Binûn

Kehf Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يخبر تعالى عن حال يوم القيامة، وما فيه من الأهوال المقلقة، والشدائد المزعجة فقال: {وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ} أي: يزيلها عن أماكنها، يجعلها كثيبا، ثم يجعلها كالعهن المنفوش، ثم تضمحل وتتلاشى، وتكون هباء منبثا، وتبرز الأرض فتصير قاعا صفصفا، لا عوج فيه ولا أمتا، ويحشر الله جميع الخلق على تلك الأرض، فلا يغادر منهم أحدا، بل يجمع الأولين والآخرين، من بطون الفلوات، وقعور البحار، ويجمعهم بعدما تفرقوا، ويعيدهم بعد ما تمزقوا، خلقا جديدا، فيعرضون عليه صفا ليستعرضهم وينظر في أعمالهم، ويحكم فيهم بحكمه العدل، الذي لا جور فيه ولا ظلم، ويقول لهم: {ولقد جئتمونا فرادى كما خلقناكم أول مرة} أي: بلا مال، ولا أهل، ولا عشيرة، ما معهم إلا الأعمال، التي عملوها، والمكاسب في الخير والشر، التي كسبوها كما قال تعالى: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ} وقال هنا، مخاطبا للمنكرين للبعث، وقد شاهدوه عيانا: {بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا} أي: أنكرتم الجزاء على الأعمال، ووعد الله ووعيده، فها قد رأيتموه وذقتموه، فحينئذ تحضر كتب الأعمال التي كتبتها الملائكة الكرام فتطير لها القلوب، وتعظم من وقعها الكروب، وتكاد لها الصم الصلاب تذوب، ويشفق منها المجرمون، فإذا رأوها مسطرة عليهم أعمالهم، محصى عليهم أقوالهم وأفعالهم، قالوا: {يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلا أَحْصَاهَا} أي: لا يترك خطيئة صغيرة ولا كبيرة، إلا وهي مكتوبة فيه، محفوظة لم ينس منها عمل سر ولا علانية، ولا ليل ولا نهار، {وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا} لا يقدرون على إنكاره {وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا} فحينئذ يجازون بها، ويقررون بها، ويخزون، ويحق عليهم العذاب، ذلك بما قدمت أيديهم وأن الله ليس بظلام للعبيد، بل هم غير خارجين عن عدله وفضله.

Allah Teâlâ kıyamet gününün halini, onda meydana gelecek sarsıcı korkuları ve dehşet verici şiddetli halleri haber vererek şöyle buyurmaktadır: {وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ} “Dağları yürüteceğimiz gün...” Yani [Allah] dağları yerlerinden söker, onları kum yığını haline getirir, sonra atılmış renkli yün gibi yapar; ardından ufalanıp yok olurlar ve savrulmuş toz zerreciklerine dönüşürler. Yeryüzü apaçık ortaya çıkar da üzerinde hiçbir eğrilik ve tümsek bulunmayan dümdüz, bomboş bir arazi halini alır. Allah bütün mahlukatı o arazide toplar; onlardan hiç kimseyi geride bırakmaz. Aksine öncekileri de sonrakileri de çöllerin bağrından ve denizlerin diplerinden bir araya getirir. Dağıldıktan sonra onları toplar ve parçalandıktan sonra onları yeniden yaratılmış olarak [hayata] döndürür. Ardından onları huzuruna almak, amellerine bakmak ve aralarında hiçbir haksızlık ve zulmün bulunmadığı adil hükmüyle hükmetmek üzere saf halinde O'na arz olunurlar. Onlara şöyle buyurur: {ولقد جئتمونا فرادى كما خلقناكم أول مرة} “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz.” Yani ne mal ne aile ne de aşiret olmaksızın... Yanlarında yalnızca işlemiş oldukları ameller ile hayır ve şerden kazandıkları şeyler vardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ} “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz; size bahşettiğimiz şeyleri de arkanızda bıraktınız. Sizin hakkınızda [Allah'ın] ortakları olduğunu iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz.” Burada ise öldükten sonra dirilişi gözleriyle gördükleri halde onu inkâr edenlere hitaben şöyle buyurmaktadır: {بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا} “Aksine siz, size bir buluşma zamanı tayin etmeyeceğimizi sanmıştınız.” Yani amellerin karşılığını, Allah'ın vaadini ve tehdidini inkâr etmiştiniz. İşte şimdi onu gördünüz ve tattınız! O vakit şerefli meleklerin yazdığı amel defterleri getirilir; bunlardan dolayı kalpler yerinden oynar, dehşetinden sıkıntılar büyür, neredeyse sert ve katı taşlar bile erir, günahkârlar da ondan korku ve kaygıya kapılırlar. Amellerinin aleyhlerine yazıldığını, söz ve fiillerinin tek tek kaydedildiğini gördüklerinde şöyle derler: {يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلا أَحْصَاهَا} “Eyvah bize! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!” Yani küçük büyük hiçbir günahı bırakmamış, hepsi onda yazılmış ve kaydedilmiştir; gizli veya açık, gece veya gündüz yapılmış hiçbir amel unutulmamıştır. {وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا} “Yaptıklarını hazır buldular.” Onu inkâr etmeye güç yetiremezler. {وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا} “Rabbin hiç kimseye zulmetmez.” İşte o vakit bunlarla cezalandırılırlar, [günahları] kendilerine ikrar ettirilir, rezil rüsvay edilirler ve üzerlerine azap hak olur. Bu, kendi ellerinin önden gönderdiği şeyler sebebiyledir; yoksa Allah kullara asla zulmedici değildir. Bilakis onlar O'nun adaleti ve lütfu dışına çıkmış değillerdir.

{٥٠} {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا} .

{50} {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا} “Hani meleklere: «Âdem'e secde edin!» demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. O cinlerdendi de Rabbinin emrinden dışarı çıktı (fasık oldu). Şimdi siz beni bırakıp da onu ve onun zürriyetini mi dostlar (veliler) ediniyorsunuz? Oysa onlar size düşmandır. Zalimler için bu ne kötü bir değiş tokuştur!”

يخبر تعالى، عن عداوة إبليس لآدم وذريته، وأن الله أمر الملائكة بالسجود لآدم، إكراما وتعظيما، وامتثالا لأمر الله، فامتثلوا ذلك {إِلا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ} وقال: {أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا} وقال: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ} فتبين بهذا عداوته لله ولأبيكم ولكم، فكيف تتخذونه وذريته أي: الشياطين {أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا} أي: بئس ما اختاروا لأنفسهم من ولاية الشيطان، الذي لا يأمرهم إلا بالفحشاء والمنكر عن ولاية الرحمن، الذي كل السعادة والفلاح والسرور في ولايته. وفي هذه الآية، الحث على اتخاذ الشيطان عدوا، والإغراء بذلك، وذكر السبب الموجب لذلك، وأنه لا يفعل ذلك إلا ظالم، وأي: ظلم أعظم من ظلم من اتخذ عدوه الحقيقي وليا، وترك الولي الحميد؟ ".

Allah Teâlâ İblis'in Âdem'e ve onun zürriyetine olan düşmanlığını haber vermektedir. Allah Teâlâ bir ikram, tazim ve Allah'ın emrine boyun eğme olarak meleklere Âdem'e secde etmelerini emretmiş, onlar da buna uymuşlardı: {إِلا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ} “İblis hariç; o cinlerdendi de Rabbinin emrinden dışarı çıktı.” Ve: {أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا} “«Çamurdan yarattığın kimseye secde mi ederim?»” demiş ve: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ} “«Ben ondan daha hayırlıyım»” demişti. Böylece onun Allah'a, babanıza ve sizlere olan düşmanlığı açıkça ortaya çıktı. Hal böyleyken nasıl olur da onu ve zürriyetini —yani şeytanları— {أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا} “beni bırakıp da dostlar ediniyorsunuz? Oysa onlar size düşmandır. Zalimler için bu ne kötü bir değiş tokuştur!” Yani bütün saadetin, kurtuluşun ve sevincin dostluğunda bulunduğu Rahmân'ın velayeti yerine; kendilerine sadece fahşayı ve münkeri emreden şeytanın velayetini nefisleri için seçmeleri ne kötüdür! Bu ayette şeytanı düşman edinmeye teşvik, buna sevk etme ve bunu gerektiren sebebin zikri vardır; ayrıca bunu ancak zalim bir kimsenin yapacağı belirtilmektedir. Hakiki düşmanını veli edinip övgüye layık yegâne Veli'yi (el-Veliyyü'l-Hamîd) terk eden kimsenin zulmünden daha büyük hangi zulüm olabilir ki?!

قال تعالى: {اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ} وقال تعالى: {إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ}

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ} “Allah iman edenlerin velisidir (dostudur); onları karanlıklardan nura çıkarır. İnkâr edenlerin velileri ise tağuttur; onları nurdan karanlıklara çıkarırlar.” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Şüphesiz onlar Allah'ı bırakıp şeytanları veliler (dostlar) edindiler.”

{٥١-٥٢} {مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا * وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا} .

{51-52} {مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا * وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا} “Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de bizzat kendilerinin yaratılışına şahit tuttum. Ben yoldan çıkaranları da yardımcı edinecek değilim. [Allah'ın] «Ortaklarım olduğunu sandığınız şeyleri çağırın!» diyeceği gün, onları çağırırlar fakat onlar kendilerine cevap veremezler. Biz onların arasına helak edici bir uçurum koymuşuzdur.”

يقول تعالى: ما أشهدت الشياطين [وهؤلاء المضلين] ، خلق السماوات والأرض ولا خلق أنفسهم أي: ما أحضرتهم ذلك، ولا شاورتهم عليه، فكيف يكونون خالقين لشيء من ذلك؟! بل المنفرد بالخلق والتدبير، والحكمة والتقدير، هو الله، خالق الأشياء كلها، المتصرف فيها بحكمته، فكيف يجعل له شركاء من الشياطين، يوالون ويطاعون، كما يطاع الله، وهم لم يخلقوا ولم يشهدوا خلقا، ولم يعاونوا الله تعالى؟! ولهذا قال: {وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا} أي: معاونين، مظاهرين لله على شأن من الشئون، أي: ما ينبغي ولا يليق بالله، أن يجعل لهم قسطا من التدبير، لأنهم ساعون في إضلال الخلق والعداوة لربهم، فاللائق أن يقصيهم ولا يدنيهم.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ben şeytanları [ve bu saptıranları] ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de bizzat kendilerinin yaratılışına şahit tuttum; yani onları orada hazır bulundurmadım ve onlara danışmadım. Hal böyleyken onlar bunlardan herhangi bir şeyin yaratıcısı nasıl olabilirler?! Bilakis yaratmada, yönetmede, hikmette ve takdirde tek olan Allah'tır; O her şeyin yaratıcısıdır ve hikmetiyle her şeyde tasarrufta bulunandır. Durum bu iken nasıl olur da O'na şeytanlardan ortaklar koşulur; Allah'a itaat edildiği gibi onlara dost olunup itaat edilir?! Oysa onlar ne bir şey yaratmışlar ne bir yaratılışa şahit olmuşlar ne de Allah Teâlâ'ya yardım etmişlerdir. Bu sebeple: {وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا} “«Ben yoldan çıkaranları da yardımcı edinecek değilim»” buyurmuştur; yani herhangi bir işte Allah'a destek olan yardımcılar edinmem. Zira yaratılmışları saptırmaya ve Rablerine düşmanlık etmeye çabalayan kimselere idareden ve tedbirden bir pay vermesi Allah'a yakışmaz ve O'nun şanına layık değildir; O'na layık olan onları yaklaştırmak değil, bilakis uzaklaştırmaktır.

ولما ذكر حال من أشرك به في الدنيا، وأبطل هذا الشرك غاية الإبطال، وحكم بجهل صاحبه وسفهه، أخبر عن حالهم مع شركائهم يوم القيامة، وأن الله يقول لهم: {نَادُوا شُرَكَائِيَ} بزعمكم أي: على موجب زعمكم الفاسد، وإلا فبالحقيقة ليس لله شريك في الأرض، ولا في السماء، أي: نادوهم، لينفعوكم، ويخلصوكم من الشدائد، {فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ} لأن الحكم والملك يومئذ لله، لا أحد يملك مثقال ذرة من النفع لنفسه ولا لغيره.

Dünyada Kendisine ortak koşanların halini zikredip bu şirki en kesin şekilde iptal ettikten ve onun sahibinin cehalet ve beyinsizliğine hükmettikten sonra, kıyamet gününde onların ortaklarıyla olan durumlarını haber vermiştir. Allah onlara: Zannınızca {نَادُوا شُرَكَائِيَ} “«Ortaklarımı çağırın!»” buyuracaktır; yani batıl zannınız gereğince... Yoksa hakikatte ne yerde ne de gökte Allah'ın hiçbir ortağı yoktur. Yani size fayda versinler ve sizi bu sıkıntılardan kurtarsınlar diye onları çağırın! {فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ} “Onları çağırırlar fakat onlar kendilerine cevap veremezler;” çünkü o gün hüküm ve mülk yalnızca Allah'ındır; hiç kimse ne kendisi ne de başkası için zerre ağırlığınca bir faydaya malik değildir.

{وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ} أي: بين المشركين وشركائهم {مَوْبِقًا} أي، مهلكا، يفرق بينهم وبينهم، ويبعد بعضهم من بعض، ويتبين حينئذ عداوة الشركاء لشركائهم، وكفرهم بهم، وتبريهم منهم، كما قال تعالى {وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ}

{وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ} “Biz onların arasına” —yani müşriklerle onların ortak koştukları varlıkların arasına— {مَوْبِقًا} “helak edici bir uçurum” —yani onları birbirinden ayıran ve birbirlerinden uzaklaştıran bir helak yeri— koymuşuzdur. İşte o vakit ortakların kendilerine ortak koşanlara olan düşmanlıkları, onları inkâr edip onlardan berî oldukları apaçık ortaya çıkar; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ} “İnsanlar bir araya toplandıkları zaman, onlar kendilerine düşman kesilirler ve onların ibadetlerini inkâr ederler.”

{٥٣} {وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا} .

{53} {وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا} “Suçlular ateşi görürler de onun içine düşeceklerini anlarlar (kesin olarak bilirler); fakat ondan kaçacak bir sığınak bulamazlar.”

أي: لما كان يوم القيامة وحصل من الحساب ما حصل، وتميز كل فريق من الخلق بأعمالهم، وحقت كلمة العذاب على المجرمين، فرأوا جهنم قبل دخولها، فانزعجوا واشتد قلقهم لظنهم أنهم مواقعوها، وهذا الظن قال المفسرون: إنه بمعنى اليقين، فأيقنوا أنهم داخلوها {وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا} أي: معدلا يعدلون إليه، ولا شافع لهم من دون إذنه، وفي هذا من التخويف والترهيب، ما ترعد له الأفئدة والقلوب.

Yani kıyamet günü olup hesap tamamlandığında, yaratılmışların her bir grubu amelleriyle birbirinden ayrılıp suçluların aleyhine azap kelimesi hak olduğunda; henüz girmeden önce cehennemi görürler de onun içine düşeceklerini anladıkları için dehşete kapılıp korku ve endişeleri son derece şiddetlenir. Müfessirler buradaki «zann»ın «yakîn (kesin bilgi)» manasında olduğunu söylemişlerdir; dolayısıyla onun içine kesinlikle gireceklerini anlarlar: {وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا} “fakat ondan kaçacak bir sığınak bulamazlar;” yani sapıp yönelecekleri hiçbir yer ve O'nun izni olmaksızın kendilerine şefaat edecek hiçbir kimse bulamazlar. Bunda ise yürekleri ve kalpleri titretecek derecede bir korkutma ve sakındırma vardır.

{٥٤} {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكَانَ الإنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلا} .

{54} {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكَانَ الإنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلا} “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali türlü türlü şekillerde açıkladık. Fakat insan her şeyden çok tartışmaya düşkündür.”

يخبر الله تعالى عن عظمة القرآن، وجلالته، وعمومه، وأنه صرف فيه من كل مثل، أي: من كل طريق موصل إلى العلوم النافعة، والسعادة الأبدية، وكل طريق يعصم من الشر والهلاك، ففيه أمثال الحلال والحرام، وجزاء الأعمال، والترغيب والترهيب، والأخبار الصادقة النافعة للقلوب، اعتقادا، وطمأنينة، ونورا، وهذا مما يوجب التسليم لهذا القرآن وتلقيه بالانقياد والطاعة، وعدم المنازعة له في أمر من الأمور، ومع ذلك، كان كثير من الناس يجادلون في الحق بعد ما تبين، ويجادلون بالباطل {لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ} ولهذا قال: {وَكَانَ الإنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلا} أي: مجادلة ومنازعة فيه، مع أن ذلك، غير لائق بهم، ولا عدل منهم، والذي أوجب له ذلك وعدم الإيمان بالله، إنما هو الظلم والعناد، لا لقصور في بيانه وحجته، وبرهانه، وإلا فلو جاءهم العذاب، وجاءهم ما جاء قبلهم، لم تكن هذه حالهم، ولهذا قال:

Allah Teâlâ Kur'an'ın büyüklüğünü, yüceliğini, kapsayıcılığını ve onda her türlü misali açıkladığını haber vermektedir; yani faydalı ilimlere ve ebedi saadete ulaştıran her yolu, şerden ve helaktan koruyan her yolu açıklamıştır. Onda helal ve haram misalleri, amellerin karşılığı, teşvik ve sakındırma (terğîb ve terhîb), inanç, itminan ve nur bakımından kalplere fayda veren dosdoğru haberler bulunmaktadır. Bu ise bu Kur'an'a teslim olmayı, onu boyun eğip itaat ederek karşılamayı ve hiçbir hususta onunla çekişmemeyi gerektirir. Buna rağmen insanların birçoğu hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra bile onun hakkında tartışmakta ve {لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ} “hakkı onunla batıl kılmak için” batıl ile mücadele etmektedirler. Bu sebeple Allah: {وَكَانَ الإنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلا} “Fakat insan her şeyden çok tartışmaya düşkündür” buyurmuştur; yani onun hakkında çekişip tartışır. Oysa bu onlara yakışmayan ve adil olmayan bir tutumdur. İnsanı buna ve Allah'a iman etmemeye sevk eden şey, Kur'an'ın açıklamasında, hüccetinde ve bürhanında bir eksiklik olduğundan değil, sırf zulüm ve inattandır. Şayet onlara azap gelseydi ve öncekilerin başına gelenler onların da başına gelseydi durumları böyle olmazdı. Bu sebeple şöyle buyurmuştur:

{٥٥} {وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الأوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلا} .

{55} {وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الأوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلا} “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten ve Rablerinden mağfiret dilemekten alıkoyan şey; ancak öncekilerin sünnetinin (başlarına gelenlerin) kendilerine de gelmesini yahut azabın göz göre göre karşılarına dikilmesini beklemeleridir.”

أي: ما منع الناس من الإيمان، والحال أن الهدى الذي يحصل به الفرق، بين الهدى والضلال، والحق والباطل، قد وصل إليهم، وقامت عليهم حجة الله، فلم يمنعهم عدم البيان، بل منعهم الظلم والعدوان، عن الإيمان، فلم يبق إلا أن تأتيهم سنة الله، وعادته في الأولين من أنهم إذا لم يؤمنوا، عوجلوا بالعذاب، أو يرون العذاب قد أقبل عليهم، ورأوه مقابلة ومعاينة، أي: فليخافوا من ذلك، وليتوبوا من كفرهم، قبل أن يكون العذاب الذي لا مرد له.

Yani hidayet ile dalalet, hak ile batıl arasındaki farkın kendisiyle meydana geldiği hidayet kendilerine ulaştığı ve aleyhlerine Allah'ın hücceti ikame edildiği halde insanları imandan alıkoyan hiçbir şey yoktur. Onları alıkoyan açıklamanın olmaması değil, bilakis sırf zulüm ve düşmanlıklarıdır. Bu durumda ancak Allah'ın sünneti ve öncekiler hakkındaki adeti —yani iman etmedikleri takdirde azabın çarçabuk gelmesi— yahut azabın üzerlerine yöneldiğini göz göre göre ve bizzat müşahede ederek görmeleri kalmıştır. Yani bundan korksunlar ve geri çevrilmesi mümkün olmayan azap gelmeden önce küfürlerinden tevbe etsinler!

{٥٦} {وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا} .

{56} {وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا} “Biz rasûlleri ancak müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. İnkâr edenler ise hakkı batılla ortadan kaldırmak (yok etmek) için mücadele ederler. Âyetlerimi ve kendilerine yapılan uyarıları alaya aldılar.”

أي: لم نرسل الرسل عبثا، ولا ليتخذهم الناس أربابا، ولا ليدعوا إلى أنفسهم، بل أرسلناهم يدعون الناس إلى كل خير، وينهون عن كل شر، ويبشرونهم على امتثال ذلك بالثواب العاجل والأجل، وينذرونهم على معصية ذلك بالعقاب العاجل والآجل، فقامت بذلك حجة الله على العباد، ومع ذلك يأبى الظالمون الكافرون، إلا المجادلة بالباطل، ليدحضوا به الحق، فسعوا في نصر الباطل مهما أمكنهم، وفي دحض الحق وإبطاله، واستهزءوا برسل الله وآياته، وفرحوا بما عندهم من العلم، ويأبى الله إلا أن يتم نوره ولو كره الكافرون، ويظهر الحق على الباطل {بل نقذف بالحق على الباطل فيدمغه فإذا هو زاهق} ومن حكمة الله ورحمته، أن تقييضه المبطلين المجادلين الحق بالباطل، من أعظم الأسباب إلى وضوح الحق وتبين شواهده وأدلته، وتبين الباطل وفساده، فبضدها تتبين الأشياء.

Yani biz elçileri boş yere, insanların onları rabler edinmesi veya kendilerine davet etmeleri için göndermedik; bilakis onları insanları her türlü hayra çağırsınlar, her türlü şerden sakındırsınlar, buna boyun eğmelerine karşılık peşin ve gelecekteki sevapla onları müjdelesinler ve buna isyan etmelerine karşılık da peşin ve gelecekteki azapla onları uyarsınlar diye gönderdik. Böylece kullar aleyhine Allah'ın hücceti ikame edilmiş oldu. Buna rağmen kâfir zalimler hakkı ortadan kaldırmak için batılla mücadele etmekten başka bir şeye yanaşmadılar; ellerinden geldiğince batıla yardım etmeye, hakkı yok edip geçersiz kılmaya çabaladılar. Allah'ın elçileri ve ayetleriyle alay ettiler ve yanlarındaki bilgiyle böbürlendiler. Fakat kâfirler hoşlanmasa da Allah nurunu tamamlamaktan ve hakkı batıla galip kılmaktan başkasına razı olmaz: {بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ} “Bilakis biz hakkı batılın tepesine indiririz de onun beynini parçalar; bir de bakarsın ki o yok olup gitmiştir.” Allah'ın hikmeti ve rahmetindendir ki, hakka karşı batıl ile mücadele eden batıl ehlini musallat kılması, hakkın açıklığa kavuşmasının, şahitlerinin ve delillerinin ortaya çıkmasının, batılın ve fesadının da gün yüzüne çıkmasının en büyük sebeplerindendir. Zira şeyler zıtlarıyla belirginleşir.

{٥٧-٥٩} {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا * وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُالْعَذَابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلا * وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا} .

{57-59} {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا * وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُالْعَذَابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلا * وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا} “Kendisine Rabbinin âyetleri hatırlatıldığı halde onlardan yüz çeviren ve ellerinin önden takdim ettiklerini unutan kimseden daha zalim kim olabilir? Şüphesiz biz onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Sen onları hidayete çağırsan da artık onlar ebediyen hidayete eremezler. Rabbin çok bağışlayıcıdır, merhamet sahibidir. Eğer kazandıkları yüzünden onları hemen hesaba çekecek olsaydı, azabı onlar için çarçabuk getirirdi. Fakat onlar için belirlenmiş bir buluşma zamanı vardır ki O'ndan başka asla hiçbir sığınak bulamayacaklardır. İşte o ülkeler halkını da zulmettikleri zaman helak ettik ve onların helaki için de belirlenmiş bir vakit tayin ettik.”

يخبر تعالى أنه لا أعظم ظلما، ولا أكبر جرما، من عبد ذكر بآيات الله وبين له الحق من الباطل، والهدى من الضلال، وخوف ورهب ورغب، فأعرض عنها، فلم يتذكر بما ذكر به، ولم يرجع عما كان عليه، ونسى ما قدمت يداه من الذنوب، ولم يراقب علام الغيوب، فهذا أعظم ظلما من المعرض الذي لم تأته آيات الله ولم يذكر بها، وإن كان ظالما، فإنه أخف (١) ظلما من هذا، لكون العاصي على بصيرة وعلم، أعظم ممن ليس كذلك، ولكن الله تعالى عاقبه بسبب إعراضه عن آياته، ونسيانه لذنوبه، ورضاه لنفسه، حالة الشر مع علمه بها، أن سد عليه أبواب الهداية بأن جعل على قلبه أكنة، أي: أغطية محكمة تمنعه أن يفقه الآيات وإن سمعتها، فليس في إمكانها الفقه الذي يصل إلى القلب، {وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا} أي: صمما يمنعهم من وصول الآيات، ومن سماعها على وجه الانتفاع وإذا كانوا بهذه الحالة، فليس لهدايتهم سبيل، {وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا} لأن الذي يرجى أن يجيب الداعي للهدى من ليس عالما، وأما هؤلاء، الذين أبصروا ثم عموا، ورأوا طريق الحق فتركوه، وطريق الضلال فسلكوه، وعاقبهم الله بإقفال القلوب والطبع عليها، فليس في هدايتهم حيلة ولا طريق وفي هذه الآية من التخويف لمن ترك الحق بعد علمه، أن يحال بينهم وبينه، ولا يتمكن منه بعد ذلك، ما هو أعظم مرهب وزاجر عن ذلك.

Allah Teâlâ kendisine Allah'ın ayetleri hatırlatılan, hak ile batıl, hidayet ile dalalet kendisine açıklanan, korkutulup sakındırılan ve teşvik edilen; buna rağmen onlardan yüz çeviren, kendisine hatırlatılan şeyden ibret almayan, üzerinde bulunduğu kötülükten vazgeçmeyen, ellerinin önden takdim ettiği günahları unutan ve gaybları hakkıyla bilen Allah'ı murakabe etmeyen bir kuldan daha zalim ve daha büyük cürüm sahibi kimse olmadığını haber vermektedir. İşte bu kimse, kendisine Allah'ın ayetleri gelmemiş ve hatırlatılmamış olan yüz çeviriciden daha zalimdir; o da gerçi zalimdir fakat bilerek ve basiretle isyan eden kimse öyle olmayandan daha büyük bir cürüm işlemiş olduğu için onun zulmü bundan daha hafiftir (1). Fakat Allah Teâlâ ayetlerinden yüz çevirmesi, günahlarını unutması ve kötülüğü bildiği halde nefsi için o şer haline razı olması sebebiyle onu cezalandırmış; kalbinin üzerine örtüler koyarak ona hidayet kapılarını kapatmıştır. Yani ayetleri işitse bile onları anlamasını engelleyen muhkem örtüler koymuştur; zira kalbe ulaşacak bir anlayış artık onun imkânı dahilinde değildir. {وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا} “kulaklarına da bir ağırlık” —yani ayetlerin ulaşmasını ve faydalanacak şekilde işitilmesini engelleyen bir sağırlık— koyduk. Onlar bu halde olunca artık hidayete ermelerine hiçbir yol yoktur: {وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا} “Sen onları hidayete çağırsan da artık onlar ebediyen hidayete eremezler.” Çünkü hidayet davetçisine icabet etmesi umulan kimse gerçeği bilmeyendir. Önce görüp sonra körleşen, hak yolu görüp onu terk eden, dalalet yolunu ise tutup ona giren ve Allah'ın kalpleri kilitleyip mühürlemekle cezalandırdığı kimselere gelince; onların hidayete ermesi için hiçbir çare ve hiçbir yol kalmamıştır. Bu ayette; bildikten sonra hakkı terk eden kimsenin hak ile arasına engel konulacağına ve bundan sonra artık ona güç yetiremeyeceğine dair son derece korkutucu ve caydırıcı bir sakındırma vardır.

ثم أخبر تعالى عن سعة مغفرته ورحمته، وأنه يغفر الذنوب، ويتوب الله على من يتوب، فيتغمده برحمته، ويشمله بإحسانه، وأنه لو آخذ (٢) العباد على ما قدمت أيديهم من الذنوب، لعجل لهم العذاب، ولكنه تعالى حليم لا يعجل بالعقوبة، بل يمهل ولا يهمل، والذنوب لا بد من وقوع آثارها، وإن تأخرت عنها مدة طويلة، ولهذا قال:

Sonra Allah Teâlâ mağfiretinin ve rahmetinin genişliğini, günahları bağışladığını, tevbe edenin tevbesini kabul edip onu rahmetine gark ettiğini ve ihsanıyla kuşattığını haber vermiştir. Şayet kulları ellerinin önden takdim ettiği günahlar sebebiyle hesaba çekecek olsaydı (2), onlar için azabı çarçabuk getirirdi; fakat O Halîm'dir, cezayı aceleye getirmez; bilakis mühlet verir ama ihmal etmez. Günahların eserleri uzun bir süre gecikse bile mutlaka vuku bulur; bu sebeple şöyle buyurmuştur:

{بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلا} أي: لهم موعد، يجازون فيه بأعمالهم، لا بد لهم منه، ولا مندوحة لهم عنه، ولا ملجأ، ولا محيد عنه، وهذه سنته في الأولين والآخرين، أن لا يعاجلهم بالعقاب، بل يستدعيهم إلى التوبة والإنابة، فإن تابوا وأنابوا، غفر لهم ورحمهم، وأزال عنهم العقاب، وإلا فإن استمروا على ظلمهم وعنادهم، وجاء الوقت الذي جعله موعدا لهم، أنزل بهم بأسه، ولهذا قال: {وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا} أي: بظلمهم، لا بظلم منا {وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا} أي: وقتا مقدرا، لا يتقدمون عنه ولا يتأخرون.

{بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلا} “Fakat onlar için, kendisinden başka hiçbir sığınak bulamayacakları belirlenmiş bir zaman vardır.” Yani: Onlar için amelleriyle cezalandırılacakları belirlenmiş bir vakit vardır; bundan kaçışları, bundan kurtulacakları bir genişlik, bir sığınak ve bir kaçacak yer yoktur. Öncekiler ve sonrakiler hakkındaki [ilâhî] kanun da budur; onları cezalandırmakta acele etmez, bilakis tevbeye ve [Hakk'a] yönelmeye davet eder. Şayet tevbe edip yönelirlerse onları bağışlar, onlara merhamet eder ve cezayı onlardan kaldırır. Aksi takdirde zulümlerine ve inatlarına devam ederlerse ve kendileri için belirlenen vakit geldiğinde, azabını üzerlerine indirir. Nitekim bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا} “İşte zulmettiklerinde helak ettiğimiz o memleketler...” Yani: Bizim zulmümüzle değil, kendi zulümleri sebebiyle [onları helak ettik]. {وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا} “Onların helakleri için de belirlenmiş bir zaman tayin etmiştik.” Yani: Ne öne alabilecekleri ne de erteleyebilecekleri takdir edilmiş bir vakit [koymuştuk].

{٦٠-٨٢} {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا * فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا} .

{60-82} {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا * فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا} “Hani Musa genç yardımcısına şöyle demişti: «İki denizin birleştiği yere ulaşıncaya kadar durup dinlenmeden gideceğim yahut senelerce yürüyeceğim.» İkisi iki denizin birleştiği yere varınca balıklarını unuttular. Balık da denizde bir yarığa (akıntıya) dalar gibi yolunu tutup gitmişti.”

يخبر تعالى عن نبيه موسى ﵇، وشدة رغبته في الخير وطلب العلم، أنه قال لفتاه - أي: خادمه الذي يلازمه في حضره وسفره، وهو " يوشع بن نون " الذي نبأه الله بعد ذلك:- {لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ} أي: لا أزال مسافرا وإن طالت علي الشقة، ولحقتني المشقة، حتى أصل إلى مجمع البحرين، وهو المكان الذي أوحي إليه أنك ستجد فيه عبدا من عباد الله العالمين، عنده من العلم، ما ليس عندك، {أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا} أي: مسافة طويلة، المعنى: أن الشوق والرغبة، حمل موسى أن قال لفتاه هذه المقالة، وهذا عزم منه جازم، فلذلك أمضاه.

Allah Teâlâ peygamberi Musa'dan aleyhisselâm, onun hayra ve ilim tahsiline olan aşırı arzusundan haber vererek, genç yardımcısına —yani hazarda ve seferde kendisinden ayrılmayan hizmetkârına ki o, Allah'ın daha sonra kendisine peygamberlik verdiği Yûşa b. Nûn'dur— şöyle dediğini bildirmektedir: {لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ} “«İki denizin birleştiği yere ulaşıncaya kadar durup dinlenmeden gideceğim;»” yani yol ne kadar uzarsa uzasın ve meşakkat bana ne kadar dokunursa dokunsun iki denizin birleştiği yere ulaşıncaya dek yolculuğuma devam edeceğim. Burası, kendisine Allah'ın âlim kullarından bir kul bulacağı ve onun yanında kendisinde bulunmayan bir ilim olduğu vahyedilen yerdir. {أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا} “«yahut senelerce yürüyeceğim;»” yani uzun bir mesafe katedeceğim. Manası şudur: Şevk ve arzu, Musa'yı genç arkadaşına bu sözü söylemeye sevk etmiştir; bu onun kesin bir azmidir ve bu sebeple onu uygulamıştır.

{فَلَمَّا بَلَغَا} أي: هو وفتاه {مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا} وكان معهما حوت يتزودان منه ويأكلان، وقد وعد أنه متى فقد الحوت فثم ذلك العبد الذي قصدته، فاتخذ ذلك الحوت سبيله، أي: طريقه في البحر سربا وهذا من الآيات.

{فَلَمَّا بَلَغَا} “İkisi varınca” —yani o ve genç yardımcısı— {مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا} “iki denizin birleştiği yere varınca balıklarını unuttular.” Yanlarında azık edindikleri ve yedikleri bir balık vardı. Kendisine, balığı kaybettiği anda aradığı o kulun orada bulunacağı vaat edilmişti. İşte o balık yolunu tuttu; yani denizde bir yarığa dalar gibi yol aldı. Bu ise apaçık mucizelerdendir.

قال المفسرون إن ذلك الحوت الذي كانا يتزودان منه، لما وصلا إلى ذلك المكان، أصابه بلل البحر، فانسرب بإذن الله في البحر، وصار مع حيواناته حيا.

Müfessirler şöyle demişlerdir: Azık edindikleri o balığa, o yere vardıklarında denizin ıslaklığı değdi; balık da Allah'ın izniyle denize dalıp kaydı ve deniz canlılarıyla birlikte canlı hale geldi.

{فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا * قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا * قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا * فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا * قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا * قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا * قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا * قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا * فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا} إلى قوله: {ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} .

{فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا * قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا * قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا * فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا * قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا * قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا * قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا * قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا * فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا} “Oradan geçip gittiklerinde [Musa] genç yardımcısına: «Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuz yüzünden başımıza epeyce bir yorgunluk geldi» dedi. [Genç] dedi ki: «Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı. O şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tutup gitti.» [Musa:] «İşte aradığımız da buydu!» dedi. Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geriye döndüler. Derken kullarımızdan bir kul buldular ki biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik. Musa ona: «Sana öğretilen doğru bilgiden (rüşdden) bana da öğretmen için sana tâbi olabilir miyim?» dedi. [O zat] dedi ki: «Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin. İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin ki?» [Musa:] «İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve hiçbir işte sana karşı gelmeyeceğim» dedi. [O zat:] «Eğer bana uyacaksan, ben sana kendisinden bahsedinceye kadar bana hiçbir şey hakkında soru sorma!» dedi. Bunun üzerine yola koyuldular; nihayet gemiye bindiklerinde o zat gemiyi deldi...»” ayetinden {ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} “«İşte sabredemediğin şeylerin içyüzü budur»” ayetine kadar.

فلما جاوز موسى وفتاه مجمع البحرين، قال موسى لفتاه: {آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا} أي: لقد تعبنا من هذا السفر المجاوز فقط، وإلا فالسفر الطويل الذي وصلا به إلى مجمع البحرين لم يجدا مس التعب فيه، وهذا من الآيات والعلامات الدالة لموسى، على وجود مطلبه، وأيضا فإن الشوق المتعلق بالوصول إلى ذلك المكان، سهل لهما الطريق، فلما تجاوزا غايتهما وجدا مس التعب، فلما قال موسى لفتاه هذه المقالة، قال له فتاه: {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ}

Musa ile genç yardımcısı iki denizin birleştiği yeri geçtiklerinde, Musa yardımcısına şöyle dedi: {آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا} “«Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuz yüzünden başımıza epeyce bir yorgunluk geldi;»” yani sadece o sınırı aşan bu yolculuğumuzdan yorulduk. Yoksa iki denizin birleştiği yere kadar yaptıkları o uzun yolculukta hiçbir yorgunluk hissetmemişlerdi. Bu da Musa için aradığı şeyin orada bulunduğuna delalet eden ayetlerden ve işaretlerdendir. Ayrıca o mekâna ulaşmaya dair duyulan şevk ve arzu onlara yolu kolaylaştırmıştı; varacakları hedefi aştıklarında ise yorgunluğu hissettiler. Musa genç yardımcısına bu sözü söyleyince, yardımcısı ona şöyle dedi: {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ} “«Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit ben balığı unuttum.»”

أي: ألم تعلم حين آوانا الليل إلى تلك الصخرة المعروفة بينهما {فإني نسيت الحوت وما أنسانيه إلا الشيطان} لأنه السبب في ذلك {وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا} أي: لما انسرب في البحر ودخل فيه، كان ذلك من العجائب.

Yani gece aralarında bilinen o kayaya sığındığımız vakti hatırlıyor musun? {فإني نسيت الحوت وما أنسانيه إلا الشيطان} “«Ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı;»” çünkü buna sebep olan şeytandır. {وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا} “«O şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tutup gitti;»” yani denize dalıp içine girdiğinde bu durum şaşılacak şeylerden oldu.

قال المفسرون: كان ذلك المسلك للحوت سربا، ولموسى وفتاه عجبا، فلما قال له الفتى هذا القول، وكان عند موسى وعد من الله أنه إذا فقد الحوت، وجد الخضر، فقال موسى: {ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ} أي: نطلب {فَارْتَدَّا} أي: رجعا {عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا} أي رجعا يقصان أثرهما إلى المكان الذي نسيا فيه الحوت فلما وصلا إليه، وجدا عبدا من عبادنا، وهو الخضر، وكان عبدا صالحا، لا نبيا على الصحيح.

Müfessirler şöyle demişlerdir: Bu yol balık için bir akıntı/yarık, Musa ve genç yardımcısı için ise şaşılacak bir mucize idi. Genç yardımcısı bu sözü söyleyince —ki Musa'nın yanında balığı kaybettiğinde Hızır'ı bulacağına dair Allah'tan bir vaat bulunmaktaydı— Musa şöyle dedi: {ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ} “«İşte aradığımız da buydu!»” {فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا} “Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geriye döndüler;” yani balığı unuttukları yere kadar kendi ayak izlerini takip ederek geri döndüler. Oraya vardıklarında kullarımızdan bir kul buldular ki o da Hızır'dır; sahih olan görüşe göre o bir peygamber değil, salih bir kul idi.

آتيناه [رحمة من عندنا أي: أعطاه الله رحمة خاصة بها زاد علمه وحسن عمله {وَعَلَّمْنَاهُ} ] (١) {مِنْ لَدُنَّا} [أي: من عندنا] عِلْمًا، وكان قد أعطي من العلم ما لم يعط موسى، وإن كان موسى ﵇ أعلم منه بأكثر الأشياء، وخصوصا في العلوم الإيمانية، والأصولية، لأنه من أولي العزم من المرسلين، الذين فضلهم الله على سائر الخلق، بالعلم، والعمل، وغير ذلك، فلما اجتمع به موسى قال له على وجه الأدب والمشاورة، والإخبار عن مطلبه.

Biz ona [katımızdan bir rahmet vermiştik; yani Allah ona özel bir rahmet vermiş, bununla ilmi artmış ve ameli güzelleşmişti. Ve ona {وَعَلَّمْنَاهُ}] (1) {مِنْ لَدُنَّا} “[tarafımızdan]” [yani katımızdan] bir ilim öğretmiştik. Ona Musa'ya verilmeyen bir ilim verilmişti; gerçi Musa aleyhisselâm çoğu hususlarda, bilhassa imana ve usule dair ilimlerde ondan daha âlim idi. Çünkü o, Allah'ın ilim, amel ve diğer hususlarda bütün yaratılmışlara üstün kıldığı ülü'l-azm resullerdendir. Musa onunla bir araya geldiğinde edep, istişare ve arzusunu haber verme üslubuyla ona şöyle dedi:

{هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا} أي: هل أتبعك على أن تعلمني مما علمك الله، ما به أسترشد وأهتدي، وأعرف به الحق في تلك القضايا؟ وكان الخضر، قد أعطاه الله من الإلهام والكرامة، ما به يحصل له الاطلاع على بواطن كثير من الأشياء التي خفيت، حتى على موسى ﵇، فقال الخضر لموسى: لا أمتنع من ذلك، ولكنك {لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} أي: لا تقدر على اتباعي وملازمتي، لأنك ترى ما لا تقدر على الصبر عليه من الأمور التي ظاهرها المنكر، وباطنها غير ذلك، ولهذا قال: {وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا} أي: كيف تصبر على أمر، ما أحطت بباطنه وظاهره ولا علمت المقصود منه ومآله؟

{هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا} “«Sana öğretilen doğru bilgiden (rüşdden) bana da öğretmen için sana tâbi olabilir miyim?»” Yani Allah'ın sana öğrettiği şeylerden, kendisiyle doğru yolu bulup hidayete ereceğim ve o meselelerdeki hakkı tanıyacağım şeyleri bana öğretmen şartıyla sana uyayım mı? Allah Hızır'a öyle bir ilham ve keramet vermişti ki onunla, Musa aleyhisselâm'a dahi gizli kalan birçok şeyin içyüzüne vakıf olabiliyordu. Hızır Musa'ya şöyle dedi: Ben bundan kaçınmam; fakat sen {لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} “«benimle beraberliğe asla sabredemezsin;»” yani bana tâbi olup benimle birlikte kalmaya güç yetiremezsin. Çünkü zahiri münker, batını ise öyle olmayan birtakım işler göreceksin ki bunlara sabretmeye dayanamazsın. Bu sebeple: {وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا} “«İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin ki?»” demiştir; yani batınını ve zahirini kuşatamadığın, maksadını ve neticesini bilmediğin bir işe nasıl sabredebilirsin?

فقال موسى: {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا} وهذا عزم منه، قبل أن يوجد الشيء الممتحن به، والعزم شيء، ووجود الصبر شيء آخر، فلذلك ما صبر موسى ﵇ حين وقع الأمر.

Musa şöyle dedi: {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا} “«İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve hiçbir işte sana karşı gelmeyeceğim.»” Bu, imtihan olunacağı hadise henüz gerçekleşmeden önce kendisinden sadır olan bir azimdi. Azmetmek bir şeydir, bilfiil sabrı ortaya koymak ise başka bir şeydir. Bu sebepledir ki hadise vuku bulunca Musa aleyhisselâm sabredememiştir.

فحينئذ قال له الخضر: {فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا} أي: لا تبتدئني بسؤال منك وإنكار، حتى أكون أنا الذي أخبرك بحاله، في الوقت الذي ينبغي إخبارك به، فنهاه عن سؤاله، ووعده أن يوقفه على حقيقة الأمر.

İşte o zaman Hızır ona şöyle dedi: {فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا} “«Eğer bana uyacaksan, ben sana kendisinden bahsedinceye kadar bana hiçbir şey hakkında soru sorma!»” Yani sana haber verilmesi gereken vakitte durumunu bizzat sana anlatıncaya dek kendiliğinden bana soru sormaya ve itiraz etmeye kalkışma! Böylece ona soru sormayı yasakladı ve kendisini meselenin hakikatine vâkıf kılacağını vaat etti.

{فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا} أي: اقتلع الخضر منها لوحا، وكان له مقصود في ذلك، سيبينه، فلم يصبر موسى ﵇، لأن ظاهره أنه منكر، لأنه عيب للسفينة، وسبب لغرق أهلها، ولهذا قال موسى: {أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا} أي: عظيما شنيعا، وهذا من عدم صبره ﵇، فقال له الخضر: {أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} أي: فوقع كما أخبرتك، وكان هذا من موسى نسيانا فقال: {لا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا} أي: لا تعسر علي الأمر، واسمح لي، فإن ذلك وقع على وجه النسيان، فلا تؤاخذني في أول مرة. فجمع بين الإقرار به والعذر منه، وأنه ما ينبغي لك أيها الخضر الشدة على صاحبك، فسمح عنه الخضر.

{فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا} “Bunun üzerine yola koyuldular; nihayet gemiye bindiklerinde o zat gemiyi deldi.” Yani Hızır gemiden bir tahta söktü; bunda açıklayacağı bir maksadı vardı. Musa aleyhisselâm buna sabredemedi; zira işin zahiri bir münker idi; çünkü gemiye kusur getirmekte ve içindekilerin boğulmasına sebep olmaktaydı. Bu sebeple Musa şöyle dedi: {أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا} “«İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Gerçekten çok fena bir iş yaptın!»” Yani çok büyük ve çirkin bir iş yaptın! Bu durum onun aleyhisselâm sabırsızlığından ileri geldi. Bunun üzerine Hızır ona: {أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} “«Ben sana benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?»” dedi; yani sana haber verdiğim gibi vuku buldu. Bu durum Musa'dan bir unutma eseri olarak meydana gelmişti; nitekim şöyle dedi: {لا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا} “«Unuttuğum şeyden dolayı beni hesaba çekme ve bu işimde bana zorluk çıkarma!»” Yani bana işi zorlaştırma, beni hoş gör; çünkü bu unutma neticesinde gerçekleşti, dolayısıyla ilk defasında beni kınama! Böylece hem itirafta bulunup hem de mazeret beyan etti ve «Ey Hızır, arkadaşına sert davranman sana yakışmaz» demek istedi. Hızır da onu hoş gördü.

{فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلامًا} أي: صغيرا {فَقَتَلَهُ} الخضر، فاشتد بموسى الغضب، وأخذته الحمية الدينية، حين قتل غلاما صغيرا لم يذنب. {قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا} وأي: نكر مثل قتل الصغير، الذي ليس عليه ذنب، ولم يقتل أحدًا؟! وكانت الأولى من موسى نسيانا، وهذه غير نسيان، ولكن عدم صبر.

{فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلامًا} “Yine yola koyuldular; nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında” yani küçük bir çocuğa [rastladıklarında] {فَقَتَلَهُ} “o zat onu öldürdü.” [Yani] Hızır [onu öldürdü]. Musa'nın öfkesi şiddetlendi ve günahı olmayan küçük bir çocuğu öldürdüğünde onu dinî bir gayret kapladı. {قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا} “[Musa:] «Bir cana kıymamış masum bir cana mı kıydın? Doğrusu pek çirkin bir iş yaptın!» dedi.” Üzerinde hiçbir günah bulunmayan ve kimseyi öldürmemiş küçük bir çocuğu katletmek gibi bir münker (çirkinlik) olabilir mi?! Musa'nın birinci [itirazı] unutkanlıktan kaynaklanmıştı; bu [ikincisi] ise unutkanlıktan değil, sabırsızlıktan ileri gelmişti.

{ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} .

{ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} “«İşte sabredemediğin şeylerin içyüzü budur.»”

فقال له الخضر معاتبا ومذكرا: {أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا}

Bunun üzerine Hızır sitem ederek ve hatırlatarak ona şöyle dedi: {أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} “«Ben sana benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?»”

فقال [له] موسى: {إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ} بعد هذه المرة {فَلا تُصَاحِبْنِي} أي: فأنت معذور بذلك، وبترك صحبتي {قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا} أي: أعذرت مني، ولم تقصر.

Musa [ona] şöyle dedi: {إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ} “«Eğer bundan sonra sana bir şey hakkında soru sorarsam»” —yani bu seferden sonra— {فَلا تُصَاحِبْنِي} “«artık benimle arkadaşlık etme!»” Yani bunu yapmakta ve benimle arkadaşlığı bırakmakta mazursun. {قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا} “«Doğrusu tarafımdan ileri sürülebilecek son mazerete ulaştın;»” yani benden yana mazeretin tamamlanmıştır ve hiçbir kusur işlememişsindir.

{فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا} أي: استضافاهم، فلم يضيفوهما {فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ} أي: قد عاب واستهدم {فَأَقَامَهُ} الخضر أي: بناه وأعاده جديدا. فقال له موسى: {لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا} أي: أهل هذه القرية، لم يضيفونا مع وجوب ذلك عليهم، وأنت تبنيه من دون أجرة، وأنت تقدر عليها؟. فحينئذ لم يف موسى ﵇ بما قال، واستعذر الخضر منه، فقال له: {هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ} فإنك شرطت ذلك على نفسك، فلم يبق الآن عذر، ولا موضع للصحبة، {سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} أي: سأخبرك بما أنكرت عليَّ، وأنبئك بما لي في ذلك من المآرب، وما يئول إليه الأمر.

{فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا} “Yine yola koyuldular; nihayet bir belde halkına varıp onlardan yiyecek istediler” —yani kendilerini misafir etmelerini istediler— fakat onlar bu ikisini misafir etmediler. {فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ} “Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular” —yani çatlayıp harap olmuş bir duvar—; Hızır {فَأَقَامَهُ} “onu doğrultuverdi;” yani onu örüp yeniden sağlam hale getirdi. Musa ona şöyle dedi: {لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا} “«İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın!»” Yani bu belde halkı, üzerlerine düşen bir vazife olduğu halde bizi misafir etmediler; sen ise bunu yapabilecekken hiçbir ücret almadan inşa ediyorsun, öyle mi?! İşte o vakit Musa aleyhisselâm söylediği sözü yerine getirememiş oldu; Hızır da artık mazeretini beyan ederek ona şöyle dedi: {هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ} “«İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır.»” Çünkü sen bunu bizzat kendi nefsine şart koşmuştun; artık geride hiçbir mazeret ve arkadaşlık zemini kalmamıştır. {سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِيعَ عَلَيْهِ صَبْرًا} “«Şimdi sana sabredemediğin şeylerin içyüzünü haber vereceğim;»” yani bana itiraz ettiğin şeyleri haber verecek, bundaki maksatlarımı ve işin varacağı akıbeti sana bildireceğim.

{أَمَّا السَّفِينَةُ} التي خرقتها {فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ} يقتضي ذلك الرقة عليهم، والرأفة بهم. {فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا} أي: كان مرورهم على ذلك الملك الظالم، فكل سفينة صالحة تمر عليه ما فيها عيب غصبها وأخذها ظلما، فأردت أن أخرقها ليكون فيها عيب، فتسلم من ذلك الظالم.

{أَمَّا السَّفِينَةُ} “Gemiye gelince;” —yani deldiğim o gemi— {فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ} “denizde çalışan birtakım yoksullara aitti.” Bu durum onlara şefkat ve merhamet göstermeyi gerektiriyordu. {فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا} “Ben onu kusurlu kılmak istedim; zira arkalarında [peşlerinde], her gemiyi zorla gasp eden bir kral vardı.” Yani yolları o zalim kralın bulunduğu yerden geçmekteydi. O kral yanından geçen kusursuz, sağlam her gemiyi zorla ve zulümle gasp etmekteydi. Ben de gemide bir kusur olsun da o zalimden kurtulsun diye onu delmek istedim.

{وَأَمَّا الْغُلامُ} الذي قتلته {فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا} وكان ذلك الغلام قد قدر عليه أنه لو بلغ لأرهق أبويه طغيانا وكفرا، أي: لحملهما على الطغيان والكفر، إما لأجل محبتهما إياه، أو للحاجة إليه أو يحدهما على ذلك، أي: فقتلته، لاطلاعي على ذلك، سلامة لدين أبويه المؤمنين، وأي فائدة أعظم من هذه الفائدة الجليلة؟ " وهو وإن كان فيه إساءة إليهما، وقطع لذريتهما، فإن الله تعالى سيعطيهما من الذرية، ما هو خير منه، ولهذا قال: {فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا} أي: ولدا صالحا، زكيا، واصلا لرحمه، فإن الغلام الذي قتل لو بلغ لعقهما أشد العقوق بحملهما على الكفر والطغيان.

{وَأَمَّا الْغُلامُ} “Erkek çocuğa gelince;” —yani öldürdüğüm çocuk— {فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا} “onun anne babası mümin kimselerdi. Biz onun bu ikisini azgınlık ve inkâra sürüklemesinden korktuk.” O çocuğun, büluğa erdiği takdirde anne babasını azgınlık ve küfre sürükleyeceği takdir edilmişti. Yani ya onların kendisine olan sevgisi veya ona duydukları ihtiyaç yahut onları buna sevk etmesi sebebiyle onları azgınlık ve inkâra düşürecekti. İşte bu duruma vâkıf olmam sebebiyle, mümin olan anne babasının dininin selameti için onu öldürdüm. Bu yüce faydadan daha büyük hangi fayda olabilir?! Gerçi bu ölüm onlara bir elem vermek ve nesillerini kesmek gibi görünse de Allah Teâlâ onlara o çocuktan daha hayırlı bir nesil lütfedecektir. Bu sebeple: {فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا} “«İstedik ki Rableri onun yerine kendilerine ondan daha temiz ve merhameti daha yakın [bir evlat] versin»” buyurmuştur; yani salih, tertemiz ve akrabalık bağını gözeten bir evlat versin. Zira öldürülen çocuk şayet büyüseydi onları küfür ve azgınlığa sürüklemek suretiyle onlara en şiddetli itaatsizliği ve kötülüğü yapacaktı.

{وَأَمَّا الْجِدَارُ} الذي أقمته {فَكَانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنز لَهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا} أي: حالهما تقتضي الرأفة بهما ورحمتهما، لكونهما صغيرين عدما أباهما، وحفظهما الله أيضا بصلاح والدهما.

{وَأَمَّا الْجِدَارُ} “Duvara gelince;” —yani doğrulttuğum duvar— {فَكَانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنز لَهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا} “o şehirde yaşayan iki yetim erkek çocuğa aitti; altında da onlara ait bir define bulunuyordu. Babaları da salih bir kimseydi.” Yani onların durumu, babalarını kaybetmiş iki küçük çocuk olmaları sebebiyle kendilerine şefkat ve merhamet gösterilmesini gerektiriyordu; ayrıca Allah Teâlâ babalarının salih olması sebebiyle de onları korumuştur.

{فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنزهُمَا} أي: فلهذا هدمت الجدار، واستخرجت ما تحته من كنزهما، وأعدته مجانا.

{فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنزهُمَا} “«Rabbin istedi ki o ikisi güçlü çağlarına ersinler ve definelerini çıkarsınlar;»” yani işte bundan ötürü duvarı yıktım, altındaki definelerini korudum ve hiçbir karşılık almaksızın duvarı yeniden yaptım.

{رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} أي: هذا الذي فعلته رحمة من الله، آتاها الله عبده الخضر {وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي} أي: أتيت (١) شيئا من قبل نفسي، ومجرد إرادتي، وإنما ذلك من رحمة الله وأمره.

{رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} “«Rabbinden bir rahmet olarak...»” Yani bu yaptığım şeyler Allah'tan gelen bir rahmet olup Allah bunu kulu Hızır'a lütfetmiştir. {وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي} “«Ben bunu kendiliğimden yapmadım.»” Yani kendi nefsimden ve sırf kendi irademle bir şey yapmış (1) değilim; bu ancak Allah'ın rahmetinden ve O'nun emrindendir.

{ذَلِكَ} الذي فسرته لك {تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} وفي هذه القصة العجيبة الجليلة، من الفوائد والأحكام والقواعد شيء كثير، ننبه على بعضه بعون الله. فمنها فضيلة العلم، والرحلة في طلبه، وأنه أهم الأمور، فإن موسى ﵇ رحل مسافة طويلة، ولقي النصب في طلبه، وترك القعود عند بني إسرائيل، لتعليمهم وإرشادهم، واختار السفر لزيادة العلم على ذلك.

{ذَلِكَ} “«İşte bu,»” —yani sana açıkladığım hususlar— {تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} “«sabredemediğin şeylerin içyüzüdür.»” Bu hayret verici ve yüce kıssada sayılamayacak kadar çok faydalar, hükümler ve kaideler vardır; Allah'ın yardımıyla bunlardan bazılarına dikkat çekeceğiz: Bunlardan biri; ilmin ve ilim talebi yolunda yolculuk etmenin fazileti ve bunun en mühim meselelerden biri olduğudur. Zira Musa aleyhisselâm ilim tahsili uğruna uzun bir mesafe katetmiş, meşakkate katlanmış ve İsrailoğulları arasında oturup onlara ilim öğretip irşad etmek yerine, ilmini artırmak için yolculuğa çıkmayı tercih etmiştir.

ومنها: البداءة بالأهم فالأهم، فإن زيادة العلم وعلم الإنسان أهم من ترك ذلك، والاشتغال بالتعليم من دون تزود من العلم، والجمع بين الأمرين أكمل.

Bir diğeri; en mühim olandan başlayarak öncelik sırasını gözetmektir. Zira ilmi artırmak ve insanın bizzat ilim öğrenmesi; ilimden nasip almadan sadece öğretmekle meşgul olmaktan daha mühimdir. Her iki hususu bir arada cem etmek ise en mükemmel olanıdır.

ومنها: جواز أخذ الخادم في الحضر والسفر لكفاية المؤن، وطلب الراحة، كما فعل موسى.

Bir diğeri; Musa'nın yaptığı gibi, ihtiyaçları karşılamak ve rahata kavuşmak maksadıyla hazarda ve seferde bir hizmetçi tutmanın caiz oluşudur.

ومنها: أن المسافر لطلب علم أو جهاد أو نحوه، إذا اقتضت المصلحة الإخبار بمطلبه، وأين يريده، فإنه أكمل من كتمه، فإن في إظهاره فوائد من الاستعداد له عدته، وإتيان الأمر على بصيرة، وإظهارًا لشرف هذه العبادة الجليلة، كما قال موسى: {لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا}

Bir diğeri; ilim tahsili veya cihat yahut benzeri bir maksatla yolculuğa çıkan kimsenin, şayet bir maslahat gerektiriyorsa amacını ve nereye gitmek istediğini haber vermesinin, bunu gizlemesinden daha faziletli olduğudur. Çünkü bunu izhar etmekte; hazırlık yapmak, işi basiretle yürütmek ve bu yüce ibadetin şerefini ortaya koymak gibi faydalar vardır. Nitekim Musa şöyle demiştir: {لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا} “«İki denizin birleştiği yere ulaşıncaya kadar durup dinlenmeden gideceğim yahut senelerce yürüyeceğim.»”

وكما أخبر النبي ﷺ أصحابه حين غزا تبوك بوجهه، مع أن عادته التورية، وذلك تبع للمصلحة.

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de —âdeti üstü kapalı geçiştirmek (tevriye yapmak) olduğu halde— Tebük Gazvesi'ne çıktığında ashâbına gideceği yönü açıkça haber vermiştir. Bu durum maslahata tabidir.

ومنها: إضافة الشر وأسبابه إلى الشيطان، على وجه التسويل والتزيين، وإن كان الكل بقضاء الله وقدره، لقول فتى موسى: {وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ}

Bir diğeri; hepsi Allah'ın kaza ve kaderiyle olsa bile, vesvese verip süslü göstermesi yönüyle şerrin ve sebeplerinin şeytana nispet edilmesidir. Nitekim Musa'nın genç yardımcısı şöyle demiştir: {وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ} “«Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı.»”

ومنها: جواز إخبار الإنسان عما هو من مقتضى طبيعة النفس، من نصب أو جوع، أو عطش، إذا لم يكن على وجه التسخط وكان صدقا، لقول موسى: {لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا}

Bir diğeri; şikâyet ve sızlanma kastı taşımadığı ve doğru olduğu takdirde, insanın nefsani fıtratın bir gereği olan yorgunluk, açlık ve susuzluk gibi halleri haber vermesinin caiz oluşudur. Nitekim Musa şöyle demiştir: {لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا} “«Gerçekten bu yolculuğumuz yüzünden başımıza epeyce bir yorgunluk geldi.»”

ومنها: استحباب كون خادم الإنسان، ذكيا فطنا كيسا، ليتم له أمره الذي يريده.

Bir diğeri; insanın hedeflediği işin eksiksiz tamamlanabilmesi için hizmetçisinin zeki, anlayışlı ve basiretli bir kimse olmasının müstehap oluşudur.

ومنها: استحباب إطعام الإنسان خادمه من مأكله، وأكلهما جميعا، لأن ظاهر قوله: {آتِنَا غَدَاءَنَا} إضافة إلى الجميع، أنه أكل هو وهو جميعا.

Bir diğeri; insanın hizmetçisine kendi yediğinden yedirmesinin ve birlikte yemelerinin müstehap oluşudur. Çünkü {آتِنَا غَدَاءَنَا} “«Kuşluk yemeğimizi getir»” ifadesinin çoğula nispet edilmesinin zahiri, yemeği ikisinin birlikte yediğini gösterir.

ومنها: أن المعونة تنزل على العبد على حسب قيامه بالمأمور به، وأن الموافق لأمر الله، يعان ما لا يعان غيره لقوله: {لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا} والإشارة إلى السفر المجاوز، لمجمع البحرين، وأما الأول، فلم يشتك منه التعب، مع طوله، لأنه هو السفر على الحقيقة. وأما الأخير، فالظاهر أنه بعض يوم، لأنهم فقدوا الحوت حين أووا إلى الصخرة، فالظاهر أنهم باتوا عندها، ثم ساروا من الغد، حتى إذا جاء وقت الغداء قال موسى لفتاه {آتِنَا غَدَاءَنَا} فحينئذ تذكر أنه نسيه في الموضع الذي إليه منتهى قصده.

Bir diğeri; ilahi yardımın kula, emrolunduğu şeyi yerine getirmesi nispetinde ineceği ve Allah'ın emrine muvafık hareket edene başkasına yapılmayan yardımın yapılacağıdır. Nitekim {لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا} “«Gerçekten bu yolculuğumuz yüzünden başımıza epeyce bir yorgunluk geldi»” sözüyle iki denizin birleştiği yeri aşan yolculuğa işaret edilmiştir. İlk yolculuk ise uzun olmasına rağmen onda yorgunluktan şikâyet etmemiştir; çünkü asıl hedef olan yolculuk oydu. Sonrakine gelince; zahir olan onun günün bir kısmı kadar olduğudur. Çünkü kayaya sığındıklarında balığı kaybetmişlerdi; anlaşılan geceyi orada geçirmişler, ertesi gün yola koyulmuşlar ve kuşluk vakti geldiğinde Musa yardımcısına {آتِنَا غَدَاءَنَا} “«Kuşluk yemeğimizi getir»” demiştir. İşte o anda genç, balığı asıl varacakları hedef olan o yerde unuttuğunu hatırlamıştır.

ومنها: أن ذلك العبد الذي لقياه، ليس نبيا، بل عبدا صالحا، لأنه وصفه بالعبودية، وذكر منة الله عليه بالرحمة والعلم، ولم يذكر رسالته ولا نبوته، ولو كان نبيا، لذكر ذلك كما ذكره غيره.

Bir diğeri; karşılaştıkları o zatın peygamber değil, salih bir kul olduğudur. Çünkü Allah Teâlâ onu kullukla vasfetmiş, kendisine rahmet ve ilim lütfettiğini zikretmiş; elçiliğini veya peygamberliğini ise zikretmemiştir. Şayet peygamber olsaydı, diğer peygamberlerde olduğu gibi bu durum da açıkça zikredilirdi.

وأما قوله في آخر القصة: {وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي} فإنه لا يدل على أنه نبي وإنما يدل على الإلهام والتحديث، كما يكون لغير الأنبياء، كما قال تعالى {وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ} {وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا}

Kıssanın sonunda yer alan {وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي} “«Ben bunu kendiliğimden yapmadım»” sözüne gelince; bu onun peygamber olduğuna delalet etmez; aksine peygamber olmayan kimselere de verilen ilham ve muhaddesliğe (ilahi sezdirmeye) delalet eder. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ} “Musa'nın annesine: «Onu emzir» diye vahyettik (ilham ettik);” {وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا} “Rabbin bala arısına da şöyle vahyetti (ilham etti): «Dağlardan evler edin...»”

ومنها: أن العلم الذي يعلمه الله [لعباده] (٢) نوعان:

Bir diğeri; Allah'ın [kullarına] (2) öğrettiği ilmin iki kısım olduğudur:

علم مكتسب يدركه العبد بجده واجتهاده. ونوع علم لدني، يهبه الله لمن يمن عليه من عباده لقوله {وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا}

Biri kulun ciddiyet ve gayretiyle elde ettiği kesbî ilim; diğeri ise Allah'ın kullarından dilediği kimseye bahşettiği ledünnî ilimdir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا} “«ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik.»”

ومنها: التأدب مع المعلم، وخطاب المتعلم إياه ألطف خطاب، لقول موسى ﵇:

Bir diğeri; hocaya karşı edepli olmak ve talebenin ona en nazik ve en lütufkâr bir hitapla hitap etmesidir. Nitekim Musa aleyhisselâm şöyle demiştir:

{هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا} فأخرج الكلام بصورة الملاطفة والمشاورة، وأنك هل تأذن لي في ذلك أم لا وإقراره بأنه يتعلم منه، بخلاف ما عليه أهل الجفاء أو الكبر، الذي لا يظهر للمعلم افتقارهم إلى علمه، بل يدعي أنه يتعاون هم وإياه، بل ربما ظن أنه يعلم معلمه، وهو جاهل جدا، فالذل للمعلم، وإظهار الحاجة إلى تعليمه، من أنفع شيء للمتعلم.

{هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا} “«Sana öğretilen doğru bilgiden (rüşdden) bana da öğretmen için sana tâbi olabilir miyim?»” Sözü nazikçe ve istişare üslubuyla söyleyerek «Buna bana izin verir misin, vermez misin?» manasını kastetmiş ve ondan öğreneceğini ikrar etmiştir. Bu hal; hocaya onun ilmine muhtaç olduğunu hissettirmeyen, aksine onunla yardımlaştığını iddia eden, hatta zır cahil olduğu halde hocasına ders verdiğini zanneden kaba ve kibirli kimselerin tutumuna tamamen zıttır. Hocaya karşı tevazu göstermek ve onun talimine muhtaç olduğunu izhar etmek, bir talebe için en faydalı hususlardandır.

ومنها تواضع الفاضل للتعلم ممن دونه، فإن موسى -بلا شك- أفضل من الخضر.

Bir diğeri; faziletli bir zatın kendisinden daha alt derecedeki birinden ilim öğrenmek üzere tevazu göstermesidir. Zira Musa —şüphesiz— Hızır'dan daha faziletlidir.

ومنها: تعلم العالم الفاضل للعلم الذي لم يتمهر فيه، ممن مهر فيه، وإن كان دونه في العلم بدرجات كثيرة.

Bir diğeri; fazilet sahibi bir âlimin, kendisinde mahir olmadığı bir ilmi —ilimde kendisinden kat kat alt derecelerde olsa bile— o ilimde mahir olan birinden öğrenmesidir.

فإن موسى ﵇ من أولي العزم من المرسلين، الذين منحهم الله وأعطاهم من العلم ما لم يعط سواهم، ولكن في هذا العلم الخاص كان عند الخضر، ما ليس عنده، فلهذا حرص على التعلم منه.

Nitekim Musa aleyhisselâm, Allah'ın başkasına vermediği bir ilmi bahşedip lütfettiği ülü'l-azm resullerdendir; fakat bu hususi ilim dalında Hızır'ın yanında kendisinde bulunmayan bir ilim vardı; bu sebeple ondan öğrenmeye son derece hırs göstermiştir.

فعلى هذا، لا ينبغي للفقيه المحدث، إذا كان قاصرا في علم النحو، أو الصرف، أو نحوه من العلوم، أن لا يتعلمه ممن مهر فيه، وإن لم يكن محدثا ولا فقيها.

Buna göre fıkıh ve hadis âlimi olan bir kimse; nahiv, sarf veya benzeri ilimlerde yetersiz ise, bu ilimlerde mahir olan bir kimseden —o kişi hadisçi veya fakih olmasa bile— o ilmi öğrenmekten geri durmamalıdır.

ومنها: إضافة العلم وغيره من الفضائل لله تعالى، والإقرار بذلك، وشكر الله عليها لقوله: {تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ} أي: مما علمك الله تعالى.

Bir diğeri; ilmin ve diğer faziletlerin Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi, bunun ikrar olunması ve bunlardan ötürü Allah'a şükredilmesidir. Nitekim şöyle demiştir: {تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ} “«Sana öğretilen... [bana da öğretmen için]»” yani Allah Teâlâ'nın sana öğrettiği şeylerden...

ومنها: أن العلم النافع، هو العلم المرشد إلى الخير، فكل علم يكون فيه رشد وهداية لطرق (٣) الخير، وتحذير عن طريق الشر، أو وسيلة لذلك، فإنه من العلم النافع، وما سوى ذلك، فإما أن يكون ضارا، أو ليس فيه فائدة لقوله: {أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا}

Bir diğeri; faydalı ilmin, hayra irşad eden ilim olduğudur. Dolayısıyla içinde hayır yollarına (3) doğru bir istikamet ve hidayet barındıran, şer yollarından sakındıran yahut bunlara vesile olan her ilim faydalı ilimlerdendir. Bunun dışındakiler ise ya zararlıdır ya da onda hiçbir fayda yoktur. Nitekim şöyle demiştir: {أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا} “«Sana öğretilen doğru bilgiden (rüşdden) bana da öğretmen için...»”

ومنها: أن من ليس له قوة الصبر على صحبة العالم والعلم، وحسن الثبات على ذلك، أنه يفوته بحسب عدم صبره كثير من العلم (٤) فمن لا صبر له لا يدرك العلم، ومن استعمل الصبر ولازمه، أدرك به كل أمر سعى فيه، لقول الخضر -يعتذر من موسى بذكر المانع لموسى في الأخذ عنه- إنه لا يصبر معه.

Bir diğeri; âlimle arkadaşlık etmeye, ilim tahsiline ve bu yolda sebat göstermeye sabır gücü bulunmayan kimsenin, sabırsızlığı nispetinde pek çok ilmi kaçıracağıdır (4). Zira sabrı olmayanın ilme ulaşması mümkün değildir. Sabrı kullanan ve ona sımsıkı sarılan kimse ise peşine düştüğü her maksadı elde eder. Nitekim Hızır —Musa'dan mazeret dileyerek kendisinden ilim almasına engel olan hususu zikrederken— onun kendisiyle birlikte sabredemeyeceğini ifade etmiştir.

ومنها: أن السبب الكبير لحصول الصبر، إحاطة الإنسان علما وخبرة، بذلك الأمر، الذي أمر بالصبر عليه، وإلا فالذي لا يدريه، أو لا يدري غايته ولا نتيجته، ولا فائدته وثمرته ليس عنده سبب الصبر لقوله: {وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا} فجعل الموجب لعدم صبره، وعدم إحاطته خبرا بالأمر.

Bir diğeri; sabrın elde edilmesindeki en büyük sebebin, insanın sabretmekle emrolunduğu o işi ilim ve vukufla ihata etmesi olduğudur. Aksi halde o işi bilmeyen yahut gayesini, neticesini, faydasını ve semeresini kavramayan kimsede sabır sebebi bulunmaz. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا} “«İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin ki?»” Böylece onun sabırsızlığına, o meseleyi hakkıyla ve bütünüyle kavrayamamış olmasını gerekçe kılmıştır.

ومنها: الأمر بالتأني والتثبت، وعدم المبادرة إلى الحكم على الشيء، حتى يعرف ما يراد منه وما هو المقصود.

Bir diğeri; teenni ile hareket edip iyice araştırmanın, ne kastedildiği ve asıl maksadın ne olduğu anlaşılıncaya kadar bir şey hakkında aceleyle hüküm vermekten sakınmanın emredilmesidir.

ومنها: تعليق الأمور المستقبلية التي من أفعال العباد بالمشيئة، وأن لا يقول الإنسان للشيء: إني فاعل ذلك في المستقبل، إلا أن يقول {إِنْ شَاءَ اللَّهُ}

Bir diğeri; kulların fiillerinden olan geleceğe dönük işlerin Allah'ın meşietine bağlanması ve insanın gelecekte yapacağı herhangi bir şey hakkında {إِنْ شَاءَ اللَّهُ} “«İnşallah (Allah dilerse)»” demeden «Ben bunu mutlaka yapacağım» dememesidir.

ومنها: أن العزم على فعل الشيء، ليس بمنزلة فعله، فإن موسى قال: {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا} فوطن نفسه على الصبر ولم يفعل.

Bir diğeri; bir şeyi yapmaya azmetmenin onu bizzat fiilen yapmak mesabesinde olmadığıdır. Zira Musa: {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا} “«İnşallah beni sabırlı bulacaksın»” diyerek nefsini sabretmeye hazırlamış, fakat fiilen bunu gerçekleştirememiştir.

ومنها: أن المعلم إذا رأى المصلحة في إيزاعه للمتعلم أن يترك الابتداء في السؤال عن بعض الأشياء، حتى يكون المعلم هو الذي يوقفه عليها، فإن المصلحة تتبع، كما إذا كان فهمه قاصرا، أو نهاه عن الدقيق في سؤال الأشياء التي غيرها أهم منها، أو لا يدركها ذهنه، أو يسأل سؤالا لا يتعلق في موضع البحث.

Bir diğeri; hocanın bir maslahat görerek talebeye bazı şeyleri sormayı bırakmasını, hoca bizzat açıklayana kadar beklemesini emretmesi durumunda, bu maslahata uyulması gerektiğidir. Nitekim talebenin anlayışının yetersiz kalması yahut kendisinden daha mühim meselelerin bulunduğu ince ayrıntıları sormaktan hocanın onu nehyetmesi veya zihninin bunu kavrayamayacak olması yahut bahis konusuyla ilgisi olmayan bir soru sorması bu kabildendir.

ومنها: جواز ركوب البحر، في غير الحالة التي يخاف منها.

Bir diğeri; korku duyulmayan ve tehlike arz etmeyen normal hallerde denize açılmanın caiz oluşudur.

ومنها: أن الناسي غير مؤاخذ بنسيانه لا في حق الله، ولا في حقوق العباد لقوله: {لا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ}

Bir diğeri; unutan kimsenin ne Allah hakkı konusunda ne de kul haklarında unuttuğu şeyden ötürü sorumlu tutulmayacağıdır. Nitekim şöyle demiştir: {لا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ} “«Unuttuğum şeyden dolayı beni hesaba çekme!»”

ومنها: أنه ينبغي للإنسان أن يأخذ من أخلاق الناس ومعاملاتهم، العفو منها، وما سمحت به أنفسهم، ولا ينبغي له أن يكلفهم ما لا يطيقون، أو يشق عليهم ويرهقهم، فإن هذا مدعاة إلى النفور منه والسآمة، بل يأخذ المتيسر ليتيسر له الأمر.

Bir diğeri; insanın insanların ahlakından ve muamelelerinden kolay olanını ve gönüllerinin razı olduğunu alması gerektiğidir. Onlara güçlerinin yetmeyeceği şeyleri yüklememeli, onlara zorluk çıkarıp sıkıntı vermemelidir; zira bu durum insanların kendisinden nefret etmesine ve bıkkınlık duymasına yol açar. Bilakis işlerin kolaylaşması için kolay olanı esas almalıdır.

ومنها: أن الأمور تجري أحكامها على ظاهرها، وتعلق بها الأحكام الدنيوية، في الأموال، والدماء وغيرها، فإن موسى ﵇، أنكر على الخضر خرقه السفينة، وقتل الغلام، وأن هذه الأمور ظاهرها، أنها من المنكر، وموسى ﵇ لا يسعه السكوت عنها، في غير هذه الحال، التي صحب عليها الخضر، فاستعجل ﵇، وبادر إلى الحكم في حالتها العامة، ولم يلتفت إلى هذا العارض، الذي يوجب عليه الصبر، وعدم المبادرة إلى الإنكار.

Bir diğeri; işlerin hükümlerinin zahire göre cereyan ettiği ve mallar, canlar vb. hususlardaki dünyevi hükümlerin buna bağlandığıdır. Zira Musa aleyhisselâm, Hızır'ın gemiyi delmesine ve çocuğu öldürmesine itiraz etmiştir; çünkü bu işlerin zahiri açıkça münkerdir ve Musa aleyhisselâm için —Hızır ile arkadaşlık ettiği bu özel halin dışında— bunlara sessiz kalmak caiz olamazdı. Bu yüzden aleyhisselâm acele etmiş ve meselenin umumi hükmüne binaen hemen tavır koymuş; kendisine sabretmeyi ve hemen itiraz etmemeyi gerektiren bu arızi özel durumu hesaba katmamıştır.

ومنها: القاعدة الكبيرة الجليلة وهو أنه " يدفع الشر الكبير بارتكاب الشر الصغير " ويراعي أكبر المصلحتين، بتفويت أدناهما، فإن قتل الغلام شر، ولكن بقاءه حتى يفتن أبويه عن دينهما، أعظم شرا منه، وبقاء الغلام من دون قتل وعصمته، وإن كان يظن أنه خير، فالخير ببقاء دين أبويه، وإيمانهما خير من ذلك، فلذلك قتله الخضر، وتحت هذه القاعدة من الفروع والفوائد، ما لا يدخل تحت الحصر، فتزاحم المصالح والمفاسد كلها، داخل في هذا.

Bir diğeri; “Küçük şer irtikâp edilerek büyük şer defedilir” ve “İki maslahat çatıştığında daha düşüğü feda edilerek daha büyüğü gözetilir” şeklindeki o muazzam ve yüce kaidedir. Zira çocuğun öldürülmesi bir şerdir; fakat hayatta kalıp anne babasını dinlerinden saptıracak olması bundan daha büyük bir şerdir. Çocuğun öldürülmeyip canının bağışlanması her ne kadar bir hayır zannedilse de anne babasının dininin ve imanının korunmasındaki hayır bundan çok daha büyüktür. İşte bu sebeple Hızır onu öldürmüştür. Bu kaidenin altında sayılamayacak kadar çok fıkhi füru ve faydalar yer alır; maslahat ve mefsedetlerin çatışması meselesinin tamamı bu kaidenin kapsamına girer.

ومنها: القاعدة الكبيرة أيضا وهي أن " عمل الإنسان في مال غيره، إذا كان على وجه المصلحة وإزالة المفسدة، أنه يجوز، ولو بلا إذن حتى ولو ترتب على عمله إتلاف بعض مال الغير " كما خرق الخضر السفينة لتعيب، فتسلم من غصب الملك الظالم. فعلى هذا لو وقع حرق، أو غرق، أو نحوهما، في دار إنسان أو ماله، وكان إتلاف بعض المال، أو هدم بعض الدار، فيه سلامة للباقي، جاز للإنسان بل شرع له ذلك، حفظا لمال الغير، وكذلك لو أراد ظالم أخذ مال الغير، ودفع إليه إنسان بعض المال افتداء للباقي جاز، ولو من غير إذن.

Bir diğeri de yine şu muazzam kaidedir: “İnsanın başkasının mülkünde bir maslahat ve bir mefsedeti gidermek amacıyla tasarrufta bulunması, izinsiz olsa bile velev ki bu tasarruf başkasının malının bir kısmının telef olmasına yol açsa dahi caizdir.” Nitekim Hızır gemide bir kusur meydana getirmek için onu delmiş, bu sayede gemi zalim kralın gaspından kurtulmuştur. Buna göre bir kimsenin evinde veya malında yangın, su baskını vb. bir felaket meydana gelse ve malın bir kısmını telef etmek yahut evin bir kısmını yıkmak geri kalanının kurtulmasını sağlayacak olsa; başkasının malını korumak maksadıyla bunu yapmak insana caiz olur, hatta meşru kılınmıştır. Aynı şekilde bir zalim başkasının malını bütünüyle zorla almak istediğinde, bir kimse malın geri kalanını kurtarmak maksadıyla o zalime malın bir kısmını fidye olarak verse —sahibinin izni olmasa dahi— bu tasarruf caizdir.

ومنها: أن العمل يجوز في البحر، كما يجوز في البر لقوله: {يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ} ولم ينكر عليهم عملهم.

Bir diğeri; karada çalışıp kazanmanın caiz olduğu gibi, denizde çalışmanın da caiz oluşudur. Nitekim {يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ} “«denizde çalışan...»” buyrulmuş ve yaptıkları iş kınanmamıştır.

ومنها: أن المسكين قد يكون له مال لا يبلغ كفايته، ولا يخرج بذلك عن اسم المسكنة، لأن الله أخبر أن هؤلاء المساكين، لهم سفينة.

Bir diğeri; miskinin (yoksulun), ihtiyacını tam karşılamayacak bir mala sahip olabileceği ve bununla yoksulluk vasfından çıkmayacağıdır. Çünkü Allah Teâlâ bu yoksulların bir gemiye sahip olduğunu haber vermiştir.

ومنها: أن القتل من أكبر الذنوب لقوله في قتل الغلام {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا}

Bir diğeri; haksız yere cana kıymanın en büyük günahlardan olduğudur. Zira çocuğun öldürülmesi hakkında {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا} “«Doğrusu pek çirkin ve korkunç bir iş yaptın!»” buyrulmuştur.

ومنها: أن القتل قصاصا غير منكر لقوله {بِغَيْرِ نَفْسٍ}

Bir diğeri; kısasen öldürmenin münker olmadığıdır; zira {بِغَيْرِ نَفْسٍ} “«Bir cana karşılık olmaksızın...»” buyrulmuştur.

ومنها: أن العبد الصالح يحفظه الله في نفسه، وفي ذريته.

Bir diğeri; Allah Teâlâ'nın salih kulu hem bizzat kendi şahsında hem de neslinde ve zürriyetinde koruyup gözeteceğidir.

ومنها: أن خدمة الصالحين، أو من يتعلق بهم، أفضل من غيرها، لأنه علل استخراج كنزهما، وإقامة جدارهما، أن أباهما صالح.

Bir diğeri; salih kimselere yahut onlara bağlı olanlara hizmet etmenin diğerlerine hizmet etmekten daha faziletli olduğudur. Zira o iki yetimin definesini çıkarmayı ve duvarlarını tamir edip doğrultmayı, babalarının salih bir kimse olmasıyla gerekçelendirmiştir.

ومنها: استعمال الأدب مع الله تعالى في الألفاظ، فإن الخضر أضاف عيب السفينة إلى نفسه بقوله {فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا} وأما الخير، فأضافه إلى الله تعالى لقوله: {فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنزهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} كما قال إبراهيم ﵇ {وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ} وقالت الجن: {وَأَنَّا لا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الأرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا} مع أن الكل بقضاء الله وقدره.

Bir diğeri; kullanılan lafızlarda Allah Teâlâ'ya karşı edebi muhafaza etmektir. Zira Hızır gemideki kusuru {فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا} “«onu kusurlu kılmak istedim»” diyerek kendi nefsine nispet etmiş; hayrı ise {فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنزهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} “«Rabbin istedi ki o ikisi güçlü çağlarına ersinler ve definelerini çıkarsınlar; bu Rabbinden bir rahmettir»” diyerek Allah Teâlâ'ya nispet etmiştir. Nitekim İbrahim aleyhisselâm da: {وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ} “«Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur»” demiş; cinler de: {وَأَنَّا لا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الأرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا} “«Doğrusu biz bilmiyoruz; yeryüzündekiler hakkında bir kötülük mü murat edildi, yoksa Rableri onlar için doğru yolu (hayrı) mı diledi?»” demişlerdir; halbuki her şey Allah'ın kaza ve kaderiyle meydana gelir.

ومنها: أنه ينبغي للصاحب أن لا يفارق صاحبه في حالة من الأحوال، ويترك صحبته، حتى يعتبه، ويعذر منه، كما فعل الخضر مع موسى.

Bir diğeri; arkadaşın hiçbir durumda —Hızır'ın Musa ile yaptığı gibi sitem edip mazeretini açıkça ortaya koyuncaya kadar— arkadaşını bırakıp arkadaşlığı terk etmemesi gerektiğidir.

ومنها: أن موافقة الصاحب لصاحبه، في غير الأمور المحذورة، مدعاة وسبب لبقاء الصحبة وتأكدها، كما أن عدم الموافقة سبب لقطع المرافقة.

Bir diğeri; mahzurlu (günah) olmayan konularda arkadaşın arkadaşına muvafakat edip uymasının arkadaşlığın devamına ve pekişmesine bir sebep ve vesile olduğu; muvafakat etmemenin ise arkadaşlığın kesilmesine yol açtığıdır.

ومنها: أن هذه القضايا التي أجراها الخضر هي قدر محض أجراها الله وجعلها على يد هذا العبد الصالح، ليستدل العباد بذلك على ألطافه في أقضيته، وأنه يقدر على العبد أمورا يكرهها جدا، وهي صلاح دينه، كما في قضية الغلام، أو وهي صلاح دنياه كما في قضية السفينة، فأراهم نموذجا من لطفه وكرمه، ليعرفوا ويرضوا غاية الرضا بأقداره المكروهة.

Bir diğeri; Hızır'ın gerçekleştirdiği bu olayların, kulların Allah'ın kaza ve hükümlerindeki incelikli lütuflarına bununla delil getirmeleri için Allah'ın takdir ettiği ve bu salih kulun eliyle cereyan ettirdiği sırf bir kader olduğudur. Şüphesiz O, kulun son derece hoşlanmadığı birtakım durumları takdir eder ki bunlar, çocuğun durumunda olduğu gibi ya kulun dininin salahı (kurtuluşu) yahut gemi olayında olduğu gibi dünyasının salahıdır. Böylece [Allah], hoşa gitmeyen kaderlerine karşı kulların bunu idrak edip tam bir rıza ile razı olmaları için onlara lütuf ve kereminden birer numune göstermiştir.

{٨٣-٨٨} {وَيَسْأَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُو عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْرًا} .

{٨٣-٨٨} {وَيَسْأَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُو عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْرًا} “(83-88) «Sana Zülkarneyn'i soruyorlar. De ki: Size ondan bir hatıra (öğüt verici bir haber) okuyacağım.»”

كان أهل الكتاب أو المشركون، سألوا رسول الله ﷺ عن قصة ذي القرنين، فأمره الله أن يقول: {سَأَتْلُو عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْرًا} فيه نبأ مفيد، وخطاب عجيب.

Ehl-i kitap yahut müşrikler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Zülkarneyn'in kıssasını sormuşlardı; bunun üzerine Allah Teâlâ ona: {سَأَتْلُو عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْرًا} “«Size ondan bir hatıra (öğüt verici bir haber) okuyacağım»” demesini emretti ki bu kıssada faydalı bir haber ve hayret verici bir hitap vardır.

أي: سأتلوا عليكم من أحواله، ما يتذكر فيه، ويكون عبرة، وأما ما سوى ذلك من أحواله، فلم يتله عليهم.

Yani: Size onun hallerinden düşünüp öğüt alınacak ve ibret teşkil edecek hususları okuyacağım. Bunun dışındaki hallerine gelince, onları kendilerine okumamıştır.

{إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الأرْضِ وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا * فَأَتْبَعَ سَبَبًا * حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا * قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا * وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا} .

{إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الأرْضِ وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا * فَأَتْبَعَ سَبَبًا * حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا * قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا * وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا} “«Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık ve ona her şeyden bir sebep (ulaşmak istediği her şeye ulaştıracak bir vasıta ve yol) verdik. O da bir sebebi takip etti (bir yola koyuldu). Nihayet güneşin battığı yere vardığında, onu balçıklı, kara bir su gözesinde batıyor buldu. Yanında da bir kavme rastladı. Dedik ki: Ey Zülkarneyn! Ya onları cezalandırırsın yahut haklarında güzel bir muamele yolunu tutarsın. [Zülkarneyn] dedi ki: Zulmedene gelince, biz onu cezalandıracağız; sonra da Rabbine döndürülecek ve Rabbi onu görülmemiş bir azaba uğratacaktır. İman edip salih amel işleyene gelince, onun için en güzel mükâfat vardır ve buyruğumuzdan ona kolay olanını söyleyeceğiz (kolaylık göstereceğiz).»”

{إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الأرْضِ} أي: ملكه الله تعالى، ومكنه من النفوذ في أقطار الأرض، وانقيادهم له. {وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا فَأَتْبَعَ سَبَبًا} أي: أعطاه الله من الأسباب الموصلة له لما وصل إليه، ما به يستعين على قهر البلدان، وسهولة الوصول إلى أقاصي العمران، وعمل بتلك الأسباب التي أعطاه الله إياها، أي: استعملها على وجهها، فليس كل من عنده شيء من الأسباب يسلكه، ولا كل أحد يكون قادرا على السبب، فإذا اجتمع القدرة على السبب الحقيقي والعمل به، حصل المقصود، وإن عدما أو أحدهما لم يحصل.

{إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الأرْضِ} “Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık” yani Allah Teâlâ onu hükümdar kıldı, yeryüzünün dört bir yanında nüfuz ve tasarruf imkânı verdi ve insanları ona boyun eğdirdi. {وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا فَأَتْبَعَ سَبَبًا} “ve ona her şeyden bir sebep verdik; o da bir sebebi takip etti;” yani ulaştığı hedeflere varmasını sağlayacak, ülkeleri fethetmede kendisine yardım edecek ve mamur dünyanın en uzak köşelerine kolayca ulaşmasını temin edecek sebepleri ve vasıtaları Allah ona bahşetti; o da Allah'ın kendisine verdiği bu sebepleri ve imkânları uyguladı, yani onları yerli yerince ve amacına uygun olarak kullandı. Zira elinde sebepler ve imkânlar olan herkes o yola koyulamaz; her insan da bu sebepleri elde etmeye muktedir olamaz. Hakiki sebeplere güç yetirme kudreti ile o sebepleri fiilen kullanma ameliyesi bir araya geldiğinde maksat hâsıl olur; bu ikisi yahut birisi yok olduğunda ise maksada ulaşılamaz.

وهذه الأسباب التي أعطاه الله إياها، لم يخبرنا الله ولا رسوله بها، ولم تتناقلها الأخبار على وجه يفيد العلم، فلهذا، لا يسعنا غير السكوت عنها، وعدم الالتفات لما يذكره النقلة للإسرائيليات ونحوها، ولكننا نعلم بالجملة أنها أسباب قوية كثيرة، داخلية وخارجية، بها صار له جند عظيم، ذو عدد وعدد ونظام، وبه تمكن من قهر الأعداء، ومن تسهيل الوصول إلى مشارق الأرض ومغاربها، وأنحائها، فأعطاه الله، ما بلغ به مغرب الشمس، حتى رأى الشمس في مرأى العين، كأنها تغرب في عين حمئة، أي: سوداء، وهذا هو المعتاد لمن كان بينه وبين أفق الشمس الغربي ماء، رآها تغرب في نفس الماء وإن كانت في غاية الارتفاع، ووجد عندها، أي: عند مغربها قوما. {قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا} أي: إما أن تعذبهم بقتل، أو ضرب، أو أسر ونحوه، وإما أن تحسن إليهم، فخير بين الأمرين، لأن الظاهر أنهم كفار أو فساق، أو فيهم شيء من ذلك، لأنهم لو كانوا مؤمنين غير فساق، لم يرخص في تعذيبهم، فكان عند ذي القرنين من السياسة الشرعية ما استحق به المدح والثناء، لتوفيق الله له لذلك، فقال: سأجعلهم قسمين: {أَمَّا مَنْ ظَلَمَ} بالكفر {فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا} أي: تحصل له العقوبتان، عقوبة الدنيا، وعقوبة الآخرة.

Allah'ın ona bahşettiği bu sebepleri ve imkânları ne Allah ne de Resulü bize tafsilatıyla haber vermiştir; kesin bilgi ifade edecek nakillerle de bunlar bize aktarılmış değildir. Bu yüzden bunlar hakkında sükût etmekten ve İsrâiliyyât aktarıcılarının söylediklerine itibar etmemekten başka yolumuz yoktur. Ancak özet olarak biliriz ki bunlar; hem dâhili hem de harici pek çok kuvvetli sebepler olup bunlar sayesinde asker sayısı, teçhizatı ve disiplini mükemmel muazzam bir orduya sahip olmuş; düşmanlarını hezimete uğratmaya ve yeryüzünün doğularına, batılarına ve her köşesine kolayca ulaşmaya muktedir olmuştur. Nitekim Allah ona öyle imkânlar verdi ki güneşin battığı yere kadar ulaştı; hatta gözün gördüğü kadarıyla güneşi balçıklı kara bir suda batıyor gibi gördü. Bu durum, kendisiyle güneşin batı ufku arasında su bulunan kimsenin gördüğü mutat manzaradır; güneş son derece yüksekte olduğu halde kişi onu bizzat suyun içinde batıyormuş gibi görür. Orada, yani güneşin battığı o yerde bir kavme rastladı. {قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا} “«Dedik ki: Ey Zülkarneyn! Ya onları cezalandırırsın yahut haklarında güzel bir muamele yolunu tutarsın.»” Yani ya onları öldürmek, vurmak veya esir almak gibi yollarla cezalandırırsın yahut onlara ihsanda bulunursun. Bu iki husus arasında muhayyer bırakıldı; zira anlaşılan o kavim kâfir yahut fâsık kimselerdi veya içlerinde böyleleri vardı. Çünkü şayet fıskı olmayan müminler olsalardı onları cezalandırmaya asla ruhsat verilmezdi. Zülkarneyn'in ise —Allah'ın ona muvaffak kılmasıyla— övgü ve senayı hak ettiren mükemmel bir şer'i siyaseti vardı. Bu sebeple şöyle dedi: Onları iki kısma ayıracağım: {أَمَّا مَنْ ظَلَمَ} “«Zulmedene gelince»” —yani küfür ve inkâr edene— {فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا} “«biz onu cezalandıracağız; sonra da Rabbine döndürülecek ve Rabbi onu görülmemiş bir azaba uğratacaktır.»” Yani böylece hem dünya hem de ahiret azabı olmak üzere iki azaba birden çarptırılacaktır.

{وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى} أي: فله الجنة والحالة الحسنة عند الله جزاء يوم القيامة، {وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا} أي: وسنحسن إليه، ونلطف له بالقول، ونيسر له المعاملة، وهذا يدل على كونه من الملوك الصالحين الأولياء، العادلين العالمين، حيث وافق مرضاة الله في معاملة كل أحد، بما يليق بحاله.

{وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى} “«İman edip salih amel işleyene gelince, onun için en güzel mükâfat vardır;»” yani kıyamet gününde karşılık olarak cennet ve Allah katında pek güzel bir durum vardır. {وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا} “«ve buyruğumuzdan ona kolay olanını söyleyeceğiz (kolaylık göstereceğiz).»” Yani ona ihsanda bulunacak, sözün en güzelini ve en tatlısını söyleyecek ve ona muamelemizi kolaylaştıracağız. Bu tavır; herkese durumuna uygun muamele yaparak Allah'ın rızasına muvafık hareket ettiği için onun salih, veli, âdil ve âlim hükümdarlardan olduğuna delalet eder.

{٨٩-٩٨} {ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا * حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا * كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا * ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا * حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا لا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلا * قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا * قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا * آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قَالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا * فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا} .

{٨٩-٩٨} {ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا * حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا * كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا * ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا * حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا لا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلا * قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا * قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا * آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قَالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا * فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا} “(89-98) «Sonra yine bir sebebi takip etti (bir yola koyuldu). Nihayet güneşin doğduğu yere vardığında, onu öyle bir kavim üzerine doğuyor buldu ki, onlara güneşin önünden [korunacak] hiçbir siper kılmamıştık. İşte böylece, onun yanında bulunan her şeyi ilmimizle bütünüyle kuşatmıştık. Sonra yine bir sebebi takip etti. Nihayet iki seddin arasına vardığında, sedlerin önünde hemen hiçbir sözü anlamayan bir kavim buldu. Dediler ki: Ey Zülkarneyn! Ye'cûc ve Me'cûc bu yerde bozgunculuk yapmaktadırlar. Bizimle onlar arasına bir set yapman şartıyla sana bir vergi (ücret) verelim mi? [Zülkarneyn] dedi ki: Rabbimin beni içinde bulundurduğu imkân ve kudret daha hayırlıdır. Siz bana beden gücüyle yardım edin de sizinle onlar arasına aşılmaz sağlam bir set yapayım. Bana demir kütleleri getirin! Nihayet iki dağın arasını eşitleyip doldurunca: Körükleyin! dedi. Demiri kor haline getirince de: Bana getirin, üzerine erimiş bakır dökeyim! dedi. Artık [Ye'cûc ve Me'cûc] onu ne aşabildiler ne de onda bir delik açabildiler.»”

أي لما وصل إلى مغرب الشمس كر راجعا، قاصدا مطلعها، متبعا للأسباب، التي أعطاه الله، فوصل إلى مطلع الشمس فـ {وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا} أي: وجدها تطلع على أناس ليس لهم ستر من الشمس، إما لعدم استعدادهم في المساكن، وذلك لزيادة همجيتهم وتوحشهم، وعدم تمدنهم، وإما لكون الشمس دائمة عندهم، لا تغرب عنهم غروبا يذكر، كما يوجد ذلك في شرقي أفريقيا الجنوبي، فوصل إلى موضع انقطع عنه علم أهل الأرض، فضلا عن وصولهم إليه إياه بأبدانهم، ومع هذا، فكل هذا بتقدير الله له، وعلمه به ولهذا قال {كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبَرًا} أي: أحطنا بما عنده من الخير والأسباب العظيمة وعلمنا معه، حيثما توجه وسار.

Yani güneşin battığı yere ulaştıktan sonra geriye döndü; Allah'ın kendisine verdiği sebepleri ve imkânları takip ederek bu sefer güneşin doğduğu tarafı hedefledi. Nihayet güneşin doğduğu yere ulaştığında, {وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا} “onu öyle bir kavim üzerine doğuyor buldu ki, onlara güneşin önünden [korunacak] hiçbir siper kılmamıştık.” Yani güneşi, kendilerini güneşten koruyacak hiçbir örtü ve barınakları bulunmayan insanların üzerine doğuyor buldu. Bu hal; ya aşırı derecede vahşi ve ilkel olup medeniyetten uzak bulunmaları sebebiyle ev yapacak imkân ve kabiliyetten yoksun olmalarından yahut Güney-Doğu Afrika'da görüldüğü gibi güneşin onların yanında sürekli kalıp dişe dokunur bir şekilde batmamasından kaynaklanmaktaydı. Neticede o, değil insanların bedenleriyle oraya ulaşması, yeryüzü halkının bilgisinin dahi kesildiği bir noktaya kadar vardı. Bütün bunlarla birlikte, bu olup bitenlerin hepsi Allah'ın takdiri ve ilmiyle cereyan etmekteydi. İşte bu yüzden: {كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا} “İşte böylece, onun yanında bulunan her şeyi ilmimizle bütünüyle kuşatmıştık” buyurmuştur; yani onun yanında bulunan hayrı ve muazzam imkânları bütünüyle kuşattığımız gibi, nereye yönelip gittiyse ilmimiz de daima onunlaydı.

{ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ} قال المفسرون: ذهب متوجها من المشرق، قاصدا للشمال، فوصل إلى ما بين السدين، وهما سدان، كانا سلاسل جبال معروفين في ذلك الزمان، سدا بين يأجوج ومأجوج وبين الناس، وجد من دون السدين قوما، لا يكادون يفقهون قولا لعجمة ألسنتهم، واستعجام أذهانهم وقلوبهم، وقد أعطى الله ذا القرنين من الأسباب العلمية، ما فقه به ألسنة أولئك القوم وفقههم، وراجعهم، وراجعوه، فاشتكوا إليه ضرر يأجوج ومأجوج، وهما أمتان عظيمتان من بني آدم فقالوا: {إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ} بالقتل وأخذ الأموال وغير ذلك. {فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا} أي جعلا {عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا} ودل ذلك على عدم اقتدارهم بأنفسهم على بنيان السد، وعرفوا اقتدار ذي القرنين عليه، فبذلوا له أجرة، ليفعل ذلك، وذكروا له السبب الداعي، وهو: إفسادهم في الأرض، فلم يكن ذو القرنين ذا طمع، ولا رغبة في الدنيا، ولا تاركا لإصلاح أحوال الرعية، بل كان قصده الإصلاح، فلذلك أجاب طلبتهم لما فيها من المصلحة، ولم يأخذ منهم أجرة، وشكر ربه على تمكينه واقتداره، فقال لهم: {مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ} أي: مما تبذلون لي وتعطوني، وإنما أطلب منكم أن تعينوني بقوة منكم بأيديكم {أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا} أي: مانعا من عبورهم عليكم.

{ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ} “Sonra yine bir sebebi takip etti. Nihayet iki seddin arasına vardığında...” Müfessirler şöyle demişlerdir: Doğudan ayrılarak kuzeye doğru yöneldi ve nihayet iki seddin arasına ulaştı. Bunlar, o devirde bilinen ve Ye'cûc ile Me'cûc ile diğer insanlar arasında birer engel teşkil eden sıradağlardı. Bu iki seddin ön tarafında, dillerinin yabancılığı, zihin ve kalplerinin kapalılığı sebebiyle hemen hiçbir sözü anlamayan bir kavim buldu. Allah Teâlâ Zülkarneyn'e öyle ilmi vesileler vermişti ki o kavmin dilini anladı, onlara meramını anlattı, karşılıklı konuştular. Onlar Âdemoğullarından iki büyük ümmet olan Ye'cûc ve Me'cûc'ün verdiği zararları ona şikâyet ederek şöyle dediler: {إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ} “«Ye'cûc ve Me'cûc bu yerde bozgunculuk yapmaktadırlar»” —yani adam öldürerek, malları gasp ederek ve diğer kötülüklerle—. {فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا} “«Sana bir vergi (ücret) verelim mi,»” {عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا} “«bizimle onlar arasına bir set yapman şartıyla?»” Bu talep, onların bizzat kendilerinin set inşa etmeye güçlerinin yetmediğini ve Zülkarneyn'in buna muktedir olduğunu anladıklarını gösterir; bu yüzden bunu yapması karşılığında ona bir ücret teklif ettiler ve bunu gerektiren sebebi de «onların yeryüzünde bozgunculuk yapması» olarak belirttiler. Zülkarneyn ise ne açgözlü ne dünyaya meyilli ne de tebaasının hallerini ıslah etmeyi terk eden biriydi; bilakis onun tek gayesi ıslah idi. Bu sebeple içindeki maslahattan ötürü onların talebine icabet etti, onlardan hiçbir ücret almadı ve kendisine verdiği iktidar ve kudretten dolayı Rabbine şükretti. Onlara şöyle dedi: {مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ} “«Rabbimin beni içinde bulundurduğu imkân ve kudret daha hayırlıdır»” yani bana teklif ettiğiniz ve vereceğiniz şeyden çok daha hayırlıdır. Ben sizden yalnızca beden gücünüzle bana yardım etmenizi istiyorum; {أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا} “«sizinle onlar arasına aşılmaz sağlam bir set yapayım;»” yani onların sizin üzerinize geçmesine mani olacak sağlam bir engel koyayım.

{آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ} أي: قطع الحديد، فأعطوه ذلك.

{آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ} “«Bana demir kütleleri getirin!»” Yani demir parçalarını; onlar da bunu getirdiler.

{حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ} أي: الجبلين اللذين بني بينهما السد {قَالَ انْفُخُوا} النار أي: أوقدوها إيقادا عظيما، واستعملوا لها المنافيخ لتشتد، فتذيب النحاس، فلما ذاب النحاس، الذي يريد أن يلصقه بين زبر الحديد {قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا} أي: نحاسا مذابا، فأفرغ عليه القطر، فاستحكم السد استحكاما هائلا وامتنع به من وراءه من الناس، من ضرر يأجوج ومأجوج.

{حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ} “Nihayet iki dağın arasını eşitleyip doldurunca” —yani aralarına set inşa ettiği o iki dağı—, {قَالَ انْفُخُوا} “Körükleyin! dedi.” Yani ateşi iyice körükleyip alevlendirin; körükleri kullanarak ateşi şiddetlendirin ki bakırı eritsin. Demir kütlelerinin arasına yapıştırmak istediği bakır eriyince: {قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا} “Bana getirin, üzerine erimiş bakır dökeyim! dedi.” Yani eritilmiş bakır döktü; böylece set son derece sağlam ve muhkem bir hale geldi ve onun arkasında kalan insanlar Ye'cûc ve Me'cûc'ün zararından tamamen korunmuş oldu.

{فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا} أي: فما لهم استطاعة، ولا قدرة على الصعود عليه لارتفاعه، ولا على نقبه لإحكامه وقوته.

{فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا} “Artık [Ye'cûc ve Me'cûc] onu ne aşabildiler ne de onda bir delik açabildiler.” Yani yüksekliği sebebiyle onun üzerine tırmanmaya güçleri yetmediği gibi, sağlamlığı ve kuvveti sebebiyle onu delmeye de güç yetiremediler.