Binûn

Kasas Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ومنها: لطف الله بأم موسى، وتهوينه عليها المصيبة بالبشارة، بأن الله سيرد إليها ابنها، ويجعله من المرسلين.

Bir diğeri: Allah'ın Mûsâ'nın annesine olan lütfu ve oğlunu kendisine geri döndüreceğini ve onu peygamberlerden kılacağını müjdeleyerek musibeti onun için hafifletmesidir.

ومنها: أن الله يقدر على عبده بعض المشاق، لينيله سرورا أعظم من ذلك، أو يدفع عنه شرا أكثر منه، كما قدر على أم موسى ذلك الحزن الشديد، والهم البليغ، الذي هو وسيلة إلى أن يصل إليها ابنها، على وجه تطمئن به نفسها، وتقر به عينها، وتزداد به غبطة وسرورا.

Bir diğeri: Allah'ın kuluna, bundan çok daha büyük bir sevinci tattırmak yahut ondan çok daha büyük bir şerri defetmek için birtakım meşakkatleri takdir etmesidir. Nitekim Mûsâ'nın annesine o şiddetli hüznü ve derin kederi takdir etmiş, bu da oğlunun gönlünün mutmain olacağı, gözünün aydınlanacağı ve sevincinin katlanacağı bir şekilde kendisine ulaşmasına vesile olmuştur.

ومنها: أن الخوف الطبيعي من الخلق، لا ينافي الإيمان ولا يزيله، كما جرى لأم موسى ولموسى من تلك المخاوف.

Bir diğeri: Yaratılmışlardan kaynaklanan fıtrî korkunun imana zıt olmaması ve imanı yok etmemesidir; nitekim Mûsâ'nın annesinin ve Mûsâ'nın başından bu tür korkular geçmiştir.

ومنها: أن الإيمان يزيد وينقص. وأن من أعظم ما يزيد به الإيمان، ويتم به اليقين، الصبر عند المزعجات، والتثبيت من الله، عند المقلقات، كما قال تعالى. {لَوْلا أَنْ رَبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} أي: ليزداد إيمانها بذلك ويطمئن قلبها.

Bir diğeri: İmanın artıp eksilmesidir. İmanı artıran ve yakîni kemale erdiren en büyük hususlardan biri sarsıcı hadiseler karşısında sabretmek ve endişe verici hallerde Allah'ın sebat vermesidir; nitekim Allah Teâlâ: {لَوْلا أَنْ رَبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “eğer Biz kalbini pekiştirmemiş olsaydık...” yani bu sayede imanı artsın ve kalbi mutmain olsun diye buyurmuştur.

ومنها: أن من أعظم نعم الله على عبده، و [أعظم] معونة للعبد على أموره، تثبيت الله إياه، وربط جأشه وقلبه عند المخاوف، وعند الأمور المذهلة، فإنه بذلك يتمكن من القول الصواب، والفعل الصواب، بخلاف من استمر قلقه وروعه، وانزعاجه، فإنه يضيع فكره، ويذهل عقله، فلا ينتفع بنفسه في تلك الحال.

Bir diğeri: Allah'ın kuluna olan en büyük nimetlerinden ve işlerinde kula [en büyük] yardımından birinin, korkular ve dehşet verici hadiseler karşısında Allah'ın ona sebat vermesi, yüreğini ve kalbini pekiştirmesidir. Zira kul bu sayede doğru söz söylemeye ve doğru davranmaya muvaffak olur; endişesi, korkusu ve telaşı devam eden kimse ise fikrini kaybeder, aklı başından gider ve o durumda kendisine hiçbir faydası dokunmaz.

ومنها: أن العبد -ولو عرف أن القضاء والقدر ووعد الله نافذ لا بد منه- فإنه لا يهمل فعل الأسباب التي أمر بها، ولا يكون ذلك منافيا لإيمانه بخبر الله، فإن الله قد وعد أم موسى أن يرده عليها، ومع ذلك، اجتهدت على رده، وأرسلت أخته لتقصه وتطلبه.

Bir diğeri: Kul kaza, kader ve Allah'ın vaadinin mutlaka gerçekleşeceğini bilse dahi, emrolunduğu sebepleri yerine getirmeyi ihmal etmemelidir; bu da onun Allah'ın haberine olan imanına aykırı düşmez. Zira Allah Mûsâ'nın annesine çocuğu geri döndüreceğini vaad etmişti; buna rağmen kadın onun geri dönmesi için gayret sarf etmiş, izini sürüp araştırması için kız kardeşini göndermiştir.

ومنها: جواز خروج المرأة في حوائجها، وتكليمها للرجال، من غير محذور، كما جرى لأخت موسى وابنتي صاحب مدين.

Bir diğeri: Sakıncalı bir durum olmaksızın kadının ihtiyaçları için dışarı çıkmasının ve erkeklerle konuşmasının caiz olmasıdır; nitekim Mûsâ'nın kız kardeşinin ve Medyenli zâtın iki kızının durumunda böyle gerçekleşmiştir.

ومنها: جواز أخذ الأجرة على الكفالة والرضاع، والدلالة على من يفعل ذلك.

Bir diğeri: Bakım ve emzirme karşılığında ücret almanın ve bunu yapacak kimseye yol göstermenin caiz olmasıdır.

ومنها: أن الله من رحمته بعبده الضعيف الذي يريد إكرامه، أن يريه من آياته، ويشهده من بيناته، ما يزيد به إيمانه، كما رد الله موسى على أمه، لتعلم أن وعد الله حق.

Bir diğeri: Allah'ın, ikram etmek istediği zayıf kuluna olan rahmetinden birinin de, imanı artsın diye ona ayetlerini göstermesi ve delillerine şahit kılmasıdır; nitekim Allah'ın vaadinin hak olduğunu bilsin diye Mûsâ'yı annesine geri döndürmüştür.

ومنها: أن قتل الكافر الذي له عهد بعقد أو عرف، لا يجوز، فإن موسى ﵇ عدَّ قتله القبطي الكافر ذنبا، واستغفر الله منه.

Bir diğeri: Akit veya örf gereği ahdi / güvencesi bulunan bir kâfiri öldürmenin caiz olmamasıdır; nitekim Mûsâ aleyhisselâm kâfir olan Kıptî'yi öldürmesini bir günah saymış ve bundan ötürü Allah'tan bağışlanma dilemiştir.

ومنها: أن الذي يقتل النفوس بغير حق يعد من الجبارين الذين يفسدون في الأرض.

Bir diğeri: Haksız yere cana kıyan kimsenin, yeryüzünde bozgunculuk yapan zorbalardan sayılmasıdır.

ومنها: أن من قتل النفوس بغير حق، وزعم أنه يريد الإصلاح في الأرض، وتهييب أهل المعاصي، فإنه كاذب في ذلك، وهو مفسد كما حكى الله قول القبطي {إِنْ تُرِيدُ إِلا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الأرْضِ وَمَا تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ} على وجه التقرير له، لا الإنكار.

Bir diğeri: Haksız yere cana kıyıp da yeryüzünde ıslahat yapmak ve günah ehline gözdağı vermek istediğini iddia eden kimsenin bu iddiasında yalancı ve bir bozguncu olmasıdır; nitekim Allah, Kıptî'nin: {إِنْ تُرِيدُ إِلا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الأرْضِ وَمَا تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ} “‘Sen yeryüzünde ancak bir zorba olmak istiyorsun; ıslah edenlerden olmak istemiyorsun!’” sözünü inkâr sadedinde değil, tasdik sadedinde nakletmiştir.

ومنها: أن إخبار الرجل غيره بما قيل فيه، على وجه التحذير له من شر يقع فيه، لا يكون ذلك نميمة -بل قد يكون واجبا- كما أخبر ذلك الرجل لموسى، ناصحا له ومحذرا.

Bir diğeri: Bir kimsenin, başına gelecek bir şerden sakındırmak maksadıyla başkasına onun hakkında söylenenleri haber vermesinin koğuculuk sayılmaması, bilakis bazen vacip olmasıdır; nitekim o adam samimi bir nasihatçi ve uyarıcı olarak Mûsâ'ya haber vermiştir.

ومنها: أنه إذا خاف القتل والتلف في الإقامة، فإنه لا يلقي بيده إلى التهلكة، ولا يستسلم لذلك، بل يذهب عنه، كما فعل موسى.

Bir diğeri: Bir yerde ikamet ettiğinde öldürülmekten ve helak olmaktan korkarsa, kendi eliyle kendini tehlikeye atmaması ve buna teslim olmaması, bilakis Mûsâ'nın yaptığı gibi oradan uzaklaşmasıdır.

ومنها: أنه عند تزاحم المفسدتين، إذا كان لا بد من ارتكاب إحداهما أنه يرتكب الأخف منهما والأسلم، كما أن موسى، لما دار الأمر بين بقائه في مصر ولكنه يقتل، أو يذهب (٢) إلى بعض البلدان البعيدة، التي لا يعرف الطريق إليها، وليس معه دليل [يد] له غير ربه، ولكن هذه الحالة أقرب للسلامة من الأولى، فتبعها موسى.

Bir diğeri: İki kötülük ve zarar karşı karşıya geldiğinde, şayet birini işlemek kaçınılmaz ise daha hafif ve daha selametli olanının tercih edilmesidir. Nitekim Mûsâ'nın durumu, Mısır'da kalıp öldürülmesi ile yolunu bilmediği ve Rabbinden başka kendisine yol gösteren bir kılavuzun bulunmadığı uzak beldelere gitmesi (2) arasında dönüp durduğunda; ikinci durum ilkinden selamete daha yakın olduğu için Mûsâ bunu tercih etmiştir.

ومنها: أن الناظر في العلم عند الحاجة إلى التكلم فيه، إذا لم يترجح عنده أحد القولين، فإنه يستهدي ربه، ويسأله أن يهديه الصواب من القولين، بعد أن يقصد بقلبه الحق ويبحث عنه، فإن الله لا يخيب مَنْ هذه حاله. كما خرج موسى تلقاء مدين فقال: {عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ} .

Bir diğeri: İlimle meşgul olan kimsenin konuşma ihtiyacı duyduğunda iki görüşten biri kendisine üstün gelmezse, kalbiyle hakkı kastedip onu araştırdıktan sonra Rabbinden hidayet istemesi ve iki görüşten doğru olanına kendisini iletmesini O'ndan dilemesidir; zira Allah durumu böyle olan kimseyi hayal kırıklığına uğratmaz. Nitekim Mûsâ Medyen tarafına çıktığında: {عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ} “‘Umarım Rabbim beni doğru yola iletir’” demiştir.

ومنها: أن الرحمة بالخلق، والإحسان على من يعرف ومن لا يعرف، من أخلاق: الأنبياء، وأن من الإحسان سقي الماشية الماء، وإعانة العاجز.

Bir diğeri: Mahlukata merhamet etmenin, tanıdığına ve tanımadığına iyilikte bulunmanın peygamberlerin ahlakından olmasıdır; hayvanlara su içirmek ve aciz kimseye yardım etmek de bu ihsandandır.

ومنها استحباب الدعاء بتبيين الحال وشرحها، ولو كان الله عالما لها، لأنه تعالى، يحب تضرع عبده وإظهار ذله ومسكنته، كما قال موسى: {رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنزلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} .

Bir diğeri: Allah zaten biliyor olsa bile, durumu açıklayarak ve halini arz ederek dua etmenin müstehap olmasıdır. Çünkü Allah Teâlâ kulunun yalvarıp yakarmasını, zilletini ve çaresizliğini ortaya koymasını sever; nitekim Mûsâ: {رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنزلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} “‘Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım’” demiştir.

ومنها أن الحياء -خصوصا من الكرام- من الأخلاق الممدوحة.

Bir diğeri: Hayanın -bilhassa kerem sahibi kimselerde- övgüye layık ahlaktan olmasıdır.

ومنها: المكافأة على الإحسان لم يزل دأب الأمم السابقين.

Bir diğeri: İyiliğe mükâfatla karşılık vermenin geçmiş ümmetlerin süregelen bir âdeti olmasıdır.

ومنها: أن العبد إذا فعل العمل لله تعالى، ثم حصل له مكافأة عليه من غير قصد بالقصد الأول، أنه لا يلام على ذلك، كما قبل موسى مجازاة صاحب مدين عن معروفه الذي لم يبتغ له، ولم يستشرف بقلبه على عوض.

Bir diğeri: Kul bir ameli Allah Teâlâ için yaptığında, ilk başta böyle bir gaye gütmediği halde sonradan ona bir mükâfat ve karşılık verilirse bundan ötürü kınanmayacağıdır; nitekim Mûsâ, hiçbir karşılık gözetmeksizin ve kalbinden bir bedel ummaksızın yaptığı iyiliğe karşı Medyenli zâtın verdiği mükâfatı kabul etmiştir.

ومنها: مشروعية الإجارة، وأنها تجوز على رعاية الغنم ونحوها، مما لا يقدر العمل، وإنما مرده، العرف.

Bir diğeri: İcarenin (ücretli çalıştırmanın) meşru olması; işin miktarının tam olarak tayin edilemeyip örfe bırakıldığı koyun gütme ve benzeri işlerde caiz olmasıdır.

ومنها أنه تجوز الإجارة بالمنفعة، ولو كانت المنفعة بضعا.

Bir diğeri: Bir menfaat karşılığında icare akdinin yapılabilmesi, bu menfaat nikâh / evlilik olsa dahi bunun caiz olmasıdır.

ومنها أن خطبة الرجل لابنته الرجل الذي يتخيره، لا يلام عليه.

Bir diğeri: Bir kimsenin beğendiği ve uygun gördüğü bir erkeğe kızını teklif etmesinden ötürü kınanmayacağıdır.

ومنها: أن خير أجير وعامل [يعمل] للإنسان، أن يكون قويا أمينا.

Bir diğeri: İnsan için [çalışan] en hayırlı ücretli işçinin ve görevlinin güçlü ve güvenilir kimse olmasıdır.

ومنها: أن من مكارم الأخلاق، أن يُحَسِّن خلقه لأجيره، وخادمه، ولا يشق عليه بالعمل، لقوله: {وَمَا أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ} .

Bir diğeri: Ücretlisine ve hizmetçisine güzel davranmanın ve ağır işle ona zorluk çıkarmamanın yüksek ahlaktan olmasıdır; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَمَا أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ} “‘Ben sana zorluk çıkarmak istemem; inşallah beni salih kimselerden bulacaksın.’”

ومنها: جواز عقد الإجارة وغيرها من العقود من دون إشهاد لقوله: {وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ} .

Bir diğeri: Şahit tutmaksızın icare ve diğer akitlerin yapılmasının caiz olmasıdır; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ} “‘Söylediklerimize Allah şahittir / vekildir.’”

ومنها: ما أجرى الله على يد موسى من الآيات البينات، والمعجزات الظاهرة، من الحية، وانقلاب يده بيضاء من غير سوء، ومن عصمة الله لموسى وهارون، من فرعون، ومن الغرق.

Bir diğeri: Yılan mucizesi, elinin kusursuz bembeyaz oluşu, Allah'ın Mûsâ ve Hârûn'u Firavun'dan ve boğulmaktan koruması gibi Allah'ın Mûsâ'nın eliyle gerçekleştirdiği apaçık deliller ve zahir mucizelerdir.

ومنها: أن من أعظم العقوبات أن يكون الإنسان إماما في الشر، وذلك بحسب معارضته لآيات الله وبيناته، كما أن من أعظم نعمة أنعم الله بها على عبده، أن يجعله إماما في الخير هاديا مهديا.

Bir diğeri: Allah'ın ayetlerine ve apaçık delillerine karşı çıkışının derecesine göre, insanın şerde bir önder kılınmasının cezaların en büyüklerinden olmasıdır; nitekim Allah'ın kuluna bahşettiği en büyük nimet de onu hayırda bir önder, hidayete erdiren ve hidayete ermiş bir rehber kılmasıdır.

ومنها: ما فيها من الدلالة على رسالة محمد ﷺ، حيث أخبر بذلك تفصيلا مطابقا، وتأصيلا موافقا، قصه قصا، صدق به المرسلين، وأيد به الحق المبين، من غير حضور شيء من تلك الوقائع، ولا مشاهدة لموضع واحد من تلك المواضع، ولا تلاوة درس فيها شيئا من هذه الأمور، ولا مجالسة أحد من أهل العلم، إن هو إلا رسالة الرحمن الرحيم، ووحي أنزله عليه الكريم المنان، لينذر به قوما جاهلين، وعن النذر والرسل غافلين.

Bir diğeri: Bu kıssada Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine delalet eden hususların bulunmasıdır. Zira o, bu hadiselerin hiçbirinde bulunmaksızın, o mekânların tek birini bile görmeksizin, bu meselelere dair bir ders okumaksızın ve ilim ehlinden hiçbir kimseyle oturup kalkmaksızın; peygamberleri tasdik eden ve apaçık hakkı teyit eden tam mutabık bir tafsilat ve uygun bir usul ile bu kıssayı anlatmıştır. Bu, Rahman ve Rahîm olan Allah'ın elçiliği ve Kerîm, Mennân olan Allah'ın cahil, uyarılardan ve elçilerden gafil bir kavmi uyarması için ona indirdiği bir vahiyden başka bir şey değildir!

فصلوات الله وسلامه، على من مجرد خبره ينبئ أنه رسول الله، ومجرد أمره ونهيه ينبه العقول النيرة، أنه من عند الله، كيف وقد تطابق على صحة ما جاء به، وصدقه خبر الأولين والآخرين، والشرع الذي جاء به من رب العالمين، وما جبل عليه من الأخلاق الفاضلة، التي لا تناسب، ولا تصلح إلا لأعلى الخلق درجة، والنصر المبين لدينه وأمته، حتى بلغ دينه مبلغ الليل والنهار، وفتحت أمته معظم بلدان الأمصار، بالسيف والسنان، وقلوبهم بالعلم والإيمان.

Allah'ın salât ve selamı; yalnızca getirdiği haber bile kendisinin Allah'ın elçisi olduğunu bildiren, sadece emir ve yasakları dahi nurlu akıllara bunun Allah katından olduğunu fark ettiren o zâtın üzerine olsun! Nasıl olmasın ki öncekilerin ve sonrakilerin haberleri, âlemlerin Rabbinden getirdiği şeriat, ancak yaratılmışların mertebece en yücesine yakışıp uygun düşen fıtrî güzel ahlakı ve dinine, ümmetine verilen apaçık zafer onun getirdiği şeylerin sıhhati ve doğruluğu üzerinde tam bir ittifak halindedir! Nihayet dini gecenin ve gündüzün ulaştığı her yere ulaşmış; ümmeti beldelerin çoğunu kılıç ve mızrakla, kalplerini ise ilim ve imanla fethetmiştir.

ولم تزل الأمم المعاندة، والملوك الكفرة المتعاضدة، ترميه بقوس واحدة، وتكيد له المكايد، وتمكر لإطفائه وإخفائه، وإخماده من الأرض، وهو قد بهرها وعلاها، لا يزداد إلا نموا، ولا آياته وبراهينه إلا ظهورا، وكل وقت من الأوقات، يظهر من آياته ما هو عبرة لِلْعَالَمِينَ، وهداية لِلْعَالمِينَ، ونور وبصيرة للمتوسمين. والحمد لله وحده.

İnatçı milletler ve birbirine destek çıkan kâfir hükümdarlar [hep birlikte] tek bir yaydan [ok atarcasına] ona hücum etmekten, ona tuzaklar kurmaktan, onu yeryüzünden söndürüp gizlemek ve yok etmek için hileler çevirmekten geri durmamıştır. Oysa o [din], onların hepsine üstün gelip galebe çalmıştır; [o] ancak büyüyüp gelişmekte, ayet ve delilleri ise ancak daha da belirginleşmektedir. Her vakitte onun delillerinden âlemler için bir ibret, âlemler için bir hidayet ile basiret ve feraset sahipleri için bir nur ve aydınlık olan şeyler zuhur etmektedir. Yalnızca Allah'a hamdolsun.

{٥٢-٥٥} {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ * وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ * أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ * وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} .

{٥٢-٥٥} {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ * وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ * أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ * وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} “Ondan [Kur'an'dan] önce kendilerine Kitap verdiklerimiz de ona iman ederler. Kendilerine [Kur'an] okunduğu zaman: ‘Ona iman ettik; şüphesiz o Rabbimizden gelen haktır. Doğrusu biz ondan önce de Müslüman idik’ derler. İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki defa verilecektir. Onlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine verdiğimiz rızıktan infak ederler. Boş ve lüzumsuz sözü işittikleri zaman ondan yüz çevirirler ve: ‘Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Selam olsun size; biz cahilleri aramayız / onlarla düşüp kalkmak istemeyiz’ derler.”

يذكر تعالى عظمة القرآن وصدقه وحقه، وأن أهل العلم بالحقيقة يعرفونه ويؤمنون به ويقرون بأنه الحق، {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ} وهم أهل التوراة، والإنجيل، الذين لم يغيروا ولم يبدلوا {هُمْ بِهِ} أي: بهذا القرآن ومن جاء به {يُؤْمِنُونَ} .

Allah Teâlâ Kur'an'ın azametini, doğruluğunu ve hak olduğunu; hakiki ilim ehlinin onu tanıdığını, ona iman ettiğini ve onun hak olduğunu ikrar ettiğini zikretmektedir: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ} “Ondan önce kendilerine Kitap verdiklerimiz” -yani Tevrat ve İncil ehlinden [metinleri] değiştirmeyip tahrif etmeyenler- {هُمْ بِهِ} “onlar bu [Kur'an'a]” ve onu getiren zâta “iman ederler.” {يُؤْمِنُونَ}

{وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ} استمعوا له وأذعنوا و {قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا} لموافقته ما جاءت به الرسل، ومطابقته لما ذكر في الكتب، واشتماله على الأخبار الصادقة، والأوامر والنواهي الموافقة، لغاية الحكمة.

{وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ} “Kendilerine okunduğu zaman” onu dinler, boyun eğer ve {قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا} “‘Ona iman ettik; şüphesiz o Rabbimizden gelen haktır’ derler.” Zira o, peygamberlerin getirdiklerine muvafık, önceki kitaplarda zikredilenlere mutabık, doğru haberleri ve hikmetin gayesine uygun emir ve yasakları içermektedir.

وهؤلاء الذين تفيد شهادتهم، وينفع قولهم، لأنهم لا يقولون ما يقولون إلا عن علم وبصيرة، لأنهم أهل الصنف (١) وأهل الكتب، وغيرهم لا يدل ردهم ومعارضتهم للحق على شبهة، فضلا عن الحجة، لأنهم ما بين جاهل فيه أو متجاهل معاند للحق.

İşte bunların şahitliği fayda verir, sözleri muteberdir; çünkü onlar söylediklerini ancak ilim ve basiretle söylerler; zira onlar bu alanın ehli (1) ve kitap ehlidirler. Diğerlerine gelince, onların hakkı reddetmeleri ve ona karşı çıkmaları bir hüccet şöyle dursun, bir şüpheye dahi delalet etmez; zira onlar ya o konuda cahildir yahut hakkı bile bile inkâr eden inatçılardır.

قال تعالى: {قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلأذْقَانِ سُجَّدًا} الآيات.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلأذْقَانِ سُجَّدًا} “De ki: İster ona inanın, ister inanmayın; şüphesiz daha önce kendilerine ilim verilenlere [Kur'an] okunduğu zaman, secdeye kapanarak çeneleri üstü yere kapanırlar...” ve devamındaki ayetler.

وقوله: {إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ} فلذلك ثبتنا على ما مَنَّ الله به علينا من الإيمان، فصدقنا بهذا القرآن، آمنا بالكتاب الأول والكتاب الآخر، وغيرنا ينقض تكذيبه بهذا الكتاب، إيمانه بالكتاب الأول.

Onların: {إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ} “‘Doğrusu biz ondan önce de Müslüman idik’” sözü gereğince, Allah'ın bize lütfettiği iman üzere sebat ettik, bu Kur'an'ı tasdik ettik; hem ilk Kitaba hem de son Kitaba iman ettik; bizim dışımızdakilerin ise bu Kitabı yalanlamaları ilk Kitaba olan imanlarını da boşa çıkarmaktadır.

{أُولَئِكَ} الذين آمنوا بالكتابين {يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ} أجرا على الإيمان الأول، وأجرا على الإيمان الثاني، {بِمَا صَبَرُوا} على الإيمان، وثبتوا على العمل، فلم تزعزعهم (٢) عن ذلك شبهة، ولا ثناهم عن الإيمان رياسة ولا شهوة.

Her iki Kitaba da iman eden {أُولَئِكَ} “işte onlara,” ilk imana bir ecir ve ikinci imana bir ecir olmak üzere {يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ} “mükâfatları iki defa verilecektir.” İman üzere sabrettikleri ve salih amelde sebat gösterdikleri için {بِمَا صَبَرُوا} “sabretmelerinden ötürü...” Onları hiçbir şüphe bundan sarsmamış (2), hiçbir makam sevdası veya şehevî arzu onları imandan döndürememiştir.

ومن خصالهم الفاضلة، التي من آثار إيمانهم الصحيح، أنهم {وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ} أي: دأبهم وطريقتهم الإحسان لكل أحد، حتى للمسيء إليهم بالقول والفعل، يقابلونه بالقول الحميد والفعل الجميل، لعلمهم بفضيلة هذا الخلق العظيم، وأنه لا يوفق له إلا ذو حظ عظيم.

Onların sahih imanlarının eseri olan faziletli hasletlerinden biri de şudur: Onlar {وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ} “kötülüğü iyilikle savarlar.” Yani onların âdeti ve yolu herkese iyilik etmektir; kendilerine söz ve fiille kötülük yapana dahi güzel söz ve güzel fiille mukabele ederler; çünkü bu yüce ahlakın faziletini ve buna ancak büyük bir nasip sahibinin muvaffak kılınacağını bilirler.

{وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ} من جاهل خاطبهم به، {قَالُوا} مقالة عباد الرحمن أولي الألباب: {لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ} أي: كُلٌّ سَيُجازَى بعمله الذي عمله وحده، ليس عليه من وزر غيره شيء. ولزم من ذلك، أنهم يتبرءون مما عليه الجاهلون، من اللغو والباطل، والكلام الذي لا فائدة فيه.

Kendilerine hitap eden bir cahilden {وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ} “boş ve lüzumsuz bir söz işittikleri zaman,” Rahman'ın akıl sahibi kullarının sözüyle {قَالُوا} “şöyle derler:” {لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ} “‘Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size.’” Yani herkes sadece kendi yaptığı amelin karşılığını görecektir; hiç kimsenin üzerinde başkasının günahından bir şey yoktur. Bunun gereği olarak onlar cahillerin üzerinde bulunduğu lağvdan, batıldan ve faydasız laflardan beri dururlar.

{سَلامٌ عَلَيْكُمْ} أي لا تسمعون منا إلا الخير، ولا نخاطبكم بمقتضى جهلكم، فإنكم وإن رضيتم لأنفسكم هذا المرتع اللئيم، فإننا ننزه أنفسنا عنه، ونصونها عن الخوض فيه، {لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} من كل وجه.

{سَلامٌ عَلَيْكُمْ} “Size selam olsun!” Yani: Bizden hayırdan başkasını işitmeyeceksiniz ve cehaletinizin gereğine göre sizlere hitap etmeyeceğiz. Zira sizler kendiniz için bu alçakça otlağa razı olsanız da biz nefislerimizi ondan tenzih eder ve ona dalmaktan koruruz. {لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} “Biz cahilleri istemeyiz” [ifadesi], her yönden [onları istemeyiz demektir].

{٥٦} {إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} .

{٥٦} {إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} “Şüphesiz sen sevdiğini doğru yola iletemezsin; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir. O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir.”

يخبر تعالى أنك يا محمد -وغيرك من باب أولى- لا تقدر على هداية أحد، ولو كان من أحب الناس إليك، فإن هذا أمر غير مقدور للخلق هداية للتوفيق، وخلق الإيمان في القلب، وإنما ذلك بيد الله سبحانه تعالى، يهدي من يشاء، وهو أعلم بمن يصلح للهداية فيهديه، ممن لا يصلح لها فيبقيه على ضلاله.

Allah Teâlâ ey Muhammed! İnsanların sana en sevimlisi bile olsa senin -ve evleviyetle senden başkalarının- hiç kimseyi hidayete erdirmeye güç yetiremeyeceğini haber vermektedir. Zira tevfîk hidayeti ve kalpte imanı yaratmak yaratılmışların kudreti dahilinde olmayan bir husustur. Bu yalnızca Sübhânehu ve Teâlâ olan Allah'ın elindedir; O dilediğini hidayete erdirir. Kimin hidayete elverişli olduğunu en iyi bilen O'dur ve onu hidayete erdirir; kimin de buna elverişli olmadığını en iyi bilen O'dur ve onu sapıklığı üzere bırakır.

وأما إثبات الهداية للرسول في قوله تعالى: {وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} فتلك هداية البيان والإرشاد، فالرسول يبين الصراط المستقيم، ويرغب فيه، ويبذل جهده في سلوك الخلق له، وأما كونه يخلق في قلوبهم الإيمان، ويوفقهم بالفعل، فحاشا وكلا.

Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Şüphesiz sen dosdoğru yola iletmektesin” buyruğunda Peygamber'e hidayetin nispet edilmesi ise beyan ve irşad hidayetidir. Peygamber dosdoğru yolu açıklar, ona teşvik eder ve mahlukatın o yola girmesi için olanca gayretini sarf eder. Kalplerinde imanı yaratması ve onları fiilen muvaffak kılmasına gelince, bu asla ve kat'a mümkün değildir.

ولهذا، لو كان قادرا عليها، لهدى من وصل إليه إحسانه، ونصره ومنعه من قومه، عمه أبا طالب، ولكنه أوصل إليه من الإحسان بالدعوة للدين والنصح التام، ما هو أعظم مما فعله معه عمه، ولكن الهداية بيد الله تعالى.

İşte bu sebeple şayet buna gücü yetseydi; kendisine iyiliği dokunan, yardım eden ve kavminden koruyan amcası Ebû Tâlib'i hidayete erdirirdi. Fakat o, dine davet ve eksiksiz nasihat ile amcasına, amcasının kendisine yaptığından çok daha büyük bir iyilik ulaştırmıştır; lakin hidayet Allah Teâlâ'nın elindedir.

{٥٧-٥٩} {وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ * وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلا قَلِيلا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ * وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ} .

{٥٧-٥٩} {وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ * وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلا قَلِيلا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ * وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ} “Dediler ki: ‘Eğer seninle beraber doğru yola uyarsak, yurdumuzdan koparılıp kapışılırız / sürülürüz.’ Biz onları, katımızdan bir rızık olarak her şeyin ürünlerinin toplanıp getirildiği güvenli bir Harem'e yerleştirmedik mi? Fakat onların çoğu bilmezler. Biz geçim şımarıklığına düşüp azan nice şehirleri helak ettik! İşte onların arkalarından pek az oturulmuş meskenleri! Onlara Biz varis olduk. Rabbin, ana yerleşim merkezlerine ayetlerimizi kendilerine okuyan bir peygamber göndermedikçe şehirleri helak edici değildir. Biz, halkı zalim olanlardan başkasını da helak edici değiliz.”

يخبر تعالى أن المكذبين من قريش وأهل مكة، يقولون للرسول ﷺ: {إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا} بالقتل والأسر ونهب الأموال، فإن الناس قد عادوك وخالفوك، فلو تابعناك لتعرضنا لمعاداة الناس كلهم، ولم يكن لنا بهم طاقة.

Allah Teâlâ Kureyş'ten ve Mekke ehlinden olan yalanlayıcıların Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dediklerini haber vermektedir: {إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا} “‘Eğer seninle beraber doğru yola uyarsak, yurdumuzdan koparılıp kapışılırız;’” öldürülmek, esir alınmak ve mallarımız yağmalanmak suretiyle sürülürüz. Zira insanlar sana düşman olmuş ve muhalefet etmiştir; şayet sana uyarsak bütün insanların düşmanlığına maruz kalırız ve bizim onlara karşı koyacak gücümüz yetmez.

وهذا الكلام منهم، يدل على سوء الظن بالله تعالى، وأنه لا ينصر دينه، ولا يعلي كلمته، بل يمكن الناس من أهل دينه، فيسومونهم سوء العذاب، وظنوا أن الباطل سيعلو على الحق.

Onların bu sözü Allah Teâlâ hakkında kötü zanda bulunduklarını; O'nun dinine yardım etmeyeceğini ve kelimesini yüceltmeyeceğini, bilakis insanları din ehline musallat kılıp onlara azabın en kötüsünü tattıracağını ve batılın hakka galip geleceğini zannettiklerini gösterir.

قال الله مبينا لهم حالة هم بها دون الناس وأن الله اختصهم بها، فقال: {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا} أي: أولم نجعلهم متمكنين [ممكنين] في حرم يكثره المنتابون ويقصده الزائرون، قد احترمه البعيد والقريب، فلا يهاج أهله، ولا ينتقصون بقليل [ولا كثير] .

Allah insanlardan ayrı olarak sadece kendilerinde bulunan ve Allah'ın kendilerine tahsis ettiği özel durumu onlara açıklayarak şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا} “Biz onları, katımızdan bir rızık olarak her şeyin ürünlerinin toplanıp getirildiği güvenli bir Harem'e yerleştirmedik mi?” Yani Biz onları, gelen gidenlerin çoğaldığı, ziyaretçilerin yöneldiği, uzağın da yakının da hürmet ettiği, halkına dokunulmayan, az [veya çok] hiçbir şekilde kendilerine zarar verilmeyen bir Harem'de yerleşik [ve güvende] kılmadık mı?

والحال أن كل ما حولهم من الأماكن، قد حف بها الخوف من كل جانب، وأهلها غير آمنين ولا مطمئنين، فَلْيَحْمَدُوا ربهم على هذا الأمن التام، الذي ليس فيه غيرهم، وعلى الرزق الكثير، الذي يجيء إليهم من كل مكان، من الثمرات والأطعمة والبضائع، ما به يرتزقون ويتوسعون. ولْيَتَّبِعُوا هذا الرسول الكريم، ليتم لهم الأمن والرغد.

Halbuki onların etrafındaki bütün bölgeler her taraftan korku ile kuşatılmış olup halkı ne emniyet ne de huzur içindedir. O halde başkalarında bulunmayan bu eksiksiz emniyet için ve rızıklanıp bolluğa kavuştukları meyvelerden, yiyeceklerden ve ticari mallardan her taraftan kendilerine gelen bol rızık için Rablerine hamdetsinler; emniyetleri ve refahları tamamlansın diye de bu Kerîm Elçi'ye tâbi olsunlar!

وإياهم وتكذيبه، والبطر بنعمة الله، فيبدلوا من بعد أمنهم خوفا، وبعد عزهم ذلا وبعد غناهم فقرا، ولهذا توعدهم بما فعل بالأمم قبلهم، فقال:

Onu yalanlamaktan ve Allah'ın nimetiyle şımarmaktan sakınsınlar; aksi takdirde güvenlerinin ardından korkuyla, izzetlerinin ardından zilletle ve zenginliklerinin ardından fakirlikle değişime uğrarlar. İşte bu yüzden onlardan önceki ümmetlere yaptığı şeylerle onları tehdit ederek şöyle buyurmuştur:

{وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا} أي: فخرت بها، وألهتها، واشتغلت بها عن الإيمان بالرسل، فأهلكهم الله، وأزال عنهم النعمة، وأحل بهم النقمة. {فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلا قَلِيلا} لتوالي الهلاك والتلف عليهم، وإيحاشها من بعدهم.

{وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا} “Biz geçim şımarıklığına düşüp azan nice şehirleri helak ettik!” Yani onunla övündüler, o geçim onları oyaladı ve peygamberlere imandan alıkoydu; neticede Allah onları helak etti, nimeti üzerlerinden aldı ve başlarına azabı indirdi. {فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلا قَلِيلا} “İşte onların arkalarından pek az oturulmuş meskenleri!” Zira helak ve yıkım peş peşe başlarına gelmiş, arkalarından o yurtlar ıssız kalmıştır.

{وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ} للعباد، نميتهم، ثم يرجع إلينا جميع ما متعناهم به من النعم، ثم نعيدهم (١) إلينا، فنجازيهم بأعمالهم.

Kullara {وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ} “Biz varis olduk;” onları öldürürüz, sonra kendilerine verdiğimiz bütün nimetler Bize döner; ardından onları Bize döndürürüz (1) ve amellerinin karşılığını veririz.

ومن حكمته ورحمته أن لا يعذب الأمم بمجرد كفرهم قبل إقامة الحجة عليهم، بإرسال الرسل إليهم، ولهذا قال: {وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى} أي: بكفرهم وظلمهم {حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا} أي: في القرية والمدينة التي إليها يرجعون، ونحوها يترددون، وكل ما حولها ينتجعها، ولا تخفى عليه أخبارها.

Kendilerine elçiler gönderilerek hüccet ikame edilmeden önce, sırf küfürleri sebebiyle ümmetlere azap etmemesi O'nun hikmet ve rahmetindendir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى} Küfür ve zulümleri sebebiyle “Rabbin şehirleri helak edici değildir;” {حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا} “ana yerleşim merkezlerine... bir peygamber göndermedikçe;” yani insanların müracaat ettikleri, gidip geldikleri, etrafındaki herkesin faydalanmak üzere yöneldiği ve haberlerinin kimseden gizli kalmadığı merkez kasaba ve şehirlere...

{رَسُولا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا} الدالة على صحة ما جاء به، وصدق ما دعاهم إليه، فيبلغ قوله قاصيهم ودانيهم، بخلاف بعث الرسل في القرى البعيدة، والأطراف النائية، فإن ذلك مظنة الخفاء والجفاء، والمدن الأمهات مظنة الظهور والانتشار، وفي الغالب أنهم أقل جفاء من غيرهم.

Getirdiği şeyin sıhhatine ve kendilerini davet ettiği şeyin doğruluğuna delalet eden {رَسُولا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا} “ayetlerimizi kendilerine okuyan bir peygamber...” Böylece onun sözü uzağa da yakına da ulaşır. Peygamberlerin uzak köylere ve ücra köşelere gönderilmesi ise bunun hilafınadır; zira oralarda haberin gizli kalması ve kabalık muhtemeldir; ana şehirler ise davetin yayılması ve ortaya çıkması için en uygun merkezlerdir ve çoğunlukla oraların halkı diğerlerine göre daha az katıdır.

{وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ} بالكفر والمعاصي، مستحقون للعقوبة. والحاصل: أن الله لا يعذب أحدا إلا بظلمه، وإقامة الحجة عليه.

{وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ} “Halkı zâlim olmadıkça biz şehirleri helak edici de değildik.” yani küfür ve günahlarla cezayı hak etmedikçe [helak etmeyiz]. Hâsılı; Allah, zulmü ve aleyhine hüccet ikame edilmiş olması dışında hiç kimseye azap etmez.

{٦٠-٦١} {وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلا تَعْقِلُونَ * أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} .

{٦٠-٦١} {وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلا تَعْقِلُونَ * أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} “Size verilen her şey, yalnızca dünya hayatının geçimliği ve süsüdür. Allah katında olan ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Hâlâ akletmez misiniz? Kendisine güzel bir vaadde bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse; dünya hayatının geçimliğiyle geçindirdiğimiz, sonra da kıyamet gününde [azap için] hazır bulundurulan kimse gibi midir?”

هذا حض من الله لعباده على الزهد في الدنيا وعدم الاغترار بها، وعلى الرغبة في الأخرى، وجعلها مقصود العبد ومطلوبه، ويخبرهم أن جميع ما أوتيه الخلق، من الذهب، والفضة، والحيوانات والأمتعة، والنساء، والبنين، والمآكل، والمشارب، واللذات، كلها متاع الحياة [الدنيا] وزينتها، أي: يتمتع به وقتا قصيرا، متاعا قاصرا، محشوا بالمنغصات، ممزوجا بالغصص.

Bu, Allah'ın kullarını dünyada zühde ve ona aldanmamaya, ahirete rağbet etmeye ve ahireti kulun maksadı ve gayesi kılmaya teşvikidir. Yaratılmışlara verilen altın, gümüş, hayvanlar, eşyalar, kadınlar, oğullar, yiyecekler, içecekler ve lezzetlerin hepsinin [dünya] hayatının geçimliği ve süsü olduğunu haber vermektedir. Yani bunlardan kısa bir müddet, noksan, sıkıntılarla dolu ve kederlerle karışık bir şekilde faydalanılır.

ويزين به زمانا يسيرا، للفخر والرياء، ثم يزول ذلك سريعا، وينقضي جميعا، ولم يستفد صاحبه منه إلا الحسرة والندم، والخيبة والحرمان.

Övünme ve riya amacıyla az bir zaman bunlarla süslenilir; sonra bunlar hızla yok olur, tamamen tükenip biter ve sahibine sadece hasret, pişmanlık, hayal kırıklığı ve mahrumiyet kalır.

{وَمَا عِنْدَ اللَّهِ} من النعيم المقيم، والعيش السليم {خَيْرٌ وَأَبْقَى} أي: أفضل في وصفه وكميته، وهو دائم أبدا، ومستمر سرمدا.

{وَمَا عِنْدَ اللَّهِ} Kalıcı nimetler ve kusursuz hayat olarak “Allah katında olan ise” {خَيْرٌ وَأَبْقَى} “daha hayırlı ve daha kalıcıdır;” yani vasfı ve miktarı bakımından daha üstündür, ebediyen kalıcı ve süreklidir.

{أَفَلا تَعْقِلُونَ} أي: أفلا يكون لكم عقول، بها تزنون أي: الأمور (١) أولى بالإيثار، وأي: الدارين أحق للعمل لها فدل ذلك أنه بحسب عقل العبد، يؤثر الأخرى على الدنيا، وأنه ما آثر أحد الدنيا إلا لنقص في عقله، ولهذا نبه العقول على الموازنة بين عاقبة مؤثر الدنيا ومؤثر الآخرة، فقال: {أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لاقِيهِ} .

{أَفَلا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akletmez misiniz?” Yani hangi durumların (1) tercih edilmeye daha layık olduğunu ve hangi yurdun çalışılmaya daha layık olduğunu tartacağınız bir aklınız yok mu?! Bu durum gösterir ki kul aklı nispetinde ahireti dünyaya tercih eder; dünyayı tercih eden kimse de ancak aklındaki bir noksanlıktan ötürü tercih etmiştir. İşte bu sebeple dünyayı tercih eden ile ahireti tercih edenin akıbetini mukayese etmeye akılları yönlendirerek şöyle buyurmuştur: {أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لاقِيهِ} “Kendisine güzel bir vaadde bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse...”

أي: هل يستوي مؤمن ساع للآخرة سعيها، قد عمل على وعد ربه له، بالثواب الحسن، الذي هو الجنة، وما فيها من النعيم العظيم، فهو لاقيه من غير شك ولا ارتياب، لأنه وعد من كريم صادق الوعد، لا يخلف الميعاد، لعبد قام بمرضاته وجانب سخطه، {كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} فهو يأخذ فيها ويعطي، ويأكل ويشرب، ويتمتع كما تتمتع البهائم، قد اشتغل بدنياه عن آخرته، ولم يرفع بهدى الله رأسا، ولم ينقد للمرسلين، فهو لا يزال كذلك، لا يتزود من دنياه إلا الخسار والهلاك.

Yani ahiret için gereken gayreti gösteren, cennet ve içindeki muazzam nimetlerden ibaret olan güzel sevap vaadi doğrultusunda amel eden ve Rabbinin rızasını gözetip gazabından sakınan bir kula, cömert ve vaadinde doğru olan, asla vaadinden dönmeyen Allah'ın vaadi olduğu için şüphesiz ve tereddütsüz bir şekilde ona kavuşacak olan bir mümin; {كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “dünya hayatının geçimliğiyle geçindirdiğimiz kimse gibi midir?” O dünyada alır, verir, yer, içer ve tıpkı hayvanlar gibi zevklenir; dünyasıyla meşgul olup ahiretinden gafil kalmış, Allah'ın hidayetine dönüp bakmamış, elçilere boyun eğmemiştir; böylece dünyasından hüsran ve helakten başka hiçbir azık edinmeksizin bu hal üzere devam eder.

{ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} للحساب، وقد علم أنه لم يقدم خيرا لنفسه، وإنما قدم جميع ما يضره، وانتقل إلى دار الجزاء بالأعمال، فما ظنكم إلى ما يصير إليه؟ وما تحسبون ما يصنع به؟ فليختر العاقل لنفسه، ما هو أولى بالاختيار، وأحق الأمرين بالإيثار.

{ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} “Sonra da o, kıyamet gününde [hesaba çekilmek üzere] huzura getirilenlerden olacaktır.” [Yani] hesap için [getirilecektir]. Oysa o, kendisi için hiçbir hayır takdim etmediğini, aksine yalnızca kendisine zarar verecek şeyleri önden gönderdiğini bilmektedir ve amellerin karşılık yurdu olan [ahirete] intikal etmiştir. Artık onun varacağı akıbet hakkında ne düşünürsünüz? Ona ne yapılacağını sanırsınız? O halde akıl sahibi kimse, kendisi için seçilmeye daha layık olanı ve tercih edilmeye en layık iki durumdan birini seçsin!

{٦٢-٦٦} {وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ * قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ * وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ * وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ * فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الأنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لا يَتَسَاءَلُونَ} .

{٦٢-٦٦} {وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ * قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ * وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ * وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ * فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الأنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لا يَتَسَاءَلُونَ} “O gün [Allah] onlara seslenerek: ‘[Bana ortak olduklarını] iddia ettiğiniz ortaklarım nerede?’ buyurur. Haklarında azap hükmü kesinleşenler derler ki: ‘Rabbimiz! İşte bunlar azdırdığımız kimselerdir. Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık. [Onlardan uzaklaşıp] Sana sığındık; onlar aslında bize tapmıyorlardı.’ [Müşriklere]: ‘Ortaklarınızı çağırın!’ denilir; onlar da çağırırlar fakat kendilerine cevap vermezler ve azabı görürler. Ne olurdu hidayete ermiş olsalardı! O gün [Allah] onlara seslenerek: ‘Peygamberlere ne cevap verdiniz?’ buyurur. O gün bütün haberler kendilerine kapkaranlık kesilmiştir; artık birbirlerine de bir şey soramazlar.”

هذا إخبار من الله تعالى، عما يسأل عنه الخلائق يوم القيامة، وأنه يسألهم عن أصول الأشياء، وعن عبادة الله وإجابة رسله، فقال: {وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ} أي: ينادي من أشركوا به شركاء يعبدونهم، ويرجون نفعهم، ودفع الضرر عنهم، فيناديهم، ليبين لهم عجزها وضلالهم، {فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ} وليس لله شريك، ولكن ذلك بحسب زعمهم وافترائهم، ولهذا قال: {الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} فأين هم، بذواتهم، وأين نفعهم وأين دفعهم؟

Bu, Allah Teâlâ'nın kıyamet gününde mahlukata soracağı şeylere dair bir haberdir; O insanlara esas meseleleri, Allah'a kulluğu ve peygamberlerine icabet edip etmediklerini soracaktır. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ} “O gün [Allah] onlara seslenerek...” Yani Kendisine ortak koşup taptıkları, faydalarını umdukları ve zararı savmalarını bekledikleri putları O'na eş koşanlara; o putların acziyetini ve kendi sapıklıklarını açıklamak üzere seslenir {فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ} “ve: ‘Ortaklarım nerede?’ buyurur.” Halbuki Allah'ın hiçbir ortağı yoktur; fakat bu onların zannı ve iftirasına göredir. İşte bu yüzden: {الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} “‘iddia ettiğiniz [ortaklar]...’” buyurmuştur. Peki bizzat kendileri nerededir, faydaları nerededir ve zararı savmaları nerededir?!

ومن المعلوم أنه (١) يتبين لهم في تلك الحال، أن الذي عبدوه، ورجوه باطل، مضمحل في ذاته، وما رجوا منه، فيقرون على أنفسهم بالضلالة والغواية.

Malumdur ki o durumda taptıkları ve medet umdukları şeylerin batıl olduğu, bizzat kendilerinin ve onlardan umdukları şeylerin yok olup gittiği onlara apaçık belli olacak; böylece kendi aleyhlerine sapıklık ve azgınlığı itiraf edeceklerdir.

ولهذا {قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ} الرؤساء والقادة، في الكفر والشر، مقرين بغوايتهم وإغوائهم: {رَبَّنَا هَؤُلاءِ} التابعون {الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا} أي: كلنا قد اشترك في الغواية، وحق عليه كلمة العذاب.

İşte bu yüzden küfür ve şerdeki önderler ve elebaşları olan {قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ} “haklarında azap hükmü kesinleşenler” kendi azgınlıklarını ve başkalarını saptırdıklarını itiraf ederek şöyle {قَالَ} “derler:” {رَبَّنَا هَؤُلاءِ} “‘Rabbimiz! İşte” o tâbi olanlar “azdırdığımız kimselerdir.” {الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا} “Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık.’” Yani hepimiz sapıklıkta ortak olduk ve azap kelimesi hepimizin aleyhine hak oldu.

{تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ} من عبادتهم، أي: نحن برآء منهم ومن عملهم. {مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ} وإنما كانوا يعبدون الشياطين.

Onların kulluk etmelerinden {تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ} “‘Sana sığındık / uzaklaştık;’” yani biz onlardan ve amellerinden beriyiz. {مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ} “‘Onlar aslında bize tapmıyorlardı;’” onlar ancak şeytanlara tapıyorlardı.

{وَقِيلَ} لهم: {ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ} على ما أملتم فيهم من النفع فأمروا بدعائهم في ذلك الوقت الحرج، الذي يضطر فيه العابد إلى من عبده.

Onlara {وَقِيلَ} “denilir:” {ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ} “‘Ortaklarınızı çağırın!’” Kendilerinden umduğunuz menfaati temin etsinler diye tapan kimsenin taptığına en çok muhtaç olduğu o sıkıntılı ve çaresiz anda onları çağırmaları emredilir.

{فَدَعَوْهُمْ} لينفعوهم، أو يدفعوا عنهم من عذاب الله من شيء. {فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ} فعلم الذين كفروا أنهم كانوا كاذبين مستحقين للعقوبة، {وَرَأَوُا الْعَذَابَ} الذي سيحل بهم عيانا، بأبصارهم بعد ما كانوا مكذبين به، منكرين له.

Kendilerine fayda versinler yahut Allah'ın azabından bir şeyi savuştursunlar diye {فَدَعَوْهُمْ} “onlar da çağırırlar;” {فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ} “fakat kendilerine cevap vermezler.” Böylece inkâr edenler kendilerinin yalancı ve cezaya müstahak olduklarını anlarlar. Onu yalanlayıp inkâr ettikten sonra başlarına inecek olan azabı bizzat gözleriyle {وَرَأَوُا الْعَذَابَ} “görürler.”

{لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ} أي: لما حصل عليهم ما حصل، ولهدوا إلى صراط الجنة، كما اهتدوا في الدنيا، ولكن لم يهتدوا، فلم يهتدوا.

{لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ} “Ne olurdu hidayete ermiş olsalardı!” Yani başlarına gelen bu felaketler gelmezdi; dünyada hidayet buldukları gibi cennet yoluna da iletilirlerdi; lakin hidayete ermediler ve böylece [cennete de] iletilmediler.

{وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ} هل صدقتموهم، [واتبعتموهم] أم كذبتموهم وخالفتموهم؟

{وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ} “O gün [Allah] onlara seslenerek: ‘Peygamberlere ne cevap verdiniz?’ buyurur.” Onları tasdik edip [onlara uydunuz mu], yoksa onları yalanlayıp kendilerine muhalefet mi ettiniz?

{فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الأنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لا يَتَسَاءَلُونَ} أي: لم يحيروا عن هذا السؤال جوابا، ولم يهتدوا إلى الصواب.

{فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الأنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لا يَتَسَاءَلُونَ} “O gün bütün haberler kendilerine kapkaranlık kesilmiştir; artık birbirlerine de bir şey soramazlar.” Yani bu soruya verecek bir cevap bulamazlar ve doğru bir söze de yollarını bulamazlar.

ومن المعلوم أنه لا ينجى في هذا الموضع إلا التصريح بالجواب الصحيح، المطابق لأحوالهم، من أننا أجبناهم بالإيمان والانقياد، ولكن لما علموا تكذيبهم لهم وعنادهم لأمرهم، لم ينطقوا بشيء، ولا يمكن أن يتساءلوا ويتراجعوا بينهم في ماذا يجيبون به، ولو كان كذبا.

Malumdur ki bu makamda, hallerine uygun doğru cevabın; yani "Biz onlara iman ve teslimiyetle icabet ettik" şeklindeki ifadenin açıkça verilmesinden başka hiçbir şey kurtuluş sağlamaz. Fakat onlar kendilerini yalanladıklarını ve emirlerine karşı inat ettiklerini bildikleri için hiçbir şey söyleyemezler; yalan dahi olsa ne cevap verecekleri hususunda kendi aralarında birbirlerine bir şey sormaları ve istişare etmeleri de mümkün değildir.

{٦٧} {فَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ} .

{٦٧} {فَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ} “Fakat tövbe eden, iman edip salih amel işleyen kimseye gelince; umulur ki o kurtuluşa erenlerden olur.”

لما ذكر تعالى سؤال الخلق عن معبودهم وعن رسلهم، ذكر الطريق الذي ينجو به العبد من عقاب الله تعالى، وأنه لا نجاة إلا لمن اتصف بالتوبة من الشرك والمعاصي، وآمن بالله فعبده، وآمن برسله فصدقهم، وعمل صالحا متبعا فيه للرسل، {فَعَسَى أَنْ يَكُونَ} من جمع هذه الخصال {مِنَ الْمُفْلِحِينَ} الناجحين بالمطلوب، الناجين من المرهوب، فلا سبيل إلى الفلاح بدون هذه الأمور.

Allah Teâlâ mahlukata mabudları ve peygamberleri hakkında sorulacak soruları zikrettikten sonra, kulun Allah Teâlâ'nın azabından kurtulmasını sağlayacak yolu; yani şirkten ve günahlardan tövbe eden, Allah'a iman edip O'na kullukta bulunan, elçilerine iman edip onları tasdik eden ve elçilere tâbi olarak salih ameller işleyen kimselerden başkası için kurtuluş olmadığını zikretmiştir: Bu vasıfları kendisinde toplayan kimsenin {فَعَسَى أَنْ يَكُونَ} {مِنَ الْمُفْلِحِينَ} “kurtuluşa erenlerden” -arzu edilen şeylere kavuşan ve korkulan şeylerden kurtulanlardan- “olması umulur.” Zira bu hususlar olmaksızın kurtuluşa ermenin hiçbir yolu yoktur.

{٦٨-٧٠} {وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ * وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ * وَهُوَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الأولَى وَالآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} .

{٦٨-٧٠} {وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ * وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ * وَهُوَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الأولَى وَالآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Rabbin dilediğini yaratır ve seçer; onların seçme hakkı yoktur. Allah, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir. Rabbin, onların göğüslerinin gizlediği şeyleri de açığa vurdukları şeyleri de bilir. O Allah'tır; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Öncesinde de sonrasında da [dünyada da ahirette de] hamd O'na mahsustur. Hüküm yalnızca O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz.”

هذه الآيات، فيها عموم خلقه لسائر المخلوقات، ونفوذ مشيئته بجميع البريات، وانفراده باختيار من يختاره ويختصه، من الأشخاص، والأوامر [والأزمان] والأماكن، وأن أحدا (١) ليس له من الأمر والاختيار شيء، وأنه تعالى منزه عن كل ما يشركون به، من الشريك، والظهير، والعوين، والولد، والصاحبة، ونحو ذلك، مما أشرك به المشركون، وأنه العالم بما أكنته الصدور وما أعلنوه، وأنه وحده المعبود المحمود في الدنيا والآخرة، على ماله من صفات الجلال والجمال، وعلى ما أسداه إلى خلقه من الإحسان والإفضال.

Bu ayetlerde O'nun bütün mahlukatı yaratmasının umumiliği, meşietinin bütün varlıklarda geçerliliği; şahıslardan, emirlerden, [zamanlardan] ve mekânlardan dilediğini seçip tahsis etmesinde tek oluşu; hiç kimsenin (1) emir ve tercihte hiçbir payının bulunmadığı; müşriklerin ortak koştuğu ortak, yardımcı, destekçi, çocuk, eş ve benzeri her türlü şeyden Allah Teâlâ'nın münezzeh olduğu; göğüslerin gizlediğini de açığa vurduklarını da hakkıyla bildiği; sahip olduğu celal ve cemal sıfatlarından ötürü ve yaratılmışlarına sunduğu ihsan ve lütuflardan dolayı dünyada ve ahirette hamde layık tek mabudun O olduğu zikredilmektedir.

وأنه هو الحاكم في الدارين، في الدنيا، بالحكم القدري، الذي أثره جميع ما خلق وذرأ، والحكم الديني، الذي أثره جميع الشرائع، والأوامر والنواهي.

Ayrıca her iki yurtta da hükümran O'dur: Dünyada neticesi yarattığı ve var ettiği her şey olan kaderî hükümle, neticesi bütün şeriatlar, emirler ve yasaklar olan dinî hükümle hükmeder.

وفي الآخرة يحكم بحكمه القدري والجزائي، ولهذا قال: {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} .

Ahirette ise kaderî ve cezaî hükmüyle hükmeder; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “ve ancak O'na döndürüleceksiniz.”

فيجازي كلا منكم بعمله، من خير وشر.

[Böylece O,] her birinize -iyilik olsun kötülük olsun- yaptığı ameline göre karşılığını verecektir.

{٧١-٧٣} {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ * قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ * وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} .

{٧١-٧٣} {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ * قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ * وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “De ki: Gördünüz mü, eğer Allah geceyi kıyamet gününe kadar üzerinizde sürekli kılsaydı, Allah'tan başka size bir ışık getirecek ilah kimdir? Hâlâ işitmez misiniz? De ki: Gördünüz mü, eğer Allah gündüzü kıyamet gününe kadar üzerinizde sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz bir gece getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmez misiniz? Rahmetinden ötürü O, dinlenesiniz ve lütfundan [rızık] arayasınız diye ve şükredesiniz diye geceyi ve gündüzü sizin için var etti.”

هذا امتنان من الله على عباده، يدعوهم به إلى شكره، والقيام بعبوديته وحقه، أنه جعل لهم من رحمته النهار ليبتغوا من فضل الله، وينتشروا لطلب أرزاقهم ومعايشهم في ضيائه، والليل ليهدأوا فيه ويسكنوا، وتستريح أبدانهم وأنفسهم من تعب التصرف في النهار، فهذا من فضله ورحمته بعباده.

Bu, Allah'ın kullarına olan bir lütfudur; bununla onları Kendisine şükretmeye, kulluğunu ve hakkını yerine getirmeye davet etmektedir. Zira O rahmetiyle, Allah'ın lütfundan arayışta bulunsunlar ve onun aydınlığında rızıklarını, maişetlerini temin etmek üzere yayılsınlar diye gündüzü; içinde sükûnet bulup dinlensinler, gündüzün koşturmaca yorgunluğundan bedenleri ve nefisleri istirahat etsin diye de geceyi var etmiştir. İşte bu, kullarına olan lütfu ve rahmetindendir.

فهل أحد يقدر على شيء من ذلك؟ فلو جعل {عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ} مواعظ الله وآياته سماع فهم وقبول وانقياد، ولو جعل {عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ} مواقع العبر، ومواضع الآيات، فتستنير بصائركم، وتسلكوا الطريق المستقيم.

Peki bunlardan herhangi birine güç yetirebilecek kimse var mıdır? Şayet {عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ} “geceyi kıyamet gününe kadar üzerinizde sürekli kılsaydı, Allah'tan başka size bir ışık getirecek ilah kimdir? Hâlâ” anlama, kabul etme ve boyun eğme kulağıyla Allah'ın vaazlarını ve ayetlerini “işitmez misiniz?” Ve şayet {عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ} “gündüzü kıyamet gününe kadar üzerinizde sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz bir gece getirecek ilah kimdir? Hâlâ” ibret ve ayet yerlerini “görmez misiniz” ki basiretleriniz aydınlansın ve dosdoğru yola giresiniz?!

وقال في الليل {أَفَلا تَسْمَعُونَ} وفي النهار {أَفَلا تُبْصِرُونَ} لأن سلطان السمع أبلغ في الليل من سلطان البصر، وعكسه النهار. وفي هذه الآيات، تنبيه إلى أن العبد ينبغي له أن يتدبر نعم الله عليه، ويستبصر فيها، ويقيسها بحال عدمها، فإنه إذا وازن بين حالة وجودها، وبين حالة عدمها، تنبه عقله لموضع المنة، بخلاف من جرى مع العوائد، ورأى أن هذا أمر لم يزل مستمرا، ولا يزال. وعمي قلبه عن الثناء على الله، بنعمه، ورؤية افتقاره إليها في كل وقت، فإن هذا لا يحدث له فكرة شكر ولا ذكر.

Gece hakkında: {أَفَلا تَسْمَعُونَ} “‘Hâlâ işitmez misiniz?’”, gündüz hakkında ise: {أَفَلا تُبْصِرُونَ} “‘Hâlâ görmez misiniz?’” buyurmuştur; çünkü gecede işitmenin hâkimiyeti görmenin hâkimiyetinden daha üstündür; gündüzün ise bunun tam aksidir. Bu ayetlerde kulun üzerindeki Allah'ın nimetlerini tefekkür etmesi, onları basiretle idrak etmesi ve onların yokluğu durumuyla kıyaslaması gerektiğine dikkat çekilmektedir. Zira varlığı hali ile yokluğu halini mukayese ettiğinde, aklı nimetin büyüklüğünü fark eder. Alışkanlıkların peşine takılıp bunun hep böyle süregeldiğini ve süreceğini zanneden kimse ise bunun hilafınadır; kalbi Allah'a nimetleriyle övgüde bulunmaktan ve her an o nimetlere olan muhtaçlığını görmekten körleşmiştir; böyle bir kimsede ne şükür ne de zikir şuuru uyanır.

{٧٤-٧٥} {وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ * وَنَزَعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} .

{٧٤-٧٥} {وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ * وَنَزَعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “O gün [Allah] onlara seslenerek: ‘[Bana ortak olduklarını] iddia ettiğiniz ortaklarım nerede?’ buyurur. Her ümmetten bir şahit çıkarıp: ‘Kesin delilinizi getirin!’ deriz. O zaman hakkın Allah'a ait olduğunu bilirler ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gider.”

أي: ويوم ينادي الله المشركين به، العادلين به غيره، الذين يزعمون أن له شركاء، يستحقون أن يعبدوا، وينفعون ويضرون، فإذا كان يوم القيامة، أراد الله أن يظهر جراءتهم وكذبهم في زعمهم وتكذيبهم (١) لأنفسهم فـ {يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} أي: بزعمهم، لا بنفس الأمر، كما قال: {وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ وإن هم إلا يخرصون}

Yani Allah Kendisine ortak koşanlara, başkalarını O'na denk tutanlara ve O'nun ibadet edilmeye layık, fayda ve zarar veren ortakları bulunduğunu iddia edenlere seslenir. Kıyamet günü olduğunda Allah onların bu iddialarındaki cüretlerini, yalanlarını ve kendi nefislerini yalanlamalarını (1) ortaya çıkarmayı murad eder ve {يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} “onlara seslenerek: ‘[Bana ortak olduklarını] iddia ettiğiniz ortaklarım nerede?’ buyurur.” Yani işin aslında değil, onların kendi zannına göredir; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ وإن هم إلا يخرصون} “Allah'tan başkasına tapanlar ortak koştukları varlıklara uymazlar; onlar yalnızca zanna uyarlar ve sadece yalan uydururlar.”

فإذا حضروا وإياهم، نزع {مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ} من الأمم المكذبة {شَهِيدًا} يشهد على ما جرى في الدنيا، من شركهم واعتقادهم، وهؤلاء بمنزلة المنتخبين.

Onlar ve taptıkları putlar hazır bulundurulduğunda, o yalanlayıcı ümmetlerin {مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ} “her birinden” dünyada cereyan eden şirklerine ve inançlarına şahitlik edecek {شَهِيدًا} “bir şahit çıkarılır;” bunlar seçilmiş kimseler konumundadır.

أي: انتخبنا من رؤساء المكذبين من يتصدى للخصومة عنهم، والمجادلة عن إخوانهم، ومن هم وإياهم على طريق واحد، فإذا برزوا للمحاكمة {فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ} حجتكم ودليلكم على صحة شرككم، هل أمرناكم بذلك؟ هل أمرتكم رسلي؟ هل وجدتم ذلك في شيء من كتبي؟ هل فيهم أحد يستحق شيئا من الإلهية؟ هل ينفعونكم، أو يدفعون عنكم من عذاب الله أو يغنون عنكم؟ فليفعلوا إذا [إن] كان فيهم أهلية وليروكم إن كان لهم قدرة، {فَعَلِمُوا} حينئذ بطلان قولهم وفساده، و {أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ} تعالى، قد توجهت عليهم الخصومة، وانقطعت حجتهم، وأفلجت حجة الله، {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} من الكذب والإفك، واضمحل وتلاشى وعدم، وعلموا أن الله قد عدل فيهم، حيث لم يضع العقوبة إلا بمن استحقها واستأهلها.

Yani Biz, yalanlayanların önderlerinden; onlar adına hasımlığa soyunacak, kardeşlerini savunacak ve kendileriyle aynı yolda olan kimseleri seçip çıkardık. Muhakeme için ortaya çıktıklarında {فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ} “[Biz de] ‘Delilinizi getirin!’ dedik”; [yani] şirkinizin doğruluğuna dair hüccetinizi ve delilinizi [getirin]. Size bunu Biz mi emrettik? Bunu size elçilerim mi emretti? Yoksa bunu kitaplarımdan herhangi birinde mi buldunuz? Onlar arasında ilahlıktan herhangi bir payı hak eden birisi mi var? Onlar size fayda sağlayabiliyorlar mı yahut Allah'ın azabından bir şeyi sizden savabiliyorlar mı veya bir ihtiyacınızı giderebiliyorlar mı? Eğer onlarda [buna] bir ehliyet/liyakat varsa o halde bunu yapsınlar ve eğer bir güçleri varsa [bunu] size göstersinler! İşte o anda sözlerinin bâtıl ve bozuk olduğunu {فَعَلِمُوا} “bildiler” ve {أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ} “hakkın Allah'a ait olduğunu” [anladılar]. Hasımlık aleyhlerine dönmüş, delilleri tükenmiş ve Allah'ın hücceti galip gelmiştir. Uydurdukları yalan ve iftiralardan {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “uydurageldikleri şeyler onlardan kaybolup gitti”; silinip yok oldu ve zail olup gitti. Allah'ın cezayı ancak onu hak eden ve ona lâyık olan kimseye vermekle kendilerine adaletle muamele ettiğini anladılar.

{٧٦-٨٢} {إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ} . إلى آخر القصة

{٧٦-٨٢} {إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ} “Şüphesiz Kârûn, Mûsâ'nın kavmindendi; fakat onlara karşı azgınlık etti...” kıssanın sonuna kadar.

يخبر تعالى عن حالة قارون وما [فعل] وفُعِلَ به ونُصِحَ ووُعِظَ، فقال: {إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى} أي: من بني إسرائيل، الذين فُضِّلوا على العالمين، وفاقوهم في زمانهم، وامتن الله عليهم بما امتن به، فكانت حالهم مناسبة للاستقامة، ولكن قارون هذا، بغى على قومه وطغى، بما أوتيه من الأموال العظيمة المطغية {وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ} أي: كنوز الأموال شيئا كثيرا، {مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ [أُولِي الْقُوَّةِ} والعصبة] ، من العشرة إلى التسعة إلى السبعة، ونحو ذلك. أي: حتى أن مفاتح خزائن أمواله لتثقل الجماعة القوية عن حملها، هذه المفاتيح، فما ظنك بالخزائن؟ {إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ} ناصحين له محذرين له عن الطغيان: {لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} أي: لا تفرح بهذه الدنيا العظيمة، وتفتخر بها، وتلهيك عن الآخرة، فإن الله لا يحب الفرحين بها، المنكبين على محبتها.

Allah Teâlâ Kârûn'un halini, [yaptıklarını], kendisine yapılanları, verilen nasihat ve öğütleri haber vererek şöyle buyurmuştur: {إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى} “Şüphesiz Kârûn, Mûsâ'nın kavmindendi;” yani âlemlere üstün kılınan, kendi zamanlarında diğer kavimleri geçen ve Allah'ın kendilerine pek çok nimette bulunduğu İsrâiloğullarındandı. Onların durumu istikamete uygun idi; fakat bu Kârûn, kendisine verilen insanı azdıran muazzam mallar sebebiyle kavmine karşı azdı ve haddi aştı: {وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ} “Biz ona öyle hazineler vermiştik ki,” pek çok mal hazineleri... {مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ [أُولِي الْقُوَّةِ} والعصبة] “onun anahtarlarını taşımak bile [güçlü] bir topluluğa ağır geliyordu.” Usbe, yedi ila dokuz-on kişilik topluluktur. Yani mal depolarının anahtarları dahi güçlü bir cemaate taşınamayacak kadar ağır geliyordu; bu sadece anahtarlar olduğuna göre hazineleri varın siz düşünün! {إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ} Kavmi ona samimiyetle nasihat ederek ve azgınlıktan sakındırarak şöyle dediğinde: {لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} “‘Şımarma! Çünkü Allah şımaranları sevmez.’” Yani bu muazzam dünyayla şımarıp böbürlenme ve o seni ahiretten alıkoymasın; zira Allah dünyayla şımarıp onun sevgisine dalanları sevmez.

{وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ} أي: قد حصل عندك من وسائل الآخرة ما ليس عند غيرك من الأموال، فابتغ بها ما عند الله، وتصدق ولا تقتصر على مجرد نيل الشهوات، وتحصيل اللذات، {وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا} أي: لا نأمرك أن تتصدق بجميع مالك وتبقى ضائعا، بل أنفق لآخرتك، واستمتع بدنياك استمتاعا لا يثلم دينك، ولا يضر بآخرتك، {وَأَحْسِنْ} إلى عباد الله {كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ} بهذه الأموال، {وَلا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأرْضِ} بالتكبر والعمل بمعاصي الله والاشتغال بالنعم عن المنعم، {إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ} بل يعاقبهم على ذلك، أشد العقوبة.

{وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ} “‘Allah'ın sana verdiğinde ahiret yurdunu ara;’” yani başkalarında bulunmayan ahiret vesilesi mallar sende hasıl olmuştur; o halde bunlarla Allah katındakini ara, sadaka ver; sadece nefsin arzularına ve lezzetlere nail olmakla yetinme; {وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا} “‘dünyadan da nasibini unutma!’” Yani sana bütün malını sadaka verip muhtaç ve perişan kalmanı emretmiyoruz; bilakis ahiretin için infak et, dinine leke sürmeyecek ve ahiretine zarar vermeyecek şekilde dünyandan da meşru biçimde faydalan; bu mallarla {كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ} “‘Allah'ın sana iyilik ettiği gibi’” sen de Allah'ın kullarına {وَأَحْسِنْ} “‘iyilik et;’” kibirlenerek, Allah'a isyan ederek ve nimetle meşgul olup Mün'im'den (Nimeti Veren'den) gafil kalarak {وَلا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأرْضِ} “‘yeryüzünde bozgunculuk arama!” {إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ} “Çünkü Allah bozguncuları sevmez;’” bilakis onları bundan ötürü cezaların en şiddetlisiyle cezalandırır.

فـ {قَالَ} قارون -رادا لنصيحتهم، كافرا بنعمة ربه-: {إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} .

Bunun üzerine Kârûn onların nasihatini reddedip Rabbinin nimetine nankörlük ederek {قَالَ} “şöyle dedi:” {إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} “‘Bu [servet] bana ancak kendimdeki bir bilgi sayesinde verilmiştir.’”

أي: إنما أدركت هذه الأموال بكسبي ومعرفتي بوجوه المكاسب، وحذقي، أو على علم من الله بحالي، يعلم أني أهل لذلك، فلم تنصحوني على ما أعطاني الله تعالى؟ قال تعالى مبينا أن عطاءه، ليس دليلا على حسن حالة المعطي: {أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا} فما المانع من إهلاك قارون، مع مُضِيِّ عادتنا وسنتنا بإهلاك من هو مثله وأعظم، إذ فعل ما يوجب الهلاك؟.

Yani: Ben bu mallara ancak kendi kazancım, kazanç yollarını bilmem ve maharetim sayesinde yahut Allah'ın benim durumumu bilmesi ve buna ehil olduğumu takdir etmesi neticesinde ulaştım; o halde Allah Teâlâ'nın bana bahşettiği şey hakkında bana niçin nasihat ediyorsunuz?! Allah Teâlâ, [dünyalık] vermesinin verilen kimsenin halinin güzelliğine delil olmadığını açıklayarak şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا} “O bilmiyor muydu ki Allah, ondan önceki nesillerden kendisinden daha güçlü ve daha çok servet toplamış kimseleri helak etmişti?” Helaki gerektiren fiilleri işlediğinde, onun gibi ve ondan daha büyük olanları helak etmek şeklindeki süregelen âdetimiz ve sünnetimiz geçerli iken Kârûn'un helak edilmesine ne engel olabilir ki?!

{وَلا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ} بل يعاقبهم الله، ويعذبهم على ما يعلمه منهم، فهم، وإن أثبتوا لأنفسهم حالة حسنة، وشهدوا لها بالنجاة، فليس قولهم مقبولا وليس ذلك دافعا عنهم من العذاب شيئا، لأن ذنوبهم غير خفية، فإنكارهم لا محل له، فلم يزل قارون مستمرا على عناده وبغيه، وعدم قبول نصيحة قومه، فرحا بطرا قد أعجبته نفسه، وغره ما أوتيه من الأموال.

{وَلا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ} “Günahkârlara günahlarından sorulmaz bile!” Bilakis Allah onlar hakkında bildiği şeylerden ötürü onları cezalandırır ve azap eder. Onlar kendileri için iyi bir hal iddia etseler ve kurtuluşa ereceklerine şahitlik etseler dahi sözleri kabul edilmez ve bu durum azaptan hiçbir şeyi onlardan savuşturmaz; çünkü günahları gizli değildir, inkârlarının ise hiçbir geçerliliği yoktur. Kârûn ise kavminin nasihatini kabul etmeyip şımararak, böbürlenerek, kendini beğenerek ve kendisine verilen mallara aldanarak inadını ve azgınlığını sürdürmeye devam etti.

{فَخَرَجَ} ذات يوم {فِي زِينَتِهِ} أي: بحالة أرفع ما يكون من أحوال دنياه، قد كان له من الأموال ما كان، وقد استعد وتجمل بأعظم ما يمكنه، وتلك الزينة في العادة من مثله تكون هائلة، جمعت زينة الدنيا وزهرتها وبهجتها وغضارتها وفخرها، فرمقته في تلك الحالة العيون، وملأت بِزَّتُهُ القلوب، واختلبت زينته النفوس، فانقسم فيه الناظرون قسمين، كل تكلم بحسب ما عنده من الهمة والرغبة.

Bir gün dünyalık durumlarının en gösterişli haliyle {فِي زِينَتِهِ} {فَخَرَجَ} “ihtişamı içinde çıktı.” Nice mallara sahipti; olanca gücüyle hazırlanmış ve süslenmişti. Onun gibisinin süsü âdet üzere muazzam olur; dünya zinetini, debdebesini, neşesini, refahını ve fahrini kendisinde toplamıştı. O vaziyette gözler ona dikildi, kıyafeti kalpleri doldurdu ve debdebesi nefisleri büyüledi. Ona bakanlar iki kısma ayrıldılar; her biri kendisindeki gayret ve arzuya göre konuştu:

فـ {قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا} أي: الذين تعلقت إرادتهم فيها، وصارت منتهى رغبتهم، ليس لهم إرادة في سواها، {يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ} من الدنيا ومتاعها وزهرتها {إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} وصدقوا إنه لذو حظ عظيم، لو كان الأمر منتهيا إلى رغباتهم، وأنه ليس وراء الدنيا، دار أخرى، فإنه قد أعطي منها ما به غاية التنعم (١) بنعيم الدنيا، واقتدر بذلك على جميع مطالبه، فصار هذا الحظ العظيم، بحسب همتهم، وإن همة جعلت هذا غاية مرادها ومنتهى مطلبها، لَمِنْ أدنى الهمم وأسفلها وأدناها، وليس لها أدنى صعود إلى المرادات العالية والمطالب الغالية.

Bütün arzuları dünyaya bağlanmış, nihai hedefleri o olmuş ve ondan başkasında hiçbir istekleri bulunmayan {قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا} “dünya hayatını arzulayanlar dediler ki:” {يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ} “‘Keşke Kârûn'a verilenin bir benzeri bize de verilseydi!” Dünyadan, onun geçimliğinden ve süsünden... {إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} “Doğrusu o, çok büyük bir nasip sahibidir.’” Şayet mesele onların arzularıyla sınırlı olsaydı ve dünyanın ötesinde başka bir yurt bulunmasaydı, onun gerçekten büyük bir nasip sahibi olduğunu söylemekte haklı olurlardı. Zira ona dünya nimetlerinden son derece faydalanacağı (1) imkânlar verilmiş, o da bu sayede bütün isteklerine güç yetirmişti; dolayısıyla bu büyük nasip onların himmetine göredir. Bunu nihai muradı ve en son gayesi kılan bir himmet ise en düşük, en aşağı ve en pespaye himmetlerdendir; yüce maksatlara ve değerli gayelere doğru en küçük bir yükselişi dahi yoktur.

{وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ} الذين عرفوا حقائق الأشياء، ونظروا إلى باطن الدنيا، حين نظر (٢) أولئك إلى ظاهرها: {وَيْلَكُمْ} متوجعين مما تمنوا لأنفسهم، راثين لحالهم، منكرين لمقالهم: {ثَوَابُ اللَّهِ} العاجل، من لذة العبادة ومحبته، والإنابة إليه، والإقبال عليه. والآجل من الجنة وما فيها، مما تشتهيه الأنفس وتلذ الأعين {خَيْرٌ} من هذا الذي تمنيتم ورغبتم فيه، فهذه حقيقة الأمر، ولكن ما كل من يعلم ذلك يؤثر الأعلى على الأدنى، فما يُلَقَّى ذلك ويوفق له {إِلا الصَّابِرُونَ} الذين حبسوا أنفسهم على طاعة الله، وعن معصيته، وعلى أقداره المؤلمة، وصبروا على جواذب الدنيا وشهواتها، أن تشغلهم عن ربهم، وأن تحول بينهم وبين ما خلقوا له، فهؤلاء الذين يؤثرون ثواب الله على الدنيا الفانية.

Eşyanın hakikatini bilen, ötekiler dünyanın zahirine bakarken (2) kendileri dünyanın bâtınına bakan {وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ} “kendilerine ilim verilmiş olanlar ise” onların nefisleri için temenni ettikleri şeyden acı duyarak, hallerine acıyarak ve sözlerini reddederek şöyle {قَالَ} “dediler:” {وَيْلَكُمْ} “‘Yazıklar olsun size!” İbadetin lezzeti, O'nun sevgisi, O'na yöneliş ve teveccühten ibaret olan peşin sevabı ile cennet ve içindeki nefislerin arzulayacağı, gözlerin lezzet alacağı şeylerden ibaret olan gelecek {ثَوَابُ اللَّهِ} “Allah'ın mükâfatı,” temenni edip arzuladığınız bu şeyden {خَيْرٌ} “daha hayırlıdır.’” İşin hakikati budur; fakat bunu bilen herkes üstün olanı aşağı olana tercih edemez; buna ancak {إِلا الصَّابِرُونَ} “sabredenler kavuşturulur” ve muvaffak kılınır. Onlar nefislerini Allah'a itaatte, günahlardan kaçınmada ve O'nun acı veren kaderleri karşısında tutan; dünyanın çekiciliklerinin ve şehevî arzularının kendilerini Rablerinden alıkoymasına ve yaratılış gayeleri arasına girmesine karşı sabreden kimselerdir. İşte onlar fani dünyaya karşı Allah'ın mükâfatını tercih edenlerdir.

فلما انتهت بقارون حالة البغي والفخر، وازَّيَّنَت الدنيا عنده، وكثر بها إعجابه، بغته العذاب {فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الأرْضَ} جزاء من جنس عمله، فكما رفع نفسه على عباد الله، أنزله الله أسفل سافلين، هو وما اغتر به، من داره وأثاثه، ومتاعه.

Kârûn'da azgınlık ve böbürlenme had safhaya ulaşıp dünya gözünde süslendiğinde ve onunla fazlasıyla gururlandığında azap onu ansızın yakaladı: Amelinin cinsinden bir ceza olarak {فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الأرْضَ} “Biz de onu ve sarayını yerin dibine geçirdik.” Kendini Allah'ın kullarından üstün gördüğü gibi, Allah da onu aldandığı sarayı, eşyası ve mülküyle birlikte aşağıların aşağısına indirdi!