{فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ} أي: جماعة، وعصبة، وخدم، وجنود {يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ} أي: جاءه العذاب، فما نصر ولا انتصر.
{فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ} “Onun hiçbir topluluğu” -kendisini destekleyecek cemaati, kabilesi, hizmetçileri ve ordusu- “yoktu ki” {يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ} “Allah'a karşı kendisine yardım etsin; kendisi de yardım edebilecek / kurtulabilecek kimselerden değildi.” Yani azap ona geldiğinde ne yardım gördü ne de kendisini kurtarabildi.
{وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالأمْسِ} أي: الذين يريدون الحياة الدنيا، الذين قالوا: {يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ} {يَقُولُونَ} متوجعين ومعتبرين، وخائفين من وقوع العذاب بهم: {وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ} أي: يضيق الرزق على من يشاء، فعلمنا حينئذ أن بسطه لقارون، ليس دليلا على خير فيه، وأننا غالطون في قولنا: {إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} و {لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا} فلم يعاقبنا على ما قلنا، فلولا فضله ومنته {لَخَسَفَ بِنَا} فصار هلاك قارون عقوبة له، وعبرة وموعظة لغيره، حتى إن الذين غبطوه، سمعت كيف ندموا، وتغير فكرهم الأول.
{وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالأمْسِ} “Daha dün onun yerinde olmayı arzulayanlar” -yani dünya hayatını isteyip: {يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ} “‘Keşke Kârûn'a verilenin bir benzeri bize de verilseydi’” diyenler- başlarına azabın inmesinden korkarak, ibret alıp hayıflanarak şöyle {يَقُولُونَ} “demeye başladılar:” {وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ} “‘Demek ki Allah, kullarından dilediğine rızkı bol veriyor ve [dilediğine de] daraltıyor!” O zaman anladık ki rızkın Kârûn'a bolca verilmesi onda bir hayır olduğuna delil değildir ve biz: {إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} “‘O çok büyük bir nasip sahibidir’” sözümüzde yanılmışız! {لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا} Söylediklerimizden ötürü bizi cezalandırmamakla “eğer Allah bize lütufta bulunmasaydı,” O'nun lütfu ve ihsanı olmasaydı {لَخَسَفَ بِنَا} “bizi de yerin dibine geçirirdi.’” Böylece Kârûn'un helaki kendisi için bir ceza, başkaları için de bir ibret ve öğüt oldu; nitekim ona gıpta edenlerin nasıl pişman olduklarını ve önceki düşüncelerinin nasıl değiştiğini işittin.
{وَيْكَأَنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ} أي: لا في الدنيا ولا في الآخرة.
{وَيْكَأَنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ} “Demek ki gerçekten inkârcılar asla kurtuluşa eremezler!” Yani ne dünyada ne de ahirette [kurtuluşa erebilirler].
{٨٣} {تِلْكَ الدَّارُ الآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الأرْضِ وَلا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ} .
{٨٣} {تِلْكَ الدَّارُ الآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الأرْضِ وَلا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ} “İşte o ahiret yurdu! Biz onu, yeryüzünde büyüklük taslamak ve bozgunculuk çıkarmak istemeyenlere tahsis ederiz. Güzel akıbet takva sahiplerinindir.”
لما ذكر تعالى، قارون وما أوتيه من الدنيا، وما صار إليه عاقبة أمره، وأن أهل العلم قالوا: {ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا} رغب تعالى في الدار الآخرة، وأخبر بالسبب الموصل إليها فقال: {تِلْكَ الدَّارُ الآخِرَةُ} التي أخبر الله بها في كتبه وأخبرت [بها] رسله، التي [قد] جمعت كل نعيم، واندفع عنها كل مكدر ومنغص، {نَجْعَلُهَا} دارا وقرارا {لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الأرْضِ وَلا فَسَادًا} أي: ليس لهم إرادة، فكيف العمل للعلو في الأرض على عباد الله، والتكبر عليهم وعلى الحق {وَلا فَسَادًا} وهذا شامل لجميع المعاصي، فإذا كانوا لا إرادة لهم في العلو في الأرض والإفساد، لزم من ذلك، أن تكون إرادتهم مصروفة إلى الله، وقصدهم الدار الآخرة، وحالهم التواضع لعباد الله، والانقياد للحق والعمل الصالح.
Allah Teâlâ Kârûn'u, ona verilen dünyalığı ve işinin akıbetinin neye vardığını zikredip ilim ehlinin: {ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا} “‘İman edip salih amel işleyen kimse için Allah'ın mükâfatı daha hayırlıdır’” dediklerini nakledince; ahiret yurduna rağbet ettirmiş ve ona ulaştıran sebebi haber vererek şöyle buyurmuştur: Allah'ın kitaplarında haber verdiği, elçilerinin müjdelediği, her nimeti kendisinde toplayan ve her türlü keder ile sıkıntının kendisinden defedildiği {تِلْكَ الدَّارُ الآخِرَةُ} “işte o ahiret yurdunu,” {نَجْعَلُهَا} ebedî bir yurt ve ikametgâh olarak {لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الأرْضِ وَلا فَسَادًا} “yeryüzünde büyüklük taslamak ve bozgunculuk çıkarmak istemeyenlere tahsis ederiz.” Yani bırakın amel etmeyi, Allah'ın kullarına karşı yeryüzünde böbürlenmek, onlara ve hakka karşı kibirlenmek gibi bir niyetleri dahi yoktur. {وَلا فَسَادًا} “ve bozgunculuk...” Bu da bütün günahları kapsar. Yeryüzünde üstünlük taslama ve bozgunculuk çıkarma arzuları bulunmadığında, bunun tabii neticesi olarak iradeleri Allah'a yönelmiş, maksatları ahiret yurdu olmuş, halleri ise Allah'ın kullarına tevazu göstermek, hakka boyun eğmek ve salih amel işlemek olmuştur.
وهؤلاء هم المتقون الذين لهم العاقبة، ولهذا قال: {وَالْعَاقِبَةُ} أي حالة الفلاح والنجاح، التي تستقر وتستمر، لمن اتقى الله تعالى، وغيرهم -وإن حصل لهم بعض الظهور والراحة- فإنه لا يطول وقته، ويزول عن قريب. وعلم من هذا الحصر في الآية الكريمة، أن الذين يريدون العلو في الأرض، أو الفساد، ليس لهم في الدار الآخرة، نصيب، ولا لهم منها نصيب
İşte [güzel] akıbet kendilerinin olan takva sahipleri bunlardır. Bu sebeple: {وَالْعَاقِبَةُ} “Güzel akıbet...” [buyurmuştur]. Yani istikrar bulup devam eden kurtuluş ve başarı hâli, Allah Teâlâ'dan sakınanlar içindir. Onların dışındakiler ise -kendilerine bir miktar üstünlük ve rahatlık hasıl olsa bile- bunun süresi uzun sürmez ve pek yakında yok olup gider. Bu kerim ayetteki hasrdan (sınırlandırmadan) anlaşılmaktadır ki, yeryüzünde büyüklük taslamak veya bozgunculuk çıkarmak isteyenlerin ahiret yurdunda hiçbir hissesi yoktur ve oradan onlara hiçbir nasip düşmeyecektir.
{٨٤} {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} .
{٨٤} {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse; o kötülükleri işleyenler ancak yaptıkları kadar cezalandırılırlar.”
يخبر تعالى عن مضاعفة فضله، وتمام عدله فقال: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} شرط فيها أن يأتي بها العامل، لأنه قد يعملها، ولكن يقترن بها ما لا تقبل منه أو يبطلها، فهذا لم يجيء بالحسنة، والحسنة: اسم جنس يشمل جميع ما أمر الله به ورسوله، من الأقوال والأعمال الظاهرة والباطنة، المتعلقة بحق الله تعالى وحق (١) عباده، {فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا} [أي: أعظم وأجل، وفي الآية الأخرى {فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} ] (٢)
Allah Teâlâ lütfunun kat kat oluşunu ve adaletinin mükemmelliğini haber vererek şöyle buyurmuştur: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse...” Burada amel edenin o iyilikle gelmesi şart koşulmuştur; çünkü kişi ameli işleyebilir fakat amele onun kabul edilmemesini sağlayan yahut onu boşa çıkaran şeyler eşlik edebilir; bu durumda o kimse iyilikle gelmiş olmaz. Hasene (iyilik), Allah ve Resûlü'nün emrettiği zahirî ve bâtınî bütün söz ve amelleri, Allah Teâlâ'nın hakkı ve kullarının hakkı (1) ile ilgili hususları içine alan bir cins isimdir. {فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا} “ona bundan daha hayırlısı vardır;” [yani daha büyüğü ve daha yücesi vardır; diğer ayette ise: {فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} “ona bunun on misli vardır” buyrulmuştur.] (2)
هذا التضعيف للحسنة، لا بد منه، وقد يقترن بذلك من الأسباب ما تزيد به المضاعفة، كما قال تعالى: {وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} بحسب حال العامل وعمله، ونفعه ومحله ومكانه، {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ} وهي كل ما نهى الشارع عنه، نَهْيَ تحريم. {فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} كقوله تعالى: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى إِلا مِثْلَهَا وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} .
İyiliğin bu şekilde katlanması kaçınılmazdır. Bazen buna, kat kat artışın daha da fazlalaşmasına vesile olacak sebepler eşlik edebilir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} “Allah dilediğine kat kat verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi hakkıyla bilendir.” Bu durum ameli işleyenin hâline, ameline, faydasına, durumuna ve mekânına göre [farklılık arz eder]. {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ} “Kim de bir kötülükle gelirse...” Bu da Şâri'in kesin bir haram kılma ile yasakladığı her şeydir. {فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “...o kötülükleri işleyenler ancak yaptıkları kadar cezalandırılırlar.” Tıpkı Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى إِلا مِثْلَهَا وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} “Kim bir iyilikle gelirse, ona bunun on katı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse, sadece onun misliyle cezalandırılır ve onlara haksızlık yapılmaz.”
{٨٥-٨٨} {إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ * وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ * وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لا إِلَهَ إِلا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} .
{٨٥-٨٨} {إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ * وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ * وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لا إِلَهَ إِلا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Şüphesiz Kur'an'ı sana farz kılan [Allah], seni mutlaka dönülecek yere döndürecektir. De ki: Rabbim, kimin hidayet getirdiğini ve kimin apaçık bir sapıklık içinde olduğunu en iyi bilendir. Sen, Rabbinden bir rahmet olmaksızın bu Kitabın sana indirileceğini ummuyordun. O halde sakın kâfirlere arka çıkma! Sana indirildikten sonra sakın seni Allah'ın ayetlerinden alıkoymasınlar! Rabbine davet et ve sakın müşriklerden olma! Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarma! O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O'nun Zâtından başka her şey yok olucudur. Hüküm yalnızca O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz.”
يقول تعالى {إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ} أي: أنزله، وفرض فيه الأحكام، وبين فيه الحلال والحرام، وأمرك بتبليغه للعالمين، والدعوة لأحكام جميع المكلفين، لا يليق بحكمته أن تكون الحياة هي الحياة الدنيا فقط، من غير أن يثاب العباد ويعاقبوا، بل لا بد أن يردك إلى معاد، يجازي فيه المحسنون بإحسانهم، والمسيئون بمعصيتهم.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ} “Şüphesiz Kur'an'ı sana farz kılan [Allah]...” Yani onu indiren, içindeki hükümleri farz kılan, helal ve haramı açıklayan, onu bütün âlemlere tebliğ etmeni ve bütün mükellefleri onun hükümlerine davet etmeni emreden Allah'ın hikmetine; kullara mükâfat ve ceza verilmeksizin hayatın yalnızca dünya hayatından ibaret olması yakışmaz. Bilakis iyilik edenlerin iyilikleriyle, kötülük edenlerin ise günahlarıyla karşılık bulacağı bir dönüş yerine seni mutlaka döndürecektir.
وقد بينت لهم الهدى، وأوضحت لهم المنهج، فإن تبعوك، فذلك حظهم وسعادتهم، وإن أبوا إلا عصيانك والقدح بما جئت به من الهدى، وتفضيل ما معهم من الباطل على الحق، فلم يبق للمجادلة محل، ولم يبق إلا المجازاة على الأعمال من العالم بالغيب والشهادة، والمحق والمبطل. ولهذا قال: {قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} وقد علم أن رسوله هو المهتدي الهادي، وأن أعداءه هم الضالون المضلون.
Sen onlara hidayeti beyan ettin ve yolu açıkladın. Eğer sana uyarlarsa bu onların nasibi ve mutluluğudur; şayet sana isyan etmekten, getirdiğin hidayeti yermekten ve yanlarındaki batılı hakka üstün tutmaktan başka bir şeye yanaşmazlarsa artık tartışmanın bir yeri kalmamıştır; geriye sadece gaybı ve şehadeti, haklıyı ve haksızı bilen Allah tarafından amellerin karşılığının verilmesi kalmıştır. Nitekim şöyle buyurmuştur: {قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} “De ki: Rabbim, kimin hidayet getirdiğini ve kimin apaçık bir sapıklık içinde olduğunu en iyi bilendir.” Allah Teâlâ elçisinin hidayet üzere ve hidayet rehberi olduğunu, düşmanlarının ise sapan ve saptıran kimseler olduğunu kesinlikle bilmektedir.
{وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ} أي: لم تكن متحريا لنزول هذا الكتاب عليك، ولا مستعدا له، ولا متصديا. {إِلا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} بك وبالعباد، فأرسلك بهذا الكتاب، الذي رحم به العالمين، وعلمهم ما لم يكونوا يعلمون، وزكاهم وعلمهم الكتاب والحكمة، وإن كانوا من قبل لفي ضلال مبين، فإذا علمت أنه أنزل إليك رحمة منه، [علمت] أن جميع ما أمر به ونهى عنه، فإنه رحمة وفضل من الله، فلا يكن في صدرك حرج من شيء منه، وتظن أن مخالفه أصلح وأنفع.
{وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ} “Sen bu Kitabın sana verileceğini ummuyordun;” yani bu Kitabın sana inmesini beklemiyor, buna hazırlanmıyor ve buna talip olmuyordun; {إِلا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} sana ve kullara “Rabbinden bir rahmet olarak...” Böylece seni, âlemlere kendisiyle merhamet ettiği, bilmediklerini öğrettiği, onları arındırıp Kitabı ve hikmeti talim ettiği bu Kitapla gönderdi; halbuki onlar daha önce apaçık bir sapıklık içindeydiler. Bu Kitabın sana O'ndan bir rahmet olarak indirildiğini bildiğinde, emrettiği ve yasakladığı her şeyin Allah'tan bir rahmet ve lütuf olduğunu [anlarsın]. Dolayısıyla onun hiçbir hükmünden ötürü göğsünde bir darlık bulunmasın ve onun hilafına olan bir şeyin daha uygun ve faydalı olduğunu sakın zannetme!
{فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ} أي: معينا لهم على ما هو من شعب كفرهم، ومن جملة مظاهرتهم، أن يقال في شيء منه، إنه خلاف الحكمة والمصلحة والمنفعة.
{فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ} “O halde sakın kâfirlere arka çıkma!” Yani küfürlerinin kollarından olan herhangi bir şeyde onlara yardımcı olma; Kitabın getirdiği şeylerden biri hakkında onun hikmete, maslahata ve menfaate aykırı olduğunun söylenmesi de onlara arka çıkmanın kapsamındandır.
{وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنزلَتْ إِلَيْكَ} بل أبلغها وأنفذها، ولا تبال بمكرهم ولا يخدعنك عنها، ولا تتبع أهواءهم.
{وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنزلَتْ إِلَيْكَ} “Sana indirildikten sonra sakın seni Allah'ın ayetlerinden alıkoymasınlar!” Bilakis onları tebliğ et ve uygula; onların tuzaklarına aldırma, seni onlardan saptırmalarına izin verme ve onların hevalarına uyma!
{وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ} أي اجعل الدعوة إلى ربك منتهى قصدك وغاية عملك، فكل ما خالف ذلك فارفضه، من رياء، أو سمعة، أو موافقة أغراض أهل الباطل، فإن ذلك داع إلى الكون معهم، ومساعدتهم على أمرهم، ولهذا قال: {وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} لا في شركهم، ولا في فروعه وشعبه، التي هي جميع المعاصي.
{وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ} “Rabbine davet et;” yani Rabbine daveti nihai maksadın ve amelinin gayesi kıl; buna aykırı olan riya, şöhret veya batıl ehlinin gayelerine uymak gibi her şeyi reddet. Zira bunlar onlarla beraber olmaya ve işlerinde onlara yardım etmeye sevk eder. İşte bu yüzden: {وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “ve sakın müşriklerden olma!” buyurmuştur; ne onların şirketinde ne de bütün günahlardan ibaret olan onun dal ve budaklarında...
{وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} بل أخلص لله عبادتك، فإنه {لا إِلَهَ إِلا هُوَ} فلا أحد يستحق أن يؤله ويحب ويعبد، إلا الله الكامل الباقي الذي {كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلا وَجْهَهُ} وإذا كان كل شيء هالكا مضمحلا سواه فعبادة الهالك الباطل باطلة ببطلان غايتها، وفساد نهايتها. {لَهُ الْحُكْمُ} في الدنيا والآخرة {وَإِلَيْهِ} لا إلى غيره {تُرْجَعُونَ} فإذا كان ما سوى الله باطلا هالكا، والله هو الباقي، الذي لا إله إلا هو، وله الحكم في الدنيا والآخرة، وإليه مرجع الخلائق كلهم، ليجازيهم بأعمالهم، تعيَّن على من له عقل، أن يعبد الله وحده لا شريك له، ويعمل لما يقربه ويدنيه، ويحذر من سخطه وعقابه، وأن يقدم على ربه غير تائب، ولا مقلع عن خطئه وذنوبه.
{وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} “Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarma!” Bilakis ibadetini sırf Allah'a has kıl; çünkü {لا إِلَهَ إِلا هُوَ} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur.” {كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلا وَجْهَهُ} “O'nun Zâtından başka her şey yok olucudur” buyruğunca yetkin ve bâkî olan Allah'tan başka ilah edinilmeye, sevilmeye ve ibadet edilmeye layık hiçbir varlık yoktur. O'ndan başka her şey yok olucu ve zail olduğuna göre, yok olucu batıl şeylere ibadet etmek de gayesinin batıllığı ve sonucunun bozukluğu sebebiyle batıldır. Dünyada ve ahirette {لَهُ الْحُكْمُ} “hüküm yalnızca O'nundur” ve başkasına değil {وَإِلَيْهِ} {تُرْجَعُونَ} “ancak O'na döndürüleceksiniz.” Allah'tan başka her şey batıl ve yok olucu, Allah ise O'ndan başka ilah bulunmayan Bâkî olduğuna; dünyada ve ahirette hüküm O'na ait bulunup amellerinin karşılığını vermek üzere bütün mahlukatın dönüşü ancak O'na olacağına göre; aklı olan kimsenin ortağı olmayan tek bir Allah'a kulluk etmesi, kendisini O'na yaklaştıracak ameller işlemesi, O'nun gazabından ve azabından sakınması, Rabbine tövbe etmemiş, hatalarından ve günahlarından vazgeçmemiş bir halde varmaktan son derece çekinmesi gerekir.
تم تفسير سورة القصص -ولله الحمد والثناء والمجد دائما أبدا-.
Kasas Sûresi'nin tefsiri tamamlandı. Hamd, senâ ve mecd daima ve ebediyen yalnızca Allah'a mahsustur.