فتتكلفون من المغرم الثقيل، {إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ} أرجو بذلك القرب منه، والثواب الجزيل، وأما أنتم فمنيتي، ومنتهى إرادتي منكم، النصح لكم، وسلوككم الصراط المستقيم.
Ki ağır bir borcun altına giresiniz! {إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.” Bununla O'na yakınlığı ve bol sevabı umuyorum. Size gelince; benim sizden yegâne arzum ve nihai isteğim, size samimiyetle öğüt vermek ve dosdoğru yola girmenizdir.
{فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ} كرر ذلك ﵇، لتكريره دعوة قومه، وطول مكثه في ذلك، كما قال تعالى {فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلا خَمْسِينَ عَامًا} وقال: {رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلا وَنَهَارًا فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعَائِي إِلا فِرَارًا} الآيات.
{فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ} “Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin!” [Nûh] aleyhisselâm, kavmini tekrar tekrar davet etmesi ve bu davette uzun süre kalması sebebiyle bu sözü tekrarlamıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلا خَمْسِينَ عَامًا} “Onların arasında elli yılı müstesna bin yıl kaldı.” Ve şöyle buyurmuştur: {رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلا وَنَهَارًا فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعَائِي إِلا فِرَارًا} “Dedi ki: ‘Rabbim! Doğrusu ben kavmimi gece gündüz davet ettim. Fakat benim davetim, onların kaçışını artırmaktan başka bir işe yaramadı...’” ayetleri.
فقالوا ردا لدعوته، ومعارضة له بما ليس يصلح للمعارضة: {أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الأرْذَلُونَ} أي: كيف نتبعك ونحن لا نرى أتباعك إلا أسافل الناس، وأراذلهم، وسقطهم. بهذا يعرف تكبرهم عن الحق، وجهلهم بالحقائق، فإنهم لو كان قصدهم الحق، لقالوا - إن كان عندهم إشكال وشك في دعوته - بيّن لنا صحة ما جئت به بالطرق الموصلة إلى ذلك، ولو تأملوا حق التأمل، لعلموا أن أتباعه، هم الأعلون، خيار الخلق، أهل العقول الرزينة، والأخلاق الفاضلة، وأن الأرذل، من سلب خاصية عقله، فاستحسن عبادة الأحجار، ورضي أن يسجد لها، ويدعوها، وأبى الانقياد لدعوة الرسل الكمل. وبمجرد ما يتكلم أحد الخصمين في الكلام الباطل، يعرف فساد ما عنده بقطع النظر عن صحة دعوى خصمه، فقوم نوح، لما سمعنا عنهم، أنهم قالوا في ردهم دعوة نوح: {أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الأرْذَلُونَ} فبنوا على هذا الأصل، الذي كل أحد يعرف فساده، رد دعوته - عرفنا أنهم ضالون مخطئون، ولو لم نشاهد من آيات نوح ودعوته العظيمة، ما يفيد الجزم واليقين، بصدقه وصحة ما جاء به.
Bunun üzerine onun davetini reddederek ve karşı koymaya elverişli olmayan bir iddia ile karşı çıkarak şöyle dediler: {أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الأرْذَلُونَ} “Dediler ki: ‘Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana inanır mıyız?’” Yani sana nasıl uyalım ki biz senin taraftarlarını insanların en alt tabakası, en rezilleri ve döküntüleri olarak görüyoruz! Buradan onların hakka karşı kibri ve hakikatlere karşı cehaleti anlaşılmaktadır. Zira eğer maksatları hak olsaydı -davetinde bir tereddütleri ve şüpheleri varsa- "Bize ulaştıracak yollarla getirdiğin şeyin doğruluğunu açıkla" derlerdi. Hakkıyla düşünebilselerdi, onun taraftarlarının en üstün, yaratılmışların en hayırlısı, vakur akıl ve faziletli ahlak sahipleri olduğunu; asıl aşağılık olanın ise aklının özelliğini yitirip taşlara tapmayı güzel gören, onlara secde edip yalvarmaya razı olan ve kâmil peygamberlerin davetine boyun eğmekten kaçınan kimse olduğunu anlarlardı. İki hasımdan biri bâtıl bir söz söylediğinde, diğer hasmın iddiasının doğruluğuna bakılmaksızın onun davasının çürüklüğü hemen anlaşılır. Nûh'un kavmi de Nûh'un davetini reddederken: {أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الأرْذَلُونَ} “Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana inanır mıyız?” dediklerini ve herkesin çürüklüğünü bildiği bu esasa dayanarak onun davetini reddettiklerini işittiğimizde, onların sapık ve hatalı kimseler olduğunu anlarız; Nûh'un muazzam ayetlerini ve onun doğruluğuna ve getirdiğinin hak olduğuna kesin kanaat veren davetini bizzat görmemiş olsak bile!
فقال نوح ﵇: {وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * إِنْ حِسَابُهُمْ إِلا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ} أي أعمالهم وحسابهم على الله إنما علي التبليغ وأنتم دعوهم عنكم إن كان ما جئتكم به الحق فانقادوا له وكل له عمله
Bunun üzerine Nûh aleyhisselâm şöyle dedi: {وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * إِنْ حِسَابُهُمْ إِلا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ} “[Nûh] dedi ki: ‘Onların ne yaptıklarına dair benim ne bilgim olabilir? Eğer şuurunda iseniz, onların hesabı ancak Rabbime aittir!’” Yani onların amelleri ve hesapları Allah'a aittir; bana düşen sadece tebliğdir. Size gelince; onları bir kenara bırakın, eğer size getirdiğim şey hak ise ona boyun eğin; herkesin ameli kendisinedir.
{وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ} كأنهم - قبحهم الله - طلبوا منه أن يطردهم عنه تكبرا وتجبرا ليؤمنوا فقال {وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ} فإنهم لا يستحقون الطرد والإهانة وإنما يستحقون الإكرام القولي والفعلي كما قال تعالى {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ}
{وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ} “Ve ben müminleri kovacak değilim!” Sanki onlar -Allah onları kahretsin- kibir ve zorbalıklarından ötürü iman etmeleri için o müminleri yanından kovmasını istemişlerdi. O da {وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ} “Ben müminleri kovacak değilim” dedi; zira onlar kovulmayı ve hor görülmeyi değil, bilakis sözlü ve fiilî ikramı hak etmektedirler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “Ayetlerimize iman edenler sana geldikleri zaman de ki: ‘Selam sizlere! Rabbiniz rahmeti Kendi üzerine yazmıştır.’”
{إِنْ أَنَا إِلا نَذِيرٌ مُبِينٌ} أي ما أنا إلا منذر ومبلغ عن الله ومجتهد في نصح العباد وليس لي من الأمر شيء إن الأمر إلا لله.
{إِنْ أَنَا إِلا نَذِيرٌ مُبِينٌ} “Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım!” Yani ben ancak bir uyarıcı, Allah'tan tebliğ eden ve kullara samimiyetle nasihat etmeye gayret gösteren bir elçiyim; bu işte benim hiçbir yetkim yoktur, emir ve hüküm ancak Allah'ındır.
فاستمر نوح ﵊ على دعوتهم ليلا ونهارا سرا وجهارا فلم يزدادوا إلا نفورا و {قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ} من دعوتك إيانا إلى الله وحده {لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ} أي لنقتلك شر قتلة بالرمي بالحجارة كما يقتل الكلب فتبا لهم ما أقبح هذه المقابلة يقابلون الناصح الأمين الذي هو أشفق عليهم من أنفسهم بشر مقابلة لا جرم لما انتهى ظلمهم واشتد كفرهم دعا عليهم نبيهم بدعوة أحاطت بهم فقال {رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الأرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا} الآيات
Nûh aleyhisselâm gece gündüz, gizli ve aşikâr onları davet etmeye devam etti; fakat bu onların kaçışını artırmaktan başka bir işe yaramadı ve: {قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ} “Dediler ki: ‘Ey Nûh! Eğer vazgeçmezsen’” bizi yalnızca Allah'a davet etmekten, {لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ} “‘mutlaka taşlananlardan olacaksın!’” Yani köpeğin öldürüldüğü gibi seni taşlayarak en feci şekilde öldüreceğiz! Yazıklar olsun onlara, ne çirkin bir karşılıktır bu! Kendilerine nefislerinden daha merhametli olan güvenilir ve samimi bir öğütçüye en kötü karşılıkla mukabelede bulunmaktadırlar. Şüphesiz zulümleri son noktaya ulaşıp küfürleri şiddetlenince peygamberleri onları çepeçevre kuşatan bir beddua ile aleyhlerine dua ederek: {رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الأرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا} “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” ayetlerini söyledi.
وهنا {قَالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ * فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا} أي أهلك الباغي منا وهو يعلم أنهم البغاة الظلمة ولهذا قال {وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}
Burada da: {قَالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ * فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا} “[Nûh] dedi ki: ‘Rabbim! Şüphesiz kavmim beni yalanladı. Artık benimle onlar arasında Sen hükmünü ver!’” Yani aramızdan azgın olanı helak et -ki onların azgın ve zalim kimseler olduğunu biliyordu-; bundan dolayı: {وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Beni ve beraberimdeki müminleri kurtar!” demiştir.
{فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ} أي السفينة {الْمَشْحُونِ} من الخلق والحيوانات
{فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ} “Bunun üzerine Biz de onu ve beraberindekileri gemide kurtardık;” insan ve hayvanlarla {الْمَشْحُونِ} “dopdolu olan [gemide].”
{ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ} أي بعد نوح ومن معه من المؤمنين {الْبَاقِينَ} أي جميع قومه
{ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ} “Sonra bunun ardından boğduk” Nûh ve beraberindeki müminlerin kurtulmasından sonra, {الْبَاقِينَ} “geride kalanları;” yani kavminin tamamını.
{إِنَّ فِي ذَلِكَ} أي نجاة نوح وأتباعه وإهلاك من كذبه {لآيَةً} دالة على صدق رسلنا وصحة ما جاءوا به وبطلان ما عليه أعداؤهم المكذبون بهم
Nûh ve ona uyanların kurtulmasında, onu yalanlayanların helak edilmesinde {إِنَّ فِي ذَلِكَ} “şüphesiz bunda” elçilerimizin doğruluğuna, getirdikleri mesajın hak olduğuna ve onları yalanlayan düşmanlarının üzerinde bulunduğu halin bâtıllığına delalet eden {لآيَةً} “kesin bir ibret vardır.”
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ} الذي قهر بعزه أعداءه فأغرقهم بالطوفان {الرَّحِيمُ} بأوليائه حيث نجى نوحا ومن معه من أهل الإيمان
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ} “Ve şüphesiz Rabbin Mutlak Galip” izzetiyle düşmanlarını kahredip tufanda boğan, {الرَّحِيمُ} “ve Çok Merhametlidir;” Nûh'u ve beraberindeki iman ehlini kurtarmak suretiyle dostlarına merhamet eden.
{١٢٣ - ١٤٠} {كَذَّبَتْ عَادٌ الْمُرْسَلِينَ} إلى آخر القصة.
{١٢٣ - ١٤٠} {كَذَّبَتْ عَادٌ الْمُرْسَلِينَ} “Âd kavmi de peygamberleri yalanladı.” ayetinden kıssanın sonuna kadar.
أي: كذبت القبيلة المسماة عادا، رسولهم هودا، وتكذيبهم له تكذيب لغيره، لاتفاق الدعوة.
Yani Âd adındaki kabile, peygamberleri Hûd'u yalanladı. Onu yalanlamaları, davetin birliği sebebiyle diğer bütün elçileri de yalanlamaktır.
{إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ} في النسب {هُودُ} بلطف وحسن خطاب: {أَلا تَتَّقُونَ} الله، فتتركون الشرك وعبادة غيره.
Nesep bakımından {إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ} “Kardeşleri” {هُودُ} “Hûd onlara” nezaket ve güzel bir hitapla şöyle {إِذْ قَالَ} “dediği zaman:” Allah'tan {أَلا تَتَّقُونَ} “sakınmaz mısınız?” da şirki ve O'ndan başkasına tapmayı terk etmez misiniz?
{إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ} أي: أرسلني الله إليكم، رحمة بكم، واعتناء بكم، وأنا أمين، تعرفون ذلك مني، رتب على ذلك قوله: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ} .
{إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ} “Doğrusu ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.” Yani size olan merhameti ve ihtimamı sebebiyle Allah beni size elçi olarak gönderdi; ben de sizin bildiğiniz üzere güvenilir bir kimseyim. Bunun peşinden şu buyruğu getirdi: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ} “Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin!”
أي: أدوا حق الله تعالى، وهو التقوى، وأدوا حقي، بطاعتي فيما آمركم به، وأنهاكم عنه، فهذا موجب، لأن تتبعوني وتطيعوني وليس ثَمَّ مانع يمنعكم من الإيمان، فلست أسألكم على تبليغي إياكم، ونصحي لكم، أجرا، حتى تستثقلوا ذلك المغرم. {إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ} الذي رباهم بنعمه، وأدرَّ عليهم فضله وكرمه، خصوصا ما ربَّى به أولياءه وأنبياءه.
Yani Allah Teâlâ'nın hakkı olan takvayı eda edin; size emrettiğim ve sizi nehyettiğim hususlarda bana itaat ederek de benim hakkımı yerine getirin. İşte bu, bana uymanızı ve itaat etmenizi gerektirir. Sizi imandan alıkoyacak hiçbir engel de yoktur; zira size tebliğ etmem ve samimi nasihatte bulunmam karşılığında sizden ağır bulacağınız bir ücret istemiyorum. {إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir;” onları nimetleriyle terbiye eden, üzerlerine lütuf ve keremini yağdıran, bilhassa dostlarını ve peygamberlerini özel terbiyesiyle yetiştiren Zât'a aittir.
{أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ} أي: مدخل بين الجبال {آيَةً} أي: علامة {تَعْبَثُونَ} أي: تفعلون ذلك عبثا لغير فائدة تعود بمصالح دينكم ودنياكم.
{أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ} “Siz her yüksek tepeye / geçide” yani dağlar arasındaki her vadiye/geçide, {آيَةً} “bir işaret / yüksek bina kurup” {تَعْبَثُونَ} “eğlenir misiniz?” Yani dinî ve dünyevî menfaatlerinize yarayacak hiçbir faydası olmaksızın bunu sırf boş bir hevesle mi yapıyorsunuz?
{وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ} أي: بركا ومجابي للحياة {لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ} والحال أنه لا سبيل إلى الخلود لأحد.
{وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ} “Ve sağlam yapılar / kaleler ediniyorsunuz;” yani su havuzları ve sarnıçlar yapıyorsunuz, {لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ} “sanki ebedî kalacakmış gibi!” Hâlbuki hiç kimse için ebedî kalmanın bir yolu yoktur.
{وَإِذَا بَطَشْتُمْ} بالخلق {بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ} قتلا وضربا، وأخذ أموال. وكان الله تعالى قد أعطاهم قوة عظيمة، وكان الواجب عليهم أن يستعينوا بقوتهم على طاعة الله، ولكنهم فخروا، واستكبروا، وقالوا: {مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً} واستعملوا قوتهم في معاصي الله، وفي العبث والسفه، فلذلك نهاهم نبيهم عن ذلك.
İnsanları {وَإِذَا بَطَشْتُمْ} “yakaladığınız zaman” öldürmek, dövmek ve mallarını gasp etmek suretiyle {بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ} “zorbalar gibi yakalarsınız!” Hâlbuki Allah Teâlâ onlara muazzam bir güç vermişti; onların vazifesi ise bu güçleriyle Allah'a itaat etmek için yardım istemekti. Fakat onlar övündüler, kibirlendiler ve: {مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً} “Bizden daha güçlü kim var?” dediler ve güçlerini Allah'ın isyanlarında, boş heves ve sefahat yolunda kullandılar. Bundan dolayı peygamberleri onları bundan nehyetti.
{فَاتَّقُوا اللَّهَ} واتركوا شرككم وبطركم {وَأَطِيعُونِ} حيث علمتم أني رسول الله إليكم، أمين ناصح.
{فَاتَّقُوا اللَّهَ} “Artık Allah'tan sakının” şirkinizi ve azgınlığınızı terk edin {وَأَطِيعُونِ} “ve bana itaat edin!” Zira benim size gönderilmiş güvenilir ve samimi bir Allah elçisi olduğumu bilmiş bulunuyorsunuz.
{وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ} أي: أعطاكم {بِمَا تَعْلَمُونَ} أي: أمدكم بما لا يجهل ولا ينكر من الإنعام.
{وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ} “Size yardım eden / lütufta bulunan [Allah]'tan sakının;” yani size bahşeden, {بِمَا تَعْلَمُونَ} “bildiğiniz şeylerle.” Yani inkâr ve cehaletle karşılanamayacak apaçık nimetlerle size lütufta bulunan Zât'tan sakının.
{أَمَدَّكُمْ بِأَنْعَامٍ} من إبل وبقر وغنم {وَبَنِينَ} أي: وكثرة نسل، كثر أموالكم، وكثر أولادكم، خصوصا الذكور، أفضل القسمين.
Deve, sığır ve koyun gibi {أَمَدَّكُمْ بِأَنْعَامٍ} “Size davarlarla lütufta bulundu” {وَبَنِينَ} “ve oğullarla;” yani neslin çoğalmasıyla. Mallarınızı çoğalttı, çocuklarınızı çoğalttı; bilhassa iki kısımdan daha faziletli olan erkek çocukları verdi.
هذا تذكيرهم بالنعم، ثم ذكرهم حلول عذاب الله فقال: {إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} .
Bu, onlara nimetlerin hatırlatılmasıdır. Sonra onlara Allah'ın azabının inmesini hatırlatarak şöyle dedi: {إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “Doğrusu ben sizin üzerinize gelecek büyük bir günün azabından korkuyorum!”
أي: إني - من شفقتي عليكم وبري بكم - أخاف أن ينزل بكم عذاب يوم عظيم، إذا نزل لا يرد، إن استمريتم على كفركم وبغيكم.
Yani: Ben -size olan şefkatim ve iyilikseverliğim sebebiyle- küfrünüz ve azgınlığınız üzerinde devam ettiğiniz takdirde, başınıza indiğinde asla geri çevrilemeyecek olan büyük bir günün azabının size inmesinden korkuyorum.
فقالوا معاندين للحق مكذبين لنبيهم: {سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْوَاعِظِينَ} أي: الجميع على حد سواء، وهذا غاية العتو، فإن قوما بلغت بهم الحال إلى أن صارت مواعظ الله، التي تذيب الجبال الصم الصلاب، وتتصدع لها أفئدة أولي الألباب، وجودها وعدمها -عندهم- على حد سواء، لقوم انتهى ظلمهم، واشتد شقاؤهم، وانقطع الرجاء من هدايتهم، ولهذا قالوا:
Bunun üzerine hakka karşı inatlaşarak ve peygamberlerini yalanlayarak şöyle dediler: {سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْوَاعِظِينَ} “‘Bize öğüt versen de öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir!’” Yani hepsi bizim için eşittir. Bu ise azgınlığın ve serkeşliğin son noktasıdır. Zira katı ve sert dağları eriten, akıl sahiplerinin kalplerini titreten Allah'ın öğütlerinin varlığı ile yokluğu katlarında bir olan bir topluluk; zulmü had safhaya ulaşmış, şekaveti şiddetlenmiş ve hidayetlerinden ümit kesilmiş bir kavimdir. İşte bu sebeple şöyle dediler:
{إِنْ هَذَا إِلا خُلُقُ الأوَّلِينَ} .
{إِنْ هَذَا إِلا خُلُقُ الأوَّلِينَ} “‘Bu, öncekilerin âdetinden başka bir şey değildir!’”
أي: هذه الأحوال والنعم، ونحو ذلك، عادة الأولين، تارة يستغنون، وتارة يفتقرون، وهذه أحوال الدهر، لا أن هذه محن ومنح من الله تعالى، وابتلاء لعباده.
Yani bu haller, nimetler ve benzeri şeyler öncekilerin de âdetiydi; bazen zenginleşir, bazen fakirleşirlerdi. Bunlar zamanın akışıdır; yoksa Allah Teâlâ'nın birer imtihanı, lütfu yahut kullarını sınaması değildir.
{وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} وهذا إنكار منهم للبعث، أو تنزل مع نبيهم وتهكم به، إننا على فرض أننا نبعث، فإننا كما أدرَّت علينا النعم في الدنيا، كذلك لا تزال مستمرة علينا إذا بعثنا.
{وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} “‘Ve biz azap görecek de değiliz!’” Bu, onların dirilmeyi inkâr etmeleridir; yahut peygamberlerinin seviyesine inerek onunla alay etmeleridir; yani "Diriltileceğimizi varsaysak bile, dünyada bize nimetler nasıl yağdıysa diriltildiğimizde de üzerimize kesintisiz devam edecektir."
{فَكَذَّبُوهُ} أي: صار التكذيب سجية لهم وخلقا، لا يردعهم عنه رادع، {فَأَهْلَكْنَاهُمْ} {بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ * سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَى كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ}
{فَكَذَّبُوهُ} “Böylece onu yalanladılar;” yani yalanlamak onlar için hiçbir engelleyicinin vazgeçiremeyeceği bir huy ve tabiat haline geldi; {فَأَهْلَكْنَاهُمْ} “Biz de onları helak ettik!” {بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ * سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَى كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ} “Uğultulu ve azgın bir rüzgârla; Allah onu onların üzerine yedi gece sekiz gün aralıksız musallat kıldı. O kavmi orada içi boş hurma kütükleri gibi yere serilmiş görürdün!”
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً} على صدق نبينا هود ﵇ وصحة ما جاء به وبطلان ما عليه قومه من الشرك والجبروت {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ} مع وجود الآيات المقتضية للإيمان
Peygamberimiz Hûd aleyhisselâm'ın doğruluğuna, getirdiği mesajın hakikatine ve kavminin üzerinde bulunduğu şirk ve zorbalığın bâtıllığına dair {إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً} “şüphesiz bunda kesin bir ibret vardır;” {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ} “fakat imanı gerektiren ayetlerin varlığına rağmen onların çoğu iman edici değildir.”
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ} الذي أهلك بقوته قوم هود على قوتهم وبطشهم
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ} “Ve şüphesiz Rabbin Mutlak Galip” o şiddetli güç ve zorbalıklarına rağmen Hûd'un kavmini Kendi kudretiyle helak eden,
{الرَّحِيمُ} بنبيه هود حيث نجاه ومن معه من المؤمنين
Hûd'u ve beraberindeki müminleri kurtararak peygamberi Hûd'a {الرَّحِيمُ} “ve Çok Merhametlidir.”
{١٤١ - ١٥٩} {كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ} .
{١٤١ - ١٥٩} {كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ} “Semûd kavmi de peygamberleri yalanladı.”
إلى آخر القصة {كَذَّبَتْ ثَمُودُ} القبيلة المعروفة في مدائن الحجر {الْمُرْسَلِينَ} كذبوا صالحا ﵇، الذي جاء بالتوحيد، الذي دعت إليه المرسلون، فكان تكذيبهم له تكذيبا للجميع.
Kıssanın sonuna kadar. Hicr şehirlerindeki meşhur kabile olan {كَذَّبَتْ ثَمُودُ} “Semûd yalanladı” {الْمُرْسَلِينَ} “peygamberleri;” bütün peygamberlerin davet ettiği tevhid inancını getiren Sâlih aleyhisselâm'ı yalanladılar. Onu yalanlamaları ise hepsini yalanlamak hükmünde oldu.
{إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ} في النسب، برفق ولين: {أَلا تَتَّقُونَ} الله تعالى، وتدعون الشرك والمعاصي.
Nesep bakımından {إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ} “Kardeşleri Sâlih onlara” nezaket ve yumuşaklıkla şöyle {إِذْ قَالَ} “dediği zaman:” Allah Teâlâ'dan {أَلا تَتَّقُونَ} “sakınmaz mısınız?” da şirki ve günahları bırakmaz mısınız?
{إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ} من الله ربكم، أرسلني إليكم، لطفا بكم ورحمة، فتلقوا رحمته بالقبول، وقابلوها بالإذعان، {أَمِينٌ} تعرفون ذلك مني، وذلك يوجب عليكم أن تؤمنوا بي، وبما جئت به.
Rabbiniz Allah katından {إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ} “Doğrusu ben size [gönderilmiş] bir elçiyim;” size olan lütfu ve merhameti sebebiyle beni size gönderdi; artık O'nun rahmetini kabulle karşılayın ve ona boyun eğerek mukabele edin! {أَمِينٌ} “güvenilir biriyim;” bunu benden bilmektesiniz; bu da bana ve getirdiğim mesaja iman etmenizi zorunlu kılar.
{وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ} فتقولون: يمنعنا من اتباعك، أنك تريد أخذ أموالنا، {إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ} أي: لا أطلب الثواب إلا منه.
{وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ} “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum” ki: "Bizi sana uymaktan alıkoyan şey senin mallarımızı almak istemendir" diyesiniz; {إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ} “benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.” Yani mükâfatı yalnızca O'ndan istiyorum.
{أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هَاهُنَا آمِنِينَ * فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ * وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ} أي نضيد كثير أي أتحسبون أنكم تتركون في هذه الخيرات والنعم سدى تتنعمون وتتمتعون كما تتمتع الأنعام وتتركون سدى لا تؤمرون ولا تنهون وتستعينون بهذه النعم على معاصي الله
{أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هَاهُنَا آمِنِينَ * فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ * وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ} “Siz burada güven içinde bırakılacak mısınız? Bahçelerde, pınarlarda, ekinlerde ve tomurcukları olgunlaşmış / dizilmiş hurmalıklarda?!” Yani üst üste dizilmiş, bol meyveli hurmalıklarda. Yoksa siz bu hayırlar ve nimetler içinde başıboş bırakılacağınızı, hayvanlar gibi nimetlenip zevk süreceğinizi, ne emredilip ne yasaklanmadan kendi halinize terk edileceğinizi ve bu nimetleri Allah'ın isyanlarına alet edeceğinizi mi sanıyorsunuz?
{وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ} أي بلغت بكم الفراهة والحذق إلى أن اتخذتم بيوتا من الجبال الصم الصلاب
{وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ} “Ve dağlardan ustalıkla / şımararak evler yontuyorsunuz!” Yani maharet ve ustalığınız, sert ve sarp dağlardan evler edinecek dereceye ulaşmıştır.
{فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ * وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ} الذين تجاوزوا الحد
{فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ * وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ} “Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin! Ve o haddi aşan müsriflerin emrine uymayın!”
{الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ} أي الذين وصفهم ودأبهم الإفساد في الأرض بعمل المعاصي والدعوة إليها إفسادا لا إصلاح فيه وهذا أضر ما يكون لأنه شر محض وكأن أناسا عندهم مستعدون لمعارضة نبيهم موضعون في الدعوة لسبيل الغي فنهاهم صالح عن الاغترار بهم ولعلهم الذين قال الله فيهم {وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ} فلم يفد فيهم هذا النهي والوعظ شيئا فقالوا لصالح {إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ} أي قد سحرت فأنت تهذي بما لا معنى له
{الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ} “O kimseler ki, yeryüzünde bozgunculuk yapar ve asla ıslah etmezler.” Yani nitelikleri ve âdetleri, günah işleyerek ve ona davet ederek yeryüzünde ıslahı bulunmayan bir fesat çıkarmaktır; bu ise sırf şer olduğu için en zararlı haldir. Sanki onların yanında peygamberlerine karşı çıkmaya hazır, sapıklık yoluna çağırmaya koşan bir grup vardı da Sâlih onları bu kimselere aldanmaktan nehyetmişti. Muhtemelen bunlar, Allah'ın haklarında: {وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ} “O şehirde dokuz kişi vardı ki, yeryüzünde fesat çıkarıyor ve ıslah etmiyorlardı” buyurduğu kimselerdi. Bu nehiy ve öğüt onlara hiçbir fayda vermedi ve Sâlih'e şöyle dediler: {إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ} “‘Sen ancak büyülenmiş kimselerdensin!’” Yani sen büyülenmişsin de anlamsız şeyler sayıklıyorsun!
{مَا أَنْتَ إِلا بَشَرٌ مِثْلُنَا} فأي فضيلة فقتنا بها حتى تدعونا إلى اتباعك؟ {فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} هذا مع أن مجرد اعتبار حالته وحالة ما دعا إليه من أكبر الآيات البينات على صحة ما جاء به وصدقه ولكنهم من قسوتهم سألوا آيات الاقتراح التي في الغالب لا يفلح من طلبها لكون طلبه مبنيا على التعنت لا على الاسترشاد
{مَا أَنْتَ إِلا بَشَرٌ مِثْلُنَا} “‘Sen de bizim gibi bir insandan başka bir şey değilsin!’” Bizi sana uymaya davet edecek hangi üstünlüğün var ki bize üstün olasın?! {فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} “‘Eğer doğrulardan isen haydi bir mucize getir!’” Hâlbuki onun durumunu ve davet ettiği şeyin mahiyetini sadece düşünmek bile, getirdiği mesajın hak ve doğru olduğuna dair en büyük apaçık ayetlerdendi. Fakat onlar kalplerinin katılığından ötürü keyfî mucizeler istediler ki bunu talep eden kimse, talebi hidayet arayışına değil inat ve serkeşliğe dayandığı için çoğunlukla iflah olmaz.
فقال صالح {هَذِهِ نَاقَةُ} تخرج من صخرة صماء ملساء ترونها وتشاهدونها بأجمعكم {لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} أي تشرب ماء البئر يوما وأنتم تشربون لبنها ثم تصدر عنكم اليوم الآخر وتشربون أنتم ماء البئر
Bunun üzerine Sâlih şöyle dedi: {هَذِهِ نَاقَةُ} “‘İşte bir dişi deve!’” Hepinizin gözleri önünde göreceğiniz sert ve düz bir kayadan çıkacaktır; {لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} “‘onun bir su içme hakkı vardır, belli bir günün su içme hakkı da sizindir.’” Yani o bir gün kuyunun suyunu içer, siz de onun sütünü içersiniz; ertesi gün ise o sizden ayrılır ve siz kuyunun suyunu içersiniz.
{وَلا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ} بعقر أو غيره {فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ} فخرجت واستمرت عندهم بتلك الحال فلم يؤمنوا واستمروا على طغيانهم
Kesmek veya başka bir şekilde {وَلا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ} “Ona hiçbir kötülükle dokunmayın;” {فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “yoksa büyük bir günün azabı sizi yakalar!” Deve kayadan çıktı ve onların yanında bu minval üzere kaldı; fakat onlar yine de iman etmediler ve taşkınlıklarına devam ettiler.
{فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ * فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ} وهي صيحة نزلت عليهم، فدمرتهم أجمعين، {إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً} على صدق ما جاءت به رسلنا، وبطلان قول معارضيهم، {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ} .
{فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ * فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ} “Sonunda onu kestiler de pişman oldular! Bunun üzerine azap onları yakalayıverdi;” bu, üzerlerine inip hepsini yerle bir eden korkunç bir çığlıktı. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً} “Şüphesiz bunda kesin bir ibret vardır;” elçilerimizin getirdiklerinin doğruluğuna ve onlara karşı çıkanların sözlerinin bâtıllığına dair; {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ} “fakat onların çoğu iman edici değildir. Ve şüphesiz Rabbin Mutlak Galip ve Çok Merhametlidir.”
{١٦٠ - ١٧٥} {كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ} .
{١٦٠ - ١٧٥} {كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ} “Lût kavmi de peygamberleri yalanladı.”
إلى آخر القصة، قال لهم وقالوا كما قال من قبلهم، تشابهت قلوبهم في الكفر، فتشابهت أقوالهم، وكانوا - مع شركهم - يأتون فاحشة لم يسبقهم إليها أحد من العالمين، يختارون نكاح الذكران، المستقذر الخبيث، ويرغبون عما خلق لهم من أزواجهم لإسرافهم وعدوانهم فلم يزل ينهاهم حتى {قَالُوا} له {لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ} أي: من البلد، فلما رأى استمرارهم عليه {قَالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقَالِينَ} أي: المبغضين له الناهين عنه، المحذرين.
Kıssanın sonuna kadar. [Lût] onlara söyledi, onlar da kendilerinden öncekilerin söylediği gibi söylediler; küfürde kalpleri birbirine benzediği için sözleri de birbirine benzedi. Onlar -şirkleriyle beraber- âlemlerde kendilerinden önce hiç kimsenin yapmadığı çirkin bir hayâsızlığı işliyor, iğrenç ve habis olan erkeklerle ilişkiyi tercih ediyor ve haddi aşmaları ve azgınlıkları sebebiyle kendileri için yaratılan eşlerinden yüz çeviriyorlardı. Lût onları sürekli bundan nehyetti, nihayet ona: {قَالُوا} “Dediler ki:” {لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ} “‘Ey Lût! Eğer vazgeçmezsen mutlaka [bu beldeden] çıkarılanlardan olacaksın!’” Onların bu fiilde ısrar ettiklerini görünce: {قَالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقَالِينَ} “Dedi ki: ‘Doğrusu ben sizin bu yaptığınıza son derece buğzedenlerdenim!’” Yani ondan nefret eden, onu yasaklayan ve sakındıranlardanım.
{رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ} من فعله وعقوبته فاستجاب الله له.
{رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ} “‘Rabbim! Beni ve ailemi onların yapageldiklerinden [ve cezasından] kurtar!’” Allah onun duasına icabet etti.
{فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ * إِلا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ} أي الباقين في العذاب وهي امرأته
{فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ * إِلا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ} “Bunun üzerine Biz de onu ve ailesini toptan kurtardık; geride kalanlar arasındaki yaşlı kadın müstesna!” Yani azapta geride kalanlar arasındaki yaşlı kadın; o da Lût'un karısıydı.
{ثُمَّ دَمَّرْنَا الآخَرِينَ * وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا} أي حجارة من سجيل {فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ} أهلكهم الله عن آخرهم
{ثُمَّ دَمَّرْنَا الآخَرِينَ * وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا} “Sonra ötekileri yerle bir ettik ve üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki!” yani pişmiş çamurdan taşlar yağdırdık; {فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ} “uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu!” Allah onların hepsini son ferdine kadar helak etti.
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ * وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ} {١٧٦ - ١٩١} {كَذَّبَ أَصْحَابُ الأيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ} .
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ * وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ} “Şüphesiz bunda kesin bir ibret vardır; fakat onların çoğu iman edici değildir. Ve şüphesiz Rabbin Mutlak Galip ve Çok Merhametlidir.” {١٧٦ - ١٩١} {كَذَّبَ أَصْحَابُ الأيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ} “Eyke halkı da peygamberleri yalanladı.”
أصحاب الأيكة: أي: البساتين الملتفة أشجارها (١) وهم أصحاب مدين، فكذبوا نبيهم شعيبا، الذي جاء بما جاء به المرسلون.
Eyke halkı: Ağaçları birbirine sarmaş dolaş olmuş bahçeler (١) halkıdır; onlar Medyen halkıdır. Bütün elçilerin getirdiği mesajla gelen peygamberleri Şuayb'ı yalanladılar.
{إِذْ قَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ} الله تعالى، فتتركون ما يسخطه ويغضبه، من الكفر والمعاصي.
{إِذْ قَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ} “Şuayb onlara: ‘Sakınmaz mısınız?’ dediği zaman;” Allah Teâlâ'dan [sakınmaz mısınız], küfür ve günahlardan O'nu hoşnutsuz ve gazaplandıran şeyleri terk etmez misiniz?
{إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ} يترتب على ذلك، أن تتقوا الله وتطيعون.
{إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ} “Doğrusu ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.” Bunun gereği, Allah'tan sakınmanız ve bana itaat etmenizdir.
وكانوا - مع شركهم - يبخسون المكاييل والموازين، فلذلك قال لهم: {أَوْفُوا الْكَيْلَ} أي: أتموه وأكملوه {وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ} الذين ينقصون الناس أموالهم ويسلبونها ببخس المكيال والميزان.
Onlar -şirk koşmalarının yanı sıra- ölçü ve tartıda hile yapıp eksiltiyorlardı. Bundan dolayı onlara şöyle dedi: {أَوْفُوا الْكَيْلَ} “Ölçüyü tam yapın” yani tastamam ve eksiksiz ölçün, {وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ} “ve hüsrana uğratanlardan / eksik verenlerden olmayın!” Ölçü ve tartıyı eksilterek insanların mallarını çalan ve gaspedenlerden olmayın!
{وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ} أي: بالميزان العادل، الذي لا يميل.
{وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ} “Doğru terazi ile tartın!” Yani haktan sapmayan, adil terazi ile [tartın].
{وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الأوَّلِينَ} أي: الخليقة الأولين، فكما انفرد بخلقكم، وخلق من قبلكم من غير مشارك له في ذلك، فأفردوه بالعبادة والتوحيد، وكما أنعم عليكم بالإيجاد والإمداد بالنعم، فقابلوه بشكره.
{وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الأوَّلِينَ} “Sizi ve önceki nesilleri / yaratılmışları yaratan [Allah]'tan sakının!” Yani önceki mahlukatı yaratan Zât'tan sakının. O, hiçbir ortağı olmaksızın sizi ve sizden öncekileri yaratmada tek olduğu gibi, ibadet ve tevhidde de O'nu tekleştirin. Sizi var ederek ve üzerinize nimetler yağdırarak lütufta bulunduğu gibi, O'na şükürle mukabele edin!
قالوا له، مكذبين له، رادين لقوله: {إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ} فأنت تهذي وتتكلم كلام المسحور، الذي غايته أن لا يؤاخذ به.
Onu yalanlayarak ve sözünü reddederek ona şöyle dediler: {إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ} “‘Sen ancak büyülenmiş kimselerdensin!’” Yani sen büyülenmişsin, sözü dikkate alınmayacak büyülenmiş bir adam gibi sayıklıyorsun!
{وَمَا أَنْتَ إِلا بَشَرٌ مِثْلُنَا} فليس فيك فضيلة، اختصصت بها علينا، حتى تدعونا إلى اتباعك، وهذا مثل قول من قبلهم ومن بعدهم، ممن عارضوا الرسل بهذه الشبهة، التي لم يزالوا، يدلون بها ويصولون، ويتفقون عليها، لاتفاقهم على الكفر، وتشابه قلوبهم.
{وَمَا أَنْتَ إِلا بَشَرٌ مِثْلُنَا} “‘Ve sen de bizim gibi bir insandan başka bir şey değilsin!’” Bizi sana uymaya çağıracak, bize karşı ayrıcalıklı olduğun hiçbir üstünlüğün yoktur. Bu; küfürde birleşmeleri ve kalplerinin birbirine benzemesi sebebiyle peygamberlere karşı bu şüpheyi ileri sürüp duran, onunla saldırıp üzerinde birleşen öncekilerin ve sonrakilerin sözü gibidir.
وقد أجابت عنها الرسل بقولهم: {إن نحن إلا بشر مثلكم ولكن الله يمن على من يشاء من عباده} .
Peygamberler buna şu sözleriyle cevap vermişlerdir: {إن نحن إلا بشر مثلكم ولكن الله يمن على من يشاء من عباده} “‘Biz de ancak sizin gibi birer insanız; fakat Allah kullarından dilediğine lütufta bulunur.’”
{وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ} وهذا جراءة منهم وظلم، وقول زور، قد انطووا على خلافه، فإنه ما من رسول من الرسل، واجه قومه ودعاهم، وجادلهم وجادلوه، إلا وقد أظهر الله على يديه من الآيات، ما به يتيقنون صدقه وأمانته، خصوصا شعيبا ﵇، الذي يسمى خطيب الأنبياء، لحسن مراجعته قومه، ومجادلتهم بالتي هي أحسن، فإن قومه قد تيقنوا صدقه، وأن ما جاء به حق، ولكن إخبارهم عن ظن كذبه، كذب منهم.
{وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ} “‘Ve doğrusu biz seni kesinlikle yalancılardan sanıyoruz!’” Bu, onlardan bir cüret, zulüm ve aksini içlerinde bildikleri bir yalan sözdür. Zira kavmiyle yüzleşip onları davet eden, onlarla münazara eden hiçbir peygamber yoktur ki Allah onun eliyle doğruluğuna ve güvenilirliğine kesin kanaat getirecekleri ayetler/mucizeler göstermiş olmasın. Bilhassa kavmiyle güzel konuşması ve onlarla en güzel şekilde mücadele etmesi sebebiyle "Peygamberlerin Hatibi" diye isimlendirilen Şuayb aleyhisselâm böyledir; nitekim kavmi onun doğruluğunu ve getirdiği şeyin hak olduğunu kesin olarak bilmişlerdi; ancak onun yalancı olduğunu zannettiklerini söylemeleri onların bir yalanıdır.
{فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ} أي: قطع عذاب تستأصلنا. {إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} كقول إخوانهم {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} أو أنهم طلبوا بعض آيات الاقتراح، التي لا يلزم تتميم مطلوب من سألها.
{فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ} “‘Eğer doğrulardan isen gökten üzerimize parçalar düşür!’” yani kökümüzü kazıyacak azap parçaları indir! {إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} “‘eğer doğrulardan isen!’” Bu, onların din kardeşlerinin şu sözü gibidir: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Hani onlar: ‘Allah'ım! Eğer bu Senin katından gelen hak ise üzerimize gökten taş yağdır veya bize acıklı bir azap ver!’ demişlerdi.” Yahut onlar, isteyenin talebini yerine getirmek gerekmeyen keyfî birtakım mucizeler istemişlerdi.
{قَالَ} شعيب ﵇: {رَبِّي أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ} أي: نزول العذاب، ووقوع آيات الاقتراح، لست أنا الذي آتي بها وأنزلها بكم، وليس علي إلا تبليغكم ونصحكم وقد فعلت، وإنما الذي يأتي بها ربي، العالم بأعمالكم وأحوالكم، الذي يجازيكم ويحاسبكم.
Şuayb aleyhisselâm {قَالَ} “dedi ki:” {رَبِّي أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ} “‘Rabbim yaptıklarınızı en iyi bilendir.’” Yani azabın inmesi ve keyfî mucizelerin vuku bulması hususunda; onları getiren ve başınıza indiren ben değilim. Bana düşen yalnızca size tebliğ etmek ve samimiyetle nasihat etmektir; bunu da yaptım. Onu getirecek olan ancak amellerinizi ve hallerinizi en iyi bilen, sizi hesaba çekip cezalandıracak olan Rabbimdir.
{فَكَذَّبُوهُ} أي: صار التكذيب لهم، وصفا والكفر لهم ديدنا، بحيث لا تفيدهم الآيات، وليس بهم حيلة إلا نزول العذاب.
{فَكَذَّبُوهُ} “Böylece onu yalanladılar;” yani yalanlamak onların bir vasfı, küfür de değişmez âdetleri haline geldi; öyle ki ayetler onlara fayda vermez oldu ve azabın inmesinden başka bir çare kalmadı.
{فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ} أظلتهم سحابة فاجتمعوا تحتها مستلذين، لظلها غير الظليل، فأحرقتهم بالعذاب، فظلوا تحتها خامدين، ولديارهم مفارقين، ولدار الشقاء والعذاب نازلين.
{فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ} “Derken onları o gölge gününün azabı yakalayıverdi!” Üzerlerine bir bulut gölge saldı, onlar da gölge olmayan bu gölgenin altında serinlik zannedip toplandılar; derken bulut onları azapla yakıp kavurdu. Böylece onun altında cansız yere serildiler, yurtlarından ayrılıp şekavet ve azap yurduna indiler.
{إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} لا كرة لهم إلى الدنيا، فيستأنفوا العمل، ولا يفتر عنهم العذاب ساعة، ولا هم ينظرون.
{إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “Doğrusu o, büyük bir günün azabı idi.” Artık onların yeniden amel işlemek üzere dünyaya dönüşleri yoktur; ne azap üzerlerinden bir an hafifletilir ne de kendilerine mühlet verilir.
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً} دالة على صدق شعيب، وصحة ما دعا إليه، وبطلان رد قومه عليه، {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ} مع رؤيتهم الآيات، لأنهم لا زكاء فيهم، ولا خير لديهم {وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ} .
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً} “Şüphesiz bunda kesin bir ibret vardır;” Şuayb'ın doğruluğuna, davet ettiği mesajın sıhhatine ve kavminin ona karşı çıkışının bâtıllığına delalet eden [bir ibret vardır]. {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ} “fakat ayetleri görmelerine rağmen onların çoğu iman edici değildir;” çünkü onlarda ne bir arınma ne de bir hayır vardır. {وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ} “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu iman edecek değildir.”
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ} الذي امتنع بقدرته، عن إدراك أحد، وقهر كل مخلوق. {الرَّحِيمُ} الذي الرحمة وصفه ومن آثارها، جميع الخيرات في الدنيا والآخرة، من حين أوجد الله العالم إلى ما لا نهاية له. ومن عزته أن أهلك أعداءه حين كذبوا رسله، ومن رحمته، أن نجى أولياءه ومن اتبعهم من المؤمنين.
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ} “Ve şüphesiz Rabbin Mutlak Galip” kudretiyle hiç kimsenin Kendisine güç yetiremeyeceği ve her mahluku kahreden, {الرَّحِيمُ} “ve Çok Merhametlidir;” rahmet O'nun sıfatıdır ve Allah'ın âlemi yarattığı andan sonsuza kadar dünya ve ahiretteki bütün hayırlar O'nun rahmetinin eserlerindendir. Elçilerini yalanladıkları zaman düşmanlarını helak etmesi O'nun izzetindendir; dostlarını ve onlara uyan müminleri kurtarması ise O'nun rahmetindendir.
{١٩٢ - ٢٠٣} {وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ * نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِينُ * عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ * بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ * وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الأوَّلِينَ * أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ * وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الأعْجَمِينَ * فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ * كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ * لا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوْا الْعَذَابَ الألِيمَ * فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ * فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ} .
{١٩٢ - ٢٠٣} {وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ * نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِينُ * عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ * بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ * وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الأوَّلِينَ * أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ * وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الأعْجَمِينَ * فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ * كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ * لا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوْا الْعَذَابَ الألِيمَ * فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ * فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ} “Şüphesiz bu [Kur'an], âlemlerin Rabbinin indirmesidir. Onu Rûhu'l-Emîn [Cebrail], uyarıcılardan olasın diye senin kalbine apaçık Arapça bir lisan ile indirmiştir. Şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır. İsrâiloğulları âlimlerinin onu bilmesi onlar için bir delil değil midir? Eğer Biz onu Arapça bilmeyen yabancılardan birine indirseydik de bunu onlara okusaydı yine ona inanmazlardı. İşte Biz onu suçluların kalplerine böyle soktuk. Acıklı azabı görünceye kadar ona inanmazlar. O azap onlara farkında olmadıkları bir sırada ansızın geliverir de: ‘Bize mühlet verilir mi acaba?’ derler.”
لما ذكر قصص الأنبياء مع أممهم، وكيف دعوهم، و [ما] (١) ردوا عليهم به; وكيف أهلك الله أعداءهم، وصارت لهم العاقبة.
Peygamberlerin ümmetleriyle olan kıssalarını, onları nasıl davet ettiklerini, onların peygamberlere neyle karşılık verdiklerini; Allah'ın onların düşmanlarını nasıl helak ettiğini ve güzel akıbetin peygamberlere kaldığını zikredince,
ذكر هذا الرسول الكريم، والنبي المصطفى العظيم وما جاء به من الكتاب، الذي فيه هداية لأولي الألباب فقال: {وَإِنَّهُ لَتَنزيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ} فالذي أنزله، فاطر الأرض والسماوات، المربي جميع العالم، العلوي والسفلي، وكما أنه رباهم بهدايتهم لمصالح دنياهم وأبدانهم، فإنه يربيهم أيضا، بهدايتهم لمصالح دينهم وأخراهم، ومن أعظم ما رباهم به، إنزال هذا الكتاب الكريم، الذي اشتمل على الخير الكثير، والبر الغزير، وفيه من الهداية، لمصالح الدارين، والأخلاق الفاضلة، ما ليس في غيره، وفي قوله: {وَإِنَّهُ لَتَنزيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ} من تعظيمه وشدة الاهتمام فيه، من كونه نزل من الله، لا من غيره، مقصودا فيه نفعكم وهدايتكم.
Bu kerim elçiyi, yüce seçilmiş peygamberi ve akıl sahipleri için hidayet içeren getirdiği Kitab'ı zikrederek şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّهُ لَتَنزيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Ve şüphesiz bu [Kur'an], âlemlerin Rabbinin indirmesidir.” Onu indiren; yerleri ve gökleri yoktan var eden, yüce ve alçak bütün âlemi terbiye eden Zât'tır. Dünyalarının ve bedenlerinin maslahatlarına onları hidayet ederek terbiye ettiği gibi; dinlerinin ve ahiretlerinin maslahatlarına eriştirerek de onları terbiye etmektedir. Onları terbiye ettiği şeylerin en büyüğü ise; pek çok hayrı ve bol bereketi içeren, iki cihan maslahatlarına ve faziletli ahlaka dair başka hiçbir şeyde bulunmayan hidayeti barındıran bu yüce Kitab'ı indirmesidir. {وَإِنَّهُ لَتَنزيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Ve şüphesiz bu, âlemlerin Rabbinin indirmesidir” buyruğunda; onun başkasından değil bizzat Allah katından indirilmiş olması, sizin menfaatiniz ve hidayetinizin amaçlanması yönüyle onu yüceltme ve ona son derece ehemmiyet verme manası vardır.
{نزلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِينُ} وهو جبريل ﵇، الذي هو أفضل الملائكة وأقواهم {الأمِينُ} الذي قد أمن أن يزيد فيه أو ينقص.
{نزلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِينُ} “Onu Rûhu'l-Emîn indirmiştir;” o da meleklerin en faziletlisi ve en güçlüsü olan Cebrail aleyhisselâm'dır. {الأمِينُ} “Güvenilirdir;” ona bir şey eklemesinden veya eksiltmesinden emin olunmuştur.
{عَلَى قَلْبِكَ} يا محمد {لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ} تهدي به إلى طريق الرشاد، وتنذر به عن طريق الغي.
Ey Muhammed! {عَلَى قَلْبِكَ} “Senin kalbine;” {لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ} “uyarıcılardan olasın diye;” onunla doğruluk yoluna rehberlik edesin ve onunla sapıklık yolundan sakındırasın diye.
{بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ} وهو أفضل الألسنة، بلغة من بعث إليهم، وباشر دعوتهم أصلا اللسان البين الواضح. وتأمل كيف اجتمعت هذه الفضائل الفاخرة في هذا الكتاب الكريم، فإنه أفضل الكتب، نزل به أفضل الملائكة، على أفضل الخلق، على أفضل بضعة فيه وهي قلبه، على أفضل أمة أخرجت للناس، بأفضل الألسنة وأفصحها، وأوسعها، وهو: اللسان العربي المبين.
Dillerin en faziletlisi olan, kendilerine gönderildiği ve davetlerine bizzat başladığı kimselerin lisanı olan, apaçık ve anlaşılır {بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ} “Arapça bir lisan ile.” Bu pek değerli faziletlerin bu yüce Kitap'ta nasıl toplandığını bir düşün: Zira o kitapların en faziletlisidir; onu meleklerin en faziletlisi, yaratılmışların en faziletlisine, onun en faziletli uzvuna yani kalbine, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmete, dillerin en faziletlisi, en fasihi ve en kapsamlısı olan apaçık Arapça lisan ile indirmiştir!
{وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الأوَّلِينَ} أي: قد بشرت به كتب الأولين وصدقته، وهو لما نزل، طبق ما أخبرت به، صدقها، بل جاء بالحق، وصدق المرسلين.
{وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الأوَّلِينَ} “Şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır.” Yani öncekilerin kitapları onu müjdelemiş ve tasdik etmiştir; o da indiğinde onların haber verdiği üzere onları tasdik etmiş, bilakis hakkı getirmiş ve peygamberleri doğrulamıştır.
{أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً} على صحته، وأنه من الله {أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ} الذي قد انتهى إليهم العلم، وصاروا أعلم الناس، وهم أهل الصنف، فإن كل شيء يحصل به اشتباه، يرجع فيه إلى أهل الخبرة والدراية، فيكون قولهم حجة على غيرهم، كما عرف السحرة الذين مهروا في علم السحر، صدق معجزة موسى، وأنه ليس بسحر، فقول الجاهلين بعد هذا، لا يؤبه به.
Onun hak olduğuna ve Allah katından geldiğine dair {أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً} “onlar için bir delil değil midir;” {أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrâiloğulları âlimlerinin onu bilmesi?” İlim kendilerine ulaşmış ve insanların en bilgilisi haline gelmiş olan, bu sahanın ehli kimselerdir. Zira şüpheye düşülen her hususta konunun uzmanına ve ehliyet sahibine başvurulur ve onların sözü başkaları aleyhine delil olur. Nitekim sihir ilminde mahir olan sihirbazların Mûsâ'nın mucizesinin doğruluğunu ve onun bir sihir olmadığını anlamaları gibi... Bundan sonra artık cahillerin sözüne itibar edilmez.
{وَلَوْ نزلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الأعْجَمِينَ} الذين لا يفقهون لسانهم، ولا يقدرون على التعبير لهم كما ينبغي.
{وَلَوْ نزلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الأعْجَمِينَ} “Ve eğer Biz onu Arapça bilmeyen yabancılardan birine indirseydik;” yani onların dilini anlamayan ve onlara gereken şekilde meramını ifade edemeyen birine indirseydik,
{فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ} يقولون: ما نفقه ما يقول، ولا ندري ما يدعو إليه، فليحمدوا ربهم، أن جاءهم على لسان أفصح الخلق، وأقدرهم على التعبير عن المقاصد، بالعبارات الواضحة، وأنصحهم، وليبادروا إلى التصديق به، وتلقيه بالتسليم والقبول، ولكن تكذيبهم له من غير شبهة، إن هو إلا محض الكفر والعناد، وأمر قد توارثته الأمم المكذبة، فلهذا قال: {كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ} أي: أدخلنا التكذيب، وأنظمناه في قلوب أهل الإجرام، كما يدخل السلك في الإبرة، فتشربته، وصار وصفا لها، وذلك بسبب ظلمهم وجرمهم، فلذلك: {لا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوْا الْعَذَابَ الألِيمَ} على تكذيبهم.
{فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ} “o da bunu onlara okusaydı yine ona inanmazlardı.” Şöyle derlerdi: "Ne söylediğini anlamıyoruz, neye davet ettiğini bilmiyoruz!" O halde Rablerine hamdetsinler ki bu Kitap onlara; mahlukatın en fasihi, maksatları apaçık ifadelerle anlatmaya en muktediri ve insanlara en samimi öğüt vereni olan bir zâtın lisanı üzere gelmiştir. Artık onu tasdik etmeye, teslimiyet ve kabul ile karşılamaya koşsunlar! Fakat onların hiçbir şüpheye dayanmaksızın onu yalanlamaları; sırf küfür, inat ve yalanlayan ümmetlerin birbirinden tevarüs ettiği bir tutumdan ibarettir. İşte bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ} “İşte Biz onu suçluların kalplerine böyle soktuk.” Yani ipliğin iğneye girmesi gibi yalanlamayı o mücrimlerin kalplerine soktuk ve yerleştirdik; böylece kalpleri onu bütünüyle emdi ve bu onların değişmez bir vasfı haline geldi. Bu da onların zulümleri ve cürümleri sebebiyledir. Bundan dolayı: yalanlamalarının cezası olarak {لا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوْا الْعَذَابَ الألِيمَ} “acıklı azabı görünceye kadar ona inanmazlar.”
{فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ} أي: يأتيهم على حين غفلة، وعدم إحساس منهم، ولا استشعار بنزوله، ليكون أبلغ في عقوبتهم والنكال بهم.
{فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ} “O azap onlara farkında olmadıkları bir sırada ansızın geliverir.” Yani cezalandırılmaları ve ibretlik bir cezaya çarptırılmaları daha şiddetli olsun diye; hiçbir şey hissetmedikleri, azabın inişinin farkında olmadıkları gafil bir anlarında kendilerine gelir.
{فَيَقُولُوا} إذ ذاك: {هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ} أي: يطلبون أن ينظروا ويمهلوا، والحال إنه قد فات الوقت، وحل بهم العذاب الذي لا يرفع عنهم، ولا يفتر ساعة.
{فَيَقُولُوا} “Bunun üzerine derler ki:” o vakit {هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ} “«Bize mühlet verilir mi acaba?»” Yani kendilerine mühlet tanınmasını ve süre verilmesini isterler; oysa vakit geçmiş, üzerlerinden asla kaldırılmayacak ve bir an dahi hafifletilmeyecek olan azap başlarına inmiştir.
{٢٠٤ - ٢٠٧} {أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ * أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ * ثُمَّ جَاءَهُمْ مَا كَانُوا يُوعَدُونَ * مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ} .
{٢٠٤ - ٢٠٧} {أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ * أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ * ثُمَّ جَاءَهُمْ مَا كَانُوا يُوعَدُونَ * مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ} “Onlar azabımızın bir an önce gelmesini mi istiyorlar? Gördün ya, Biz onları yıllarca yaşatıp faydalandırsak, sonra kendilerine vadedilen başlarına gelse, faydalandıkları o nimetler kendilerine hiçbir fayda sağlar mı?!”
يقول تعالى: {أَفَبِعَذَابِنَا} الذي هو العذاب الأليم العظيم، الذي لا يستهان به، ولا يحتقر، {يَسْتَعْجِلُونَ} فما الذي غرهم؟ هل فيهم قوة وطاقة، للصبر عليه؟ أم عندهم قوة يقدرون على دفعه أو رفعه إذا نزل؟ أم يعجزوننا، ويظنون أننا لا نقدر على ذلك؟.
Allah Teâlâ şöyle buyurur: Küçümsenemeyecek ve hafife alınamayacak o acıklı ve büyük {أَفَبِعَذَابِنَا} “azabımızın mı” {يَسْتَعْجِلُونَ} “bir an önce gelmesini istiyorlar?!” Onları aldatan nedir? Ona sabredecek güçleri ve takatleri mi var? Yoksa indiği zaman onu savuşturacak veya ortadan kaldıracak bir kuvvetleri mi var? Yoksa Bizi aciz bırakıp buna güç yetiremeyeceğimizi mi zannediyorlar?
{أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ} أي: أفرأيت إذا لم نستعجل عليهم، بإنزال العذاب، وأمهلناهم عدة سنين، يتمتعون في الدنيا {ثُمَّ جَاءَهُمْ مَا كَانُوا يُوعَدُونَ} من العذاب.
{أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ} “Gördün ya, Biz onları yıllarca yaşatıp faydalandırsak;” yani gördün ya, üzerlerine azabı indirmekte acele etmeyip dünyada nimetlenmeleri için onlara birkaç yıl mühlet versek, {ثُمَّ جَاءَهُمْ مَا كَانُوا يُوعَدُونَ} “sonra kendilerine vadedilen [azap] başlarına gelse;”
{مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ} من اللذات والشهوات، أي: أي شيء يغني عنهم، ويفيدهم، وقد مضت وبطلت واضمحلت، وأعقبت تبعاتها، وضوعف لهم العذاب عند طول المدة. القصد أن الحذر، من وقوع العذاب، واستحقاقهم له. وأما تعجيله وتأخيره، فلا أهمية تحته، ولا جدوى عنده.
Zevk ve şehvetlerden {مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ} “faydalandıkları o nimetler kendilerine hiçbir fayda sağlar mı?!” Yani geçip giden, bâtıl olan, yok olup ardından ağır veballer bırakan ve sürenin uzamasıyla azaplarının katlanmasına yol açan o lezzetler kendilerine ne fayda sağlar ki! Maksat şudur ki; asıl sakınılması gereken şey azabın vuku bulması ve ona müstahak olunmasıdır. Onun acele gelmesi veya geciktirilmesinin ise hiçbir önemi ve faydası yoktur.
{٢٠٨ - ٢١٢} {وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلا لَهَا مُنْذِرُونَ * ذِكْرَى وَمَا كُنَّا ظَالِمِينَ * وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ * وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ وَمَا يَسْتَطِيعُونَ * إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ} .
{٢٠٨ - ٢١٢} {وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلا لَهَا مُنْذِرُونَ * ذِكْرَى وَمَا كُنَّا ظَالِمِينَ * وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ * وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ وَمَا يَسْتَطِيعُونَ * إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ} “Biz uyarıcıları olmaksızın hiçbir memleketi helak etmedik. Bir öğüt olsun diye [uyarıcılar gönderdik]; Biz asla zalimler değiliz. Onu şeytanlar indirmedi. Bu onlara hem yaraşmaz hem de buna güçleri yetmez. Şüphesiz onlar [vahyi] işitmekten kesinlikle uzaklaştırılmışlardır.”
يخبر تعالى عن كمال عدله، في إهلاك المكذبين، وأنه ما أوقع بقرية، هلاكا وعذابا، إلا بعد أن يعذر بهم، ويبعث فيهم النذر بالآيات البينات، ويدعونهم إلى الهدى، وينهونهم عن الردى، ويذكرونهم بآيات الله، وينبهونهم على أيامه في نعمه ونقمه.
Allah Teâlâ, yalanlayanları helak etmesindeki kâmil adaletini haber vermektedir; hiçbir memleketin başına helak ve azap indirmemiştir ki öncesinde mazeretlerini ortadan kaldıracak, apaçık ayetlerle uyarıcı peygamberler göndermiş olmasın. Onlar insanları hidayete çağırır, helaktan nehyeder, Allah'ın ayetlerini hatırlatır ve O'nun nimet ve intikam günlerindeki tecellilerine dikkat çekerler.
{ذِكْرَى} لهم وإقامة حجة عليهم. {وَمَا كُنَّا ظَالِمِينَ} فنهلك القرى، قبل أن ننذرهم، ونأخذهم وهم غافلون عن النذر، كما قال تعالى {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا} {رُسُلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ} .
Onlara bir {ذِكْرَى} “öğüt” olsun ve aleyhlerine hüccet ikame edilsin diye. {وَمَا كُنَّا ظَالِمِينَ} “Ve Biz asla zalimler değiliz;” kendilerini uyarmadan şehirleri helak edip de uyarıcılardan gafil iken onları ansızın yakalayacak değiliz. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا} “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz.” Ve şöyle buyurmuştur: {رُسُلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ} “Müjdeleyici ve uyarıcı elçiler gönderdik ki peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir mazeretleri bulunmasın.”
ولما بيَّن تعالى كمال القرآن وجلالته، نزهه عن كل صفة نقص، وحماه - وقت نزوله، وبعد نزوله - من شياطين الجن والإنس فقال: {وَمَا تَنزلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ} أي: لا يليق بحالهم ولا يناسبهم {وَمَا يَسْتَطِيعُونَ} ذلك.
Allah Teâlâ Kur'an'ın kemalini ve yüceliğini açıklayınca, onu her türlü noksan sıfattan tenzih etmiş; nüzul anında ve nüzulünden sonra onu cin ve insan şeytanlarından koruyarak şöyle buyurmuştur: {وَمَا تَنزلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ} “Onu şeytanlar indirmedi. Bu onlara yakışmaz da;” yani onların haline yakışmaz ve durumlarına uymaz; {وَمَا يَسْتَطِيعُونَ} “ve buna güçleri de yetmez.”
{إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ} قد أبعدوا عنه، وأعدت لهم الرجوم لحفظه، ونزل به جبريل، أقوى الملائكة، الذي لا يقدر شيطان أن يقربه، أو يحوم حول ساحته، وهذا كقوله: {إِنَّا نَحْنُ نزلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ} .
{إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ} “Şüphesiz onlar [vahyi] işitmekten kesinlikle uzaklaştırılmışlardır;” ondan uzak tutulmuşlar ve onu korumak için kendilerine atılacak alevler hazırlanmıştır. Onu, hiçbir şeytanın yakınına varamayacağı ve çevresinde dolaşamayacağı meleklerin en güçlüsü olan Cebrail indirmiştir. Bu, Allah'ın şu buyruğu gibidir: {إِنَّا نَحْنُ نزلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ} “Şüphesiz o Zikr'i [Kur'an'ı] Biz indirdik ve onu koruyacak olan da elbette Biziz!”
{٢١٣ - ٢١٦} {فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ * وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ * وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ} .
{٢١٣ - ٢١٦} {فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ * وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ * وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ} “Öyleyse Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarma; sonra azap görenlerden olursun! En yakın akrabanı uyar! Sana uyan müminlere kanatlarını indir [şefkat ve tevazu göster]! Eğer sana karşı gelirlerse: ‘Şüphesiz ben sizin yaptıklarınızdan uzağım!’ de.”
ينهى تعالى رسوله أصلا وأمته أسوة له في ذلك، عن دعاء غير الله، من جميع المخلوقين، وأن ذلك موجب للعذاب الدائم، والعقاب السرمدي، لكونه شركا، {وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ} والنهي عن الشيء، أمر بضده، فالنهي عن الشرك، أمر بإخلاص العبادة لله وحده لا شريك له، محبة، وخوفا، ورجاء، وذلا وإنابة إليه في جميع الأوقات. ولما أمره بما فيه كمال نفسه، أمره بتكميل غيره فقال: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ} .
Allah Teâlâ, bizzat elçisini ve bu hususta ona uyan ümmetini yaratılmışların hiçbirine yalvarıp dua etmemekten nehyetmektedir; zira bu, şirk olduğu için ebedî bir azabı ve bitmez bir cezayı gerektirir. Nitekim: {وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ} “Kim Allah'a şirk koşarsa Allah ona cenneti haram kılmıştır ve onun barınağı ateştir.” Bir şeyden nehiy, onun zıddını emretmektir; dolayısıyla şirkten nehiy; her vakitte sevgi, korku, ümit, tezellül ve O'na yönelişle ibadeti ortaksız olan tek Allah'a has kılmayı emretmektir. Ona kendi nefsini kemale erdirecek hususları emredince, başkalarını da olgunlaştırmayı emrederek şöyle buyurmuştur: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ} “En yakın akrabanı uyar!”
الذين هم أقرب الناس إليك، وأحقهم بإحسانك الديني والدنيوي، وهذا لا ينافي أمره بإنذار جميع الناس، كما إذا أمر الإنسان بعموم الإحسان، ثم قيل له " أحسن إلى قرابتك " فيكون هذا خصوصا (١) دالا على التأكيد، وزيادة الحق، فامتثل ﷺ، هذا الأمر الإلهي، فدعا سائر بطون قريش، فعمم وخصص، وذكرهم ووعظهم، ولم يُبْق ﷺ من مقدوره شيئا، من نصحهم، وهدايتهم، إلا فعله، فاهتدى من اهتدى، وأعرض من أعرض.
Sana insanların en yakını ve dinî ile dünyevî iyiliğine en layık olan kimseleri [uyar]. Bu, bütün insanları uyarma emriyle çelişmez; tıpkı bir kimseye genel olarak iyilik yapması emredilip ardından: "Akrabana iyilik et" denildiğinde, bunun pekiştirmeye ve hakkın önceliğine delalet eden özel (١) bir emir olması gibi... Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ilahî emri yerine getirmiş; Kureyş'in bütün kollarını davet etmiş, geneli ve özeli kapsamış, onlara hatırlatıp öğüt vermiş; onlara nasihat etmek ve doğru yola iletmek için gücü dahilindeki hiçbir şeyi bırakmaksızın hepsini yapmıştır. Böylece hidayete eren ermiş, yüz çeviren de yüz çevirmiştir.
{وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} بلين جانبك، ولطف خطابك لهم، وتوددك، وتحببك إليهم، وحسن خلقك والإحسان التام بهم، وقد فعل ﷺ، ذلك كما قال تعالى: {فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الأمْرِ} فهذه أخلاقه ﷺ، أكمل الأخلاق، التي يحصل بها من المصالح العظيمة، ودفع المضار، ما هو مشاهد، فهل يليق بمؤمن بالله ورسوله، ويدعي اتباعه والاقتداء به، أن يكون كلا على المسلمين، شرس الأخلاق، شديد الشكيمة عليهم، غليظ القلب، فظ القول، فظيعه؟ [و] إن رأى منهم معصية، أو سوء أدب، هجرهم، ومقتهم، وأبغضهم، لا لين عنده، ولا أدب لديه، ولا توفيق، قد حصل من هذه المعاملة، من المفاسد، وتعطيل المصالح ما حصل، ومع ذلك تجده محتقرا لمن اتصف بصفات الرسول الكريم، وقد رماه بالنفاق والمداهنة، وقد كمَّل نفسه ورفعها، وأعجب بعمله، فهل هذا إلا من جهله، وتزيين الشيطان وخدعه له، ولهذا قال الله لرسوله: {فَإِنْ عَصَوْكَ} في أمر من الأمور، فلا تتبرأ منهم، ولا تترك معاملتهم، بخفض الجناح، ولين الجانب، بل تبرأ من عملهم، فعظهم عليه وانصحهم، وابذل قدرتك في ردهم عنه، وتوبتهم منه، وهذا لدفع احتراز وهم من يتوهم، أن قوله {وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ} للمؤمنين، يقتضي الرضاء بجميع ما يصدر منهم، ما داموا مؤمنين، فدفع هذا بهذا والله أعلم.
{وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerden sana uyanlara kol kanat ger!” [Onlara karşı] yumuşak huylu davranarak, kendilerine nazikçe hitap ederek, sevgi ve yakınlık göstererek, güzel ahlaklı olarak ve onlara eksiksiz iyilikte bulunarak... Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi bunu yapmıştır: {فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الأمْرِ} “Allah'tan bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın. Şayet kaba, katı kalpli olsaydın, hiç şüphesiz etrafından dağılıp giderlerdi. Artık onları affet, onlar için bağışlanma dile ve iş konusunda onlarla istişare et!” İşte sallallâhu aleyhi ve sellem'in ahlakı bu idi; büyük maslahatların (yararların) elde edildiği ve zararların savuşturulduğu bizzat müşahede edilen en mükemmel ahlak... Allah'a ve Resûlü'ne iman edip ona uyduğunu ve onu örnek aldığını iddia eden bir kimseye; Müslümanlara yük olmak, huysuz ahlaklı, onlara karşı alabildiğine sert, katı kalpli, kaba ve çirkin sözlü olmak yakışır mı hiç? [Ve] onlardan bir günah veya edepsizlik gördüğünde onları terk eder, onlara buğzeder ve nefret duyar; ne bir yumuşaklığı vardır ne bir edebi ne de bir tevfiki... Bu muameleden ötürü ne büyük fesatlar ve nice maslahatların iptal olması doğmuştur. Bununla birlikte böyle bir kimsenin, Yüce Resûl'ün sıfatlarıyla vasıflanan kişileri küçümsediğini, onları nifak ve dalkavuklukla suçladığını; kendisini ise mükemmelleştirip yücelttiğini ve ameliyle böbürlendiğini görürsün. Bu, onun cehaletinden, şeytanın süslemesinden ve aldatmasından başka nedir ki! Bundan dolayı Allah Teâlâ Resûlü'ne şöyle buyurmuştur: {فَإِنْ عَصَوْكَ} “Eğer sana karşı gelirlerse” [yani] işlerden birinde [sana isyan ederlerse], onlardan bütünüyle uzaklaşma; kol kanat germe ve yumuşak huylu olma muamelesini terk etme! Bilakis onların [kötü] amelinden uzak dur; bu yaptıklarından ötürü onlara vaaz et, nasihatte bulun ve onları bundan vazgeçirmek ile tevbeye yöneltmek için gücünü harca. Bu [ifade], {وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ} “kol kanat ger” buyruğunun, mümin kaldıkları müddetçe onlardan sadır olan her şeyden razı olmayı gerektirdiğini zanneden kimsenin bu vehmini bertaraf etmek içindir. Böylece [bu vehim] bununla giderilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
{٢١٧ - ٢٢٠} {وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ * الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ * وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ * إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} .
{٢١٧ - ٢٢٠} {وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ * الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ * وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ * إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Mutlak Galip ve Çok Merhametli olan [Allah]'a tevekkül et! O ki, [namaza] kalktığın zaman seni görür; secde edenler arasındaki dolaşmanı / hareketlerini de [görür]. Şüphesiz O, Hakkıyla İşiten ve Hakkıyla Bilendir.”
أعظم مساعد للعبد على القيام بما أمر به، الاعتماد على ربه، والاستعانة بمولاه على توفيقه للقيام بالمأمور، فلذلك أمر الله تعالى بالتوكل عليه فقال: {وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ} والتوكل هو اعتماد القلب على الله تعالى، في جلب المنافع، ودفع المضار، مع ثقته به، وحسن ظنه بحصول مطلوبه، فإنه عزيز رحيم، بعزته يقدر على إيصال الخير، ودفع الشر عن عبده، وبرحمته به، يفعل ذلك.
Kulun emredildiği şeyleri yerine getirmesindeki en büyük yardımcısı; Rabbine dayanması ve emredilenleri yerine getirmede muvaffak kılması için Mevlâsından yardım dilemesidir. Bundan dolayı Allah Teâlâ Kendisine tevekkül edilmesini emrederek şöyle buyurmuştur: {وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ} “Mutlak Galip ve Çok Merhametli olan [Allah]'a tevekkül et!” Tevekkül; faydaları celbetmek ve zararları defetmek hususunda kalbin Allah Teâlâ'ya güvenip dayanması, O'na itimat etmesi ve talebinin gerçekleşeceğine dair hüsn-i zan beslemesidir. Zira O Azîz'dir, Rahîm'dir; izzetiyle kuluna hayrı ulaştırmaya ve şerri defetmeye kādirdir, ona olan merhametiyle de bunu gerçekleştirir.
ثم نبهه على الاستعانة باستحضار قرب الله، والنزول في منزل الإحسان فقال: {الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ} أي: يراك في هذه العبادة العظيمة، التي هي الصلاة، وقت قيامك، وتقلبك راكعا وساجدا خصها بالذكر، لفضلها وشرفها، ولأن من استحضر فيها قرب ربه، خشع وذل، وأكملها، وبتكميلها، يكمل سائر عمله، ويستعين بها على جميع أموره.
Sonra Allah'ın yakınlığını kalbinde hazır bulundurarak ve ihsan mertebesine inerek yardım dilemeye dikkat çekip şöyle buyurmuştur: {الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ} “O ki, [namaza] kalktığın zaman seni görür; secde edenler arasındaki dolaşmanı / hareketlerini de [görür].” Yani namaz gibi bu muazzam ibadette; kıyamın vaktinde, rükû ve secdedeki hallerinde seni görür. Fazileti ve şerefi sebebiyle, ayrıca onda Rabbinin yakınlığını düşünen kimsenin huşû ve tezellüle bürünüp onu kâmil kılacağı; namazı kemale erdirmekle diğer bütün amellerinin kemale ereceği ve bütün işlerinde ondan yardım alacağı için namazı hususi olarak zikretmiştir.
{إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ} لسائر الأصوات على اختلافها وتشتتها وتنوعها، {الْعَلِيمُ} الذي أحاط بالظواهر والبواطن، والغيب والشهادة. فاستحضار العبد رؤية الله له في جميع أحواله، وسمعه لكل ما ينطق به، وعلمه بما ينطوي عليه قلبه، من الهم، والعزم، والنيات، مما يعينه على منزلة الإحسان.
{إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ} “Şüphesiz O, Hakkıyla İşitendir;” farklılıklarına, dağınıklıklarına ve çeşitliliklerine rağmen bütün sesleri işitendir; {الْعَلِيمُ} “ve Hakkıyla Bilendir;” zahirleri ve bâtınları, gaybı ve şehadeti kuşatandır. Kulun her halinde Allah'ın kendisini gördüğünü, söylediği her şeyi işittiğini ve kalbinde gizlediği tasa, azim ve niyetleri bildiğini hatırında tutması, ihsan mertebesine ulaşmasında ona yardım eden en mühim hususlardandır.
{٢٢١ - ٢٢٧} {هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ * تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ * يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كَاذِبُونَ * وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ * أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ * وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لا يَفْعَلُونَ * إِلا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ} .
{٢٢١ - ٢٢٧} {هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ * تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ * يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كَاذِبُونَ * وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ * أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ * وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لا يَفْعَلُونَ * إِلا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ} “Şeytanların kime ineceğini size haber vereyim mi? Onlar her iftiracı, günahkâr kimseye inerler. Onlar [şeytanlara] kulak verirler ve onların çoğu yalancıdır. Şairlere gelince, onlara da azgınlar uyar. Görmez misin ki onlar her vadide şaşkınca dolaşırlar ve yapmadıkları şeyleri söylerler?! Ancak iman edip salih ameller işleyenler, Allah'ı çokça zikredenler ve zulme uğradıktan sonra haklarını savunanlar müstesnadır. Zulmedenler, nasıl bir inkılapla devrileceklerini yakında bileceklerdir!”
هذا جواب لمن قال من مكذبي الرسول: إن محمدا ينزل عليه شيطان. وقول من قال: إنه شاعر فقال: {هَلْ أُنَبِّئُكُمْ} أي: أخبركم الخبر الحقيقي الذي لا شك فيه ولا شبهة، على من تنزل الشياطين، أي: بصفة الأشخاص، الذين تنزل عليهم الشياطين.
Bu; Resûl'ü yalanlayanlardan "Muhammed'e şeytan iniyor" diyenlere ve "O bir şairdir" diyenlerin sözlerine bir cevaptır. Şöyle buyurmuştur: {هَلْ أُنَبِّئُكُمْ} “Size haber vereyim mi?” Yani şeytanların kime indiğine, şeytanların indiği şahısların niteliklerine dair şüphe ve tereddüt barındırmayan gerçek haberi size bildireyim mi?