Binûn

Benî İsrâîl Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والمقصود أن الله ابتلى العباد بهذا العدو المبين الداعي لهم إلى معصية الله بأقواله وأفعاله.

Maksat şudur ki Allah kullarını; sözleriyle ve fiilleriyle kendilerini Allah'a isyana çağıran bu apaçık düşmanla imtihan etmiştir.

{وَشَارِكْهُمْ فِي الأمْوَالِ وَالأولادِ} وذلك شامل لكل معصية تعلقت بأموالهم وأولادهم من منع الزكاة والكفارات والحقوق الواجبة، وعدم تأديب الأولاد وتربيتهم على الخير وترك الشر وأخذ الأموال بغير حقها أو وضعها بغير حقها أو استعمال المكاسب الردية.

{وَشَارِكْهُمْ فِي الأمْوَالِ وَالأولادِ} “«Mallarına ve çocuklarına ortak ol!»” Bu; zekât, kefaretler ve vacip hakların verilmemesi, çocukların edeplendirilmemesi, hayır üzere yetiştirilip şerden uzak tutulmaması, malların haksız yere alınması veya haksız yerlere sarf edilmesi yahut gayrimeşru kazanç yollarının kullanılması gibi onların mallarına ve çocuklarına taalluk eden her günahı kapsar.

بل ذكر كثير من المفسرين أنه يدخل في مشاركة الشيطان في الأموال والأولاد ترك التسمية عند الطعام والشراب والجماع، وأنه إذا لم يسم الله في ذلك شارك فيه الشيطان كما ورد فيه الحديث.

Hatta müfessirlerin çoğu; yeme, içme ve cinsel ilişki esnasında besmeleyi terk etmenin de şeytanın mallara ve çocuklara ortaklığına dahil olduğunu, bu esnada Allah'ın adı anılmadığı takdirde hadiste varid olduğu üzere şeytanın bunlara ortak olduğunu belirtmişlerdir.

{وَعِدْهُمْ} الوعود (١) المزخرفة التي لا حقيقة لها ولهذا قال: {وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا} أي: باطلا مضمحلا كأن يزين لهم المعاصي والعقائد الفاسدة ويعدهم عليها الأجر لأنهم يظنون أنهم على الحق، وقال تعالى: {الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلا}

Onlara hiçbir hakikati olmayan süslü vaatlerde bulunarak {وَعِدْهُمْ} “«onlara vaatlerde bulun!»” (1) Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا} “Şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vadetmez;” yani bâtıl ve yok olucu vaatler verir. Mesela günahları ve bozuk inançları onlara süsler ve hak üzere olduklarını sandıkları için bunlara karşılık mükâfat vadeder. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلا} “Şeytan size fakirliği vadeder ve size hayasızlığı emreder. Allah ise size Kendisinden bir bağışlanma ve lütuf vadeder.”

ولما أخبر عما يريد الشيطان أن يفعل بالعباد وذكر ما يعتصم به من فتنته وهو عبودية الله والقيام بالإيمان والتوكل فقال: {إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ} أي: تسلط وإغواء بل الله يدفع عنهم -بقيامهم بعبوديته- كل شر ويحفظهم من الشيطان الرجيم ويقوم بكفايتهم. {وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلا} لمن توكل عليه وأدى ما أمر به.

[Allah Teâlâ], şeytanın kullara ne yapmak istediğini haber verip onun fitnesinden ne ile korunulacağını —ki o da Allah'a kulluk etmek, imanı ikame etmek ve tevekkül etmektir— zikredince şöyle buyurdu: {إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ} “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur.” Yani [onlar üzerinde] bir baskı ve saptırma gücün yoktur; bilakis Allah, O'na kulluk etmeleri sebebiyle onlardan her türlü kötülüğü savar, onları kovulmuş şeytandan korur ve onlara kâfi gelir. {وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلا} “Vekil olarak Rabbin yeter!” [Bu], O'na tevekkül eden ve emrettiğini yerine getiren kimse içindir.

{٦٦-٦٩} {رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا} .

{66-69} {رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا} “Rabbiniz, lütfundan rızık arayasınız diye denizde sizin için gemileri yüzdürendir. Şüphesiz O, size karşı çok merhametlidir.”

يذكر تعالى نعمته على العباد بما سخر لهم من الفلك والسفن والمراكب وألهمهم كيفية صنعتها، وسخر لها البحر الملتطم يحملها على ظهره لينتفع العباد بها في الركوب والحمل للأمتعة والتجارة. وهذا من رحمته بعباده فإنه لم يزل بهم رحيما رؤوفا يؤتيهم من كل ما تعلقت به إرادتهم ومنافعهم.

Allah Teâlâ gemileri, vasıtaları ve tekneleri onların hizmetine vererek, bunların yapılış şeklini onlara ilham ederek ve sırtında onları taşısın diye dalgalı denizi emre amade kılarak kullarına olan nimetini zikretmektedir; ta ki kullar binmek, eşya taşımak ve ticaret yapmak suretiyle bunlardan faydalansınlar. Bu, kullarına olan merhametindendir; zira O, kullarına karşı daima çok merhametli ve pek şefkatlidir; arzularının ve menfaatlerinin taalluk ettiği her şeyden onlara bahşeder.

{وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الإنْسَانُ كَفُورًا * أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلا * أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أُخْرَى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا} .

{وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الإنْسَانُ كَفُورًا * أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلا * أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أُخْرَى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا} “Denizde başınıza bir sıkıntı geldiği zaman, O'ndan başka yalvardıklarınız kaybolup gider. Fakat O sizi karaya çıkarıp kurtarınca yine yüz çevirirsiniz. Zaten insan pek nankördür. O'nun sizi karada yerin dibine geçirmeyeceğinden veya üzerinize taş yağdıran bir kasırga göndermeyeceğinden emin mi oldunuz? Sonra kendinize bir vekil de bulamazsınız. Yoksa O'nun sizi bir defa daha denize döndürüp üzerinize kırıp döken bir fırtına salarak inkârınız sebebiyle sizi boğmayacağından emin mi oldunuz? Sonra bundan dolayı bize karşı kendinize bir takipçi (öç alıcı) de bulamazsınız.”

ومن رحمته الدالة على أنه وحده المعبود دون ما سواه أنهم إذا مسهم الضر في البحر فخافوا من الهلاك لتراكم الأمواج ضل عنهم ما كانوا يدعون من دون الله في حال الرخاء من الأحياء والأموات، فكأنهم لم يكونوا يدعونهم في وقت من الأوقات لعلمهم أنهم ضعفاء عاجزون عن كشف الضر وصرخوا بدعوة فاطر الأرض والسماوات الذي تستغيث به في شدائدها جميع المخلوقات وأخلصوا له الدعاء والتضرع في هذه الحال.

O'ndan başkasının değil yalnızca O'nun mabud olduğunu gösteren merhametindendir ki; denizde başlarına bir sıkıntı gelip üst üste binen dalgalar sebebiyle helak olmaktan korktuklarında, genişlik zamanında Allah'tan başka taptıkları diri ve ölü varlıkların hepsi onlardan kaybolup gider. Onların sıkıntıyı gidermekten aciz ve zayıf olduklarını bildikleri için sanki hiçbir zaman onlara dua etmemiş gibi olurlar ve sıkıntılarında bütün yaratılmışların yardımına koştuğu yerin ve göklerin Yaratıcısına feryat ederek dua ederler; bu durumda duayı ve yakarışı yalnızca O'na halis kılarlar.

فلما كشف الله عنهم الضر ونجاهم إلى البر ونسوا ما كانوا يدعون إليه من قبل وأشركوا به من لا ينفع ولا يضر ولا يعطي ولا يمنع وأعرضوا عن الإخلاص لربهم ومليكهم، وهذا من جهل الإنسان وكفره فإن الإنسان كفور للنعم، إلا من هدى الله فمن عليه بالعقل السليم واهتدى إلى الصراط المستقيم، فإنه يعلم أن الذي يكشف الشدائد وينجي من الأهوال هو الذي يستحق أن يفرد وتخلص له سائر الأعمال في الشدة والرخاء واليسر والعسر.

Allah onlardan sıkıntıyı giderip kendilerini karaya çıkararak kurtardığında ise daha önce kime dua ettiklerini unuttular; fayda veya zarar vermeyen, veremeyen ve engelleyemeyen şeyleri O'na ortak koştular ve Rablerine, Mâliklerine ihlasla yönelmekten yüz çevirdiler. Bu insanın cehaletinden ve nankörlüğündendir; zira insan nimetlere karşı pek nankördür. Ancak Allah'ın hidayet verip selim bir akılla lütufta bulunduğu ve dosdoğru yola iletilen kimse müstesnadır; çünkü o bilir ki sıkıntıları gideren ve korkulardan kurtaran zat; darlıkta, bollukta, kolaylıkta ve zorlukta bütün amellerin sırf Kendisine halis kılınmasına ve bir kılınmaya layık olandır.

وأما من خذل ووكل إلى عقله الضعيف فإنه لم يلحظ وقت الشدة إلا مصلحته الحاضرة وإنجاءه في تلك الحال.

Yardımsız bırakılıp zayıf aklına havale edilen kimseye gelince; o, sıkıntı vaktinde hazır menfaatinden ve o andaki kurtuluşundan başka bir şeyi gözetmemiştir.

فلما حصلت له النجاة وزالت عنه المشقة ظن بجهله أنه قد أعجز الله ولم يخطر بقلبه شيء من العواقب الدنيوية فضلا عن أمور الآخرة.

Kurtuluşa erip meşakkat üzerinden kalktığında ise cehaletiyle Allah'ı aciz bıraktığını sandı; ahiret işleri bir yana, dünyevi sonuçlardan hiçbir şey kalbine gelmedi.

ولهذا ذكرهم الله بقوله: {أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا} أي: فهو على كل شيء قدير إن شاء أنزل عليكم عذابا من أسفل منكم بالخسف أو من فوقكم بالحاصب وهو العذاب الذي يحصبهم فيصبحوا هالكين، فلا تظنوا أن الهلاك لا يكون إلا في البحر.

Bu sebeple Allah onlara şu buyruğuyla hatırlatmada bulunmuştur: {أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا} “O'nun sizi karada yerin dibine geçirmeyeceğinden veya üzerinize taş yağdıran bir kasırga göndermeyeceğinden emin mi oldunuz?” Yani O her şeye güç yetirendir; dilerse yerin dibine geçirmek suretiyle altınızdan veya taş yağdıran bir kasırga ile üstünüzden üzerinize azap indirir —ki bu onları helak eden bir azaptır—. Dolayısıyla helakin yalnızca denizde olacağını sanmayın!

وإن ظننتم ذلك فأنتم آمنون (١) من {أَنْ يُعِيدَكُمْ} في البحر {تَارَةً أُخْرَى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ} أي: ريحا شديدة جدا تقصف ما أتت عليه.

Şayet öyle sandıysanız {أَنْ يُعِيدَكُمْ} sizi denize {تَارَةً أُخْرَى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ} “bir defa daha döndürüp üzerinize kırıp döken bir fırtına salmasından” —yani önüne geleni kırıp geçiren son derece şiddetli bir rüzgâr göndermesinden— emin misiniz? (1)

{فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا} أي: تبعة ومطالبة فإن الله لم يظلمكم مثقال ذرة.

{فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا} “ve inkârınız sebebiyle sizi boğmasından, sonra da bundan dolayı bize karşı kendinize bir hak arayıcı/destekçi bulamamanızdan [emin mi oldunuz?]” Yani bir sorumluluk yükleme ve hak talep etme [imkânı bulamazsınız]; zira Allah size zerre ağırlığınca [bile] zulmetmemiştir.

{٧٠} {وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلا} .

{70} {وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلا} “Andolsun ki biz Âdemoğlunu şerefli kıldık; onları karada ve denizde taşıdık, kendilerine tertemiz şeylerden rızık verdik ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık.”

وهذا من كرمه عليهم وإحسانه الذي لا يقادر قدره حيث كرم بني آدم بجميع وجوه الإكرام، فكرمهم بالعلم والعقل وإرسال الرسل وإنزال الكتب، وجعل منهم الأولياء والأصفياء وأنعم عليهم بالنعم الظاهرة والباطنة.

Bu, Âdemoğlunu her türlü ikramla şerefli kılan Allah'ın onlara paha biçilmez keremi ve ihsanındandır: Onları ilimle, akılla, peygamberler göndermekle ve kitaplar indirmekle şerefli kılmış; içlerinden veliler ve seçkin kullar var etmiş, kendilerine zahirî ve batınî nimetler bahşetmiştir.

{وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ} على الركاب من الإبل والبغال والحمير والمراكب البرية. {وَ} في {الْبَحْرِ} في السفن والمراكب {وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ} من المآكل والمشارب والملابس والمناكح. فما من طيب تتعلق به حوائجهم إلا وقد أكرمهم الله به ويسره لهم غاية التيسير.

{وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ} “Onları karada taşıdık;” deve, katır, eşek gibi binekler ve kara taşıtları üzerinde... {وَ} “ve” {الْبَحْرِ} “denizde” gemiler ve tekneler içinde [taşıdık]. {وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ} “Kendilerine tertemiz şeylerden rızık verdik;” yiyeceklerden, içeceklerden, giyeceklerden ve nikâhlardan... İhtiyaçlarının taalluk ettiği hiçbir temiz ve güzel şey yoktur ki Allah onu kendilerine ikram etmiş ve son derece kolaylaştırmış olmasın.

{وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلا} بما خصهم به من المناقب وفضلهم به من الفضائل التي ليست لغيرهم من أنواع المخلوقات.

{وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلا} “Ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık;” diğer yaratılmış türlerinde bulunmayan meziyetleri kendilerine tahsis etmek ve faziletlerle onları üstün kılmak suretiyle...

أفلا يقومون بشكر من أولى النعم ودفع النقم ولا تحجبهم النعم عن المنعم فيشتغلوا بها عن عبادة ربهم بل ربما استعانوا بها على معاصيه.

O halde nimetleri bahşeden ve felaketleri defeden Allah'a şükretmeleri gerekmez mi? Nimetler onları Nimet Veren'den perdelememeli ki onunla meşgul olup Rablerine kulluktan alıkonulmasınlar, hatta bazen o nimetleri O'na isyan hususunda kullanmasınlar!

{٧١-٧٢} {يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلا * وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلا} .

{71-72} {يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلا * وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلا} “O gün bütün insanları önderleriyle (imamlarıyla) çağırırız. Artık kime kitabı sağından verilirse, işte onlar kitaplarını okurlar ve kıl kadar haksızlığa uğratılmazlar. Kim bu dünyada kör ise, ahirette de kördür ve yol bakımından daha sapıktır.”

يخبر تعالى عن حال الخلق يوم القيامة، وأنه يدعو كل أناس، ومعهم إمامهم وهاديهم إلى الرشد، وهم الرسل ونوابهم، فتعرض كل أمة، ويحضرها رسولهم الذي دعاهم، وتعرض أعمالهم على الكتاب الذي يدعو إليه الرسول، هل هي موافقة له أم لا؟ فينقسمون بهذا قسمين: {فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ} لكونه اتبع إمامه، الهادي إلى صراط مستقيم، واهتدى بكتابه، فكثرت حسناته، وقلت سيئاته {فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ} قراءة سرور وبهجة، على ما يرون فيها مما يفرحهم ويسرهم. {وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلا} مما عملوه من الحسنات.

Allah Teâlâ kıyamet gününde yaratılmışların halini ve her topluluğu yanlarında kendilerini doğru yola ileten önderleriyle (imamlarıyla) —ki onlar elçiler ve onların vekilleridir— çağıracağını haber vermektedir. Her ümmet arz olunur, kendilerini davet eden peygamberleri hazır bulunur ve amelleri peygamberin davet ettiği kitaba arz edilir: Acaba ona uygun mudur değil midir? Böylece iki kısma ayrılırlar: Dosdoğru yola ileten önderine uyduğu ve kitabıyla hidayete erdiği için iyilikleri çok, kötülükleri az olan {فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ} “kime kitabı sağından verilirse,” {فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ} “işte onlar kitaplarını” kendilerini sevindiren ve neşelendiren şeyleri gördükleri için büyük bir sevinç ve sürur içinde “okurlar.” {وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلا} Yaptıkları iyiliklerden “kıl kadar haksızlığa uğratılmazlar.”

{وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ} الدنيا {أَعْمَى} عن الحق فلم يقبله، ولم ينقد له، بل اتبع الضلال. {فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعْمَى} عن سلوك طريق الجنة كما لم يسلكه في الدنيا، {وَأَضَلُّ سَبِيلا} فإن الجزاء من جنس العمل، كما تدين تدان.

{وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ} “Kim bu” dünyada haktan yana {أَعْمَى} “kör ise;” onu kabul etmeyip boyun eğmemiş, bilakis sapıklığa uymuşsa; {فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعْمَى} dünyada cennet yoluna girmediği gibi “ahirette de” cennet yoluna girmekten yana “kördür” {وَأَضَلُّ سَبِيلا} “ve yol bakımından daha sapıktır.” Zira ceza, amelin cinsindendir; nasıl muamele edersen öyle muamele görürsün.

وفي هذه الآية دليل على أن كل أمة تدعى إلى دينها وكتابها، هل عملت به أم لا؟

Bu ayette her ümmetin kendi dinine ve kitabına çağrılacağına; onunla amel edip etmediklerinin sorulacağına delil vardır.

وأنهم لا يؤاخذون بشرع نبي لم يؤمروا باتباعه، وأن الله لا يعذب أحدًا إلا بعد قيام الحجة عليه ومخالفته لها.

Ayrıca uymakla emrolunmadıkları bir peygamberin şeriatından hesaba çekilmeyeceklerine ve Allah'ın, aleyhine hüccet ikame edilip de ona muhalefet etmedikçe hiç kimseye azap etmeyeceğine delil vardır.

وأن أهل الخير، يعطون كتبهم بأيمانهم، ويحصل لهم من الفرح والسرور شيء عظيم، وأن أهل الشر بعكس ذلك، لأنهم لا يقدرون على قراءة كتبهم، من شدة غمهم وحزنهم وثبورهم.

Yine hayır ehlinin kitaplarının sağlarından verileceğine, onlar için büyük bir sevinç ve mutluluk hasıl olacağına; şer ehlinin ise bunun tam aksine gam, keder ve helak duygusunun şiddetinden ötürü kitaplarını okumaya güç yetiremeyeceklerine delil vardır.

{٧٣-٧٧} {وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ وَإِذًا لاتَّخَذُوكَ خَلِيلا * وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلا * إِذًا لأذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا} .

{73-77} {وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ وَإِذًا لاتَّخَذُوكَ خَلِيلا * وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلا * إِذًا لأذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا} “Neredeyse seni sana vahyettiğimizden saptırarak bize karşı başka bir şey uydurmanı sağlayacaklardı ve o takdirde seni samimi bir dost edineceklerdi. Eğer biz seni sabit kılmasaydık, andolsun ki onlara neredeyse birazcık meyledecektin. O takdirde sana hayatın da ölümün de [azabını] kat kat tattırırdık; sonra bize karşı kendine hiçbir yardımcı da bulamazdın.”

يذكر تعالى منته على رسوله محمد ﷺ وحفظه له من أعدائه الحريصين على فتنته بكل طريق، فقال: {وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنَا} أي: قد كادوا لك أمرًا لم يدركوه، وتحيلوا لك، على أن تفتري على الله غير الذي أنزلنا إليك، فتجيء بما يوافق أهواءهم، وتدع ما أنزل الله إليك.

Allah Teâlâ Rasulü Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem olan lütfunu ve onu her yolla fitneye düşürmeye hırslı olan düşmanlarından koruduğunu zikrederek şöyle buyurmaktadır: {وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنَا} “Neredeyse seni sana vahyettiğimizden saptırarak bize karşı [başka bir şey] uydurmanı sağlayacaklardı;” yani sana ulaşamadıkları bir tuzak kurdular ve sana indirdiğimizden başkasını Allah'a iftira edesin, onların hevalarına uygun olanı getirip Allah'ın sana indirdiğini terk edesin diye hilelere başvurdular.

{وَإِذَا} لو فعلت ما يهوون {لاتَّخَذُوكَ خَلِيلا} أي حبيبًا صفيًا، أعز عليهم من أحبابهم، لما جبلك الله عليه من مكارم الأخلاق، ومحاسن الآداب، المحببة للقريب والبعيد، والصديق والعدو.

{وَإِذًا} Şayet onların arzuladıklarını yapsaydın {لاتَّخَذُوكَ خَلِيلا} “o takdirde seni samimi bir dost edinirlerdi;” yani sevdiklerinden daha aziz, candan ve seçkin bir dost edinirlerdi. Zira Allah seni; yakına ve uzağa, dosta ve düşmana sevimli gelen üstün ahlak ve güzel edepler üzere yaratmıştır.

ولكن لتعلم أنهم لم يعادوك وينابذوك العداوة، إلا للحق الذي جئت به لا لذاتك، كما قال الله تعالى {قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ}

Fakat bilmelisin ki onlar sana şahsından ötürü değil, ancak getirdiğin haktan ötürü düşmanlık ettiler ve düşmanlık bayrağını açtılar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} “Onların söylediklerinin seni gerçekten üzdüğünü çok iyi biliyoruz. Aslında onlar seni yalanlamıyorlar; fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar.”

{وَ} مع هذا فـ {لَوْلا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ} على الحق، وامتننا عليك بعدم الإجابة لداعيهم، {لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلا} من كثرة المعالجة، ومحبتك لهدايتهم.

Bununla birlikte {وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ} şayet biz seni hak üzere sabit kılmasaydık ve onların çağrısına icabet etmemekle sana lütufta bulunmasaydık; uğraşların çokluğundan ve hidayete ermelerini arzuladığından dolayı {لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلا} “andolsun ki onlara neredeyse birazcık meyledecektin.”

{إذًا} لو ركنت إليهم بما يهوون {لأذقناك ضعف الحياة وضعف الممات} أي لأصبناك بعذاب مضاعف، في الحياة الدنيا والآخرة، وذلك لكمال نعمة الله عليك، وكمال معرفتك.

{إِذًا} Şayet arzuladıkları şeylerde onlara meyletseydin {لأذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ} “sana hayatın da ölümün de [azabını] kat kat tattırırdık;” yani dünya hayatında ve ahirette seni kat kat bir azaba uğratırdık. Bu ise Allah'ın üzerindeki nimetinin kemalinden ve senin marifetinin kemalindendir.

{ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا} ينقذك مما يحل بك من العذاب، ولكن الله تعالى عصمك من أسباب الشر، ومن البشر فثبتك وهداك الصراط المستقيم، ولم تركن إليهم بوجه من الوجوه، فله عليك أتم نعمة وأبلغ منحة.

{ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا} “Sonra bize karşı kendine hiçbir yardımcı da bulamazdın;” yani başına gelecek azaptan seni kurtaracak bir yardımcı... Fakat Allah Teâlâ seni kötülük sebeplerinden ve insanlardan korudu; seni sabit kıldı ve dosdoğru yola iletti. Sen de onlara hiçbir şekilde meyletmedin. Dolayısıyla O'nun senin üzerindeki nimeti en tam ve lütfu en büyüktür.

{وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلا قَلِيلا * سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلا} .

{وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلا قَلِيلا * سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلا} “Neredeyse seni bu topraktan çıkarmak için yerinden oynatacaklardı. O takdirde onlar da senin ardından pek az kalabilirlerdi. Bu, senden önce gönderdiğimiz elçilerimiz hakkındaki sünnetimizdir. Sen bizim sünnetimizde hiçbir değişiklik bulamazsın.”

{وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا} أي: من بغضهم لمقامك بين أظهرهم، قد كادوا أن يخرجوك من الأرض، ويجلوك منها.

{وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا} “Neredeyse seni bu topraktan çıkarmak için yerinden oynatacaklardı;” yani aralarında bulunmandan nefret ettikleri için neredeyse seni o topraktan çıkarıp süreceklerdi.

ولو فعلوا ذلك، لم يلبثوا بعدك فيها إلا قليلا حتى تحل بهم العقوبة، كما هي سنة الله التي لا تحول ولا تبدل في جميع الأمم، كل أمة كذبت رسولها وأخرجته، عاجلها الله بالعقوبة.

Şayet bunu yapsalardı senin ardından orada pek az kalabilirlerdi ve hemen cezaları başlarına gelirdi. Nitekim bu, bütün ümmetlerde Allah'ın değişmeyen ve başkalaşmayan sünnetidir: Hangi ümmet peygamberini yalanlayıp onu yurdundan çıkardıysa Allah onları hemen cezalandırmıştır.

ولما مكر به الذين كفروا وأخرجوه، لم يلبثوا إلا قليلا حتى أوقع الله بهم بـ " بدر " وقتل صناديدهم، وفض بيضتهم، فله الحمد.

Kâfirler ona tuzak kurup onu yurdundan çıkardıklarında da pek az kaldılar ve nihayet Allah onları Bedir'de hezimete uğrattı, elebaşlarını öldürdü ve topluluklarını darmadağın etti. Hamd O'na mahsustur.

وفي هذه الآيات، دليل على شدة افتقار العبد إلى تثبيت الله إياه، وأنه ينبغي له أن لا يزال متملقًا لربه، أن يثبته على الإيمان، ساعيا في كل سبب موصل إلى ذلك لأن النبي ﷺ وهو أكمل الخلق، قال الله له: {وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلا} فكيف بغيره؟ " وفيها تذكير الله لرسوله منته عليه، وعصمته من الشر، فدل ذلك على أن الله يحب من عباده أن يتفطنوا لإنعامه عليهم -عند وجود أسباب الشر - بالعصمة منه، والثبات على الإيمان.

Bu ayetlerde kulun Allah'ın kendisini sabit kılmasına olan şiddetli muhtaçlığına ve kendisini iman üzere sabit kılması için kulun daima Rabbine yalvarması, buna ulaştıracak her sebebe sarılması gerektiğine delil vardır. Zira yaratılmışların en kâmili olan Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلا} “Eğer biz seni sabit kılmasaydık, andolsun ki onlara neredeyse birazcık meyledecektin.” O halde başkaları nasıl olmasın?! Yine bu ayetlerde Allah'ın Rasulü'ne üzerindeki lütfunu ve onu şerden koruduğunu hatırlatması vardır; bu da göstermektedir ki Allah kullarının, kötülük sebepleri var olduğunda ondan korunmak ve iman üzere sebat etmek suretiyle Allah'ın kendilerine olan nimetini fark etmelerini sever.

وفيها: أنه بحسب علو مرتبة العبد، وتواتر النعم عليه من الله يعظم إثمه، ويتضاعف جرمه، إذا فعل ما يلام عليه، لأن الله ذكر رسوله لو فعل - وحاشاه من ذلك - بقوله: {إِذًا لأذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا}

Yine bu ayetlerde; kulun mertebesinin yüceliğine ve Allah'ın üzerindeki nimetlerinin ardı ardına gelmesine göre, kınanacak bir şey yaptığı takdirde günahının büyüyeceğine ve cürmünün katlanacağına delil vardır. Çünkü Allah, şayet yapsaydı —ki o bundan tamamen münezzehtir— Rasulü'ne şu buyruğuyla hatırlatmıştır: {إِذًا لأذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا} “O takdirde sana hayatın da ölümün de [azabını] kat kat tattırırdık; sonra bize karşı kendine hiçbir yardımcı da bulamazdın.”

وفيها: أن الله إذا أراد إهلاك أمة، تضاعف جرمها، وعظم وكبر، فيحق عليها القول من الله فيوقع بها العقاب، كما هي سنته في الأمم إذا أخرجوا رسولهم.

Yine bu ayetlerde; Allah bir ümmeti helak etmek istediğinde cürümlerinin katlanacağına, büyüyüp ağırlaşacağına ve böylece Allah'ın aleyhlerindeki azap hükmünün kesinleşip cezayı başlarına indireceğine delil vardır; nitekim peygamberlerini çıkardıklarında ümmetler hakkındaki sünneti böyledir.

{٧٨-٨١} {أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا * وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا * وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا * وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا} .

{78-81} {أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا * وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا * وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا * وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا} “Güneşin batıya kaymasından gecenin karanlığına kadar namaz kıl; sabah Kur'an'ını (namazını) da gözet! Çünkü sabah Kur'an'ı (namazı) şahitlidir. Gecenin bir kısmında da sana mahsus bir nafile olarak teheccüde kalk; umulur ki Rabbin seni Makam-ı Mahmud'a ulaştırır. Ve de ki: «Rabbim! Gireceğim yere doğrulukla girmemi sağla, çıkacağım yerden de doğrulukla çıkmamı sağla ve katından bana yardımcı bir güç bahşet!» De ki: «Hak geldi, batıl yok oldu; şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur.»”

يأمر تعالى نبيه محمدًا ﷺ بإقامة الصلاة تامة، ظاهرًا وباطنًا، في أوقاتها. {لِدُلُوكِ الشَّمْسِ} أي: ميلانها إلى الأفق الغربي بعد الزوال، فيدخل في ذلك صلاة الظهر وصلاة العصر.

Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem namazı vakitlerinde zahiren ve batınen tam olarak kılmasını emretmektedir. {لِدُلُوكِ الشَّمْسِ} “Güneşin batıya kaymasından;” yani zevalden sonra batı ufkuna meyletmesinden itibaren... Bu kapsama öğle ve ikindi namazları girer.

{إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ} أي: ظلمته، فدخل في ذلك صلاة المغرب وصلاة العشاء. {وَقُرْآنَ الْفَجْرِ} أي: صلاة الفجر، وسميت قرآنا، لمشروعية إطالة القرآن فيها أطول من غيرها، ولفضل القراءة فيها حيث شهدها الله، وملائكة الليل وملائكة والنهار.

{إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ} “Gecenin karanlığına kadar;” buna akşam ve yatsı namazları girer. {وَقُرْآنَ الْفَجْرِ} “Ve sabah Kur'an'ını da [gözet];” yani sabah namazını... Diğer namazlardan daha uzun bir şekilde onda Kur'an kıraatinin meşru kılınması ve kıraatinin fazileti sebebiyle namaz Kur'an olarak isimlendirilmiştir; zira ona Allah, gece melekleri ve gündüz melekleri şahitlik eder.

ففي هذه الآية، ذكر الأوقات الخمسة، للصلوات المكتوبات، وأن الصلوات الموقعة فيه فرائض لتخصيصها بالأمر.

Bu ayette farz kılınan namazların beş vakti zikredilmiştir ve bu vakitlerde kılınan namazların emirle tahsis edilmesinden ötürü farz olduğu belirtilmiştir.

وفيها: أن الوقت شرط لصحة الصلاة، وأنه سبب لوجوبها، لأن الله أمر بإقامتها لهذه الأوقات.

Yine bu ayette; vaktin namazın sıhhati için bir şart ve vücubiyeti için bir sebep olduğuna delil vardır; çünkü Allah bu vakitlerde namazın ikame edilmesini emretmiştir.

وأن الظهر والعصر يجمعان، والمغرب والعشاء كذلك، للعذر، لأن الله جمع وقتهما جميعًا.

Ayrıca bir mazeret sebebiyle öğle ile ikindinin, aynı şekilde akşam ile yatsının cem edilebileceğine delil vardır; çünkü Allah ikisinin vaktini bir arada zikretmiştir.

وفيه: فضيلة صلاة الفجر، وفضيلة إطالة القراءة فيها، وأن القراءة فيها، ركن لأن العبادة إذا سميت ببعض أجزائها، دل على فرضية ذلك.

Yine bunda sabah namazının fazileti, onda kıraati uzatmanın fazileti ve onda kıraatin rükün olduğu vardır; zira bir ibadet cüzlerinden biriyle isimlendirildiğinde bu, o cüzün farziyetine delalet eder.

وقوله: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ} أي: صل به في سائر أوقاته. {نَافِلَةً لَكَ} أي: لتكون صلاة الليل زيادة لك في علو القدر، ورفع الدرجات، بخلاف غيرك، فإنها تكون كفارة لسيئاته.

{وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ} “Gecenin bir kısmında da teheccüde kalk!” Yani gecenin diğer vakitlerinde namaz kıl! {نَافِلَةً لَكَ} “Sana mahsus bir nafile olarak;” yani gece namazı başkalarının aksine senin kadrinin yücelmesinde ve derecelerinin yükselmesinde sana bir fazlalık (ziyade) olsun diye... Zira başkaları için bu namaz günahlarına bir kefarettir.

ويحتمل أن يكون المعنى: أن الصلوات الخمس فرض عليك وعلى المؤمنين، بخلاف صلاة الليل، فإنها فرض عليك بالخصوص، ولكرامتك على الله، أن جعل وظيفتك أكثر من غيرك، وليكثر ثوابك، وتنال بذلك المقام المحمود، وهو المقام الذي يحمده فيه الأولون والآخرون، مقام الشفاعة العظمى، حين يتشفع الخلائق بآدم، ثم بنوح، ثم إبراهيم، ثم موسى، ثم عيسى، وكلهم يعتذر ويتأخر عنها، حتى يستشفعوا بسيد ولد آدم، ليرحمهم الله من هول الموقف وكربه، فيشفع عند ربه فيشفعه، ويقيمه مقامًا يغبطه به الأولون والآخرون، وتكون له المنة على جميع الخلق.

Mananın şu olması da muhtemeldir: Beş vakit namaz sana ve müminlere farzdır; gece namazı ise senin Allah katındaki ikramından ötürü bilhassa sana farzdır ki vazifen başkalarından daha çok kılınsın, sevabın artsın ve bununla Makam-ı Mahmud'a erişesin. O makam; yaratılmışların mahşer yerinin dehşet ve kederinden Allah kendilerine merhamet etsin diye sırasıyla Âdem'e, Nuh'a, İbrahim'e, Musa'ya ve İsa'ya şefaat için başvurdukları, hepsinin mazeret beyan edip geri durduğu ve nihayet Âdemoğlunun efendisinden şefaat talep ettikleri en büyük şefaat (şefâat-i uzmâ) makamıdır ki öncekiler ve sonrakiler onda kendisini överler. O da Rabbinin katında şefaat eder, şefaati kabul olunur, öncekilerin ve sonrakilerin gıpta edeceği bir makama ulaştırılır ve bütün mahlukat üzerinde onun bir minneti olur.

وقوله: {وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ} أي: اجعل مداخلي ومخارجي كلها في طاعتك وعلى مرضاتك، وذلك لتضمنها الإخلاص وموافقتها الأمر.

{وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ} “Ve de ki: «Rabbim! Gireceğim yere doğrulukla girmemi sağla, çıkacağım yerden de doğrulukla çıkmamı sağla!»” Yani bütün girişlerimi ve çıkışlarımı Sana itaatte ve rızan doğrultusunda kıl! Bu da ihlası içermesi ve emre uygun olması sebebiyledir.

{وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا} أي: حجة ظاهرة، وبرهانًا قاطعًا على جميع ما آتيه وما أذره.

{وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا} “Ve katından bana yardımcı bir güç bahşet!” Yani yaptığım ve terk ettiğim her şeye dair açık bir hüccet ve kesin bir bürhan ver!

وهذا أعلى حالة ينزلها الله العبد، أن تكون أحواله كلها خيرًا ومقربة له إلى ربه، وأن يكون له -على كل حالة من أحواله- دليلا ظاهرًا، وذلك متضمن للعلم النافع، والعمل الصالح، للعلم بالمسائل والدلائل.

Bu, Allah'ın bir kulu eriştireceği en yüce mertebedir: Bütün hallerinin hayır ve kendisini Rabbine yaklaştırıcı olması; her bir halinde de açık bir delilinin bulunmasıdır. Bu ise meselelerin ve delillerin bilinmesini içeren faydalı ilmi ve salih ameli tazammun eder.

وقوله: {وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ} والحق هو ما أوحاه الله إلى رسوله محمد ﷺ، فأمره الله أن يقول ويعلن، قد جاء الحق الذي لا يقوم له شيء، وزهق الباطل أي: اضمحل وتلاشى.

{وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ} “De ki: «Hak geldi, batıl yok oldu!»” buyruğu; hak, Allah'ın Rasulü Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem vahyettiği şeydir. Allah ona karşısında hiçbir şeyin duramayacağı hakkın geldiğini, batılın ise yok olup zail olduğunu söyleyip ilan etmesini emretmiştir.

{إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا} أي: هذا وصف الباطل، ولكنه قد يكون له صولة وروجان إذا لم يقابله الحق فعند مجيء الحق يضمحل الباطل، فلا يبقى له حراك.

{إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا} “Şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur;” yani bu batılın vasfıdır. Ancak karşısına hak çıkmadığı takdirde batılın bir üstünlüğü ve revaç bulması söz konusu olabilir; fakat hak geldiğinde batıl yok olur ve onda hiçbir kımıldayış kalmaz.

ولهذا لا يروج الباطل إلا في الأزمان والأمكنة الخالية من العلم بآيات الله وبيناته.

Bu sebeple batıl ancak Allah'ın ayetleri ve açık delillerine dair ilmin bulunmadığı zaman ve mekânlarda revaç bulur.

{٨٢} وقوله: {وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا} .

{82} Ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا} “Biz Kur'an'dan müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz. Bu, zalimlerin ise sadece ziyanını artırır.”

فالقرآن مشتمل على الشفاء والرحمة، وليس ذلك لكل أحد، وإنما ذلك للمؤمنين به، المصدقين بآياته، العاملين به، وأما الظالمون بعدم التصديق به أو عدم العمل به، فلا تزيدهم آياته إلا خسارًا، إذ به تقوم عليهم الحجة، فالشفاء الذي تضمنه القرآن عام لشفاء القلوب، من الشبه، والجهالة، والآراء الفاسدة، والانحراف السيئ، والقصود السيئة (١) .

Kur'an şifa ve rahmeti içermektedir; ancak bu herkes için değil, bilakis ona inanan, ayetlerini tasdik eden ve onunla amel eden müminler içindir. Onu tasdik etmeyerek veya onunla amel etmeyerek kendilerine zulmedenlere gelince; onun ayetleri onların ancak ziyanını artırır, zira onunla aleyhlerine hüccet ikame edilmiş olur. Kur'an'ın içerdiği şifa; kalplerin şüphelerden, cehaletten, bozuk görüşlerden, kötü sapmalardan ve kötü niyetlerden (1) arınması için genel bir şifadır.

فإنه مشتمل على العلم اليقيني، الذي تزول به كل شبهة وجهالة، والوعظ والتذكير، الذي يزول به كل شهوة تخالف أمر الله، ولشفاء الأبدان من آلامها وأسقامها.

Zira Kur'an; her türlü şüphe ve cehaleti gideren yakînî ilmi, Allah'ın emrine muhalif olan her türlü şehveti gideren vaaz ve hatırlatmayı ve bedenlerin acı ve hastalıklarından şifa bulmasını içermektedir.

وأما الرحمة، فإن ما فيه من الأسباب والوسائل التي يحث عليها، متى فعلها العبد فاز بالرحمة والسعادة الأبدية، والثواب العاجل والآجل.

Rahmete gelince; şüphesiz [Kur'an'ın] teşvik ettiği sebep ve vesileleri kul yerine getirdiği takdirde rahmete, ebedî saadete, dünya ve ahiret mükâfatına kavuşur.

{٨٣} {وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الإنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ كَانَ يَئُوسًا} .

{83} {وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الإنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ كَانَ يَئُوسًا} “İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirip yan çizer; başına bir kötülük geldiğinde ise pek ümitsizliğe düşer.”

هذه طبيعة الإنسان من حيث هو، إلا من هداه الله، فإن الإنسان- عند إنعام الله عليه - يفرح بالنعم ويبطر بها، ويعرض وينأى بجانبه عن ربه، فلا يشكره ولا يذكره.

Allah'ın hidayet verdikleri müstesna olmak üzere insan olmasından ötürü insanın tabiatı budur: İnsan, Allah kendisine nimet bahşettiğinde bu nimetlerle sevinir ve şımarır; yüz çevirip Rabbinden yan çizer, ne O'na şükreder ne de O'nu anar.

{وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ} كالمرض ونحوه {كَانَ يَئُوسًا} من الخير قد قطع ربه رجاءه، وظن أن ما هو فيه دائم أبدًا.

Hastalık ve benzeri bir {وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ} “kötülük başına geldiğinde ise” hayırdan {كَانَ يَئُوسًا} “pek ümitsizliğe düşer;” Rabbinden ümidini keser ve içinde bulunduğu halin ebediyen süreceğini sanır.

وأما من هداه الله فإنه- عند النعم -يخضع لربه، ويشكر نعمته، وعند الضراء يتضرع، ويرجو من الله عافيته، وإزالة ما يقع فيه، وبذلك يخف عليه البلاء.

Allah'ın hidayet ettiği kimseye gelince; o, nimet anında Rabbine boyun eğer ve O'nun nimetine şükreder; darlık zamanında ise O'na yalvarır, Allah'tan afiyet ve başına gelen sıkıntının giderilmesini umar. Böylece bela ona hafif gelir.

{٨٤} {قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلا} .

{84} {قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلا} “De ki: «Herkes kendi seciyesine (mizacına) göre hareket eder. Rabbiniz kimin en doğru yolda olduğunu en iyi bilendir.»”

أي: {قُلْ كُلٌّ} من الناس {يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ} أي: على ما يليق به من الأحوال، إن كان من الصفوة الأبرار، لم يشاكلهم إلا عملهم لرب العالمين. ومن كان من غيرهم من المخذولين، لم يناسبهم إلا العمل للمخلوقين، ولم يوافقهم إلا ما وافق أغراضهم.

Yani {قُلْ كُلٌّ} insanlardan her biri {يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ} “kendi seciyesine göre hareket eder;” yani hallerinden kendisine layık olana göre amel eder. Eğer seçkin ebrar kullardan ise onlara ancak Âlemlerin Rabbi için amel etmek yaraşır. Onların dışındaki yardımsız bırakılmış kimselerden ise onlara ancak yaratılmışlar için amel etmek uyar ve ancak kendi şahsi maksatlarına uygun olan şeyler onları razı eder.

{فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلا} فيعلم من يصلح للهداية، فيهديه ومن لا يصلح لها فيخذله ولا يهديه.

{فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلا} “Rabbiniz kimin en doğru yolda olduğunu en iyi bilendir.” Dolayısıyla hidayete kimin layık olduğunu bilir ve onu hidayete erdirir; kimin layık olmadığını da bilir, onu yardımsız bırakır ve doğru yola iletmez.

{٨٥} {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا} .

{85} {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا} “Sana ruhtan sorarlar. De ki: «Ruh Rabbimin emrindendir ve size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir.»”

وهذا متضمن لردع من يسأل المسائل، التي لا يقصد بها إلا التعنت والتعجيز، ويدع السؤال عن المهم، فيسألون عن الروح التي هي من الأمور الخفية، التي لا يتقن وصفها وكيفيتها كل أحد، وهم قاصرون في العلم الذي يحتاج إليه العباد.

Bu; sırf inatlaşma ve aciz bırakma maksadıyla sorulan, asıl önemli olan soruları ise terk eden kimseleri azarlamayı içermektedir. Nitekim onlar, herkesin vasfını ve mahiyetini tam olarak kavrayamayacağı gizli meselelerden olan ruh hakkında soru sormakta, oysa kulların muhtaç olduğu ilim konusunda ise kusurlu ve yetersiz kalmaktadırlar.

ولهذا أمر الله رسوله أن يجيب سؤالهم بقوله: {قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي} أي: من جملة مخلوقاته، التي أمرها أن تكون فكانت، فليس في السؤال عنها كبير فائدة، مع عدم علمكم بغيرها.

Bu sebeple Allah Rasulü'ne onların sorusunu şu buyruğuyla cevaplandırmasını emretmiştir: {قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي} “De ki: «Ruh Rabbimin emrindendir;»” yani O'nun “ol” emriyle var olan mahlukatındandır. Siz başka şeyleri dahi bilmezken ruh hakkında soru sormakta büyük bir fayda yoktur.

وفي هذه الآية دليل على أن المسؤول إذا سئل عن أمر، الأولى بالسائل غيره أن يعرض عن جوابه، ويدله على ما يحتاج إليه، ويرشده إلى ما ينفعه.

Bu ayette; kendisine soru sorulan kimsenin, soran için başka bir konunun daha öncelikli olması durumunda o sorunun cevabından yüz çevirip onu muhtaç olduğu şeye yönlendirmesi ve kendisine fayda verecek hususa irşat etmesi gerektiğine delil vardır.

{٨٦-٨٧} {وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنَا وَكِيلا} .

{86-87} {وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنَا وَكِيلا} “Andolsun ki dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz; sonra bundan dolayı bize karşı kendine bir vekil de bulamazsın.”

{إِلا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا} .

{إِلا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا} “Ancak Rabbinden bir rahmet [olarak onu koruduk]. Şüphesiz O'nun senin üzerindeki lütfu pek büyüktür.”

يخبر تعالى أن القرآن والوحي الذي أوحاه إلى رسوله، رحمة منه عليه وعلى عباده، وهو أكبر النعم على الإطلاق على رسوله، فإن فضل الله عليه كبير، لا يقادر قدره.

Allah Teâlâ Kur'an'ın ve Rasulü'ne vahyettiği vahyin Kendisinden ona ve kullarına bir rahmet olduğunu haber vermektedir. Bu ise Rasulü üzerindeki mutlak anlamda en büyük nimettir; zira Allah'ın onun üzerindeki lütfu paha biçilmeyecek kadar büyüktür.

فالذي تفضل به عليك، قادر على أن يذهب به، ثم لا تجد رادًا يرده، ولا وكيلا بتوجه عند الله فيه.

Sana bu lütufta bulunan zat, onu tamamen gidermeye de kadirdir; sonra onu geri getirecek birini ve bu hususta Allah katında hakkını arayacak bir vekil de bulamazsın.

فلتغتبط به، وتقر به عينك، ولا يحزنك تكذيب المكذبين، واستهزاء الضالين، فإنهم عرضت عليهم أجل النعم، فردوها لهوانهم على الله وخذلانه لهم.

O halde onunla sevin, onunla gözün aydın olsun; yalanlayanların yalanlaması ve sapanların alayı seni üzmesin! Çünkü onlara nimetlerin en yücesi arz olundu da Allah katındaki değersizlikleri ve Allah'ın onları yardımsız bırakması sebebiyle onu geri çevirdiler.

{٨٨} {قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الإنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا} .

{88} {قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الإنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا} “De ki: «Andolsun, bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere insanlar ve cinler bir araya gelseler, birbirlerine arka da olsalar, onun bir benzerini getiremezler.»”

وهذا دليل قاطع، وبرهان ساطع، على صحة ما جاء به الرسول وصدقه، حيث تحدى الله الإنس والجن أن يأتوا بمثله، وأخبر أنهم لا يأتون بمثله، ولو تعاونوا كلهم على ذلك لم يقدروا عليه.

Bu; Allah'ın insanlara ve cinlere onun bir benzerini getirmeleri hususunda meydan okuması, benzerini getiremeyeceklerini haber vermesi ve hepsi bu konuda yardımlaşsalar dahi buna güç yetiremeyeceklerini belirtmesiyle Peygamber'in getirdiğinin doğruluğuna ve sadakatine kesin bir delil ve parlak bir bürhandır.

ووقع كما أخبر الله، فإن دواعي أعدائه المكذبين به، متوفرة على رد ما جاء به بأي: وجه كان، وهم أهل اللسان والفصاحة، فلو كان عندهم أدنى تأهل وتمكن من ذلك لفعلوه.

Hadise tam da Allah'ın haber verdiği gibi vuku bulmuştur; zira onu yalanlayan düşmanları getirdiği şeyi her ne şekilde olursa olsun reddetmeye son derece istekliydiler ve üstelik lisan ve fesahat ehliydiler. Şayet buna dair en ufak bir ehliyet ve imkânları olsaydı mutlaka yaparlardı.

فعلم بذلك، أنهم أذعنوا غاية الإذعان، طوعًا وكرهًا، وعجزوا عن معارضته.

Böylece onların ister istemez son derece boyun eğdikleri ve onunla muaraza etmekten (benzerini ortaya koymaktan) aciz kaldıkları anlaşılmış oldu.

وكيف يقدر المخلوق من تراب، الناقص من جميع الوجوه، الذي ليس له علم ولا قدرة ولا إرادة ولا مشيئة ولا كلام ولا كمال إلا من ربه، أن يعارض كلام رب الأرض والسماوات، المطلع على سائر الخفيات، الذي له الكمال المطلق، والحمد المطلق، والمجد العظيم، الذي لو أن البحر يمده من بعده سبعة أبحر مدادًا، والأشجار كلها أقلام، لنفذ المداد، وفنيت الأقلام، ولم تنفد كلمات الله.

Topraktan yaratılmış, her yönden noksan; ilmi, kudreti, iradesi, dilemesi, kelamı ve kemali ancak Rabbinden olan bir mahluk; bütün gizlilikleri bilen, mutlak kemal, mutlak hamd ve yüce şan sahibi olan, denizlerin ardından yedi deniz daha mürekkep olarak eklense ve bütün ağaçlar da kalem olsa mürekkebin tükeneceği, kalemlerin biteceği fakat kelimelerinin tükenmeyeceği yerin ve göklerin Rabbinin kelamıyla muaraza etmeye (ona karşı durmaya) nasıl güç yetirebilir ki?!

فكما أنه ليس أحد من المخلوقين مماثلا لله في أوصافه فكلامه من أوصافه، التي لا يماثله فيها أحد، فليس كمثله شيء، في ذاته، وأسمائه، وصفاته، وأفعاله ﵎.

Nasıl ki yaratılmışlardan hiçbiri sıfatlarında Allah'a benzer değilse, O'nun sıfatlarından olan kelamında da hiç kimse O'na benzer değildir. Zira zatında, isimlerinde, sıfatlarında ve fiillerinde O'nun benzeri hiçbir şey yoktur.

فتبًا لمن اشتبه عليه كلام الخالق بكلام المخلوق، وزعم أن محمدًا ﷺ افتراه على الله واختلقه من نفسه.

Yaratıcının kelamı ile yaratılmışın kelamını birbirine karıştıran ve Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem onu Allah'a iftira edip kendiliğinden uydurduğunu iddia eden kimseye yazıklar olsun!

{٨٩-٩٦} {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلا كُفُورًا * وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأرْضِ يَنْبُوعًا * أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الأنْهَارَ خِلالَهَا تَفْجِيرًا * أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلا * أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلا بَشَرًا رَسُولا * وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولا * قُلْ لَوْ كَانَ فِي الأرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولا قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا} .

{89-96} {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلا كُفُورًا * وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأرْضِ يَنْبُوعًا * أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الأنْهَارَ خِلالَهَا تَفْجِيرًا * أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلا * أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلا بَشَرًا رَسُولا * وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولا * قُلْ لَوْ كَانَ فِي الأرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولا قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا} “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü şekillerde açıkladık; fakat insanların çoğu inkârdan başka bir şeye yanaşmadı. Ve dediler ki: «Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız; yahut senin hurmalardan ve üzümlerden bir bahçen olup aralarından şarıl şarıl ırmaklar akıtmadıkça; yahut iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşürmedikçe ya da Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe; yahut altından bir evin olmadıkça ya da göğe yükselmedikçe —ki bize okuyacağımız bir kitap indirmedikçe göğe yükselişine de asla inanmayız— [sana inanmayacağız!]» De ki: «Rabbimi tenzih ederim! Ben sadece elçi olan bir beşer değil miyim?» Kendilerine hidayet geldiği zaman insanların inanmalarına engel olan şey sadece: «Allah bir beşeri mi elçi olarak gönderdi?» demeleridir. De ki: «Eğer yeryüzünde huzur içinde yürüyen melekler olsaydı, elbette onlara gökten melek olan bir elçi indirirdik.» De ki: «Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.»”

يقول تعالى: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ} أي: نوعنا فيه المواعظ والأمثال، وثنينا فيه المعاني التي يضطر إليها العباد، لأجل أن يتذكروا ويتقوا، فلم يتذكر إلا القليل منهم، الذين سبقت لهم من الله سابقة السعادة، وأعانهم الله بتوفيقه، وأما أكثر الناس فأبوا إلا كفورًا لهذه النعمة التي هي أكبر من جميع النعم، وجعلوا يتعنتون عليه] باقتراح [ (١) آيات غير آياته، يخترعونها من تلقاء أنفسهم الظالمة الجاهلة.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ} “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü şekillerde açıkladık;” yani düşünüp sakınsınlar diye onda öğütleri ve misalleri çeşitlendirdik, kulların muhtaç olduğu anlamları tekrar tekrar anlattık. Fakat Allah'tan kendileri için ezelî saadet takdir edilmiş olan ve Allah'ın muvaffakiyetiyle yardım ettiği pek azı dışında kimse öğüt almadı. İnsanların çoğu ise bütün nimetlerden daha büyük olan bu nimete karşı nankörlükten başka bir şeye yanaşmadı; zalim ve cahil nefislerinden uydurarak O'nun ayetlerinden başka ayetler teklif etmek suretiyle [Peygamber'e] inatlaşıp zorluk çıkarmaya başladılar. (1)

فيقولون لرسول الله ﷺ الذي أتى بهذا القرآن المشتمل على كل برهان وآية: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأرْضِ يَنْبُوعًا} أي: أنهارًا جارية.

Her türlü delil ve mucizeyi içeren bu Kur'an ile gelen Allah'ın Rasulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle derler: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأرْضِ يَنْبُوعًا} “«Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız;»” yani akan ırmaklar fışkırtmadıkça...

{أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ} فتستغني بها عن المشي في الأسواق والذهاب والمجيء.

{أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ} “«Yahut senin hurmalardan ve üzümlerden bir bahçen olup»” çarşılarda yürümekten, gidip gelmekten onunla müstağni olmadıkça...

{أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا} أي: قطعًا من العذاب، {أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلا} أي: جميعًا، أو مقابلة ومعاينة، يشهدون لك بما جئت به.

{أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا} “«Yahut iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşürmedikçe;»” yani azap parçaları olarak... {أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلا} “«ya da Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe;»” yani hep birlikte veya yüz yüze, apaçık görünecek şekilde getirmedikçe ki getirdiğin şeye şahitlik etsinler...

{أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ} أي: مزخرف بالذهب وغيره {أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ} رقيًا حسيًا، {و} ومع هذا فـ {وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنزلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ}

{أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ} “«Yahut altından»” ve diğer süslerden “«bir evin olmadıkça»” {أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ} “«ya da göğe»” bizzat gözle görülür şekilde “«yükselmedikçe;»” bununla beraber {وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ} “«bize okuyacağımız bir kitap indirmedikçe göğe yükselişine de asla inanmayız!»”

ولما كانت هذه تعنتات وتعجيزات؛ وكلام أسفه الناس وأظلمهم، المتضمنة لرد الحق وسوء الأدب مع الله، وأن الرسول ﷺ هو الذي يأتي بالآيات، أمره الله أن ينزهه فقال: {قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي} عما تقولون علوًا كبيرًا، وسبحانه أن تكون أحكامه وآياته تابعة لأهوائهم الفاسدة، وآرائهم الضالة. {هَلْ كُنْتُ إِلا بَشَرًا رَسُولا} ليس بيده شيء من الأمر.

Bunlar hakkı reddetmeyi, Allah'a karşı edepsizliği ve mucizeleri getirenin Rasul sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu içeren, insanların en beyinsiz ve en zalimlerinin sözleri, inatlaşmaları ve aciz bırakma gayretleri olduğu için; Allah Teâlâ Kendisini tenzih etmesini emrederek şöyle buyurdu: Söylediklerinizden Rabbim pek yücedir, {قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي} “De ki: «Rabbimi tenzih ederim!»” O'nun hükümleri ve mucizeleri onların bozuk hevalarına ve sapık görüşlerine tabi olmaktan münezzehtir. {هَلْ كُنْتُ إِلا بَشَرًا رَسُولا} “«Ben sadece elçi olan bir beşer değil miyim?»” Elimde hiçbir yetki yoktur.

وهذا السبب الذي منع أكثر الناس من الإيمان، حيث كانت الرسل التي ترسل إليهم من جنسهم بشرًا.

İşte insanların çoğunun iman etmesine engel olan sebep budur; zira kendilerine gönderilen elçiler kendi cinslerinden birer beşerdi.

وهذا من رحمته بهم، أن أرسل إليهم بشرًا منهم، فإنهم لا يطيقون التلقي من الملائكة.

Oysa bu, Allah'ın onlara olan merhametindendir ki kendilerine içlerinden bir beşer göndermiştir; çünkü meleklerden vahiy almaya güç yetiremezlerdi.

فلو {كَانَ فِي الأرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ} يثبتون على رؤية الملائكة والتلقي عنهم؛ {لَنزلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولا} ليمكنهم التلقي عنه.

Şayet {كَانَ فِي الأرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ} “yeryüzünde huzur içinde yürüyen melekler olsaydı” —yani melekleri görmeye ve onlardan vahiy almaya dayanabilecek varlıklar bulunsaydı— ondan vahiy alabilmeleri mümkün olsun diye {لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولا} “onlara gökten melek olan bir elçi indirirdik.”

{قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا} فمن شهادته لرسوله ما أيده به من المعجزات، وما أنزل عليه من الآيات، ونصره على من عاداه وناوأه.

{قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا} “De ki: «Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.»” O'nun Rasulü'ne şahitliğinden biri de onu desteklediği mucizeler, ona indirdiği ayetler ve ona düşmanlık edip karşı çıkanlara karşı yardım etmesidir.

فلو تقول عليه بعض الأقاويل، لأخذ منه باليمين، ثم لقطع منه الوتين، فإنه خبير بصير، لا تخفى عليه من أحوال العباد خافية.

Şayet [Peygamber] O'na karşı bazı sözler uydurmuş olsaydı, elbette onu kuvvetle yakalar, sonra da onun şah damarını koparırdı. Zira O, her şeyden hakkıyla haberdardır, her şeyi hakkıyla görendir; kulların hallerinden hiçbir şey O'na gizli kalmaz.

{٩٧-١٠٠} {وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا * ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا * أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلا لا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلا كُفُورًا * قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لأمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإنْفَاقِ وَكَانَ الإنْسَانُ قَتُورًا} .

{97-100} {وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا * ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا * أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلا لا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلا كُفُورًا * قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لأمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإنْفَاقِ وَكَانَ الإنْسَانُ قَتُورًا} “Allah kime hidayet verirse, işte doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa, artık onlar için O'ndan başka dostlar bulamazsın. Kıyamet günü onları körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzüstü haşrederiz. Onların varacağı yer cehennemdir; ateşi dindikçe onların alevini artırırız. Ayetlerimizi inkâr etmeleri ve: «Biz kemik ve ufalanmış toprak olduktan sonra gerçekten yeni bir yaratılışla mı diriltileceğiz?» demeleri sebebiyle onların cezası işte budur. Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, kendilerinin benzerini de yaratmaya kadir olduğunu görmediler mi? Onlar için şüphe olmayan bir ecel takdir etmiştir; fakat zalimler inkârdan başkasına yanaşmadılar. De ki: «Eğer siz Rabbimin rahmet hazinelerine sahip olsaydınız, o zaman tükenir korkusuyla cimrilik edip tutardınız. Zaten insan çok cimridir.»”

يخبر تعالى أنه المنفرد بالهداية والإضلال، فمن يهده، فييسره لليسرى ويجنبه العسرى، فهو المهتدي على الحقيقة، ومن يضلله، فيخذله، ويكله إلى نفسه، فلا هادي له من دون الله، وليس له ولي ينصره من عذاب الله، حين يحشرهم الله على وجوههم خزيًا عميًا وبكمًا، لا يبصرون ولا ينطقون.

Allah Teâlâ hidayet ve dalalette tek olduğunu haber vermektedir: Kime hidayet verir de onu en kolaya muvaffak kılıp zordan uzaklaştırırsa, hakiki manada doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırıp yardımsız bırakır ve nefsine terk ederse, Allah'tan başka onun için hiçbir hidayet edici ve Allah'ın azabından onu koruyacak hiçbir dost yoktur; nitekim Allah onları rezil ve rüsvay olarak; görmez ve konuşmaz halde körler ve dilsizler olarak yüzüstü haşredecektir.

{مَأْوَاهُمْ} أي: مقرهم ودارهم {جَهَنَّمُ} التي جمعت كل هم وغم وعذاب.

{مَأْوَاهُمْ} “Onların varacağı yer;” yani kalacakları yurtları, bütün keder, gam ve azabı toplayan {جَهَنَّمُ} “cehennemdir.”

{كُلَّمَا خَبَتْ} أي: تهيأت للانطفاء {زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا} أي: سعرناها بهم لا يفتر عنهم العذاب، ولا يقضى عليهم فيموتوا، ولا يخفف عنهم من عذابها، ولم يظلمهم الله تعالى، بل جازاهم بما كفروا بآياته وأنكروا البعث الذي أخبرت به الرسل ونطقت به الكتب وعجزوا ربهم وأنكروا تمام قدرته.

{كُلَّمَا خَبَتْ} “Ateşi dindikçe;” yani sönmeye yüz tuttukça {زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا} “onların alevini artırırız;” yani onları alevlendiririz. Onlardan azap hafifletilmez, haklarında hüküm verilip de ölmezler ve onun azabından hiçbir şey eksiltilmez. Allah Teâlâ onlara zulmetmemiştir; bilakis O'nun ayetlerini inkâr etmeleri, peygamberlerin haber verdiği ve kitapların beyan ettiği dirilişi yalanlamaları, Rablerini aciz görmeleri ve O'nun tam kudretini inkâr etmeleri sebebiyle onları cezalandırmıştır.

{وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا} أي: لا يكون هذا لأنه في غاية البعد عن عقولهم الفاسدة.

{وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا} “Ve: «Biz kemik ve ufalanmış toprak olduktan sonra gerçekten yeni bir yaratılışla mı diriltileceğiz?» dediler;” yani bu olamaz, zira onların bozuk akıllarına göre bu son derece uzaktır.

{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ} وهي أكبر من خلق الناس. {قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ} بلى، إنه على ذلك قدير.

İnsanların yaratılmasından daha büyük olan {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ} “gökleri ve yeri yaratan Allah'ın,” {قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ} “kendilerinin benzerini de yaratmaya kadir olduğunu görmediler mi?” Evet, şüphesiz O buna kadirdir.