرات وأحاطت به الشرور.
Kimde bunlar tam olursa onun bütün işleri kemale erer; şayet kalp bunlardan yoksun kalırsa hayırlar ondan göçüp gider ve onu kötülükler kuşatır.
وعلامة المحبة ما ذكره الله أن يجتهد العبد في كل عمل يقربه إلى الله وينافس في قربه بإخلاص الأعمال كلها لله والنصح فيها وإيقاعها على أكمل الوجوه المقدور عليها، فمن زعم أنه يحب الله بغير ذلك فهو كاذب.
Sevginin alameti Allah'ın zikrettiğidir: Kulun kendisini Allah'a yaklaştıracak her amelde gayret göstermesi; bütün amelleri Allah'a halis kılarak, samimiyetle ve güç yetirilebilen en mükemmel şekilde yaparak O'na yakınlaşmada yarışmasıdır. Bundan başka bir şekilde Allah'ı sevdiğini iddia eden kimse yalancıdır.
{٥٨} {وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا} .
{58} {وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا} “Hiçbir memleket yoktur ki, kıyamet gününden önce biz onu helak edecek veya şiddetli bir azapla cezalandıracak olmayalım. Bu, Kitap'ta yazılmıştır.”
أي: ما من قرية من القرى المكذبة للرسل إلا لا بد أن يصيبهم هلاك قبل يوم القيامة أو عذاب شديد كتاب كتبه الله وقضاء أبرمه، لا بد من وقوعه، فليبادر المكذبون بالإنابة إلى الله وتصديق رسله قبل أن تتم عليهم كلمة العذاب، ويحق عليهم القول.
Yani elçileri yalanlayan hiçbir memleket yoktur ki mutlaka kıyamet gününden önce başlarına bir helak veya şiddetli bir azap gelmesin. Bu, Allah'ın yazdığı bir yazı ve kesinleştirdiği bir hükümdür; mutlaka vuku bulacaktır. O halde yalanlayanlar, üzerlerine azap kelimesi tamamlanmadan ve aleyhlerindeki hüküm kesinleşmeden önce Allah'a yönelmek ve O'nun elçilerini tasdik etmek için acele etsinler!
{٥٩-٦٠} {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالآيَاتِ إِلا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الأوَّلُونَ وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا وَمَا نُرْسِلُ بِالآيَاتِ إِلا تَخْوِيفًا * وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلا طُغْيَانًا كَبِيرًا} .
{59-60} {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالآيَاتِ إِلا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الأوَّلُونَ وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا وَمَا نُرْسِلُ بِالآيَاتِ إِلا تَخْوِيفًا * وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلا طُغْيَانًا كَبِيرًا} “Bizi o mucizeleri göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır. Nitekim Semûd kavmine açık bir mucize olarak o dişi deveyi verdik de onunla kendilerine zulmettiler. Biz o mucizeleri ancak korkutmak için göndeririz. Hani sana: «Muhakkak ki Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır» demiştik. Sana gösterdiğimiz o rüyayı (müşâhedeti) ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da sırf insanları sınamak için kıldık. Biz onları korkutuyoruz; fakat bu onların ancak büyük azgınlıklarını artırıyor.”
يذكر تعالى رحمته بعدم إنزاله الآيات التي يقترح بها المكذبون، وأنه ما منعه أن يرسلها إلا خوفا من تكذيبهم لها، فإذا كذبوا بها عاجلهم العقاب وحل بهم من غير تأخير كما فعل بالأولين الذين كذبوا بها.
Allah Teâlâ yalanlayanların teklif edip durdukları mucizeleri indirmeyişindeki rahmetini ve onları göndermekten alıkoyan tek sebebin onların yalanlama ihtimali olduğunu zikretmektedir; zira şayet onları yalanlarlarsa, daha önce yalanlayanlara yaptığı gibi ceza hemen gelir ve gecikmeksizin başlarına iner.
ومن أعظم الآيات الآية التي أرسلها الله إلى ثمود وهي الناقة العظيمة الباهرة التي كانت تصدر عنها جميع القبيلة بأجمعها ومع ذلك كذبوا بها فأصابهم ما قص الله علينا في كتابه، وهؤلاء كذلك لو جاءتهم الآيات الكبار لم يؤمنوا، فإنه ما منعهم من الإيمان خفاء ما جاء به الرسول واشتباهه هل هو حق أو باطل؟ فإنه قد جاء من البراهين الكثيرة ما دل على صحة ما جاء به الموجب لهداية من طلب الهداية فغيرها مثلها فلا بد أن يسلكوا بها ما سلكوا بغيرها فترك إنزالها والحالة هذه خير لهم وأنفع.
En büyük mucizelerden biri de Allah'ın Semûd kavmine gönderdiği mucizedir ki o da bütün kabilenin kendisinden su içtiği o muazzam ve göz kamaştırıcı devedir. Buna rağmen onu yalanladılar ve Allah'ın kitabında bize anlattığı azap başlarına geldi. Şayet bu inkârcılara da büyük mucizeler gelseydi yine iman etmezlerdi; zira onların iman etmesine engel olan şey Rasul'ün getirdiğinin kapalı kalması ve hak mı batıl mı olduğunun şüpheli olması değildir. Çünkü onun getirdiğinin doğruluğunu gösteren ve hidayet arayanın hidayet bulmasını gerektiren pek çok bürhan gelmiştir. Dolayısıyla diğer mucizeler de bunun gibidir ve daha öncekilere yaptıklarının aynısını onlara da yapacaklardır. Bu durumda mucizelerin indirilmesini terk etmek onlar için daha hayırlı ve daha faydalıdır.
وقوله: {وَمَا نُرْسِلُ بِالآيَاتِ إِلا تَخْوِيفًا} أي: لم يكن القصد بها أن تكون داعية وموجبة للإيمان الذي لا يحصل إلا بها، بل المقصود منها التخويف والترهيب ليرتدعوا عن ما هم عليه.
{وَمَا نُرْسِلُ بِالآيَاتِ إِلا تَخْوِيفًا} “Biz o mucizeleri ancak korkutmak için göndeririz” buyruğu; yani onlardan maksat sırf ancak kendisiyle hasıl olacak bir imana çağırıcı ve gerektirici olmaları değildir; bilakis maksat, üzerinde bulundukları durumdan vazgeçsinler diye korkutmak ve sakındırmaktır.
{وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ} علما وقدرة فليس لهم ملجأ يلجأون إليه ولا ملاذ يلوذون به عنه، وهذا كاف لمن له عقل في الانكفاف عما يكرهه الله الذي أحاط بالناس.
İlim ve kudret bakımından {وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ} “Hani sana: «Muhakkak ki Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır» demiştik.” Dolayısıyla onların O'ndan kaçıp sığınabilecekleri hiçbir sığınak ve barınak yoktur. Bu, akıl sahibi bir kimse için insanları kuşatan Allah'ın hoşlanmadığı şeylerden vazgeçmesi hususunda yeterlidir.
{وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً} أكثر المفسرين على أنها ليلة الإسراء.
{وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı (görüşü) ancak bir fitne (sınama) kıldık;” müfessirlerin çoğu bunun İsra gecesi olduğu görüşündedir.
{وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ} التي ذكرت {فِي الْقُرْآنِ} وهي شجرة الزقوم التي تنبت في أصل الجحيم.
{فِي الْقُرْآنِ} “Kur'an'da” zikredilen {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ} “lanetlenen ağacı da [bir fitne kıldık];” ki o, cehennemin dibinde biten zakkum ağacıdır.
والمعنى إذا كان هذان الأمران قد صارا فتنة للناس حتى استلج الكفار بكفرهم وازداد شرهم وبعض من كان إيمانه ضعيفا رجع عنه بسبب أن ما أخبرهم به من الأمور التي كانت ليلة الإسراء ومن الإسراء من المسجد الحرام إلى المسجد الأقصى كان خارقا للعادة.
Manası şudur: Bu iki mesele insanlar için öyle bir imtihan oldu ki kâfirler küfürlerinde inatlaştılar, şerleri arttı ve imanı zayıf olan bazısı da dinden döndü. Çünkü Peygamber'in İsra gecesinde olan hadiselerden ve Mescid-i Haram'dan Mescid-i Aksa'ya gece yürüyüşünden kendilerine haber verdiği şeyler alışılmışın dışındaydı (harikulade idi).
والإخبار بوجود شجرة تنبت في أصل الجحيم أيضا من الخوارق فهذا الذي أوجب لهم التكذيب. فكيف لو شاهدوا الآيات العظيمة والخوارق الجسيمة؟ "
Cehennemin dibinde biten bir ağacın varlığının haber verilmesi de aynı şekilde olağanüstü bir şeydir; işte onları yalanlamaya sevk eden bu oldu. Bir de büyük mucizeleri ve muazzam harikulade olayları bizzat görsellerdi nasıl olurdu?!
أليس ذلك أولى أن يزداد بسببه شرهم؟! فلذلك ﵏ وصرفها عنهم، ومن هنا تعلم أن عدم التصريح في الكتاب والسنة بذكر الأمور العظيمة التي حدثت في الأزمنة المتأخرة أولى وأحسن لأن الأمور التي لم يشاهد الناس لها نظيرا ربما لا تقبلها عقولهم لو أخبروا بها قبل وقوعها، فيكون ذلك ريبا في قلوب بعض المؤمنين ومانعا يمنع من لم يدخل الإسلام ومنفرا عنه.
Bu yüzden şerlerinin daha çok artması daha muhtemel değil miydi?! Bu sebeple Allah Teâlâ o mucizeleri indirmedi ve onları geri çevirdi. Buradan anlarsın ki son devirlerde meydana gelen büyük hadiselerin Kitap ve Sünnet'te açıkça belirtilmemesi daha evla ve daha güzeldir; zira insanların benzerini görmedikleri hadiseler, vuku bulmadan önce haber verilseydi akılları bunları almayabilirdi; bu da bazı müminlerin kalplerinde şüpheye, İslam'a henüz girmemiş olanlar için bir engele ve dinden kaçışa sebep olurdu.
بل ذكر الله ألفاظا عامة تتناول جميع ما يكون.
Bilakis Allah, vuku bulacak her şeyi içine alan genel lafızlar zikretmiştir.
{وَنُخَوِّفُهُمْ} بالآيات {فَمَا يَزِيدُهُمْ} التخويف {إِلا طُغْيَانًا كَبِيرًا} وهذا أبلغ ما يكون في التملي بالشر ومحبته وبغض الخير وعدم الانقياد له.
Biz onları ayetlerle {وَنُخَوِّفُهُمْ} “korkuturuz;” bu korkutma {فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلا طُغْيَانًا كَبِيرًا} “onların ancak büyük azgınlıklarını artırır.” Bu ise şerre gömülme, şerri sevme, hayra buğzetme ve ona boyun eğmeme hususunda varılabilecek en ileri noktadır.
{٦١-٦٥} {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا * قَالَ أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلا قَلِيلا * قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا * وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشَارِكْهُمْ فِي الأمْوَالِ وَالأولادِ وَعِدْهُمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا * إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلا} .
{61-65} {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا * قَالَ أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلا قَلِيلا * قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا * وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشَارِكْهُمْ فِي الأمْوَالِ وَالأولادِ وَعِدْهُمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا * إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلا} “Hani meleklere: «Âdem'e secde edin!» demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. O: «Çamurdan yarattığın kimseye mi secde edeceğim?» dedi. [İblis] dedi ki: «Bana haber ver; benden üstün kıldığın şu kimse var ya, eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı hariç onun soyunu mutlaka boyunduruğum altına alıp saptıracağım!» [Allah] buyurdu ki: «Git! Onlardan kim sana uyarsa, şüphesiz cehennem sizin tam bir karşılık olan cezanızdır. Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynat; atlıların ve yayalarınla üzerlerine hücum et; mallarına ve çocuklarına ortak ol ve onlara vaatlerde bulun!» Şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vadetmez. «Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur. Vekil olarak Rabbin yeter!»”
ينبه ﵎ عباده على شدة عداوة الشيطان وحرصه على إضلالهم وأنه لما خلق الله آدم استكبر عن السجود له و {قَالَ} متكبرا: {أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا} أي: من طين وبزعمه أنه خير منه لأنه خلق من نار. وقد تقدم فساد هذا القياس الباطل من عدة أوجه.
Allah Teâlâ kullarını şeytanın düşmanlığının şiddeti ve onları saptırmaya olan düşkünlüğü hususunda uyarmaktadır: Nitekim Allah Âdem'i yarattığında İblis ona secde etmekten kibirlendi ve büyüklenerek {قَالَ} “dedi ki:” {أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا} “«Çamurdan yarattığın kimseye mi secde edeceğim?»” Yani çamurdan yarattığın kimseye... O kendisinin ateşten yaratılmış olması sebebiyle ondan daha hayırlı olduğunu iddia ediyordu. Bu batıl kıyasın bozukluğu daha önce pek çok yönden geçmişti.
فلما تبين لإبليس تفضيل الله لآدم {قَالَ} مخاطبا لله: {أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ} أي: لأستأصلنهم بالإضلال ولأغوينهم {إِلا قَلِيلا} عرف الخبيث أنه لا بد أن يكون منهم من يعاديه ويعصيه.
Allah'ın Âdem'i üstün kıldığı İblis'e ayan olunca Allah'a hitaben {قَالَ} “dedi ki:” {أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ} “«Bana haber ver; benden üstün kıldığın şu kimse var ya, eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, onun soyunu mutlaka boyunduruğum altına alıp saptıracağım;»” yani saptırmak suretiyle köklerini kazıyacağım ve onları yoldan çıkaracağım, {إِلا قَلِيلا} “«pek azı hariç!»” O habis, onların içinden mutlaka kendisine düşmanlık edip karşı gelecek kimselerin bulunacağını bilmişti.
فقال الله له: {اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ} واختارك على ربه ووليه الحق، {فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا} أي: مدخرا لكم موفرا جزاء أعمالكم.
Allah ona şöyle buyurdu: {اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ} “«Git! Onlardan kim sana uyarsa»” ve Rabbine ve hakiki dostuna karşı seni tercih ederse, {فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا} “«şüphesiz cehennem sizin tam bir karşılık olan cezanızdır;»” yani amellerinizin karşılığı olarak sizin için ayrılmış, tastamam bir cezadır.
ثم أمره الله أن يفعل كل ما يقدر عليه من إضلالهم فقال: {وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ} ويدخل في هذا كل داع إلى المعصية.
Sonra Allah onları saptırma hususunda güç yetirdiği her şeyi yapmasını emrederek şöyle buyurdu: {وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ} “«Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynat!»” Günaha ve isyana çağıran her davetçi bu kapsama girer.
{وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ} ويدخل فيه كل راكب وماش في معصية الله فهو من خيل الشيطان ورجله.
{وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ} “«Atlıların ve yayalarınla üzerlerine hücum et!»” Allah'a isyan yolunda binekli veya yaya olarak giden herkes buna dahildir; zira o şeytanın süvarisi ve piyadesidir.