Binûn

Mukaddime — 7. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثم يليها قول المعروف، وهو: الإحسان القولي بجميع وجوهه، الذي فيه سرور المسلم، والاعتذار من السائل إذا لم يوافق عنده شيئا، وغير ذلك من أقوال المعروف.

Bunun ardından maruf söz gelir ki bu: Müslümanı sevindiren, yanında verecek bir şey bulunmadığında isteyenden güzellikle özür dilemek gibi her türlü kavlî (sözlü) ihsandır.

والثالثة: الإحسان بالعفو والمغفرة، عمن أساء إليك، بقول أو فعل.

Üçüncüsü: Sözlü veya fiilî olarak sana kötülük yapan kimseyi affedip bağışlamak suretiyle ihsanda bulunmaktır.

وهذان أفضل من الرابعة، وخير منها وهي التي يتبعها المتصدق الأذى للمعطى، لأنه كدر إحسانه وفعل خيرا وشرا.

Bu ikisi dördüncü mertebeden daha faziletli ve daha hayırlıdır; dördüncüsü ise sadaka veren kimsenin verdiğine eziyet ettiği durumdur; zira o yaptığı iyiliği bulandırmış, hem hayır hem de şer işlemiştir.

فالخير المحض- وإن كان مفضولا- خير من الخير الذي يخالطه شر، وإن كان فاضلا، وفي هذا التحذير العظيم لمن يؤذي من تصدق عليه، كما فعله أهل اللؤم والحمق والجهل.

Sırf hayır olan amel —mertebece daha aşağıda olsa bile— içine şer karışmış olan hayırdan —aslen üstün bir amel olsa dahi— daha hayırlıdır. Bunda, alçak, ahmak ve cahil kimselerin yaptığı gibi sadaka verdiği kimseyi incitenlere yönelik çok büyük bir sakındırma vardır.

{وَاللهُ} تعالى {غَنِيٌّ} عن صدقاتهم، وعن جميع عباده.

Allah Teâlâ onların sadakalarından da bütün kullarından da { غَنِيٌّ } “müstağnidir (Ganî'dir).”

{حَلِيمٌ} مع كمال غناه، وسعة عطاياه، يحلم عن العاصين، ولا يعاجلهم بالعقوبة، بل يعافيهم ويرزقهم، ويدر عليهم خيره، وهم مبارزون له بالمعاصي.

{ حَلِيمٌ } “Halîm'dir”: Zenginliğinin kemali ve ihsanlarının genişliğiyle birlikte günahkârlara hilm ile muamele eder, cezalandırmada acele etmez; bilakis onlar Kendisine günahlarla meydan okudukları halde onlara afiyet verir, rızıklandırır ve üzerlerine hayrını bolca akıtır.

{٢٦٤- ٢٦٦} ثم نهى أشد النهي عن المن والأذى، وضرب لذلك مثلا، فقال: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ * وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ * أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ} ضرب الله في هذه الآيات ثلاثة أمثلة: للمنفق ابتغاء وجهه، ولم يتبع نفقته منا ولا أذى، ولمن أتبعها منا وأذى، وللمرائي.

[264-266] Sonra başa kakmayı ve eziyet etmeyi şiddetle nehyetmiş, buna dair bir misal vererek şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ * وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ * أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ } “Ey iman edenler! Allah'a ve ahiret gününe inanmadığı halde insanlara gösteriş olsun diye malını infak eden kimse gibi, sadakalarınızı başa kakmak ve gönül incitmek suretiyle boşa çıkarmayın. Onun durumu, üzerinde toprak bulunan kayanın durumu gibidir; üzerine şiddetli bir yağmur yağmış da onu cascavlak (çıplak bir kaya halinde) bırakıvermiştir. Kazandıklarından hiçbir şey elde edemezler. Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez. Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak ve nefislerindeki (imanı) kökleştirmek için infak edenlerin durumu ise, yüksekçe bir tepede bulunan bir bahçenin durumu gibidir; üzerine bol yağmur yağmış da ürününü iki kat vermiştir. Bol yağmur yağmasa bile bir çisenti (yeter). Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir. İçinizden biri arzu eder mi ki; kendisinin altından ırmaklar akan hurma ve üzüm bahçesi olsun, içinde her türlü meyvesi bulunsun, üzerine ihtiyarlık çökmüş ve bakıma muhtaç küçük çocukları olsun da, derken o bahçeye ateşli bir kasırga isabet edip yanıversin? Düşünesiniz diye Allah size ayetlerini işte böyle açıklamaktadır.” Allah bu ayetlerde üç misal vermiştir: O'nun rızasını dileyerek infak eden ve infakının ardından başa kakma ve eziyet getirmeyen kimsenin misali, infakının peşinden başa kakıp eziyet edenin misali ve riyakârın (gösteriş yapanın) misali.

{٢٦٥} فأما الأول، فإنه لما كانت نفقته مقبولة مضاعفة، لصدورها عن الإيمان والإخلاص التام {ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ} أي: ينفقون، وهم ثابتون على وجه السماحة والصدق، فمثل هذا العمل {كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ} وهو المكان المرتفع، لأنه يتبين للرياح والشمس، والماء فيها غزير.

[265] Birincisine gelince: İman ve tam ihlastan sadır olduğu için { ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “Allah'ın rızasını kazanmak ve nefislerindeki (imanı) kökleştirmek için...” onun infakı makbul ve kat kat ziyadeleşmiştir; yani onlar tam bir gönül hoşluğu ve sıdk ile sebat ederek infak ederler. İşte bu amelin misali: { كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ } “...yüksekçe bir tepede bulunan bir bahçenin durumu gibidir.” Burası yüksek bir yerdir; çünkü rüzgârı ve güneşi en güzel şekilde alır, suyu da boldur.

فإن لم يصبها ذلك الوابل الغزير، حصل طل كاف، لطيب منبتها، وحسن أرضها، وحصول جميع الأسباب الموفرة لنموها وازدهارها وإثمارها. ولهذا {آتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ} أي: متضاعفا.

Şayet ona o sağanak ve bol yağmur isabet etmeyecek olsa bile, toprağının güzelliği, arazisinin bereketliliği ve büyümesi, çiçek açması ve meyve vermesi için gereken bütün sebeplerin mevcudiyeti sayesinde hafif bir çisenti dahi yeterli gelir. Bu yüzden { آتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ } “ürününü iki kat” yani kat kat fazlasıyla vermiştir.

وهذه الجنة التي على هذا الوصف، هي أعلى ما يطلبه الناس، فهذا العمل الفاضل بأعلى المنازل.

Bu vasfa sahip olan bahçe insanların arzulayabileceği en üstün şeydir; dolayısıyla bu faziletli amel mertebelerin en yücesindedir.

{٢٦٦} وأما من أنفق لله، ثم أتبع نفقته منا وأذى، أو عمل عملا، فأتى بمبطل لذلك العمل، فهذا مثله مثال صاحب هذه الجنة، لكن سلط عليها {إِعْصَارٌ} وهو الريح الشديدة {فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ} وله ذرية ضعفاء، وهو

[266] Allah için infak edip de ardından başa kakan ve eziyet eden yahut bir amel işleyip de o ameli boşa çıkaracak bir şey yapan kimseye gelince: Bunun misali de bu bahçe sahibinin misali gibidir; lâkin o bahçeye { إِعْصَارٌ } yani şiddetli bir fırtına musallat olmuştur ki { فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ } “içinde ateş vardır da yanıvermiştir.” Üstelik onun bakıma muhtaç küçük çocukları vardır ve kendisi de,

ضعيف قد أصابه الكبر.

üzerine ihtiyarlık çökmüş zayıf bir kimsedir.

فهذه الحال من أفظع الأحوال، ولهذا صدر هذا المثل بقوله: {أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ} إلى آخرها بالاستفهام المتقرر عند المخاطبين فظاعته، فإن تلفها دفعة واحدة، بعد زهاء أشجارها، وإيناع ثمارها، مصيبة كبرى.

İşte bu hal durumların en korkuncudur; bu sebeple bu misal muhataplar nezdinde vahameti kesin olarak bilinen istifham (soru) ile { أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ } “İçinizden biri arzu eder mi ki...” buyruğu ile başlatılmıştır. Zira ağaçları serpilip geliştik ve meyveleri olgunlaştıktan sonra o bahçenin birdenbire yok olup gitmesi büyük bir musibettir.

ثم حصول هذه الفاجعة- وصاحبها كبير قد ضعف عن العمل، وله ذرية ضعفاء، لا مساعدة منهم له، ومؤنتهم عليه- فاجعة أخرى، فصار صاحب هذا المثل، الذي عمل لله، ثم أبطل عمله بمناف له، يشبه حال صاحب الجنة، التي جرى عليها ما جرى، حين اشتدت ضرورته إليها.

Üstelik bu felaketin —sahibi yaşlanmış, çalışmaktan aciz kalmış, kendisine yardım edemeyecek ve geçimleri kendi üzerinde olan zayıf çocukları varken— meydana gelmesi ayrı bir faciadır. Böylece Allah için amel edip sonra ameline aykırı bir şeyle onu boşa çıkaran bu misalin sahibi; en çok muhtaç olduğu bir anda başına bu felaketler gelen bahçe sahibinin durumuna benzemiştir.

المثل الثالث: الذي يرائي الناس، وليس معه إيمان بالله، ولا احتساب لثوابه، حيث شبه قلبه بالصفوان، وهو الحجر الأملس، عليه تراب يظن الرائي أنه إذا أصابه المطر، أنبت كما تنبت الأراضي الطيبة، ولكنه كالحجر، الذي أصابه الوابل الشديد، فأذهب ما عليه من التراب، وتركه صلدا.

Üçüncü misal: İnsanlara gösteriş yapan, kalbinde Allah'a iman ve O'nun sevabını umma bulunmayan kimsedir. Onun kalbi safvana, yani üzerinde toprak bulunan kaygan ve sert kayaya benzetilmiştir. Bakan kimse yağmur yağdığında bereketli topraklar gibi bitki bitireceğini zanneder; oysa o, üzerine şiddetli sağanak yağan, üzerindeki toprağı süpürüp götüren ve onu cascavlak çıplak bir kaya halinde bırakan taş gibidir.

وهذا مثل مطابق لقلب المرائي، الذي ليس فيه إيمان، بل هو قاس لا يلين ولا يخشع.

İşte bu, içinde iman bulunmayan, bilakis yumuşamayan ve huşû duymayan katı bir riyakâr kalbine tıpatıp uyan bir misaldir.

فهذا أعماله ونفقاته لا أصل لها، تؤسس عليه، ولا غاية لها، تنتهي إليها، بل ما عمله، فهو باطل، لعدم شرطه.

Böyle bir kimsenin amellerinin ve infaklarının üzerine bina edileceği hiçbir aslı, ulaşacağı hiçbir nihai gayesi yoktur; bilakis şartı bulunmadığı için işlediği her şey batıldır.

والذي قبله بطل بعد وجود الشرط، لوجود المانع، والأول مقبول مضاعف، لوجود شرطه الذي هو الإيمان والإخلاص والثبات، وانتفاء الموانع المفسدة. وهذه الأمثال الثلاثة، تنطبق على جميع العاملين، فليزن العبد نفسه وغيره بهذه الموازين العادلة، والأمثال المطابقة. {وَتِلْكَ الأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلا الْعَالِمُونَ} .

Ondan önceki ise, şartı bulunduğu halde engelleyici amil (mâni) ortaya çıktığı için boşa gitmiştir. Birincisi ise şartı olan iman, ihlas ve sebat mevcut olduğu ve ifsadedici engeller bulunmadığı için makbul olmuş ve kat kat mükâfatlandırılmıştır. Bu üç misal amel işleyen bütün insanlar için geçerlidir; kul kendisini ve başkalarını bu adil terazilerle ve tam uyuşan misallerle tartsın: { وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ } “İşte bu misalleri Biz insanlara veriyoruz; fakat onları ancak ilim sahipleri akleder.”

{٢٦٧- ٢٦٨} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ * الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} يحث الباري عباده على الإنفاق مما كسبوا في التجارات، ومما أخرج لهم من الأرض، من الحبوب والثمار، وهذا يشمل زكاة النقدين، والعروض كلها، المعدة للبيع والشراء، والخارج من الأرض، من الحبوب والثمار، ويدخل في عمومها الفرض والنفل.

[267-268] { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ * الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın iyilerinden ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan infak edin. Kendinizin dahi göz yummaksızın almayacağınız âdi/kötü şeyleri infak etmeye kalkışmayın. Bilin ki şüphesiz Allah Ganî'dir, Hamîd'dir. Şeytan sizi fakirlikle korkutur ve size hayâsızlığı emreder. Allah ise size Kendi katından bir mağfiret ve lütuf vadeder. Allah Vâsi'dir, Alîm'dir.” Bâri Teâlâ kullarını ticaretten kazandıkları şeylerden ve kendileri için yerden çıkarılan hububat ve meyvelerden infak etmeye teşvik etmektedir. Bu; iki nakdin (altın ve gümüşün), alım satım için hazırlanmış bütün ticaret mallarının ve topraktan çıkan hububat ve meyvelerin zekâtını kapsar; genel hükmüne hem farz hem de nafile infaklar dâhildir.

وأمر تعالى أن يقصدوا الطيب منها، ولا يقصدوا الخبيث، وهو الرديء الدون، يجعلونه لله، ولو بذله لهم من لهم حق عليه، لم يرتضوه ولم يقبلوه إلا على وجه المغاضاة والإغماض.

Allah Teâlâ bunların temiz ve kaliteli olanlarına yönelmeyi; âdi, düşük ve kalitesiz olan şeyleri Allah'a ayırıp kötüye yönelmemeyi emretmiştir. Oysa üzerinde hakkı olan biri kendilerine o kalitesiz şeyi verseydi, ancak istemeye istemeye ve göz yumarak kabul ederlerdi.

فالواجب إخراج الوسط من هذه الأشياء، والكمال إخراج العالي، والممنوع إخراج الرديء، فإن هذا لا يجزئ عن الواجب، ولا يحصل فيه الثواب التام في المندوب.

Dolayısıyla vacip olan, bu malların vasat (orta) kalitede olanını çıkarmaktır; kemal derecesi en kalitelisini çıkarmaktır; yasak olan ise kalitesiz ve düşük olanını vermektir. Zira bu, vacibin yerine geçmediği gibi mendup infakta da kâmil sevabı kazandırmaz.

{وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ} فهو غني عن جميع المخلوقين، وهو الغني عن نفقات المنفقين، وعن طاعات الطائعين، وإنما أمرهم بها، وحثهم عليها، لنفعهم، ومحض فضله وكرمه عليهم.

{ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ } “Bilin ki şüphesiz Allah Ganî'dir, Hamîd'dir.” O bütün yaratılmışlardan müstağnidir; infak edenlerin infaklarına da, itaat edenlerin itaatlerine de muhtaç değildir. Onlara bunları emretmesi ve teşvik etmesi, sırf kendi menfaatleri için ve üzerlerindeki katıksız lütuf ve keremindendir.

ومع كمال غناه، وسعة عطاياه، فهو الحميد فيما يشرعه لعباده من الأحكام الموصلة لهم إلى دار السلام.

Zenginliğinin kemali ve ihsanlarının genişliğiyle birlikte O, kullarını Dârü's-Selâm'a (cennete) ulaştıran şeriat hükümleri koymasından ötürü övülmeye layık olan Hamîd'dir.

وحميد في أفعاله، التي لا تخرج عن الفضل والعدل والحكمة، وحميد الأوصاف، لأن أوصافه كلها محاسن وكمالات، لا يبلغ العباد كنهها، ولا يدركون وصفها.

Lütuf, adalet ve hikmetten asla ayrılmayan fiillerinde Hamîd'dir; vasıflarında da Hamîd'dir, zira bütün vasıfları güzellik ve kemaldir; kullar onun hakikatine ulaşamaz ve vasfını tam olarak idrak edemezler.

{٢٦٨} فلما حثهم على الإنفاق النافع، ونهاهم عن الإمساك الضار، بين لهم أنهم بين داعيين:

[268] Onları faydalı infaka teşvik edip zararlı cimrilikten nehyedince, iki davetçi arasında bulunduklarını kendilerine açıkladı:

داعي الرحمن، يدعوهم إلى الخير، ويعدهم عليه الخير، والفضل والثواب العاجل والآجل، وإخلاف ما أنفقوا.

Rahmân'ın davetçisi: Onları hayra çağırır ve buna karşılık hayır, lütuf, peşin ve gecikmeli mükâfat vadeder ve infak ettiklerinin yerine yenisinin verileceğini müjdeler.

وداعي الشيطان، الذي يحثهم على الإمساك ويخوفهم، إن أنفقوا أن يفتقروا، فمن كان مجيبا لداعي الرحمن، وأنفق مما رزقه الله، فليبشر بمغفرة الذنوب، وحصول كل مطلوب، ومن كان مجيبا لداعي الشيطان، فإنه إنما يدعو حزبه ليكونوا من أصحاب السعير، فليختر العبد أي الأمرين أليق به.

Şeytanın davetçisi: Onları cimriliğe teşvik eder ve infak ederlerse fakir düşecekleriyle korkutur. Kim Rahmân'ın davetçisine icabet edip Allah'ın rızıklandırdıklarından infak ederse, günahların bağışlanması ve her arzu edilen şeye kavuşulmasıyla müjdelensin! Kim de şeytanın davetçisine icabet ederse bilsin ki şeytan kendi fırkasını ancak çılgın alevli ateş ehlinden olsunlar diye çağırır. Artık kul kendisine bu iki durumdan hangisinin daha layık olduğunu seçsin!

وختم الآية بأنه {وَاسِعٌ عَلِيمٌ} أي: واسع الصفات، كثير الهبات، عليم بمن يستحق المضاعفة من العاملين، وعليم بمن هو أهل، فيوفقه لفعل الخيرات، وترك المنكرات.

Ayet O'nun { وَاسِعٌ عَلِيمٌ } “Vâsi' ve Alîm” olduğu ile hitama ermiştir: Sıfatları geniş, ihsanları pek bol; amel işleyenlerden kimin mükâfatının katlanmaya layık olduğunu çok iyi bilen ve kimin ehil olduğunu bilip onu hayırları işlemeye ve münkerleri terk etmeye muvaffak kılan zattır.

{٢٦٩} {يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلا أُولُو الأَلْبَابِ} لما ذكر أحوال المنفقين للأموال، وأن الله أعطاهم، ومن عليهم بالأموال التي يدركون بها النفقات في الطرق الخيرية، وينالون بها المقامات السنية، ذكر ما هو أفضل من ذلك، وهو أنه يعطي الحكمة من يشاء من عباده، ومن أراد بهم خيرا من خلقه.

[269] { يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ } “O, hikmeti dilediğine verir. Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona pek çok hayır verilmiştir. Bunu ancak selim akıl sahipleri tezekkür eder.” Mal infak edenlerin hallerini, Allah'ın kendilerine mallar verip lütufta bulunarak hayır yollarına infak etme ve yüce makamlara ulaşma imkânı bahşettiğini zikredince; bundan daha faziletli olanı, yani kullarından dilediğine ve mahlukatından kendilerine hayır murat ettiklerine hikmet verdiğini zikretmiştir.

والحكمة هي العلوم النافعة، والمعارف الصائبة، والعقول المسددة، والألباب الرزينة، وإصابة الصواب في الأقوال والأفعال.

Hikmet: Faydalı ilimler, isabetli marifetler, doğruya yönlendirilmiş akıllar, vakar sahibi zihinler ve sözlerde ve fiillerde hakkı ve isabeti yakalamaktır.

وهذا أفضل العطايا، وأجل الهبات، ولهذا قال: {وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا} ؛ لأنه خرج من ظلمة الجهالات إلى نور الهدى، ومن حمق الانحراف في الأقوال والأفعال، إلى إصابة الصواب فيها، وحصول السداد، ولأنه كمل نفسه بهذا الخير العظيم، واستعد لنفع الخلق أعظم نفع، في دينهم ودنياهم.

Bu, bağışların en faziletlisi, hibelerin en celilidir. Bu yüzden: { وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا } “Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona pek çok hayır verilmiştir.” buyurmuştur; çünkü o cehalet karanlıklarından hidayet nuruna, sözlerde ve fiillerdeki sapma ahmaklığından isabete ve doğruluğa kavuşmuştur. Hem kendi nefsini bu büyük hayırla kemale erdirmiş hem de din ve dünyalarında insanlara en büyük faydayı sağlamaya hazır hale gelmiştir.

وجميع الأمور لا تصلح إلا بالحكمة، التي هي وضع الأشياء مواضعها، وتنزيل الأمور منازلها، والإقدام في محل الإقدام والإحجام في موضع الإحجام.

Bütün işler ancak hikmetle salah bulur; hikmet ise her şeyi yerli yerine koymak, işleri layık olduğu mertebelere oturtmak, atılım yapılacak yerde atılmak, geri durulacak yerde de geri durmaktır.

ولكن ما يتذكر هذا الأمر العظيم، وما يعرف قدر هذا العطاء الجسيم. {إِلا أُولُو الأَلْبَابِ} وهم أهل العقول الوافية، والأحلام الكاملة، فهم الذين يعرفون النافع فيعملونه، والضار فيتركونه.

Fakat bu azim meseleyi tezekkür eden ve bu muazzam bağışın kadrini bilenler ancak { إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ } “selim akıl sahipleridir.” Onlar eksiksiz akıl ve kâmil dirayet sahipleridir; faydalı olanı bilip onunla amel eden, zararlı olanı bilip onu terk eden kimselerdir.

وهذان الأمران، وهما بذل النفقات المالية، وبذل الحكمة العلمية، أفضل ما تقرب به المتقربون إلى الله، وأعلى ما وصلوا به إلى أجل الكرامات.

Bu iki husus, yani malî infaklarda bulunmak ve ilmî hikmeti yaymak; Allah'a yaklaşanların Kendisine takarrub ettiği en faziletli ve en yüce kerametlere ulaştıkları en yüksek vesiledir.

وهما اللذان ذكرهما النبي ﷺ بقوله: (لا حسد إلا في اثنتين، رجل آتاه الله مالا فسلطه على هلكته في الحق، ورجل آتاه الله الحكمة فهو يعلمها الناس) .

Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şu buyruğunda zikrettiği iki şey de bunlardır: “Yalnızca iki kişiye gıpta edilir: Biri Allah'ın kendisine mal verip onu hak yolunda harcamaya muvaffak kıldığı kimse; diğeri de Allah'ın kendisine hikmet verip onunla hükmeden ve onu insanlara öğreten kimsedir.”

{٢٧٠- ٢٧١} {وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} يخبر تعالى، أنه مهما أنفق المنفقون أو تصدق المتصدقون، أو نذر الناذرون، فإن الله يعلم ذلك.

[270-271] { وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ * إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Yaptığınız her infakı ve adadığınız her adağı şüphesiz Allah bilir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur. Sadakaları açıktan verirseniz bu ne güzeldir! Şayet onları gizler ve fakirlere öyle verirseniz, bu sizin için daha hayırlıdır ve günahlarınızdan bir kısmını örter. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” Allah Teâlâ; infak edenler ne infak ederse etsin, sadaka verenler ne sadaka verirse versin yahut adakta bulunanlar ne adarsa adasın, şüphesiz Allah'ın bunu bildiğini haber vermektedir.

ومضمون الإخبار بعلمه، يدل على الجزاء، وأن الله لا يضيع عنده مثقال ذرة، ويعلم ما صدرت عنه، من نيات صالحة، أو سيئة، وأن الظالمين الذين يمنعون ما أوجب الله عليهم، أو يقتحمون ما حرم عليهم، ليس لهم من دونه أنصار، ينصرونهم ويمنعونهم، وأنه لا بد أن تقع بهم العقوبات.

O'nun bunu bildiğinin bildirilmesi ceza/mükâfata delalet eder; yani zerre ağırlığınca bir şey dahi Allah katında zayi olmaz. Amellerin hangi iyi veya kötü niyetlerden sadır olduğunu O bilir. Allah'ın kendilerine farz kıldığı şeyleri meneden (vermeyen) yahut haram kıldığı şeylere cüretle dalan zalimler için ise, Allah'tan başka kendilerine yardım edip onları azaptan koruyacak hiçbir yardımcı yoktur ve cezaların başlarına gelmesi muhakkaktır.

{٢٧١} وأخبر أن الصدقة إن أبداها المتصدق، فهي خير، وإن أخفاها، وسلمها للفقير، كان أفضل، لأن الإخفاء على الفقير، إحسان آخر.

[271] Sadakayı veren kimse onu açığa vurursa bunun hayır olduğunu, fakat gizleyip fakire teslim ederse daha faziletli olduğunu haber vermiştir; çünkü fakire hissettirmeden gizlemek ayrı bir ihsandır.

وأيضا فإنه يدل على قوة الإخلاص، وأحد السبعة الذين يظلهم الله في ظله: "من تصدق بصدقة فأخفاها، حتى لا تعلم شماله ما تنفق يمينه".

Ayrıca bu, ihlasın kuvvetine delalet eder. Nitekim Allah'ın Kendi gölgesinde gölgelendireceği yedi sınıf insandan biri de: “Sağ elinin verdiğini sol eli bilmeyecek kadar sadakayı gizli veren kimsedir.”

وفي قوله: {وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} فائدة لطيفة، وهو أن إخفاءها خير من إظهارها، إذا أعطيت للفقير.

{ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “Şayet onları gizler ve fakirlere öyle verirseniz, bu sizin için daha hayırlıdır...” buyruğunda latif bir nükte vardır: Sadaka fakire verildiğinde onu gizlemek açığa vurmaktan daha hayırlıdır.

فأما إذا صرفت في مشروع خيري، لم يكن في الآية، ما يدل على فضيلة إخفائها، بل هنا قواعد الشرع، تدل على مراعاة المصلحة، فربما كان الإظهار خيرا، لحصول الأسوة والاقتداء، وتنشيط النفوس على أعمال الخير.

Fakat genel bir hayır projesine harcandığında ayette onu gizlemenin faziletine dair bir delalet yoktur; aksine bu durumda şeriat kaideleri maslahatın gözetilmesine işaret eder. İnsanlara örnek olunması, teşvik edilmesi ve nefislerin hayır amellerine şevklendirilmesi amacıyla açığa vurulması bazen daha hayırlı olabilir.

وقوله: {وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ} في هذا: أن الصدقات يجتمع فيها الأمران: حصول الخير، وهو: كثرة الحسنات والثواب والأجر، ودفع الشر والبلاء الدنيوي والأخروي، بتكفير السيئات.

{ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ } “ve günahlarınızdan bir kısmını örter...” buyruğu göstermektedir ki; sadakalarda iki husus bir arada toplanır: Hayrın elde edilmesi —ki o sevapların, ecirlerin ve hasenatın çokluğudur— ve günahların kefaretle silinmesi suretiyle dünyevî ve uhrevî şerrin ve belanın defedilmesi.

{وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} فيجازي كلا بعمله، بحسب حكمته.

{ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” Dolayısıyla hikmetine uygun olarak herkese ameline göre karşılık verir.

{٢٧٢} {لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ} أي: إنما عليك- أيها الرسول- البلاغ، وحث الناس على الخير، وزجرهم عن الشر، وأما الهداية، فبيد الله تعالى.

[272] { لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ } “Onları hidayete erdirmek senin üzerine vazife değildir; lâkin Allah dilediğini hidayete erdirir. Hayırdan her ne infak ederseniz kendiniz içindir. Zaten siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için infak edersiniz. Hayırdan her ne infak ederseniz size eksiksiz ödenir ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız.” Yani ey Resul! Sana düşen ancak tebliğ etmek, insanları hayra teşvik edip şerden sakındırmaktır; hidayet ise ancak Allah Teâlâ'nın elindedir.

ويخبرهم عن المؤمنين حقا، أنهم لا ينفقون إلا لطلب مرضاة ربهم، واحتساب ثوابه، لأن إيمانهم يدعوهم إلى ذلك، فهذا خير وتزكية للمؤمنين، ويتضمن التذكير لهم بالإخلاص.

Hakiki müminlerin ancak Rablerinin rızasını talep etmek ve O'nun sevabını ummak için infak ettiklerini haber vermektedir; zira imanları onları buna sevk eder. Bu, müminler için bir hayır ve tezkiyedir ve aynı zamanda onlara ihlası hatırlatmayı da tazammun eder.

وكرر علمه- تعالى- بنفقاتهم، لإعلامهم أنه لا يضيع عنده مثقال ذرة: {وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا}

Allah katında zerre ağırlığınca bir şeyin dahi zayi olmayacağını kendilerine bildirmek için Teâlâ Hazretleri onların infaklarını bildiğini tekrar zikretmiştir: { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا } “Eğer bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve Kendi katından büyük bir mükâfat verir.”

{٢٧٣- ٢٧٤} {لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ * الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} يعني أنه ينبغي أن تتحروا بصدقاتكم الفقراء، الذين حبسوا أنفسهم في سبيل الله، وعلى طاعته، وليس لهم إرادة في الاكتساب، أو ليس لهم قدرة عليه، وهم يتعففون، إذا رآهم الجاهل ظن أنهم أغنياء {لا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا} فهم لا يسألون بالكلية، وإن سألوا اضطرارا، لم يلحفوا في السؤال.

[273-274] { لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ * الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “(Sadakalar) kendilerini Allah yoluna adamış olup yeryüzünde dolaşmaya (kazanç teminine) güç yetiremeyen fakirler içindir. İffet ve hayâlarından dolayı durumlarını bilmeyen kimse onları zengin zanneder. Sen onları simalarından tanırsın. İnsanlardan yüzsüzlük ederek bir şey istemezler. Hayırdan her ne infak ederseniz şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir. Mallarını gece ve gündüz, gizli ve açık olarak infak edenlerin Rableri katında ecirleri vardır; onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” Yani sadakalarınızla; nefislerini Allah yoluna ve O'na itaate vakfetmiş, kazanç sağlama niyeti veya imkânı bulunmayan, iffetle davranan —öyle ki durumlarını bilmeyen cahil kimse onları zengin sanır— { لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا } “insanlardan yüzsüzlük ederek bir şey istemeyen” fakirleri arayıp gözetmeniz gerekir. Onlar esasen kimseden bir şey istemezler; mecbur kalıp istediklerinde de asla ısrarcılık ve yüzsüzlük yapmazlar.

فهذا الصنف من الفقراء، أفضل ما وضعت فيهم النفقات لدفع حاجتهم، وإعانة لهم على مقصدهم وطريق الخير، وشكرا لهم على ما اتصفوا به من الصبر، والنظر إلى الخالق، لا إلى الخلق.

İşte bu fakirler zümresi; ihtiyaçlarının giderilmesi, gayelerine ve hayır yollarına yardım edilmesi ve sabır ile mahlukata değil yalnızca Hâlık'a yönelme vasıflarından ötürü kendilerine bir teşekkür mahiyetinde infakların tahsis edileceği en faziletli zümredir.

{٢٧٤} ومع ذلك، فالإنفاق في طرق الإحسان وعلى المحاويج حيثما كانوا، فإنه خير وأجر، وثواب عند الله، ولهذا قال تعالى: {الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ}

[274] Bununla birlikte hayır yollarına ve nerede olurlarsa olsunlar ihtiyaç sahiplerine infak etmek kesinlikle bir hayır, ecir ve Allah katında büyük bir mükâfattır. Bu sebeple Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve açık olarak infak edenlerin Rableri katında ecirleri vardır; onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.”

فإن الله يظلهم بظله يوم لا ظل إلا ظله، وإن الله ينيلهم الخيرات ويدفع عنهم الأحزان والمخاوف والكريهات.

Zira Allah Kendi gölgesinden başka hiçbir gölgenin bulunmadığı günde onları gölgelendirecek; onlara hayırları ihsan edip hüzünleri, korkuları ve hoşlanılmayan şeyleri onlardan defedecektir.

وقوله: {فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ} أي: كل أحد منهم بحسب حاله.

{ فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında ecirleri vardır...” buyruğu; onlardan her birinin kendi haline göredir demektir.

وتخصيص ذلك، بأنه عند ربهم، يدل على شرف هذه الحال، ووقوعها في الموقع الأكبر، كما في الحديث الصحيح: (إن العبد ليتصدق بالتمرة من كسب طيب فيتقبلها الجبار بيده، فيربيها لأحدكم كما يربي أحدكم فلوه حتى تكون مثل الجبل العظيم) .

Bunun “Rableri katında” diye tahsis edilmesi, bu durumun şerefine ve en büyük mertebede kabul gördüğüne delalet eder. Nitekim sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: “Kul helal ve temiz kazancından bir hurma tanesi dahi sadaka verse, Cebbâr olan Allah onu Kendi eliyle kabul eder; sonra sizden birinizin tayını büyüttüğü gibi onu sizin için büyütüp geliştirir; öyle ki o sadaka koca bir dağ misali oluverir.”

{٢٧٥- ٢٨١} {الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لا يَقُومُونَ إِلا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ * يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ * إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ * فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَلا تُظْلَمُونَ * وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} لما ذكر الله حالة المنفقين وما لهم من الله، من الخيرات، وما يكفر عنهم من الذنوب والخطيئات، ذكر الظالمين أهل الربا والمعاملات الخبيثة، وأخبر أنهم يجازون بحسب أعمالهم، فكما كانوا في الدنيا في طلب المكاسب الخبيثة كالمجانين، عوقبوا في البرزخ والقيامة، أنهم لا يقومون من قبورهم إلى يوم بعثهم ونشورهم {إِلا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ} أي: من الجنون والصرع.

[275-281] { الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ * يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ * إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ * فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ * وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Faiz yiyenler, ancak şeytanın çarptığı kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu onların: ‘Alışveriş de tıpkı faiz gibidir.’ demelerindendir. Hâlbuki Allah alışverişi helal, faizi ise haram kılmıştır. Kime Rabbinden bir öğüt gelir de (faizden) vazgeçerse, geçmişte olan kendisinindir ve onun işi Allah'a kalmıştır. Kim de tekrar dönerse, işte onlar ateş ehlidirler; orada ebedî kalacaklardır. Allah faizi mahveder (bereketini giderir), sadakaları ise artırır (bereketlendirir). Allah hiçbir günahkâr nankörü sevmez. İman edip salih ameller işleyenlerin, namazı dosdoğru kılanların ve zekâtı verenlerin Rableri katında ecirleri vardır; onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve şayet mümin iseniz faizden geriye kalanı bırakın. Eğer böyle yapmazsanız, Allah'a ve Resulü'ne karşı açılmış bir savaştan haberiniz olsun! Şayet tövbe ederseniz, ana paralarınız sizindir; ne haksızlık edersiniz ne de haksızlığa uğrarsınız. Eğer borçlu darlık içinde ise, ona eli genişleyinceye kadar mühlet verilmelidir. Sadaka olarak bağışlamanız ise, eğer bilirseniz sizin için daha hayırlıdır. Allah'a döndürüleceğiniz ve sonra hiç kimseye haksızlık edilmeksizin herkese kazandığının tastamam ödeneceği bir günden sakının!” Allah infak edenlerin durumunu, Allah katından kendilerine verilecek hayırları ve onların silinecek günah ve hatalarını zikredince; faiz ehli olan, pis muamelelere bulaşan zalimleri zikretmiş ve amellerine göre cezalandırılacaklarını haber vermiştir. Onlar dünyada pis kazançlar peşinde mecnunlar gibi koştukları için, berzahta ve kıyamette kabirlerinden diriliş ve toplanma gününe kalkarken { إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ } “ancak şeytanın çarptığı kimsenin kalktığı gibi” yani cinnet ve sara nöbetine tutulmuş gibi kalkmakla cezalandırılmışlardır.

وذلك عقوبة، وخزي وفضيحة لهم، وجزاء لهم على مراباتهم ومجاهرتهم بقولهم: {إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا} فجمعوا- بجراءتهم- بين ما أحل الله، وبين ما حرم الله، واستباحوا بذلك الربا.

Bu bir ceza, onlar için bir rüsvalık ve rezilliktir; faizciliklerine ve küstahça: { إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا } “Alışveriş de tıpkı faiz gibidir.” diyerek meydan okumalarına bir karşılıktır. Zira onlar bu cüretleriyle Allah'ın helal kıldığı şey ile haram kıldığı şeyi bir tutmuş ve böylece faizi mubah saymışlardır.

ثم عرض تعالى العقوبة على المرابين وغيرهم، فقال: {فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ} بيان مقرون به الوعد والوعيد.

Sonra Teâlâ faizcilere ve diğerlerine cezayı arz ederek şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Kime Rabbinden bir öğüt gelir de...” yani vaad ve vaid (müjde ve tehdit) ile birlikte bir açıklama ulaşır,

{فَانْتَهَى} عما كان يتعاطاه من الربا {فَلَهُ مَا سَلَفَ} مما تجرأ عليه وتاب منه.

{ فَانْتَهَى } bulaşmış olduğu faizden vazgeçerse, { فَلَهُ مَا سَلَفَ } “geçmişte olan kendisinindir...” yani daha önce cüret edip sonra tövbe ettiği şeyler ona aittir (geri alınmaz).

{وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ} فيما يستقبل من زمانه، فإن استمر على توبته، فالله لا يضيع أجر المحسنين.

Geleceğe dair { وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ } “onun işi Allah'a kalmıştır.” Şayet tövbesinde sebat ederse, şüphesiz Allah iyilik edenlerin ecrini zayi etmez.

{وَمَنْ عَادَ} بعد بيان الله وتذكيره وتوعده لآكل الربا {فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} في هذا أن الربا موجب لدخول النار والخلود فيها، وذلك لشناعته، ما لم يمنع من الخلود مانع الإيمان.

Allah'ın açıklaması, hatırlatması ve faiz yiyeni tehdit etmesinden sonra { وَمَنْ عَادَ } “Kim de tekrar dönerse...” { فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “işte onlar ateş ehlidirler; orada ebedî kalacaklardır.” Bunda; faizin çirkinliğinden ötürü ateşe girmeyi ve orada ebedî kalmayı gerektiren bir günah olduğuna delil vardır —iman engeli ebedî kalmayı engellemediği müddetçe—.

وهذا من جملة الأحكام التي تتوقف على وجود شروطها، وانتفاء موانعها، وليس فيها حجة للخوارج، كغيرها من آيات الوعيد.

Bu hüküm, şartlarının tahakkukuna ve engellerinin bulunmamasına bağlı olan genel ahkâmdandır; diğer vaid (tehdit) ayetlerinde olduğu gibi bunda da Hâricîler için hiçbir delil yoktur.

فالواجب أن تصدق جميع نصوص الكتاب والسنة، فيؤمن العبد بما تواترت به النصوص، من خروج من في قلبه أدنى مثقال حبة خردل من الإيمان من النار.

Vacip olan; Kitap ve Sünnet'in bütün nasslarını doğrulamaktır; dolayısıyla kul, kalbinde hardal tanesi ağırlığınca dahi iman bulunan kimsenin cehennemden çıkacağına dair tevatüren gelen nasslara iman eder;

ومن استحقاق هذه الموبقات لدخول النار، إن لم يتب منها.

aynı zamanda tövbe edilmediği takdirde bu helak edici büyük günahların cehenneme girmeyi hak ettirdiğine de inanır.

{٢٧٦} ثم أخبر تعالى أنه يمحق مكاسب المرابين، ويربي صدقات المنفقين، عكس ما يتبادر لأذهان كثير من الخلق، أن الإنفاق ينقص المال وأن الربا يزيده، فإن مادة الرزق وحصول ثمراته من الله تعالى، وما عند الله لا ينال إلا بطاعته وامتثال أمره.

[276] Sonra Allah Teâlâ, faizcilerin kazançlarını mahvettiğini ve infak edenlerin sadakalarını artırıp bereketlendirdiğini haber vermiştir. Bu, insanların çoğunun aklına gelenin —yani infakın malı eksilttiği, faizin ise artırdığı zannının— tam aksinedir. Zira rızkın aslı ve onun semerelerinin elde edilmesi Allah Teâlâ'dandır; Allah katındaki şeyler ise ancak O'na itaat etmek ve emrine uymakla elde edilir.

فالمتجرئ على الربا، يعاقبه بنقيض مقصوده، وهذا مشاهد بالتجربة، {وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلا}

Faize cüret eden kimseyi Allah maksadının zıddıyla cezalandırır; bu durum tecrübeyle de müşahede edilmektedir: { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا } “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?”

{وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ} وهو الذي كفر نعمة الله، وجحد منة ربه، وأثم بإصراره على معاصيه.

{ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ } “Allah hiçbir günahkâr nankörü sevmez.” O; Allah'ın nimetine nankörlük eden, Rabbinin lütfunu inkâr eden ve günahlarında ısrar ederek günaha batan kimsedir.

ومفهوم الآية، أن الله يحب من كان شكورا على النعماء، تائبا من المآثم والذنوب.

Ayetin mefhum-ı muhalifinden anlaşılan şudur ki: Allah, nimetlere karşı çokça şükreden ve günahlardan ve hatalardan tövbe eden kimseleri sever.

{٢٧٧} ثم أدخل هذه الآية بين آيات الربا، وهي قوله: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ} الآية، لبيان أن أكبر الأسباب لاجتناب ما حرم الله من المكاسب الربوية تكميل الإيمان وحقوقه، خصوصا إقامة الصلاة، وإيتاء الزكاة، فإن الصلاة تنهى عن الفحشاء والمنكر، وإن الزكاة إحسان إلى الخلق، ينافي تعاطي الربا، الذي هو ظلم لهم، وإساءة عليهم.

[277] Sonra faiz ayetleri arasına şu ayeti dercetmiştir: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ } “İman edip salih ameller işleyenlerin, namazı dosdoğru kılanların ve zekâtı verenlerin...” Bu, Allah'ın haram kıldığı faizli kazançlardan sakınmanın en büyük vesilesinin; imanı ve imanın haklarını kemale erdirmek, bilhassa namazı kılmak ve zekâtı vermek olduğunu beyan etmek içindir. Zira namaz hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar; zekât ise insanlara bir ihsandır ve insanlara haksızlık ve kötülük yapmak olan faize bulaşmakla taban tabana zıttır.

{٢٧٨} ثم وجه الخطاب للمؤمنين، وأمرهم أن يتقوه، ويذروا ما بقي من معاملات الربا، التي كانوا يتعاطونها قبل ذلك، وأنهم إن لم يفعلوا ذلك، فإنهم محاربون لله ورسوله، وهذا من أعظم ما يدل على شناعة الربا، حيث جعل المصر عليه، محاربا لله ورسوله.

[278] Sonra hitabı müminlere yönelterek; Allah'tan sakınmalarını ve daha önce yaptıkları faiz muamelelerinden geriye kalanı terk etmelerini emretmiş; şayet bunu yapmazlarsa Allah ve Resulü'ne karşı savaş açmış olacaklarını bildirmiştir. Bu, faizde ısrar edeni Allah'a ve Resulü'ne karşı savaşan kimse kılması hasebiyle, faizin ne kadar çirkin olduğuna delalet eden en büyük delillerdendir.

{٢٧٩} ثم قال: {وَإِنْ تُبْتُمْ} يعني من المعاملات الربوية.

[279] Sonra: { وَإِنْ تُبْتُمْ } “Şayet tövbe ederseniz...” yani faiz muamelelerinden tövbe ederseniz buyurmuştur.

{فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ} الناس بأخذ الربا {وَلا تُظْلَمُونَ} ببخسكم رؤوس أموالكم.

{ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ } “ana paralarınız sizindir; haksızlık etmezsiniz...” faiz almak suretiyle insanlara zulmetmezsiniz; { وَلَا تُظْلَمُونَ } “ve haksızlığa da uğramazsınız” ana paralarınızın eksiltilmesiyle size haksızlık yapılmaz.

فكل من تاب من الربا، فإن كانت معاملات سالفة، فله ما سلف، وأمره منظور فيه، وإن كانت معاملات موجودة، وجب عليه أن يقتصر على رأس ماله، فإن أخذ زيادة، فقد تجرأ على الربا.

Faizden tövbe eden herkes için durum şöyledir: Şayet geçmiş muameleler ise geçmişteki kendisinindir ve durumu incelenir; fakat mevcut ve devam eden muameleler ise ana parasıyla yetinmesi vaciptir; şayet fazlalık alırsa faize cüret etmiş olur.

وفي هذه الآية، بيان لحكمة الربا، وأنه يتضمن الظلم للمحتاجين بأخذ الزيادة، وتضاعف الربا عليهم، وهو واجب إنظارهم.

Bu ayette faiz yasağının hikmetine dair bir beyan vardır; faiz fazlalık almak ve üzerlerine kat kat faiz bindirmek suretiyle ihtiyaç sahiplerine zulmetmeyi içerir; oysa onlara mühlet vermek vaciptir.

{٢٨٠} ولهذا قال: {وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ} أي: وإن كان الذي عليه الدين معسرا، لا يقدر على الوفاء، وجب على غريمه أن ينظره إلى ميسرة.

[280] Bu sebeple şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ } “Eğer borçlu darlık içinde ise, ona eli genişleyinceye kadar mühlet verilmelidir.” Yani üzerinde borç olan kimse darda olup borcunu ödemeye güç yetiremiyorsa, alacaklısının ona eli genişleyip ödeme imkânına kavuşuncaya kadar mühlet tanıması vaciptir.

وهو يجب عليه إذا حصل له وفاء بأي طريق مباح، أن يوفي ما عليه.

Borçlunun üzerine de, mubah herhangi bir yolla ödeme imkânı elde ettiğinde üzerindeki borcu ödemesi vaciptir.

وإن تصدق عليه غريمه- بإسقاط الدين كله أو بعضه- فهو خير له، ويهون على العبد التزام الأمور الشرعية، واجتناب المعاملات الربوية، والإحسان إلى المعسرين، علمه بأن له يوما يرجع فيه إلى الله، ويوفيه عمله، ولا يظلمه مثقال ذرة، كما ختم هذه الآية بقوله:

Alacaklısının borcun tamamını yahut bir kısmını düşerek ona sadaka olarak bağışlaması ise kendisi için daha hayırlıdır. Kulun şer'î emirlere sarılmasını, faizli muamelelerden kaçınmasını ve darda kalanlara ihsanda bulunmasını kolaylaştıran şey; Allah'a döneceği, Allah'ın amellerini tastamam ödeyeceği ve kendisine zerre kadar haksızlık yapılmayacağı bir günün bulunduğunu bilmesidir. Nitekim bu ayeti şu buyruğu ile noktalamıştır:

{٢٨١} {وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ}

[281] { وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Allah'a döndürüleceğiniz ve sonra hiç kimseye haksızlık edilmeksizin herkese kazandığının tastamam ödeneceği bir günden sakının!”

{٢٨٢- ٢٨٣} ثم قال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى وَلا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلا تَرْتَابُوا إِلا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ * وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ}

[282-283] Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ * وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Ey iman edenler! Belirli bir vadeye kadar birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın. Aranızda bir kâtip adaletle yazsın. Kâtip Allah'ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan kaçınmasın, yazsın. Üzerinde hak olan (borçlu) da yazdırsın, Rabbi olan Allah'tan korksun ve ondan hiçbir şeyi eksiltmesin. Şayet üzerinde hak olan kimse aklı ermez (sefih) yahut zayıf (küçük/yaşlı) veya kendisi yazdırmaya güç yetiremeyen biriyse, velisi adaletle yazdırsın. Erkeklerinizden iki şahit tutun. Eğer iki erkek bulunamazsa, şahitliklerine rıza göstereceğiniz kimselerden bir erkek ile iki kadın olsun; ta ki biri unutursa/şaşırırsa diğeri ona hatırlatsın. Şahitler çağrıldıkları zaman (şahitlikten) kaçınmasınlar. Vadesine kadar az olsun çok olsun onu yazmaktan usanmayın. Bu, Allah katında daha adaletli, şahitlik için daha sağlam ve şüpheye düşmemeniz için en uygun olanıdır. Ancak aranızda peşin olarak alıp verdiğiniz bir ticaret olursa, onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alışveriş yaptığınızda şahit tutun. Ne kâtibe ne de şahide bir zarar verilmesin (onlar da zarar vermesin). Eğer bunu yaparsanız, şüphesiz bu sizin için bir fısktır (yoldan çıkmadır). Allah'tan korkun; Allah size öğretiyor. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. Eğer yolculukta olur da bir kâtip bulamazsanız, (borca karşılık) teslim alınmış rehinler (yeterlidir). Şayet birbirinize güvenirseniz, güvenilen kimse emanetini tastamam ödesin ve Rabbi olan Allah'tan korksun. Şahitliği gizlemeyin; kim onu gizlerse şüphesiz onun kalbi günahkârdır. Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir.”

احتوت هاتان الآيتان، على إرشاد الباري عباده في معاملاتهم إلى حفظ حقوقهم بالطرق النافعة والإصلاحات التي لا يقترح العقلاء أعلى ولا أكمل منها، فإن فيها فوائد كثيرة.

Bu iki ayet, Bâri Teâlâ'nın kullarına muamelelerinde haklarını faydalı yollarla ve akıl sahiplerinin bundan daha üstününü ve daha kâmilini teklif edemeyeceği ıslah usulleriyle korumaları hususundaki irşadını ihtiva etmiştir; zira bu iki ayette pek çok faydalar vardır:

منها: جواز المعاملات في الديون، سواء كانت ديون سلم أو شراء مؤجلا ثمنه، فكله جائز؛ لأن الله أخبر به عن المؤمنين، وما أخبر به عن المؤمنين، فإنه من مقتضيات الإيمان وقد أقرهم عليه الملك الديان.

Bunlardan biri: Borçlu muamelelerin caiz olmasıdır; ister selem borçları olsun isterse bedeli vadeli yapılan satımlar olsun, hepsi caizdir. Zira Allah bunu müminler hakkında haber vermiştir; müminler hakkında haber verilen şeyler ise imanın muktezalarındandır ve Mülkün Sahibi olan Deyyân (Allah) bunu onlar için ikrar buyurmuştur.

ومنها: وجوب تسمية الأجل في جميع المداينات وحلول الإجارات.

Diğeri: Bütün borçlanmalarda ve kira vadelerinde vadenin (ecelin) belirlenip isimlendirilmesinin vacip olmasıdır.

ومنها: أنه إذا كان الأجل مجهولا، فإنه لا يحل، لأنه غرر وخطر، فيدخل في الميسر.

Diğeri: Vade meçhul olduğu takdirde bunun helal olmamasıdır; çünkü bu garar (belirsizlik) ve tehlikedir; dolayısıyla kumara (meysir) dâhil olur.

ومنها: أمره تعالى بكتابة الديون.

Diğeri: Allah Teâlâ'nın borçları yazmayı emretmesidir.

وهذا الأمر قد يجب، إذا وجب حفظ الحق، كالذي للعبد عليه ولاية، كأموال اليتامى، والأوقاف، والوكلاء، والأمناء، وقد يقارب الوجوب، كما إذا كان الحق متمحضا للعبد، فقد يقوى الوجوب وقد يقوى الاستحباب، بحسب الأحوال المقتضية لذلك.

Bu emir; yetim malları, vakıflar, vekiller ve emin kılınan kimselerin üzerindeki haklar gibi kulun üzerinde velayet hakkı bulunduğu durumlarda hakkın korunması vacip olduğunda vacip olabilir. Hakkın sırf kula ait olduğu durumlarda ise duruma göre ya vücup (farziyet) ya da istihbap (müstehaplık) kuvvet kazanır.

وعلى كل حال، فالكتابة من أعظم ما تحفظ بها هذه المعاملات المؤجلة، لكثرة النسيان، ولوقوع المغالطات، وللاحتراز من الخونة الذين لا يخشون الله تعالى.

Her halükârda yazmak; unutmanın çokluğu, yanılgıların vuku bulması ve Allah Teâlâ'dan korkmayan hainlerden korunmak için vadeli muamelelerin kendisiyle muhafaza edildiği en büyük vesiledir.

ومنها: أمره تعالى للكاتب أن يكتب بين المتعاملين بالعدل، فلا يميل مع أحدهما لقرابة ولا غيرها، ولا على أحدهما لعداوة ونحوها.

Diğeri: Allah Teâlâ'nın kâtibe muamele yapan taraflar arasında adaletle yazmasını emretmesidir; öyle ki akrabalık vb. bir sebeple taraflardan birinin lehine meyletmeyecek, düşmanlık vb. bir sebeple de diğerinin aleyhine meyil göstermeyecektir.

ومنها: أن الكتابة بين المتعاملين من أفضل الأعمال، ومن الإحسان إليهما، وفيها حفظ حقوقهما، وبراءة ذممهما كما أمره الله بذلك، فليحتسب الكاتب بين الناس هذه الأمور، ليحظى بثوابها.

Diğeri: Akit yapanlar arasında yazmanın en faziletli amellerden ve her iki tarafa da bir ihsan olmasıdır. Zira bunda Allah'ın emrettiği şekilde hakların korunması ve zimmetlerin ibra edilmesi vardır; dolayısıyla insanlar arasında yazan kâtip bu amelleri Allah rızası için yapsın ki sevabına nail olsun.

ومنها: أن الكاتب لا بد أن يكون عارفا بالعدل، معروفا بالعدل؛ لأنه إذا لم يكن عارفا بالعدل لم يتمكن منه، وإذا لم يكن معتبرا عدلا عند الناس رضيا، لم تكن كتابته معتبرة، ولا حاصلا بها المقصود، الذي هو حفظ الحقوق.

Diğeri: Kâtibin adaleti bilen ve adaletle tanınan (âdil) biri olmasının şart olmasıdır. Zira adaleti bilmezse onu uygulayamaz; şayet insanlar nezdinde âdil ve rıza gösterilen biri kabul edilmezse yazısı muteber olmaz ve asıl maksat olan hakların korunması gerçekleşmez.

ومنها: أن من تمام الكتابة والعدل فيها، أن يحسن الكاتب الإنشاء، والألفاظ المعتبرة في كل معاملة بحسبها، وللعرف في هذا المقام اعتبار عظيم.

Diğeri: Yazmanın ve onda adaletin kemalinden birinin de, kâtibin tahrir üslubunu ve her muamelede muteber olan lafızları yerli yerince güzelce kullanmasıdır; bu makamda örfün çok büyük bir itibarı vardır.

ومنها: أن الكتابة من نعم الله على العباد التي لا تستقيم أمورهم الدينية ولا الدنيوية إلا بها، وأن من علمه الله الكتابة، فقد تفضل عليه بفضل عظيم، فمن تمام شكره لنعمة الله تعالى، أن يقضي بكتابته حاجات العباد، ولا يمتنع من الكتابة، ولهذا قال: {وَلا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ}

Diğeri: Yazmanın kullar üzerine, dinî ve dünyevî işlerinin ancak kendisiyle istikamet bulduğu Allah'ın nimetlerinden olmasıdır. Allah kime yazmayı öğretmişse ona büyük bir lütufta bulunmuştur; binaenaleyh Allah Teâlâ'nın nimetine tam şükretmenin bir gereği de yazısıyla kulların ihtiyaçlarını görmesi ve yazmaktan kaçınmamasıdır. Bu yüzden: { وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ } “Kâtip Allah'ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan kaçınmasın...” buyurmuştur.

ومنها: أن الذي يكتبه الكاتب، هو اعتراف من عليه الحق، إذا كان يحسن التعبير عن الحق الذي عليه، فإن كان لا يحسن ذلك- لصغره، أو سفهه، أو جنونه، أو خرسه، أو عدم استطاعته- أملى عنه وليه، وقام وليه في ذلك مقامه.

Diğeri: Şayet üzerindeki hakkı güzelce ifade edebiliyorsa kâtibin yazacağı şeyin borçlunun (üzerinde hak olanın) ikrarı olmasıdır. Eğer küçüklüğü, sefahati, deliliği, dilsizliği yahut güç yetirememesi sebebiyle bunu güzelce ifade edemiyorsa, onun yerine velisi yazdırır ve velisi bu hususta onun makamına kaim olur.

ومنها: أن الاعتراف من أعظم الطرق، التي تثبت بها الحقوق، حيث أمر الله تعالى أن يكتب الكاتب ما أملى عليه من عليه الحق.

Diğeri: İkrarın (itirafın), hakların kendisiyle sabit olduğu en büyük yollardan biri olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ kâtibe borçlunun kendisine yazdırdığı şeyi yazmasını emretmiştir.

ومنها: ثبوت الولاية على القاصرين، من الصغار والمجانين، والسفهاء ونحوهم.

Diğeri: Küçükler, deliler, sefeheler ve benzeri ehliyetsiz/kısıtlı kimseler üzerinde velayetin sabit olmasıdır.

ومنها: أن الولي يقوم مقام موليه، في جميع اعترافاته المتعلقة بحقوقه.

Diğeri: Velinin, velayeti altındaki kimsenin haklarıyla ilgili bütün ikrarlarında onun makamına kaim olmasıdır.

ومنها: أن من أمنته في معاملة، وفوضته فيها، فقوله في ذلك مقبول، وهو نائب منابك، لأنه إذا كان الولي على القاصرين ينوب منابهم، فالذي وليته باختيارك وفوضت إليه الأمر، أولى بالقبول، واعتبار قوله وتقديمه على قولك عند الاختلاف.

Diğeri: Bir muamelede güvendiğin ve yetki verdiğin kimsenin bu husustaki sözünün makbul olması ve senin yerine vekil olmasıdır. Zira kısıtlılar üzerindeki veli onların yerine kaim oluyorsa, kendi iradenle vekil tayin ettiğin ve işi havale ettiğin kimse kabule, sözünün muteber tutulmasına ve ihtilaf anında senin sözüne takdim edilmesine daha layıktır.

ومنها: أنه يجب على الذي عليه الحق- إذا أملى على الكاتب- أن يتقي الله، ولا يبخس الحق الذي عليه، فلا ينقصه في قدره، ولا في وصفه، ولا في شرط من شروطه، أو قيد من قيوده، بل عليه أن يعترف بكل ما عليه من متعلقات الحق، كما يجب ذلك إذا كان الحق على غيره له، فمن لم يفعل ذلك، فهو من المطففين الباخسين.

Diğeri: Üzerinde hak olan borçlunun kâtibe yazdırırken Allah'tan korkmasının ve üzerindeki hakkı eksiltmemesinin vacip olmasıdır; yani ne miktarında ne vasfında ne de şart ve kayıtlarından birinde eksiltme yapmamalı, bilakis hak kendi lehine başkasının üzerinde olduğunda nasıl tam istiyorsa aleyhindeki hakkın bütün taallukatını öylece ikrar etmelidir. Bunu yapmayan kimse ölçü ve tartıda eksilten mutaffifîn/hakkı gasp edenlerdendir.

ومنها: وجوب الاعتراف بالحقوق الجلية والحقوق الخفية، وأن ذلك من أعظم خصال التقوى، كما أن ترك الاعتراف بها من نواقض التقوى ونواقصها.

Diğeri: Açık ve gizli bütün hakları ikrar etmenin vacip olması ve bunun takvanın en büyük hasletlerinden sayılmasıdır; nitekim onları ikrar etmeyi terk etmek de takvayı bozan ve zedeleyen durumlardandır.

ومنها: الإرشاد إلى الإشهاد في البيع، فإن كانت في المداينات، فحكمها حكم الكتابة كما تقدم، لأن الكتابة هي كتابة الشهادة، وإن كان البيع بيعا حاضرا، فينبغي الإشهاد فيه، ولا حرج فيه بترك الكتابة، لكثرته وحصول المشقة فيه.

Diğeri: Alışverişte şahit tutmaya irşattır. Şayet borçlanmalarda ise hükmü daha önce geçtiği üzere yazmanın hükmü gibidir; zira yazmak şahitliği tescil etmektir. Şayet peşin alışveriş ise onda da şahit tutulması münasiptir; ancak çokluğu ve meşakkat sebebiyle yazmanın terk edilmesinde bir beis yoktur.

ومنها: الإرشاد إلى إشهاد رجلين عدلين، فإن لم يمكن، أو تعذر، أو تعسر، فرجل وامرأتان، وذلك شامل لجميع المعاملات، بيوع الإدارة، وبيوع الديون، وتوابعها من الشروط والوثائق وغيرها.

Diğeri: İki âdil erkek şahit tutmaya, bu mümkün olmaz yahut zorlaşırsa bir erkek ile iki kadını şahit tutmaya irşattır. Bu; peşin ticaretler, vadeli satımlar ve bunlara bağlı şartlar, vesikalar vb. bütün muameleleri kapsar.

وإذا قيل: قد ثبت أنه ﷺ قضى بالشاهد الواحد مع اليمين، والآية الكريمة ليس فيها إلا شهادة رجلين، أو رجل وامرأتين، قيل: الآية الكريمة، فيها إرشاد الباري عباده إلى حفظ حقوقهم ولهذا أتى فيها بأكمل الطرق، وأقواها، وليس فيها ما ينافي ما ذكره النبي ﷺ من الحكم بالشاهد واليمين.

Eğer: “Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in tek şahit ve yemin ile hükmettiği sabit olduğu halde kerîm ayette sadece iki erkek veya bir erkek iki kadın şahit zikredilmiştir, bu nasıl anlaşılmalıdır?” denilirse; şöyle cevap verilir: Kerîm ayette Bâri Teâlâ'nın kullarına haklarını korumaları hususundaki irşadı söz konusudur; bu yüzden en kâmil ve en kuvvetli yolları zikretmiştir. Ayette Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in tek şahit ve yeminle hükmetme tatbikatına aykırı bir husus yoktur.

فباب حفظ الحقوق في ابتداء الأمر، يرشد فيه العبد إلى الاحتراز والتحفظ التام، وباب الحكم بين المتنازعين، ينظر فيه إلى المرجحات والبينات، بحسب حالها.

Zira işin başında hakları koruma babında kul tam bir ihtiyat ve muhafazaya irşad edilir; hasımlar arasında hükmetme babında ise durumun gereğine göre karinelere ve delillere bakılır.

ومنها: أن شهادة المرأتين قائمة مقام الرجل الواحد، في الحقوق الدنيوية، وأما في الأمور الدينية- كالرواية والفتوى- فإن المرأة فيه، تقوم مقام الرجل، والفرق ظاهر بين البابين.

Diğeri: Dünyevî haklarda iki kadının şahitliğinin bir erkeğin şahitliği makamına kaim olmasıdır. Hadis rivayeti ve fetva gibi dinî hususlarda ise kadın tek başına erkeğin makamına kaim olur; bu iki bab arasındaki fark gayet açıktır.