{قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا} .
{قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا} “[Zülkarneyn] dedi ki: Bu Rabbimden bir rahmettir. Rabbimin vaadi gelince onu yerle bir eder. Rabbimin vaadi haktır.”
فلما فعل هذا الفعل الجميل والأثر الجليل، أضاف النعمة إلى موليها وقال: {هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي} أي: من فضله وإحسانه عليَّ، وهذه حال الخلفاء الصالحين، إذا من الله عليهم بالنعم الجليلة، ازداد شكرهم وإقرارهم، واعترافهم بنعمة الله كما قال سليمان ﵇، لما حضر عنده عرش ملكة سبأ مع البعد العظيم، قال: {هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ} بخلاف أهل التجبر والتكبر والعلو في الأرض فإن النعم الكبار، تزيدهم أشرا وبطرا.
Bu güzel işi ve bu muazzam eseri meydana getirdiğinde, nimeti asıl sahibine nispet ederek: {هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي} “«Bu Rabbimden bir rahmettir»” dedi; yani O'nun bana bir lütfu ve ihsanıdır. İşte salih halifelerin hali böyledir; Allah onlara yüce nimetler ihsan ettiğinde şükürleri, ikrarları ve Allah'ın nimetini itirafları katbekat artar. Nitekim Süleyman aleyhisselâm da Sebe melikesinin tahtı bunca uzak mesafeye rağmen yanında hazır edilince: {هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ} “«Bu, şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak için Rabbimin lütfundandır»” demiştir. Zorbalık, kibir ve yeryüzünde böbürlenip üstünlük taslayanların hali ise bunun tam zıddıdır; nitekim büyük nimetler onların şımarıklığını ve azgınlığını artırır.
كما قال قارون -لما آتاه الله من الكنوز، ما إن مفاتحه لتنوء بالعصبة أولي القوة- قال: {إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي}
Nitekim Kârûn da —Allah ona anahtarlarını taşımak bile güçlü bir topluluğa ağır gelecek hazineler bahşettiğinde— şöyle demiştir: {إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} “«Bunlar bana bendeki bir ilim (bilgi ve beceri) sayesinde verildi.»”
وقوله: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي} أي: لخروج يأجوج ومأجوج {جَعَلَهُ} أي: ذلك السد المحكم المتقن {دَكَّاءَ} أي: دكه فانهدم، واستوى هو والأرض {وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا}
Onun {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي} “«Rabbimin vaadi gelince»” —yani Ye'cûc ve Me'cûc'ün çıkış vakti gelince— {جَعَلَهُ} “«onu... kılar»” —yani o sağlam ve muhkem seddi— {دَكَّاءَ} “«yerle bir [eder];»” yani onu darmadağın eder, set yıkılır ve yerle bir olur. {وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا} “«Rabbimin vaadi haktır.»”
{٩٩} {وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ} .
{٩٩} {وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ} “(99) «O gün onları, birbirleri içinde dalgalanır bir halde bıraktık.»”
يحتمل أن الضمير، يعود إلى يأجوج ومأجوج، وأنهم إذا خرجوا على الناس -من كثرتهم واستيعابهم للأرض كلها- يموج بعضهم ببعض، كما قال تعالى {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ} ويحتمل أن الضمير يعود إلى الخلائق يوم القيامة، وأنهم يجتمعون فيه فيكثرون ويموج بعضهم ببعض، من الأهوال والزلازل العظام، بدليل قوله: {ونفخ في الصور فجمعناهم جمعا وعرضنا جهنم يومئذ للكافرين عرضا الذين كانت أعينهم في غطاء عن ذكري وكانوا لا يستطيعون سمعا} أي: إذا نفخ إسرافيل في الصور، أعاد الله الأرواح إلى الأجساد، ثم حشرهم وجمعهم لموقف القيامة، الأولين منهم والآخرين، والكافرين والمؤمنين، ليسألوا ويحاسبوا ويجزون بأعمالهم، فأما الكافرون -على اختلافهم- فإن جهنم جزاؤهم، خالدين فيها أبدا.
Âyetteki zamirin Ye'cûc ve Me'cûc'e raci olması muhtemeldir; yani insanların üzerine çıktıklarında —aşırı kalabalık olmaları ve bütün yeryüzünü kaplamaları sebebiyle— birbirine karışıp dalgalanacaklardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ} “Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc'ün [önü] açıldığı zaman onlar her tepeden akın ederler.” Zamirin kıyamet günündeki bütün mahlûkata raci olması da muhtemeldir; yani o günde toplanıp son derece çoğalacaklar, maruz kaldıkları büyük korku ve sarsıntılar sebebiyle birbirleri içinde dalgalanacaklardır. Nitekim şu âyetler de buna delildir: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا * وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا * الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكَانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا} “Sûra üflenmiştir; artık biz onları bir araya toplamışızdır. O gün cehennemi kâfirlere öyle bir göstereceğiz ki! Onlar ki gözleri beni anmaktan bir örtü içindeydi ve dinlemeye de tahammül edemiyorlardı.” Yani İsrâfil sûra üfürdüğünde Allah ruhları cesetlere iade edecek; sonra sorgulanmaları, hesaba çekilmeleri ve amellerinin karşılığını görmeleri için öncekileri ve sonrakileri, kâfirleri ve müminleri kıyamet meydanına sevk edip toplayacaktır. Kâfirlere gelince —farklı fırkalarıyla birlikte— onların cezası ebediyen içinde kalacakları cehennemdir.
{١٠٠} ولهذا قال: {وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا} .
{١٠٠} ولهذا قال: {وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا} “(100) Bu sebeple: «O gün cehennemi kâfirlere öyle bir göstereceğiz ki!» buyurmuştur.”
كما قال تعالى: {وبرزت الجحيم للغاوين} أي: عرضت لهم لتكون مأواهم ومنزلهم، وليتمتعوا بأغلالها وسعيرها، وحميمها، وزمهريرها، وليذوقوا من العقاب، ما تبكم له القلوب، وتصم الآذان، وهذا آثار أعمالهم، وجزاء أفعالهم، فإنهم في الدنيا.
Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ} “Ve cehennem azgınlar için apaçık ortaya çıkarılmıştır”. Yani barınakları ve konakları olsun; onun bukağılarını, alevli ateşini, kaynar suyunu ve dondurucu soğuğunu tatsınlar, kalpleri lâl edip kulakları sağır edecek bir azabı tatsınlar diye onlara gösterilmiştir. Bu, onların amellerinin izleri ve fiillerinin karşılığıdır. Çünkü onlar dünyada...
{١٠١} {كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي} .
{١٠١} {كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي} “(101) «Gözleri beni anmaktan bir örtü içindeydi.»”
أي: معرضين عن الذكر الحكيم، والقرآن الكريم، وقالوا: {قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ} وفي أعينهم أغطية تمنعهم من رؤية آيات الله النافعة، كما قال تعالى: {وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ}
Yani hikmet dolu Zikir'den ve yüce Kur'an'dan yüz çevirmiş kimselerdi; nitekim: {قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ} “«Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz kılıflar içindedir»” demişlerdi. Gözlerinde de Allah'ın faydalı âyetlerini görmelerine engel olan perdeler vardı; nitekim Allah Teâlâ: {وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ} “ve gözlerinin üzerinde bir perde vardır” buyurmuştur.
{وَكَانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا} أي: لا يقدرون على سمع آيات الله الموصلة إلى الإيمان، لبغضهم القرآن والرسول، فإن المبغض لا يستطيع أن يلقي سمعه إلى كلام من أبغضه، فإذا انحجبت عنهم طرق العلم والخير، فليس لهم سمع ولا بصر، ولا عقل نافع فقد كفروا بالله وجحدوا آياته، وكذبوا رسله، فاستحقوا جهنم، وساءت مصيرا.
{وَكَانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا} “«Ve [hakkı] işitmeye de güç yetiremiyorlardı.»” Yani Kur'an'a ve Resûl'e olan nefretlerinden ötürü, Allah'ın imana ulaştıran âyetlerini dinlemeye güç yetiremiyorlardı. Zira nefret eden kimse, nefret ettiği kişinin sözüne kulak veremez. Onlara ilim ve hayır yolları kapandığında artık onların ne [faydalı bir] işitmesi, ne bir görmesi, ne de fayda veren bir aklı kalmıştır. Böylece Allah'ı inkâr etmiş, O'nun âyetlerini reddetmiş ve peygamberlerini yalanlamışlardır. Bu yüzden cehennemi hak etmişlerdir; orası ne kötü bir varış yeridir!
{١٠٢} {أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نُزُلا} .
{١٠٢} {أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نُزُلا} “(102) «O inkâr edenler, beni bırakıp da kullarımı dost ve yardımcı edineceklerini mi sandılar? Şüphesiz biz cehennemi kâfirlere bir konaklama yeri (ağırlama yeri) olarak hazırladık.»”
وهذا برهان وبيان، لبطلان دعوى المشركين الكافرين، الذين اتخذوا بعض الأنبياء والأولياء، شركاء لله يعبدونهم، ويزعمون أنهم يكونون لهم أولياء، ينجونهم من عذاب الله، وينيلونهم ثوابه، وهم قد كفروا بالله وبرسله.
Bu âyet; Allah'ı ve peygamberlerini inkâr ettikleri halde bazı peygamberleri ve velileri Allah'a ortak koşup onlara tapan, onların kendilerine veli olup kendilerini Allah'ın azabından kurtaracağını ve sevabına ulaştıracağını iddia eden müşrik ve kâfirlerin iddialarının batıllığını ortaya koyan kesin bir delil ve apaçık bir açıklamadır.
يقول الله لهم على وجه الاستفهام والإنكار المتقرر بطلانه في العقول: {أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ} أي: لا يكون ذلك ولا يوالي ولي الله معاديا لله أبدا، فإن الأولياء موافقون لله في محبته ورضاه، وسخطه وبغضه، فيكون على هذا المعنى مشابها لقوله تعالى {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهَؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ * قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ}
Allah Teâlâ onlara, akılların derhal batıllığına hükmettiği bir istifham ve inkâr üslubuyla şöyle buyurur: {أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ} “«O inkâr edenler, beni bırakıp da kullarımı dost ve yardımcı edineceklerini mi sandılar?»” Yani böyle bir şey asla olamaz ve Allah'ın bir velisi, Allah'a düşman olan birini asla dost edinmez. Zira veliler, Allah'ın sevdiğini sevmekte, razı olduğundan razı olmakta, buğzettiğine buğzetmekte ve gazap ettiğine gazap etmekte Allah'a tam bir muvafakat içindedirler. Bu manaya göre âyet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna benzemektedir: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهَؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ * قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ} “O gün hepsini toplayacak, sonra meleklere: «Bunlar mı size tapıyorlardı?» diyecektir. Onlar da: «Seni tenzih ederiz, bizim dostumuz ve yardımcımız onlar değil, sensin» diyeceklerdir.”
فمن زعم أنه يتخذ ولي الله وليا له وهو معاد لله فهو كاذب ويحتمل -وهو الظاهر- أن المعنى أفحسب الكفار بالله المنابذون لرسله أن يتخذوا من دون الله أولياء ينصرونهم وينفعونهم من دون الله ويدفعون عنهم الأذى؟ هذا حسبان باطل وظن فاسد فإن جميع المخلوقين ليس بيدهم من النفع والضر شيء ويكون هذا كقوله تعالى {قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلا} {وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ} ونحو ذلك من الآيات التي يذكر الله فيها أن المتخذ من دونه وليا ينصره ويواليه ضال خائب الرجاء غير نائل لبعض مقصوده
Dolayısıyla Allah'a düşman olduğu halde Allah'ın velisini dost edindiğini iddia eden kimse yalancıdır. Mananın —ki zahir olan da budur— şöyle olması da muhtemeldir: Allah'ı inkâr eden ve O'nun resullerine cephe alan o kâfirler, Allah'ı bırakıp da kendilerine yardım edecek, Allah'tan başka kendilerine fayda sağlayacak ve zararı kendilerinden savacak dostlar edinebileceklerini mi sandılar? Bu, batıl bir zann ve çürük bir kuruntudur; zira bütün yaratılmışların elinde ne bir fayda ne de bir zarar verme gücü vardır. Bu mana ise Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibidir: {قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلا} “De ki: O'nun dışındaki o zannettiklerinizi çağırın bakalım! Onlar ne sizden zararı kaldırabilirler ne de onu değiştirebilirler.” Ve {وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ} “O'nu bırakıp da taptıkları kimseler şefaate sahip olamazlar” ve Allah'ın, O'ndan başka kendisine yardım ve dostluk edecek bir veli edinen kimsenin sapkın, hüsrana uğramış ve maksadının zerresine bile ulaşamayacak biri olduğunu beyan ettiği benzeri âyetler kabilindendir.
{إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نزلا} أي ضيافة وقرى فبئس النزل نزلهم وبئست جهنم ضيافتهم
{إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نُزُلا} “Şüphesiz biz cehennemi kâfirlere bir konaklama yeri (ağırlama yeri) olarak hazırladık.” Yani konukluk ve ikramlık olarak; onların konaklama yeri ne kötüdür ve cehennem ikramı ne fenadır!
{١٠٣-١٠٦} {قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالأخْسَرِينَ أَعْمَالا * الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا * أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا * ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَرُسُلِي هُزُوًا} .
{١٠٣-١٠٦} {قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالأخْسَرِينَ أَعْمَالا * الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا * أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا * ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَرُسُلِي هُزُوًا} “(103-106) «De ki: Amelleri bakımından en çok ziyana uğrayanları size haber verelim mi? Onlar, dünya hayatındaki çabaları boşa gitmiş olan ve kendilerinin güzel iş yaptıklarını sanan kimselerdir. İşte onlar, Rablerinin âyetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr eden, bu yüzden de amelleri boşa giden kimselerdir. Kıyamet günü onlar için hiçbir terazi kurmayız (onlara hiçbir değer vermeyiz). İnkâr etmeleri, âyetlerimi ve peygamberlerimi alaya almaları sebebiyle onların cezası işte böyle cehennemdir.»”
أي: قل يا محمد، للناس -على وجه التحذير والإنذار-: هل أخبركم بأخسر الناس أعمالا على الإطلاق؟
Yani: Ey Muhammed, insanlara bir sakındırma ve uyarma kabilinden şöyle de: Amelleri bakımından insanların mutlak manada en çok hüsrana uğrayanını size haber vereyim mi?
{الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} أي: بطل واضمحل كل ما عملوه من عمل، يحسبون أنهم محسنون في صنعه، فكيف بأعمالهم التي يعلمون أنها باطلة، وأنها محادة لله ورسله ومعاداة؟ " فمن هم هؤلاء الذين خسرت أعمالهم، فـ {فخسروا أنفسهم وأهليهم يوم القيامة؟ ألا ذلك هو الخسران المبين}
{الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “«Onlar, dünya hayatındaki çabaları boşa gitmiş olan kimselerdir.»” Yani güzel bir iş yaptıklarını sandıkları halde yaptıkları her amel batıl olmuş ve yok olup gitmiştir. Peki ya batıl olduğunu, Allah'a ve peygamberlerine karşı gelme ve düşmanlık olduğunu bildikleri amelleri nasıldır? Amelleri hüsrana uğrayıp da: {فخسروا أنفسهم وأهليهم يوم القيامة ألا ذلك هو الخسران المبين} “«kıyamet gününde kendilerini ve ailelerini hüsrana uğratanlar» kimlerdir? Dikkat edin, apaçık hüsran işte budur!”
{أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ} أي: جحدوا الآيات القرآنية والآيات العيانية، الدالة على وجوب الإيمان به، وملائكته، ورسله، وكتبه، واليوم الآخر.
{أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ} “«İşte onlar, Rablerinin âyetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr eden kimselerdir.»” Yani Allah'a, meleklerine, resullerine, kitaplarına ve ahiret gününe inanmanın gerekliliğine delalet eden Kur'anî âyetleri ve gözle görülen kevnî âyetleri inkâr etmişlerdir.
{فَحَبِطَتْ} بسبب ذلك {أَعْمَالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا} لأن الوزن فائدته، مقابلة الحسنات بالسيئات، والنظر في الراجح منها والمرجوح، وهؤلاء لا حسنات لهم لعدم شرطها، وهو الإيمان، كما قال تعالى {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخَافُ ظُلْمًا وَلا هَضْمًا} لكن تعد أعمالهم وتحصى، ويقررون بها، ويخزون بها على رءوس الأشهاد، ثم يعذبون عليها، ولهذا قال: {ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ} أي: حبوط أعمالهم، وأنه لا يقام لهم يوم القيامة، {وَزْنًا} لحقارتهم وخستهم، بكفرهم بآيات الله، واتخاذهم آياته ورسله، هزوا يستهزئون بها، ويسخرون منها، مع أن الواجب في آيات الله ورسله، الإيمان التام بها، والتعظيم لها، والقيام بها أتم القيام، وهؤلاء عكسوا القضية، فانعكس أمرهم، وتعسوا، وانتكسوا في العذاب. ولما بين مآل الكافرين وأعمالهم، بين أعمال المؤمنين ومآلهم فقال:
Bu sebeple {فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا} “...onların amelleri boşa gitmiştir. Artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız (onlara değer vermeyiz).” Çünkü tartının faydası; iyiliklerle kötülükleri karşılaştırmak, hangisinin ağır basıp hangisinin hafif kaldığına bakmaktır. Bunların ise —şartı olan iman bulunmadığı için— hiçbir iyilikleri yoktur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخَافُ ظُلْمًا وَلا هَضْمًا} “Kim de mümin olarak salih ameller işlerse, ne bir haksızlıktan ne de hakkının eksiltilmesinden korkar.” Ancak onların amelleri sayılır, tek tek kaydedilir, kendilerine itiraf ettirilir, bütün şahitlerin huzurunda rezil rüsva edilirler ve ardından bunlardan ötürü azap görürler. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ} “İşte onların cezası [budur]...” Yani Allah'ın âyetlerini inkâr etmeleri, O'nun âyetlerini ve peygamberlerini alaya alıp onlarla istihza ve eğlence konusu edinmeleri sebebiyle değersiz ve aşağılık olduklarından ötürü amellerinin boşa gitmesi ve kıyamet günü kendileri için hiçbir {وَزْنًا} “tartı (değer)” tutulmamasıdır. Oysa Allah'ın âyetlerine ve peygamberlerine karşı vâcip olan; onlara tam olarak iman etmek, onları yüceltmek ve haklarını eksiksizce yerine getirmektir. Bunlar ise meseleyi tersine çevirmişler; bu yüzden durumları da tersine dönmüş, helak olmuş ve azabın içine baş aşağı yuvarlanmışlardır. [Yüce Allah] kâfirlerin akıbetini ve amellerini açıkladıktan sonra, müminlerin amellerini ve varacakları yeri açıklayarak şöyle buyurdu:
{١٠٧-١٠٨} {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلا * خَالِدِينَ فِيهَا لا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلا} .
{١٠٧-١٠٨} {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلا * خَالِدِينَ فِيهَا لا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلا} “(107-108) «Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar için konaklama yeri olarak Firdevs cennetleri vardır. Orada ebedî kalacaklardır; oradan başka bir yere ayrılmak istemezler.»”
أي: إن الذين آمنوا بقلوبهم، وعملوا الصالحات بجوارحهم، وشمل هذا الوصف جميع الدين، عقائده، وأعماله، أصوله، وفروعه الظاهرة، والباطنة، فهؤلاء -على اختلاف طبقاتهم من الإيمان والعمل الصالح -لهم جنات الفردوس.
Yani kalpleriyle iman edip azalarıyla salih ameller işleyenler —ki bu vasıf; inançları, amelleri, usulü ve zahirî ile batınî füruuyla bütün dini kapsar— işte bunlar, iman ve salih amel hususundaki farklı derecelerine göre Firdevs cennetlerine nail olacaklardır.
يحتمل أن المراد بجنات الفردوس، أعلى الجنة، وأوسطها، وأفضلها، وأن هذا الثواب، لمن كمل فيه الإيمان والعمل الصالح، والأنبياء والمقربون.
Firdevs cennetlerinden kastın; cennetin en yükseği, en ortası ve en faziletlisi olması ve bu sevabın, imanı ve salih ameli kemale ermiş kimseler ile peygamberler ve mukarrebler için olması muhtemeldir.
ويحتمل أن يراد بها، جميع منازل الجنان، فيشمل هذا الثواب، جميع طبقات أهل الإيمان، من المقربين، والأبرار، والمقتصدين، كل بحسب حاله، وهذا أولى المعنيين لعمومه، ولذكر الجنة بلفظ الجمع المضاف إلى الفردوس، ولأن الفردوس يطلق على البستان، المحتوي على الكرم، أو الأشجار الملتفة، وهذا صادق على جميع الجنة، فجنة الفردوس نزل، وضيافة لأهل الإيمان والعمل الصالح، وأي: ضيافة أجل وأكبر، وأعظم من هذه الضيافة، المحتوية على كل نعيم، للقلوب، والأرواح، والأبدان، وفيها ما تشتهيه الأنفس. وتلذ الأعين، من المنازل الأنيقة، والرياض الناضرة، والأشجار المثمرة،. والطيور المغردة المشجية، والمآكل اللذيذة، والمشارب الشهية، والنساء الحسان، والخدم، والولدان، والأنهار السارحة، والمناظر الرائقة، والجمال الحسي والمعنوي، والنعمة الدائمة، وأعلى ذلك وأفضله وأجله، التنعم بالقرب من الرحمن ونيل رضاه، الذي هو أكبر نعيم الجنان، والتمتع برؤية وجهه الكريم، وسماع كلام الرءوف الرحيم، فلله تلك الضيافة، ما أجلها وأجملها، وأدومها وأكملها"، وهي أعظم من أن يحيط بها وصف أحد من الخلائق، أو تخطر على القلوب، فلو علم العباد بعض ذلك النعيم علما حقيقيا يصل إلى قلوبهم، لطارت إليها قلوبهم بالأشواق، ولتقطعت أرواحهم من ألم الفراق، ولساروا إليها زرافات ووحدانا، ولم يؤثروا عليها دنيا فانية، ولذات منغصة متلاشية، ولم يفوتوا أوقاتا تذهب ضائعة خاسرة، يقابل كل لحظة منها من النعيم من الحقب آلاف مؤلفة، ولكن الغفلة شملت، والإيمان ضعف، والعلم قل، والإرادة نفذت (١) فكان، ما كان، فلا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم.
Bununla cennetlerin bütün mertebelerinin kastedilmiş olması da muhtemeldir; böylece bu mükâfat, mukarrebler, ebrâr ve muktesidler olmak üzere iman ehlinin bütün tabakalarını her birinin durumuna göre kapsar. Genel olması, cennet lafzının Firdevs'e izafe edilmiş çoğul kalıbıyla zikredilmesi ve Firdevs kelimesinin asma kütüklerini veya sık ağaçları barındıran bahçelere ıtlak olunup bunun da cennetin tamamı için geçerli olması sebebiyle iki manadan daha evla olanı budur. Firdevs cenneti, iman ve salih amel ehli için bir ikram ve konukluk yeridir. Kalpler, ruhlar ve bedenler için her türlü nimeti içeren; içinde nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı zarif köşkler, yemyeşil bahçeler, meyveli ağaçlar, şakıyan tatlı sesli kuşlar, lezzetli yiyecekler, iştah açıcı içecekler, güzel kadınlar, hizmetçiler, gılmanlar, akıp giden nehirler, berrak manzaralar, maddî ve manevî güzellikler ve kesintisiz nimetler bulunan bu ağırlamadan daha yüce, daha büyük ve daha azametli hangi ağırlama olabilir? Bunların en yücesi, en üstünü ve en faziletlisi ise Rahman'a yakınlıkla nimetlenmek, cennet nimetlerinin en büyüğü olan O'nun rızasına ermek, O'nun Kerîm veçhine bakmanın hazzını tatmak ve Rauf ve Rahim olan Rabbin kelamını işitmektir. Allah için ne yüce, ne güzel, ne kalıcı ve ne mükemmel bir ağırlamadır bu! O, yaratılmışlardan herhangi birinin vasfının kuşatamayacağı veya kalplere gelebilecek olandan çok daha büyüktür. Şayet kullar bu nimetin bir kısmını kalplerine ulaşacak hakiki bir ilimle bilselerdi, kalpleri oraya duydukları şevkle uçar, ayrılık acısından ruhları parçalanır, oraya doğru bölük bölük ve teker teker koşarlar; fani bir dünyayı ve acı veren, yok olup giden lezzetleri ona tercih etmezlerdi; her bir anına karşılık çağlar boyu binlerce kat nimetin denk geldiği vakitleri boş ve ziyan olarak geçirmezlerdi. Fakat gaflet her yanı kuşattı, iman zayıfladı, ilim azaldı ve irade tükendi; böylece olan oldu. Güç ve kuvvet ancak pek yüce ve pek büyük olan Allah'a aittir.
وقوله {خَالِدِينَ فِيهَا} هذا هو تمام النعيم، إن فيها النعيم الكامل، ومن تمامه أنه لا ينقطع {لا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلا} أي: تحولا ولا انتقالا لأنهم لا يرون إلا ما يعجبهم ويبهجهم، ويسرهم ويفرحهم، ولا يرون نعيما فوق ما هم فيه.
Yüce Allah'ın: {خَالِدِينَ فِيهَا} “Orada ebedî kalıcıdırlar” buyruğu ise nimetin tam olmasıdır. Şüphesiz orada eksiksiz bir nimet vardır ve onun tamamından biri de asla kesintiye uğramamasıdır. {لا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلا} “Oradan başka bir yere naklolunmak istemezler”; yani ne bir dönüşüm ne de başka bir yere geçiş arzu ederler. Çünkü onlar kendilerini hayran bırakan, neşelendiren, sevindiren ve mutlu eden şeylerden başkasını görmezler; içinde bulundukları nimetin üstünde bir nimet de görmezler.
{١٠٩} {قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا} .
{١٠٩} {قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا} “(109) «De ki: Eğer Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsaydı, Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz mutlaka tükenirdi; bir o kadarını da yardım olarak getirsek bile.»”
أي: قل لهم مخبرا عن عظمة الباري، وسعة صفاته، وأنها لا يحيط العباد بشيء منها: {لَوْ كَانَ الْبَحْرُ} أي: هذه الأبحر الموجودة في العالم {مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي} أي: وأشجار الدنيا من أولها إلى آخرها، من أشجار البلدان والبراري، والبحار، أقلام، {لَنَفِدَ الْبَحْرُ} وتكسرت الأقلام {قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي} وهذا شيء عظيم، لا يحيط به أحد.
Yani Yaratan'ın azametini, sıfatlarının genişliğini ve kulların bunlardan hiçbir şeyi kuşatamayacağını onlara haber vererek şöyle de: {لَوْ كَانَ الْبَحْرُ} yani dünyada var olan bu denizler {مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي} “Rabbimin kelimeleri için mürekkep olsaydı” —yani şehirlerdeki, çöllerdeki ve denizlerdeki ağaçlar olmak üzere dünyanın başından sonuna kadar bütün ağaçları da kalem olsaydı— {قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي} “Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce” {لَنَفِدَ الْبَحْرُ} “deniz tükenir” ve kalemler kırılırdı. Bu ise hiç kimsenin kuşatamayacağı kadar muazzam bir şeydir.
وفي الآية الأخرى {ولو أنَّمَا في الأرض من شجرة أقلام والبحر يمده من بعده سبعة أبحر ما نفدت كلمات الله إن الله عزيز حكيم} وهذا من باب تقريب المعنى إلى الأذهان، لأن هذه الأشياء مخلوقة، وجميع المخلوقات، منقضية منتهية، وأما كلام الله، فإنه من جملة صفاته، وصفاته غير مخلوقة، ولا لها حد ولا منتهى، فأي سعة وعظمة تصورتها القلوب فالله فوق ذلك، وهكذا سائر صفات الله تعالى، كعلمه، وحكمته، وقدرته، ورحمته، فلو جمع علم الخلائق من الأولين والآخرين، أهل السماوات وأهل الأرض، لكان بالنسبة إلى علم العظيم، أقل من نسبة عصفور وقع على حافة البحر، فأخذ بمنقاره من البحر بالنسبة للبحر وعظمته، ذلك بأن الله، له الصفات العظيمة الواسعة الكاملة، وأن إلى ربك المنتهى.
Diğer bir âyette ise şöyle buyrulmuştur: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الأرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz daha katılarak mürekkep olsa, yine de Allah'ın kelimeleri tükenmez. Şüphesiz Allah Azîzdir, Hakîmdir.” Bu, manayı zihinlere yaklaştırma kabilindendir. Çünkü bu zikredilen şeyler yaratılmıştır ve yaratılmış olan her şey sona erer ve tükenir. Allah'ın kelamı ise O'nun sıfatlarındandır; O'nun sıfatları ise yaratılmamıştır, onların bir sınırı ve sonu yoktur. Kalpler her ne genişlik ve azamet tasavvur ederse etsin, Allah onun da ötesindedir. Allah Teâlâ'nın ilmi, hikmeti, kudreti ve rahmeti gibi diğer bütün sıfatları da böyledir. Eğer öncekilerin ve sonrakilerin, gök ehlinin ve yer ehlinin bütün mahlukatın ilmi bir araya toplansaydı; el-Azîm olan Allah'ın ilmine nispetle, denizin kenarına konup gagasını denize daldıran bir serçenin denizden aldığı suyun koca denize ve azametine nispetinden bile daha az kalırdı. Zira Allah; yüce, geniş ve eksiksiz sıfatlara sahiptir ve şüphesiz nihai varış ancak Rabbinedir.
{١١٠} {قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلا صَالِحًا وَلا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا} .
{١١٠} {قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلا صَالِحًا وَلا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا} “(110) «De ki: Ben de ancak sizin gibi bir beşerim. Bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa salih bir amel işlesin ve Rabbinin ibadetine hiç kimseyi ortak koşmasın.»”
أي: {قُلْ} يا محمد للكفار وغيرهم: {إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ} أي: لست بإله، ولا لي شركة في الملك، ولا علم بالغيب، ولا عندي خزائن الله، {إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ} عبد من عبيد ربي، {يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ} أي: فضلت عليكم بالوحي، الذي يوحيه الله إلي، الذي أجله الإخبار لكم: أنما إلهكم إله واحد، أي: لا شريك له، ولا أحد يستحق من العبادة مثقال ذرة غيره، وأدعوكم إلى العمل الذي يقربكم منه، وينيلكم ثوابه، ويدفع عنكم عقابه. ولهذا قال: {فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلا صَالِحًا} وهو الموافق لشرع الله، من واجب ومستحب، {وَلا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا} أي: لا يرائي بعمله بل يعمله خالصا لوجه الله تعالى، فهذا الذي جمع بين الإخلاص والمتابعة، هو الذي ينال ما يرجو ويطلب، وأما من عدا ذلك، فإنه خاسر في دنياه وأخراه، وقد فاته القرب من مولاه، ونيل رضاه. آخر تفسير سورة الكهف، ولله الحمد.
Yani: {قُلْ} “De ki” ey Muhammed kâfirlere ve diğer insanlara: {إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ} “«Ben de ancak sizin gibi bir beşerim.»” Yani ben ilah değilim; mülkte hiçbir ortaklığım yoktur, gaybı bilmem ve Allah'ın hazineleri benim yanımda değildir. {إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ} “«Ben de ancak sizin gibi bir beşerim»” Rabbimin kullarından bir kulum. {يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ} “«Bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor.»” Yani Allah'ın bana vahyettiği vahiy ile size üstün kılındım; bu vahyin en yüce gayesi de size şunu haber vermektir: İlahınız tek bir ilahtır; yani O'nun hiçbir ortağı yoktur ve O'ndan başka hiç kimse zerre ağırlığınca bile ibadete layık değildir. Ben de sizi O'na yaklaştıracak, O'nun mükâfatına eriştirecek ve azabını sizden savacak amellere çağırıyorum. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلا صَالِحًا} “«Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa salih bir amel işlesin»” ki bu da farzıyla nafilesiyle Allah'ın şeriatına uygun olan ameldir; {وَلا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا} “«ve Rabbinin ibadetine hiç kimseyi ortak koşmasın.»” Yani ameliyle gösteriş yapmasın, bilakis onu sırf Allah Teâlâ'nın rızası için ihlasla yapsın. İşte ihlas ile sünnete uymayı (mütâbaat) bir araya getiren kimse, umduğuna ve arzuladığına nail olacak kimsedir. Bunun dışındakiler ise dünyasında da ahiretinde de hüsrana uğramış, Mevlâsına yakınlığı ve O'nun rızasını kazanmayı kaçırmıştır. Kehf Suresi'nin tefsiri sona erdi, hamd Allah'adır.