Binûn

Mukaddime — 8. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ومنها: الإرشاد إلى الحكمة في كون شهادة المرأتين عن شهادة الرجل، وأنه لضعف ذاكرة المرأة غالبا، وقوة حافظة الرجل.

Diğeri: İki kadının şahitliğinin bir erkek yerine geçmesinin hikmetine yapılan irşattır ki bu; ekseriya kadının hafızasının zayıflığı ve erkeğin hıfz kuvvetidir.

ومنها: أن الشاهد لو نسي شهادته، فذكّره الشاهد الآخر، فذكر أنه لا يضر ذلك النسيان، إذا زال بالتذكير لقوله: {أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى} ومن باب أولى، إذا نسي الشاهد، ثم ذكر من دون تذكير، فإن الشهادة مدارها على العلم واليقين.

Diğeri: Şahit şahitliğini unutur da diğer şahit ona hatırlatır ve o da hatırlarsa; { أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى } “ta ki biri unutursa/şaşırırsa diğeri ona hatırlatsın” buyruğu gereğince hatırlatmayla zail olduğu takdirde bu unutmanın şahitliğe zarar vermemesidir. Evleviyetle, şahit unuttuktan sonra bir hatırlatma olmaksızın kendiliğinden hatırlarsa bu da caizdir; zira şahitliğin esası ilim ve yakîne dayanır.

ومنها: أن الشهادة لا بد أن تكون عن علم ويقين، لا عن شك، فمتى صار عند الشاهد ريب في شهادته- ولو غلب على ظنه- لم يحل له أن يشهد إلا بما يعلم.

Diğeri: Şahitliğin şüpheye değil mutlaka ilim ve yakîne dayanması gereğidir. Şahidin şahitliğinde bir şüphe hasıl olduğunda —zann-ı galip dahi olsa— ancak kesin bildiği hususta şahitlik etmesi helal olur.

ومنها: أن الشاهد ليس له أن يمتنع، إذا دعي للشهادة سواء دعي للتحمل أو للأداء، وأن القيام بالشهادة من أفضل الأعمال الصالحة، كما أمر الله بها، وأخبر عن نفعها ومصالحها.

Diğeri: Şahidin şahitliğe çağrıldığında —ister şahitliği yüklenmek (tahammül) isterse eda etmek için olsun— bundan kaçınma hakkının bulunmamasıdır. Şahitliği yerine getirmek en faziletli salih amellerdendir; nitekim Allah onu emretmiş ve faydaları ile maslahatlarını haber vermiştir.

ومنها: أنه لا يحل الإضرار بالكاتب، ولا بالشهيد، بأن يدعيا في وقت أو حالة تضرهما.

Diğeri: Kendilerine zarar verecek bir vakitte yahut durumda çağrılmak suretiyle ne kâtibe ne de şahide zarar vermenin helal olmamasıdır.

وكما أنه نهي لأهل الحقوق والمتعاملين، وأن يضار الشهود والكتاب، فإنه أيضا نهي للكاتب والشهيد، أن يضار المتعاملين أو أحدهما.

Bu yasak; hak sahiplerinin ve akit taraflarının şahitlere ve kâtiplere zarar vermelerini nehyettiği gibi, aynı zamanda kâtip ve şahidin de muamele yapan taraflara yahut onlardan birine zarar vermesini yasaklamaktadır.

وفي هذا أيضا أن الشاهد والكاتب إذا حصل عليهما ضرر في الكتابة والشهادة أنه يسقط عنهما الوجوب.

Bunda ayrıca; yazma ve şahitlik etmede kâtip ve şahit için bir zarar söz konusu olduğunda, üzerlerindeki vücubiyetin (mecburiyetin) sakıt olacağına da delil vardır.

وفيها التنبيه على أن جميع المحسنين الفاعلين للمعروف، لا يحل إضرارهم، وتحميلهم ما لا يطيقون، فـ {هَلْ جَزَاءُ الإِحْسَانِ إِلا الإِحْسَانُ} ؟

Bunda; iyilik yapan ve marufu işleyen bütün muhsin kimselere zarar vermenin ve onlara güç yetiremeyecekleri şeyleri yüklemenin helal olmadığına dikkat çekilmektedir. Zira: { هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ } “İyiliğin karşılığı iyilikten başka bir şey midir?”

وكذلك على من أحسن وفعل معروفا، أن يتمم إحسانه يترك الإضرار القولي والفعلي بمن أوقع به المعروف، فإن الإحسان لا يتم إلا بذلك.

Aynı şekilde iyilik ve marufta bulunan kimsenin de, kendisine iyilik yaptığı kişiye sözlü ve fiilî olarak zarar vermeyi terk ederek ihsanını tamamlaması gerekir; zira ihsan ancak bununla kemale erer.

ومنها: أنه لا يجوز أخذ الأجرة على الكتابة والشهادة، حيث وجبت، لأنه حق أوجبه الله على الكاتب والشهيد، ولأنه من مضارة المتعاملين.

Diğeri: Vacip olduğu hallerde yazma ve şahitlik için ücret almanın caiz olmamasıdır; çünkü bu Allah'ın kâtip ve şahidin üzerine yüklediği bir haktır ve ücret talep etmek muamele yapanlara zarar vermek kapsamına girer.

ومنها: التنبيه على المصالح والفوائد المترتبة على العمل بهذه الإرشادات الجليلة، وأن فيها حفظ الحقوق والعدل، وقطع التنازع والسلامة من النسيان والذهول، ولهذا قال: {ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلا تَرْتَابُوا} وهذه مصالح ضرورية للعباد.

Diğeri: Bu yüce irşatlarla amel etmeye terettüp eden maslahat ve faydalara dikkat çekilmesidir; zira bunda hakların ve adaletin korunması, çekişmelerin kesilmesi, unutma ve gafletten selamet vardır. Bu sebeple: { ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا } “Bu, Allah katında daha adaletli, şahitlik için daha sağlam ve şüpheye düşmemeniz için en uygun olanıdır.” buyurmuştur; bunlar kullar için zarurî olan maslahatlardır.

ومنها: أن تعلم الكتابة من الأمور الدينية، لأنها وسيلة إلى حفظ الدين والدنيا وسبب للإحسان.

Diğeri: Yazmayı öğrenmenin dinî meselelerden olmasıdır; çünkü o hem dinin hem de dünyanın korunmasına bir vesile ve ihsanda bulunmaya bir sebeptir.

ومنها: أن من خصه الله بنعمة من النعم، يحتاج الناس إليها، فمن تمام شكر هذه النعمة، أن يعود بها على عباد الله، وأن يقضي بها حاجتهم، لتعليل الله النهي عن الامتناع عن الكتابة، بتذكير الكاتب بقوله: {كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ} ومع هذا: فمن كان في حاجة أخيه، كان الله في حاجته.

Diğeri: Allah'ın kendisine insanların muhtaç olduğu nimetlerden birini bahşettiği kimsenin, bu nimetin şükrünün tam olması için onu Allah'ın kullarına sarf etmesi ve onunla onların ihtiyaçlarını gidermesidir. Nitekim Allah yazmaktan kaçınma yasağını, kâtibe: { كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ } “Allah'ın kendisine öğrettiği gibi...” buyruğunu hatırlatarak illetlendirmiştir. Bununla birlikte: “Kim kardeşinin ihtiyacını görürse, Allah da onun ihtiyacını görür.”

ومنها: أن الإضرار بالشهود والكتاب، فسوق بالإنسان، فإن الفسوق هو الخروج عن طاعة الله إلى معصيته، وهو يزيد وينقص، ويتبعض، ولهذا لم يقل: "فأنتم فساق" أو فاسقون"، بل قال:

Diğeri: Şahitlere ve kâtiplere zarar vermenin insan için bir fısk olmasıdır; zira fısk Allah'a itaatten çıkıp O'na isyana sapmaktır. Fısk artar, eksilir ve parçalara ayrılır. Bu sebeple “siz fâsıklarsınız” dememiş, bilakis:

{فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ} فبقدر خروج العبد عن طاعة ربه، فإنه يحصل به من الفسوق، بحسب ذلك.

{فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ} “Şüphesiz bu, sizin için bir fısktır (yoldan çıkmadır).” Kulun Rabbine itaatten çıktığı ölçüde, buna bağlı olarak kendisinde o derecede fısk meydana gelir.

واستدل بقوله تعالى: {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ} أن تقوى الله، وسيلة إلى حصول العلم، وأوضح من هذا قوله تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا} أي: علما تفرقون به بين الحقائق، والحق والباطل.

Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ } “Allah'tan korkun; Allah size öğretiyor.” buyruğundan; takvanın ilme kavuşmaya bir vesile olduğu istidlal edilmiştir. Bundan daha açığı ise Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا } “Ey iman edenler! Eğer Allah'tan korkarsanız, O size bir furkan verir...” buyruğudur; yani hakikatlerin, hak ile batılın arasını kendisiyle ayırt edeceğiniz bir ilim ve basiret verir.

ومنها: أنه كما أنه من العلم النافع، تعليم الأمور الدينية المتعلقة بالعبادات، فمنه أيضا، تعليم الأمور الدنيوية المتعلقة بالمعاملات، فإن الله تعالى حفظ على العباد أمور دينهم ودنياهم، وكتابه العظيم فيه تبيان كل شيء.

Diğeri: İbadetlerle ilgili dinî hususları öğretmenin faydalı ilimden olduğu gibi, muamelelerle ilgili dünyevî hususları öğretmenin de faydalı ilimden olmasıdır. Zira Allah Teâlâ kulların hem din hem de dünya işlerini muhafaza altına almıştır ve O'nun yüce Kitabı'nda her şeyin apaçık bir beyanı vardır.

{٢٨٣} ومنها: مشروعية الوثيقة بالحقوق، وهي الرهون والضمانات، التي تكفل للعبد حصوله حقه، سواء عامل برا أو فاجرا، أمينا أو خائنا، فكم في الوثائق من حفظ حقوق، وانقطاع منازعات.

[283] Diğeri: Hakların vesikaya/teminata bağlanmasının meşru kılınmasıdır. Bunlar ister iyi ister kötü, ister emin isterse hain biriyle muamele etsin kulun hakkını elde etmesini temin eden rehinler ve kefaletlerdir; teminatlarda nice hakların korunması ve çekişmelerin son bulması vardır!

ومنها: أن تمام الوثيقة في الرهن، أن يكون مقبوضا، ولا يدل ذلك على أنه لا يصح الرهن إلا بالقبض، بل التقييد بكون الرهن مقبوضا، يدل على أنه قد يكون مقبوضا، تحصل به الثقة التامة، وقد لا يكون مقبوضا، فيكون ناقصا.

Diğeri: Rehinde tam bir teminatın ancak rehnin teslim alınmasıyla (kabzedilmesiyle) mümkün olmasıdır. Bu, rehnin ancak kabz ile sıhhat kazanacağı anlamına gelmez; bilakis rehnin kabzedilmiş olarak kayıtlanması; bazen kabzedilip tam bir güvenin hâsıl olacağına, bazen de kabzedilmeyip teminatın noksan kalacağına delalet eder.

ومنها: أنه يستدل بقوله: {فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ} أنه إذا اختلف الراهن والمرتهن في مقدار الدين الذي به الرهن، أن القول قول المرتهن، صاحب الحق، لأن الله جعل الرهن وثيقة به، فلولا أنه يقبل قوله في ذلك، لم تحصل به الوثيقة لعدم الكتابة والشهود.

Diğeri: { فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ } “teslim alınmış rehinler...” buyruğundan; rehin veren (râhin) ile rehin alan (mürtehin) rehnin bağlandığı borcun miktarında ihtilaf ettiklerinde, sözün hak sahibi olan rehin alana (mürtehine) ait olacağı hükmünün çıkarılmasıdır. Zira Allah rehni borcun teminatı kılmıştır; şayet bu hususta onun sözü kabul edilmeyecek olsaydı, yazının ve şahitlerin bulunmadığı bu durumda teminat tahakkuk etmezdi.

ومنها: أنه يجوز التعامل بغير وثيقة، ولا شهود، لقوله: {فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ} ولكن في هذه الحال يحتاج إلى التقوى والخوف من الله، وإلا فصاحب الحق مخاطر في حقه، ولهذا أمر الله في هذه الحال، من عليه الحق، أن يتقي الله ويؤدي أمانته.

Diğeri: { فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ } “Şayet birbirinize güvenirseniz, güvenilen kimse emanetini tastamam ödesin...” buyruğu gereğince teminatsız ve şahitsiz muamele yapmanın caiz olmasıdır. Fakat bu durumda takvaya ve Allah korkusuna ihtiyaç duyulur; aksi takdirde hak sahibi hakkını riske atmış olur. Bu sebeple Allah bu durumda üzerinde hak olan borçluya Allah'tan korkmasını ve emanetini ödemesini emretmiştir.

ومنها: أن من ائتمنه معامله، فقد عمل معه معروفا عظيما، ورضي بدينه وأمانته، فيتأكد على من عليه الحق، أداء الأمانة من الجهتين: أداء لحق الله، وامتثالا لأمره، ووفاء بحق صاحبه، الذي رضي بأمانته، ووثق به.

Diğeri: Muamele yaptığı kimse kendisine güvendiğinde onun kendisine büyük bir iyilikte bulunmuş, onun dinine ve emanetine itimat etmiş sayılmasıdır. Bu sebeple üzerinde hak olan kimseye iki yönden emaneti ödemek tekitli bir vazife olur: Hem Allah'ın hakkını ödemek ve emrine itaat etmek yönünden hem de kendisine güvenip emanetine razı olan arkadaşının hakkını vefa ile yerine getirmek yönünden.

ومنها: تحريم كتم الشهادة، وأن كاتمها قد أثم قلبه، الذي هو ملك الأعضاء، وذلك لأن كتمها- كالشهادة بالباطل والزور- فيها ضياع الحقوق، وفساد المعاملات، والإثم المتكرر في حقه، وحق من عليه الحق.

Diğeri: Şahitliği gizlemenin haram olması ve onu gizleyenin, azaların sultanı olan kalbinin günaha batmış olmasıdır. Zira şahitliği gizlemek —tıpkı batıl ve yalan yere şahitlik etmek gibi— hakların zayi olmasına, muamelelerin fesadına ve hem kendi hakkında hem de üzerinde hak olan kimsenin hakkında günahın tekerrür etmesine yol açar.

وأما تقييد الرهن بالسفر- مع أنه يجوز حضرا وسفرا- فللحاجة إليه لعدم الكاتب والشهيد.

Rehnin yolculuk (sefer) haliyle kayıtlanmasına gelince —oysa rehin hem hazerde (ikamet halinde) hem de seferde caizdir— bu, kâtip ve şahit bulunmadığında ona duyulan şiddetli ihtiyaç sebebiyledir.

وختم الآية بأنه {عَلِيمٌ} بكل ما يعمله العباد، كالترغيب لهم في المعاملات الحسنة، والترهيب من المعاملات السيئة.

Ayetin O'nun kulların yaptığı her şeyi hakkıyla bilen bir { عَلِيمٌ } olduğu zikredilerek bitirilmesi; onları güzel muamelelere teşvik etme (terğîb) ve kötü muamelelerden sakındırma (terhîb) mahiyetindedir.

{٢٨٤} {لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} يخبر تعالى، بعموم ملكه لأهل السماء والأرض، وإحاطة علمه بما أبداه العباد، وما أخفوه في أنفسهم، وأنه سيحاسبهم به، فيغفر لمن يشاء، وهو المنيب إلى ربه، الأواب إليه {إِنَّهُ كَانَ لِلأَوَّابِينَ غَفُورًا} ويعذب من يشاء، وهو المصر على المعاصي، في باطنه وظاهره.

[284] { لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker. Sonra dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Allah her şeye kadirdir.” Teâlâ Hazretleri; gök ve yer ehli üzerindeki mülkünün umumiliğini, kulların açığa vurduğu yahut içlerinde gizlediği şeyleri ilminin kuşattığını ve onları bununla hesaba çekeceğini haber vermektedir. Böylece O, dilediğini —ki o Rabbine yönelen ve O'na tövbe ile dönendir: { إِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا } “Şüphesiz O, çokça tövbe edip Kendisine dönenleri bağışlayandır.”— bağışlar; dilediğine de —ki o gizlisinde ve açığında günahlarda ısrar edendir— azap eder.

وهذه الآية لا تنافي الأحاديث الواردة في العفو، عما حدث به العبد نفسه، ما لم يعمل أو يتكلم، فتلك الخطرات التي تتحدث بها النفوس، التي لا يتصف بها العبد ولا يصمم عليها، وأما هنا فهي العزائم المصممة، والأوصاف الثابتة في النفوس، أوصاف الخير، وأوصاف الشر، ولهذا قال: {مَا فِي أَنْفُسِكُمْ} أي: استقر فيها وثبت، من العزائم والأوصاف.

Bu ayet; kul fiiliyata dökmedikçe yahut konuşmadıkça nefsinin içinden geçirdiği şeylerin affedildiğine dair varid olan hadislerle çelişmez. Zira o hadisler nefislerin fısıldadığı, kulun vasıflanmadığı ve üzerinde kesin karar kılmadığı geçici hatıralardır (havâtır). Buradaki ise kesin karara bağlanmış azimler ve nefislerde yerleşmiş hayır veya şer vasıflarıdır; bu sebeple: { مَا فِي أَنْفُسِكُمْ } “içinizdeki şeyleri” yani azim ve vasıflardan nefislerinizde yerleşip kökleşeni buyurmuştur.

وأخبر أنه {عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} فمن تمام قدرته، محاسبة الخلائق، وإيصال ما يستحقونه من الثواب والعقاب.

O'nun { عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “her şeye kadir” olduğunu haber vermiştir; mahlukatı hesaba çekmek ve hak ettikleri mükâfat veya cezayı onlara ulaştırmak da O'nun kudretinin kemalindendir.

{٢٨٥- ٢٨٦} {آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ * لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلا تُحَمِّلْنَا مَا لا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} ثبت عنه ﷺ أن من قرأ هاتين الآيتين في ليلته كفتاه، أي: من جميع الشرور، وذلك لما احتوتا عليه من المعاني الجليلة، فإن الله أمر في أول هذه السورة الناس بالإيمان، بجميع أصوله في قوله: {قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا} الآية.

[285-286] { آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ * لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ } “Peygamber Rabbinden kendisine indirilene iman etti, müminler de. Hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman ettiler: ‘O'nun peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz.’ dediler ve eklediler: ‘İşittik ve itaat ettik! Rabbimiz, bağışlamanı dileriz; dönüş ancak Sanadır!’ Allah hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez. Kazandığı (iyilik) kendi lehine, yüklendiği (kötülük) de kendi aleyhinedir. ‘Rabbimiz! Eğer unuttuysak veya hata ettiysek bizi sorumlu tutma! Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme! Rabbimiz! Güç yetiremeyeceğimiz şeyleri bize taşıtma! Bizi affet, bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bizim Mevlâmızsın; kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!’” Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den sabit olmuştur ki: “Kim bu iki ayeti gecesinde okursa, onlar kendisine yeter (yani bütün kötülüklere karşı onu korur).” Bu da her iki ayetin ihtiva ettiği yüce manalardan ötürüdür. Zira Allah bu surenin başında: { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا } “Deyin ki: Biz Allah'a ve bize indirilene iman ettik...” ayetinde insanlara imanı bütün asıllarıyla emretmişti.

وأخبر في هذه الآية، أن الرسول ﷺ ومن معه من المؤمنين، آمنوا بهذه الأصول العظيمة، وبجميع الرسل، وجميع الكتب، ولم يصنعوا صنيع من آمن ببعض، وكفر ببعض، كحالة المنحرفين من أهل الأديان المنحرفة.

Bu ayette ise Resulullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ve beraberindeki müminlerin bu azim esaslara, bütün peygamberlere ve bütün kitaplara iman ettiklerini; tahrif olmuş din mensuplarının sapanları gibi bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr edenlerin yaptığını yapmadıklarını haber vermiştir.

وفي قرْن المؤمنين بالرسول ﷺ، والإخبار عنهم جميعا بخبر واحد، شرف عظيم للمؤمنين.

Müminlerin Resulullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte zikredilmesinde ve hepsi hakkında tek bir haberle bildirimde bulunulmasında müminler için çok büyük bir şeref vardır.

وفيه أنه ﷺ مشارك للأمة في توجه الخطاب الشرعي له، وقيامه التام به، وأنه فاق المؤمنين، بل فاق جميع المرسلين في القيام بالإيمان وحقوقه.

Bunda; şer'î hitabın kendisine yönelmesinde ve onu eksiksiz yerine getirmesinde Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ümmetiyle ortak olduğuna; imanı ve imanın gereklerini ikame etmede müminleri, hatta bütün peygamberleri aştığına delil vardır.

وقوله: {وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} هذا التزام من المؤمنين، عام لجميع ما جاء به النبي ﷺ من الكتاب والسنة، وأنهم سمعوه سماع قبول وإذعان وانقياد، ومضمون ذلك تضرعهم إلى الله في طلب الإعانة على القيام به وأن الله يغفر لهم ما قصروا فيه من الواجبات، وما ارتكبوه من المحرمات، وكذلك تضرعوا إلى الله في هذه الأدعية النافعة، والله تعالى قد أجاب دعاءهم على لسان نبيه ﷺ فقال: "قد فعلت".

{ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا } “ve dediler: İşittik ve itaat ettik!” buyruğu; müminlerin Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Kitap ve Sünnet'ten getirdiği her şeye genel bir bağlılığıdır; bunu kabul, iz'an ve teslimiyet kulağıyla işitmişlerdir. Bunun muhtevası; bunu yerine getirebilmek için Allah'tan yardım talep ederek yalvarmaları, vaciplerdeki kusurlarını ve işledikleri haramları Allah'ın bağışlamasını dilemeleridir. Nitekim bu faydalı dualarla Allah'a yalvarmışlar, Allah Teâlâ da Nebisi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in lisanıyla dualarına icabet ederek: “Kabul ettim (yaptım)” buyurmuştur.

فهذه الدعوات مقبولة من مجموع المؤمنين قطعا، ومن أفرادهم، إذا لم يمنع من ذلك مانع في الأفراد، وذلك أن الله رفع عنهم المؤاخذة في الخطأ والنسيان، وأن الله سهل عليهم شرعه غاية التسهيل، ولم يحملهم من المشاق، والآصار، والأغلال، ما حمله على من قبلهم، ولم يحملهم فوق طاقتهم، وقد غفر لهم ورحمهم، ونصرهم على القوم الكافرين.

Bu dualar bir bütün olarak müminler topluluğu hakkında kesinlikle makbuldür; fertlerde bir mani bulunmadığı sürece fertleri hakkında da makbuldür. Zira Allah hata ve unutmadaki sorumluluğu onlardan kaldırmış, şeriatını onlara son derece kolaylaştırmış, kendilerinden öncekilere yüklediği meşakkatleri, ağır yükleri ve bukağıları onlara yüklememiş, güçlerinin üzerinde olanı onlara taşıtmamış, onları bağışlamış, merhamet etmiş ve kâfirler topluluğuna karşı onlara zafer nasip etmiştir.

فنسأل الله تعالى، بأسمائه وصفاته، وبما من به علينا من التزام دينه، أن يحقق لنا ذلك، وأن ينجز لنا ما وعدنا على لسان نبيه، وأن يصلح أحوال المؤمنين.

Biz de Allah Teâlâ'dan isimleri ve sıfatları hürmetine ve dinine sarılmayı bize lütfettiği nimet hakkı için bunları bize tahakkuk ettirmesini, Nebisi'nin lisanıyla bize vadettiği şeyleri tamamlamasını ve müminlerin hallerini ıslah etmesini niyaz ediyoruz.

ويؤخذ من هنا قاعدة التيسير، ونفي الحرج في أمور الدين كلها.

Buradan; bütün din işlerinde kolaylaştırma (teysîr) ve zorluğun/haracın nefyedilmesi kaidesi çıkarılır.

وقاعدة العفو عن النسيان والخطأ، في

Ayrıca ibadetlerde ve Allah Teâlâ'nın haklarında

العبادات، وفي حقوق الله تعالى.

unutma ve hatanın affedilmesi kaidesi çıkarılır.

وكذلك في حقوق الخلق من جهة رفع المأثم، وتوجه الذم.

Aynı şekilde kul haklarında da günahın kalkması ve kınamanın düşmesi cihetiyle bu af kaidesi geçerlidir.

وأما وجوب ضمان المتلفات، خطأ أو نسيانا، في النفوس والأموال، فإنه مرتب على الإتلاف بغير حق، وذلك شامل لحالة الخطأ والنسيان، والعمد.

Hata veya unutma sebebiyle canlarda ve mallarda meydana gelen teleflerin tazmininin (damân) vacip olmasına gelince; bu haksız yere telef etme esasına bağlıdır ve hata, unutma ve kasıt hallerinin hepsini kapsar.