{وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الآخِرَةَ} أي: هذه الأشياء مرادكن، وغاية مقصودكن، وإذا حصل لَكُنَّ الله ورسوله والجنة، لم تبالين بسعة الدنيا وضيقها، ويسرها وعسرها، وقنعتن من رسول الله بما تيسر، ولم تطلبن منه ما يشق عليه، {فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْرًا عَظِيمًا} رتب الأجر على وصفهن بالإحسان، لأنه السبب الموجب لذلك، لا لكونهن زوجات للرسول فإن مجرد ذلك، لا يكفي، بل لا يفيد شيئًا، مع عدم الإحسان، فخيَّرهن رسول الله ﷺ في ذلك، فاخترن الله ورسوله، والدار الآخرة، كلهن، ولم يتخلف منهن واحدة، ﵅.
{وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الآخِرَةَ} “Eğer Allah'ı, Resulü'nü ve ahiret yurdunu istiyorsanız;” yani muradınız ve nihai gayeniz bunlar ise; Allah, Resulü ve cennet sizin olduktan sonra dünyanın bolluğuna ya da darlığına, kolaylığına ya da zorluğuna aldırmaz, Resulullah'tan kolayına gelene kanaat eder ve ona ağır gelecek şeyleri talep etmezseniz; {فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْرًا عَظِيمًا} “bilin ki Allah içinizden güzel davrananlar için büyük bir mükâfat hazırlamıştır.” Mükâfatı onların ihsan vasfına bağladı; zira bunu gerektiren sebep ihsandır; sırf Resul'ün eşleri olmaları değildir. Zira ihsan bulunmadıkça sırf eş olmak yetmez, hatta hiçbir fayda sağlamaz. Nitekim Resulullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- bu hususta onları serbest bıraktı; onların hepsi de Allah'ı, Resulü'nü ve ahiret yurdunu seçtiler ve içlerinden bir tanesi bile geri durmadı; Allah hepsinden razı olsun.
وفي هذا التخيير فوائد عديدة:
Bu muhayyer bırakmada pek çok fayda vardır:
منها: الاعتناء برسوله، وغيرته عليه، أن يكون بحالة يشق عليه كثرة مطالب زوجاته الدنيوية.
Bunlardan biri: Resulü'ne özen göstermesi ve eşlerinin dünyalık taleplerinin çokluğunun ona ağır geleceği bir hâlde bulunmasından ötürü onu koruyup gözetmesidir.
ومنها: سلامته ﷺ، بهذا التخيير من تبعة حقوق الزوجات، وأنه يبقى في حرية نفسه، إن شاء أعطى، وإن شاء منع {مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ}
Bir diğeri: Bu muhayyer bırakma sayesinde o -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in eşlerin haklarının sorumluluğundan kurtulması ve tamamen serbest kalmasıdır; dilerse verir, dilerse vermez: “Allah'ın kendisine takdir ettiği şeylerde Peygamber'e hiçbir güçlük (vebal) yoktur.” (Ahzâb Suresi, 38).
ومنها: تنزيهه عما لو كان فيهن، من تؤثر الدنيا على الله ورسوله، والدار الآخرة، وعن مقارنتها.
Bir diğeri: Eşleri arasında dünyayı Allah'a, Resulü'ne ve ahiret yurduna tercih edecek ve onunla beraber yaşayacak kimselerin bulunmasından Peygamber'i tenzih etmektir.
ومنها: سلامة زوجاته، ﵅، عن الإثم، والتعرض لسخط الله ورسوله.
Bir diğeri: Eşlerinin -radıyallâhu anhünne- günahtan, Allah'ın ve Resulü'nün gazabına maruz kalmaktan korunmasıdır.
فحسم الله بهذا التخيير عنهن، التسخط على الرسول، الموجب لسخطه، المسخط لربه، الموجب لعقابه.
Böylece Allah bu muhayyer bırakma ile Resul'e karşı öfke duyulmasını kökten kesmiştir ki bu öfke Resul'ün gazabını gerektirir, Resul'ün gazabı da Rabbinin gazabını celbeder ve bu da O'nun azabını gerektirir.
ومنها: إظهار رفعتهن، وعلو درجتهن، وبيان علو هممهن، أن كان الله ورسوله والدار الآخرة، مرادهن ومقصودهن، دون الدنيا وحطامها.
Bir diğeri: Onların yüceliğini, derecelerinin yüksekliğini ve himmetlerinin ulviliğini ortaya koymaktır; zira muratları ve gayeleri dünyanın geçici metaı değil, bizzat Allah, Resulü ve ahiret yurdu olmuştur.
ومنها: استعدادهن بهذا الاختيار، للأمر الخيار للوصول إلى خيار درجات الجنة، وأن يَكُنَّ زوجاته في الدنيا والآخرة.
Bir diğeri: Bu tercihle onların en seçkin mertebelere, cennetin en üstün derecelerine ulaşmaya ve hem dünyada hem de ahirette Peygamber'in eşleri olmaya layık ve hazır hâle gelmeleridir.
ومنها: ظهور المناسبة بينه وبينهن، فإنه أكمل الخلق، وأراد الله أن تكون نساؤه (٢) كاملات مكملات، طيبات مطيبات {وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ}
Bir diğeri: Peygamber ile eşleri arasındaki münasebet ve uyumun açığa çıkmasıdır. Zira o mahlukatın en kâmilidir; Allah da eşlerinin (2) kâmil, olgun, temiz ve pak hanımlar olmasını murad etmiştir: “Temiz kadınlar temiz erkeklere, temiz erkekler de temiz kadınlara layıktır.” (Nûr Suresi, 26).
ومنها: أن هذا التخيير داع، وموجب للقناعة، التي يطمئن لها القلب، وينشرح لها الصدر، ويزول عنهن جشع الحرص، وعدم الرضا الموجب لقلق القلب واضطرابه، وهمه وغمه.
Bir diğeri: Bu muhayyer bırakmanın, kalbin huzur bulacağı, göğsün ferahlayacağı bir kanaatkârlığa sevk etmesi ve kalbin endişesine, çırpınışına, keder ve tasasına yol açan açgözlü hırsı ve hoşnutsuzluğu onlardan tamamen gidermesidir.
ومنها: أن يكون اختيارهن هذا، سببًا لزيادة أجرهن ومضاعفته، وأن يَكُنَّ بمرتبة، ليس فيها أحد من النساء، ولهذا قال:
Bir diğeri: Onların bu tercihlerinin, ecirlerinin artmasına ve katlanmasına sebep olması ve kadınlardan hiçbirinin erişemeyeceği bir mertebede bulunmalarıdır. İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur:
{٣٠ - ٣١} {يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} .
{30-31} {يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} “Ey Peygamber hanımları! Sizden kim apaçık bir çirkinlik (hayâsızlık) yaparsa, onun azabı iki kat katlanır. Bu da Allah'a pek kolaydır.”
لما اخترن الله ورسوله والدار الآخرة، ذكر مضاعفة أجرهن، ومضاعفة وزرهن وإثمهن، لو جرى منهن، ليزداد حذرهن، وشكرهن الله تعالى، فجعل من أتى منهن بفاحشة ظاهرة، لها العذاب ضعفين.
Onlar Allah'ı, Resulü'nü ve ahiret yurdunu tercih edince; sakınmaları ve Allah Teâlâ'ya şükürleri artsın diye -şayet kendilerinden sadır olursa- günahlarının ve veballerinin iki kat katlanacağını, aynı şekilde ecirlerinin de katlanacağını zikretti; böylece içlerinden apaçık bir hayâsızlık işleyenin azabını iki kat kıldı.
{وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صَالِحًا نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا} .
{وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صَالِحًا نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا} “Sizden kim de Allah'a ve Resulü'ne itaat eder ve salih amel işlerse, ona mükâfatını iki kat veririz; ayrıca onun için bol ve şerefli bir rızık hazırlamışızdır.”
{وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ} أي: تطيع {لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صَالِحًا} قليلا أو كثيرًا، {نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ} أي: مثل ما نعطي غيرها مرتين، {وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا} وهي الجنة، فقنتن لله ورسوله، وعملن صالحًا، فعلم بذلك أجرهن.
Sizden kim {لِلَّهِ وَرَسُولِهِ} Allah'a ve Resulü'ne {وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ} “itaat eder” ve az veya çok {وَتَعْمَلْ صَالِحًا} “salih bir amel işlerse,” {نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ} “ona mükâfatını iki kat veririz;” yani başkalarına verdiğimizin iki mislini veririz. {وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا} “Ayrıca onun için bol ve şerefli bir rızık hazırlamışızdır” ki o da cennettir. Nitekim onlar Allah'a ve Resulü'ne itaat ettiler ve salih amel işlediler; böylece onların ecri de anlaşılmış oldu.
{٣٢ - ٣٤} {يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلا مَعْرُوفًا * وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الأولَى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا * وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ لَطِيفًا خَبِيرًا} .
{32-34} {يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلا مَعْرُوفًا * وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الأولَى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا * وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ لَطِيفًا خَبِيرًا} “Ey Peygamber hanımları! Sizler, eğer takvalı olursanız kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz. Artık sözü çekici bir eda ile (kırıtarak) söylemeyin ki, kalbinde bir hastalık bulunan kimse tamaha kapılmasın; uygun ve meşru söz söyleyin. Evlerinizde vakarla oturun; önceki Cahiliye devrindeki gibi açılıp saçılmayın. Namazı kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resulü'ne itaat edin. Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri (günah ve çirkinliği) gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister. Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti hatırlayın. Şüphesiz Allah Latîf'tir, Habîr'dir.”
يقول تعالى: {يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ} خطاب لهن كلهن {لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ} الله، فإنكن بذلك، تفقن النساء، ولا يلحقكن أحد من النساء، فكملن التقوى بجميع وسائلها ومقاصدها.
Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: {يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ} Bu onların hepsine yönelik bir hitaptır. Şayet Allah'tan sakınırsanız {لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ} “sizler kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz.” Zira sizler takva sayesinde diğer bütün kadınlardan üstün olursunuz ve kadınlardan hiç kimse size yetişemez. Öyleyse bütün vesileleri ve gayeleriyle takvayı kemale erdiriniz!
فلهذا أرشدهن إلى قطع وسائل المحرم، فقال: {فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ} أي: في مخاطبة الرجال، أو بحيث يسمعون فَتَلِنَّ في ذلك، وتتكلمن بكلام رقيق يدعو ويطمع {الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ} أي: مرض شهوة الزنا، فإنه مستعد، ينظر أدنى محرك يحركه، لأن قلبه غير صحيح [فإن القلب الصحيح] (١) ليس فيه شهوة لما حرم الله، فإن ذلك لا تكاد تُمِيلُه ولا تحركه الأسباب، لصحة قلبه، وسلامته من المرض.
İşte bundan ötürü harama götüren vesileleri kesmelerini onlara irşad ederek şöyle buyurdu: {فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ} “Artık sözü çekici bir eda ile söylemeyin.” Yani erkeklere hitap ederken yahut onların işiteceği yerlerde sözü yumuşatıp narin ve cilveli konuşmayın ki {الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ} “kalbinde bir hastalık bulunan kimse tamaha kapılmasın.” Yani zina şehveti hastalığı bulunan kimse... Zira o hazırdır, kendisini harekete geçirecek en küçük bir sebebi kollar; çünkü onun kalbi sağlam değildir. Sağlam kalpte ise Allah'ın haram kıldığı şeylere karşı şehvet bulunmaz; kalbinin sıhhati ve hastalıktan salim oluşu sebebiyle bu gibi sebepler onu neredeyse hiç meylettirmez ve kımıldatmaz. (1)
بخلاف مريض القلب، الذي لا يتحمل ما يتحمل الصحيح، ولا يصبر على ما يصبر عليه، فأدنى سبب يوجد، يدعوه إلى الحرام، يجيب دعوته، ولا يتعاصى عليه، فهذا دليل على أن الوسائل، لها أحكام المقاصد. فإن الخضوع بالقول، واللين فيه، في الأصل مباح، ولكن لما كان وسيلة إلى المحرم، منع منه، ولهذا ينبغي للمرأة في مخاطبة الرجال، أن لا تلِينَ لهم القول.
Kalbi hasta olan kimse ise böyle değildir; sağlam kalplinin tahammül ettiğine tahammül edemez, onun sabrettiğine sabredemez. Kendisini harama çağıran en ufak bir sebep ortaya çıksa derhal onun davetine icabet eder ve ona karşı koyamaz. İşte bu, vesilelerin maksatların hükmünü aldığına bir delildir. Zira sözü çekici ve yumuşak söylemek aslen mubahtır; fakat harama bir vesile teşkil ettiği için yasaklanmıştır. Bundan dolayı kadının erkeklere hitap ederken onlara karşı sözü yumuşatmaması gerekir.
ولما نهاهن عن الخضوع في القول، فربما توهم أنهن مأمورات بإغلاظ القول، دفع هذا بقوله: {وَقُلْنَ قَوْلا مَعْرُوفًا} أي: غير غليظ، ولا جاف كما أنه ليس بِلَيِّنٍ خاضع.
Onları sözü çekici ve kırıtarak söylemekten nehyedince, kaba ve sert konuşmakla emrolundukları vehmedilebilir diye bu düşünceyi şu kavliyle bertaraf etti: {وَقُلْنَ قَوْلا مَعْرُوفًا} “ve meşru söz söyleyin.” Yani cilveli ve gevşek olmadığı gibi kaba ve kırıcı da olmayan [uygun bir söz söyleyin].
وتأمل كيف قال: {فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ} ولم يقل: {فلا تَلِنَّ بالقول} وذلك لأن المنهي عنه، القول اللين، الذي فيه خضوع المرأة للرجل، وانكسارها عنده، والخاضع، هو الذي يطمع فيه، بخلاف من تكلم كلامًا لينًا، ليس فيه خضوع، بل ربما صار فيه ترفع وقهر للخصم، فإن هذا، لا يطمع فيه خصمه، ولهذا مدح الله رسوله باللين، فقال: {فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ} وقال لموسى وهارون: {اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى فَقُولا لَهُ قَوْلا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى}
Bak nasıl: {فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ} “Sözü çekici bir eda ile (kırıtarak) söylemeyin” buyurdu da: «Sözü yumuşatmayın» demedi! Çünkü yasaklanan şey; kadının erkeğe karşı boyun eğmesini ve kırılıp bükülmesini içeren yumuşak sözdür. Zira tamaha düşüren şey boyun eğici sözdür. İçinde boyun eğme bulunmayan yumuşak söz ise böyle değildir; hatta bazen muhataba karşı bir üstünlük ve galebe içerebilir ve muhatap onda bir tamaha kapılmaz. Bundan dolayı Allah Resulü'nü yumuşak huyluluğuyla övmüş ve: “Allah'tan bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın” (Âl-i İmrân Suresi, 159) buyurmuş; Musa ile Harun'a da: “Firavun'a gidin; çünkü o azmıştır. Ona yumuşak söz söyleyin, belki öğüt alır veya korkar” (Tâhâ Suresi, 43-44) demiştir.
ودل قوله: {فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ} مع أمره بحفظ الفرج وثنائه على الحافظين لفروجهم، والحافظات، ونهيه عن قربان الزنا، أنه ينبغي للعبد، إذا رأى من نفسه هذه الحالة، وأنه يهش (٢) لفعل المحرم عندما يرى أو يسمع كلام من يهواه، ويجد دواعي طمعه قد انصرفت إلى الحرام، فَلْيَعْرِفْ أن ذلك مرض.
{فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ} “ki kalbinde bir hastalık bulunan kimse tamaha kapılmasın” ayeti; iffeti koruma emri, iffetini koruyan erkek ve kadınlara yapılan övgü ve zinaya yaklaşma yasağı ile birlikte şunu göstermektedir: Kul kendisinde bu hâli gördüğünde, yani arzuladığı kimseyi gördüğünde veya sözünü işittiğinde haramı işlemeye meyledip neşelendiğini (2) ve tamah saiklerinin harama yöneldiğini hissettiğinde, bunun bir hastalık olduğunu bilmelidir!
فَلْيَجْتَهِدْ في إضعاف هذا المرض وحسم الخواطر الردية، ومجاهدة نفسه على سلامتها من هذا المرض الخطر، وسؤال الله العصمة والتوفيق، وأن ذلك من حفظ الفرج المأمور به.
Öyleyse bu hastalığı zayıflatmak, kötü vesveseleri kökten kesmek, bu tehlikeli hastalıktan kurtulması için nefsiyle cihat etmek, Allah'tan korunma ve muvaffakiyet dilemek için gayret sarf etsin; zira bütün bunlar emrolunan ırz ve iffeti korumanın kapsamındadır.
{وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ} أي: اقررن فيها، لأنه أسلم وأحفظ لَكُنَّ، {وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الأولَى} أي: لا تكثرن الخروج متجملات أو متطيبات، كعادة أهل الجاهلية الأولى، الذين لا علم عندهم ولا دين، فكل هذا دفع للشر وأسبابه.
{وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ} “Evlerinizde vakarla oturun;” yani evlerinizde sebat edin; zira bu sizin için en selametli ve en korunaklı olanıdır. {وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الأولَى} “Önceki Cahiliye devrindeki gibi açılıp saçılmayın.” Yani ilim ve dinleri bulunmayan ilk Cahiliye ahalisinin âdetinde olduğu gibi süslenerek ve koku sürünerek sık sık dışarı çıkmayın. Bütün bunlar şerri ve onun sebeplerini bertaraf etmek içindir.
ولما أمرهن بالتقوى عمومًا، وبجزئيات من التقوى، نص عليها [لحاجة] (٣) النساء إليها، كذلك أمرهن بالطاعة، خصوصًا الصلاة والزكاة، اللتان يحتاجهما، ويضطر إليهما كل أحد، وهما أكبر العبادات، وأجل الطاعات، وفي الصلاة، الإخلاص للمعبود، وفي الزكاة، الإحسان إلى العبيد.
Onlara genel olarak takvayı ve kadınların [ihtiyaç duymaları] sebebiyle (3) açıkça belirtilen takvanın bazı cüzlerini emrettikten sonra; aynı şekilde itaati, bilhassa herkesin muhtaç ve mecbur olduğu, ibadetlerin en büyüğü ve itaatlerin en yücesi olan namaz ve zekâtı emretti. Namazda Ma'bûd'a ihlas, zekâtta ise kullara ihsan vardır.
ثم أمرهن بالطاعة عمومًا، فقال: {وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} يدخل في طاعة الله ورسوله، كل أمر، أمرَا به أمر إيجاب أو استحباب.
Sonra genel olarak itaati emrederek şöyle buyurdu: {وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Allah'a ve Resulü'ne itaat edin.” Allah'a ve Resulü'ne itaat kapsamına vacip veya müstehap olarak emrettikleri her emir girer.
{إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ} بأمركن بما أَمَرَكُنَّ به، ونهيكن بما (٤) نهاكُنَّ عنه، {لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ} أي: الأذى، والشر، والخبث، يا {أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} حتى تكونوا طاهرين مطهرين.
Size emrettiği şeyleri emretmesi ve sizi nehyettiği şeylerden (4) sakındırmasıyla {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ} “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri (günah ve çirkinliği)” yani eziyeti, şerri ve kötülüğü “gidermek” {وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا} “ve sizi tertemiz kılmak ister;” tâ ki tertemiz ve arınmış kimseler olasınız.
أي: فاحمدوا ربكم، واشكروه على هذه الأوامر والنواهي، التي أخبركم بمصلحتها، وأنها محض مصلحتكم، لم يرد الله أن يجعل عليكم بذلك حرجًا ولا مشقة، بل لتتزكى نفوسكم، ولتتطهر أخلاقكم، وتحسن أعمالكم، ويعظم بذلك أجركم.
Yani faydalarını size haber verdiği ve tamamen sizin maslahatınıza olan bu emir ve yasaklardan ötürü Rabbinize hamdedin ve O'na şükredin. Allah bunlarla üzerinize bir güçlük ve meşakkat yüklemek istememiş; bilakis nefisleriniz arınsın, ahlakınız temizlensin, amelleriniz güzelleşsin ve böylece mükâfatınız büyüsün istemiştir.
ولما أمرهن بالعمل، الذي هو فعل وترك، أمرهن بالعلم، وبين لهن طريقه، فقال: {وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ} والمراد بآيات الله، القرآن. والحكمة، أسراره. وسنة رسوله. وأمرهن بذكره، يشمل ذكر لفظه، بتلاوته، وذكر معناه، بتدبره والتفكر فيه، واستخراج أحكامه وحكمه، وذكر العمل به وتأويله. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ لَطِيفًا خَبِيرًا} يدرك أسرار (٥) الأمور، وخفايا الصدور، وخبايا السماوات والأرض، والأعمال التي تبين وتسر.
Onlara yapma ve terk etme şeklindeki ameli emrettikten sonra ilmi emretti ve onlara bunun yolunu açıklayarak şöyle buyurdu: {وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ} “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti hatırlayın.” Allah'ın ayetlerinden maksat Kur'an'dır; hikmet ise onun sırları ve Resulullah'ın sünnetidir. Bunları hatırlama emri; tilavet ederek lafzını zikretmeyi, tefekkür ve tedebbür ederek, hükümlerini ve hikmetlerini çıkararak manasını kavramayı ve onunla amel edip tatbik etmeyi kapsar. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ لَطِيفًا خَبِيرًا} “Şüphesiz Allah Latîf'tir, Habîr'dir.” İşlerin sırlarını (5), göğüslerin gizliliklerini, göklerin ve yerin saklı şeylerini, açıkça yapılan ve gizlenen amelleri hakkıyla idrak eder.
فلطفه وخبرته، يقتضي حثهن على الإخلاص وإسرار الأعمال، ومجازاة الله على تلك الأعمال.
Dolayısıyla O'nun lütfu [Latîf oluşu] ve her şeyden haberdar olması [Habîr oluşu]; onları ihlasa, amelleri gizli tutmaya ve Allah'ın bu amellerin karşılığını vereceğine [inanmaya] teşvik etmeyi gerektirir.
ومن معاني {اللطيف} الذي يسوق عبده إلى الخير، ويعصمه من الشر، بطرق خفية لا يشعر بها، ويسوق إليه من الرزق، ما لا يدريه، ويريه من الأسباب، التي تكرهها النفوس ما يكون ذلك طريقا [له] (١) إلى أعلى الدرجات، وأرفع المنازل.
el-Latîf isminin manalarından biri de şudur: Kulunu hiç hissetmediği gizli yollardan hayra sevk eden, şerden koruyan, farkında olmadığı cihetlerden ona rızık ulaştıran ve nefislerin hoşlanmadığı sebepleri [onun için] (1) en yüce derecelere ve en yüksek menzillere giden bir yol kılan Zât'tır.
{٣٥} {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا} .
{35} {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا} “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar, itaate devam eden erkekler ve itaate devam eden kadınlar, doğru sözlü erkekler ve doğru sözlü kadınlar, sabreden erkekler ve sabreden kadınlar, huşû duyan erkekler ve huşû duyan kadınlar, sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar, iffetlerini koruyan erkekler ve iffetlerini koruyan kadınlar, Allah'ı çok zikreden erkekler ve çok zikreden kadınlar var ya; işte Allah onlar için bir mağfiret ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır.”
لما ذكر تعالى ثواب زوجات الرسول ﷺ، وعقابهن [لو قدر عدم الامتثال] (٢) وأنه ليس مثلهن أحد من النساء، ذكر بقية النساء غيرهن.
Allah Teâlâ Resulullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in eşlerinin mükâfatını, [emre uyulmadığı takdirde] cezalarını (2) ve kadınlardan hiçbir kimsenin onlar gibi olamayacağını zikredince; onların dışındaki diğer kadınları da zikretti.
ولما كان حكمهن والرجال واحدًا، جعل الحكم مشتركًا، فقال: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ} وهذا في الشرائع الظاهرة، إذا كانوا قائمين بها. {وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ} وهذا في الأمور الباطنة، من عقائد القلب وأعماله.
Kadınlar ile erkeklerin hükmü bir olduğu için hükmü müşterek kılarak şöyle buyurdu: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ} “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar;” bu, hakkıyla yerine getirdikleri takdirde zahirî şeriatlerle ilgilidir. {وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ} “mümin erkekler ve mümin kadınlar;” bu ise kalbin inançları ve amelleri gibi bâtınî hususlarla ilgilidir.
{وَالْقَانِتِينَ} أي: المطيعين لله ولرسوله {وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ} في مقالهم وفعالهم {وَالصَّادِقَاتِ} {وَالصَّابِرِينَ} على الشدائد والمصائب {وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ} في جميع أحوالهم، خصوصًا في عباداتهم، خصوصًا في صلواتهم، {وَالْخَاشِعَاتِ} {وَالْمُتَصَدِّقِينَ} فرضًا ونفلا {وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ} شمل ذلك، الفرض والنفل. {وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ} عن الزنا ومقدماته، {وَالْحَافِظَاتِ} {وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ [كَثِيرًا} أي:] (٣) في أكثر الأوقات، خصوصًا أوقات الأوراد المقيدة، كالصباح والمساء، وأدبار الصلوات المكتوبات {وَالذَّاكِرَاتِ}
{وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ} Allah'a ve Resulü'ne “itaate devam eden erkekler ve itaate devam eden kadınlar,” sözlerinde ve fiillerinde {وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ} “doğru sözlü erkekler ve doğru sözlü kadınlar,” zorluklara ve musibetlere karşı {وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ} “sabreden erkekler ve sabreden kadınlar,” her hâllerinde, bilhassa ibadetlerinde ve hususiyle namazlarında {وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ} “huşû duyan erkekler ve huşû duyan kadınlar,” farz ve nafile olarak {وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ} “sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar,” farzı ve nafileyi kapsamak üzere {وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ} “oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar,” zinadan ve zinaya götüren öncüllerden {وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ} “iffetlerini koruyan erkekler ve iffetlerini koruyan kadınlar,” ve vakitlerin çoğunda, bilhassa sabah, akşam ve farz namazların ardından yapılan muayyen evrad vakitlerinde {وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ} “Allah'ı çok zikreden erkekler ve çok zikreden kadınlar...” (3)
{أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ} أي: لهؤلاء الموصوفين بتلك الصفات الجميلة، والمناقب الجليلة، التي هي، ما بين اعتقادات، وأعمال قلوب، وأعمال جوارح، وأقوال لسان، ونفع متعد وقاصر، وما بين أفعال الخير، وترك الشر، الذي من قام بهن، فقد قام بالدين كله، ظاهره وباطنه، بالإسلام والإيمان والإحسان.
İnançlar, kalp amelleri, organların amelleri, dilin sözleri, başkasına geçen ve kişide kalan faydalar, hayırları işlemek ve şerleri terk etmek arasında yer alan ve bunları yerine getiren kimsenin İslam, iman ve ihsan mertebeleriyle dinin hem zahirini hem de bâtınını tastamam ikame etmiş sayılacağı bu güzel sıfatlar ve yüce menkıbelerle vasıflanan kimseler için {أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ} “Allah onlar için hazırlamıştır;”
فجازاهم على عملهم " بِالْمَغْفِرَةِ " لذنوبهم، لأن الحسنات يذهبن السيئات. {وَأَجْرًا عَظِيمًا} لا يقدر قدره، إلا الذي أعطاه، مما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر، نسأل الله أن يجعلنا منهم.
[Böylece Allah] günahları için "bağışlanma" ile onları amellerine karşılık mükâfatlandırmıştır; zira iyilikler kötülükleri giderir. {وَأَجْرًا عَظِيمًا} “ve büyük bir mükâfat [hazırlamıştır]”; ne bir gözün gördüğü ne bir kulağın işittiği ne de bir beşerin kalbine gelmiş olan, kadrini onu bahşedenden başkasının takdir edemeyeceği [nimetlerdir]. Allah'tan bizleri de onlardan kılmasını dileriz.
{٣٦} {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا مُبِينًا} .
{36} {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا مُبِينًا} “Allah ve Resulü bir işe hükmettiği zaman, mümin bir erkek ve mümin bir kadın için kendi işlerinde bir tercih hakkı (muhayyerlik) yoktur. Kim de Allah'a ve Resulü'ne isyan ederse, muhakkak ki o apaçık bir sapıklıkla sapmıştır.”
أي: لا ينبغي ولا يليق، ممن اتصف بالإيمان، إلا الإسراع في مرضاة الله ورسوله، والهرب من سخط الله ورسوله، وامتثال أمرهما، واجتناب نهيهما، فلا يليق بمؤمن ولا مؤمنة {إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا} من الأمور، وحتَّما به وألزما به {أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ} أي: الخيار، هل يفعلونه أم لا؟ بل يعلم المؤمن والمؤمنة، أن الرسول أولى به من نفسه، فلا يجعل بعض أهواء نفسه حجابًا بينه وبين أمر الله ورسوله.
Yani iman vasfını taşıyan bir kimseye ancak Allah'ın ve Resulü'nün rızasına koşmak, Allah'ın ve Resulü'nün gazabından kaçmak, ikisinin emrine uymak ve nehyinden sakınmak yaraşır. Dolayısıyla hiçbir mümin erkek ve mümin kadına, {إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا} Allah ve Resulü bir işe hükmedip onu kesin ve bağlayıcı kıldığı zaman {أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ} “kendi işlerinde bir tercih hakkı” yani «bunu yapsak mı yapmasak mı?» diye bir serbestlik olması yaraşmaz. Bilakis mümin erkek ve mümin kadın bilmelidir ki Resul ona kendi nefsinden daha evladır; dolayısıyla nefsinin bazı hevalarını Allah'ın ve Resulü'nün emriyle kendi arasına bir perde kılmamalıdır.
{وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا مُبِينًا} أي: بَيِّنًا، لأنه ترك الصراط المستقيم الموصلة إلى كرامة الله، إلى غيرها، من الطرق الموصلة للعذاب الأليم، فذكر أولا السبب الموجب لعدم معارضته أمر الله ورسوله، وهو الإيمان، ثم ذكر المانع من ذلك، وهو التخويف بالضلال، الدال على العقوبة والنكال.
{وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالا مُبِينًا} “Kim de Allah'a ve Resulü'ne isyan ederse, muhakkak ki o apaçık bir sapıklıkla sapmıştır;” zira Allah'ın ikramına ulaştıran sırât-ı müstakîmi terk edip can yakıcı azaba ulaştıran diğer yollara sapmıştır. Böylece Allah önce Kendi emrine ve Resulü'nün emrine karşı çıkmamayı gerektiren sebebi yani imanı zikretmiş, ardından buna engel olan şeyi, yani cezaya ve ibretlik azaba delalet eden sapıklıkla korkutmayı zikretmiştir.
{٣٧} {وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولا} .
{37} {وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولا} “Hani Allah'ın kendisine nimet verdiği, senin de kendisine iyilikte bulunduğun kimseye: ‘Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın!’ diyordun. Allah'ın açığa çıkaracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun; hâlbuki çekinmene Allah daha layıktı. Zeyd o kadından ilişiğini kesince (boşayınca), evlatlıkları eşleriyle ilişkilerini kestiklerinde (boşadıklarında), o kadınlarla evlenmekte müminlere bir güçlük (vebal) olmasın diye onu sana nikâhladık. Allah'ın emri mutlaka yerine getirilecektir.”
وكان سبب نزول هذه الآيات، أن الله تعالى أراد أن يشرع شرعًا عامًا للمؤمنين، أن الأدعياء ليسوا في حكم الأبناء حقيقة، من جميع الوجوه وأن أزواجهم، لا جناح على من تبناهم، في نكاحهن.
Bu ayetlerin iniş sebebi şudur: Allah Teâlâ müminler için genel bir hüküm koyarak evlatlıkların her yönden hakiki oğullar hükmünde olmadığını ve onları evlat edinenlerin, [boşandıkları takdirde] onların eşleriyle evlenmelerinde hiçbir vebal bulunmadığını teşri kılmak murad etmiştir.
وكان هذا من الأمور المعتادة، التي لا تكاد تزول إلا بحادث كبير، فأراد أن يكون هذا الشرع قولا من رسوله، وفعلا وإذا أراد الله أمرًا، جعل له سببًا، وكان زيد بن حارثة يدعى "زيد بن محمد" قد تبناه النبي ﷺ، فصار يدعى إليه حتى نزل {ادْعُوهُمْ لآبَائِهِمْ} فقيل له: "زيد بن حارثة".
Bu durum büyük bir hadise meydana gelmedikçe ortadan kalkması neredeyse imkânsız olan yerleşik âdetlerdendi. Allah bu hükmün Resulü tarafından hem sözlü hem de fiilî olarak konulmasını murad etti. Zira Allah bir şeyi murad ettiğinde onun için bir sebep yaratır. Zeyd b. Hârise ise «Muhammed'in oğlu Zeyd» diye çağrılıyordu; zira Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem- onu evlat edinmişti. Böylece: “Onları babalarına nispet ederek çağırın” (Ahzâb Suresi, 5) ayeti ininceye kadar ona nispetle çağrıldı; ardından kendisine: «Zeyd b. Hârise» denildi.
وكانت تحته، زينب بنت جحش، ابنة عمة رسول الله ﷺ، وكان قد وقع في قلب الرسول، لو طلقها زيد، لتزوَّجها، فقدر الله أن يكون بينها وبين زيد، ما اقتضى أن جاء زيد بن حارثة يستأذن النبي ﷺ في فراقها.
Onun nikâhı altında Resulullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in halasının kızı Zeyneb bint Cahş bulunuyordu. Resulullah'ın kalbine de şayet Zeyd onu boşarsa kendisinin onunla evleneceği düşüncesi gelmişti. Allah Zeyd ile onun arasında öyle durumlar takdir etti ki nihayet Zeyd b. Hârise Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem-'e gelerek onu boşamak için izin istedi.
قال الله: {وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ} أي: بالإسلام {وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ} بالعتق (١) حين جاءك مشاورًا في فراقها: فقلت له ناصحًا له ومخبرًا بمصلحته (٢) مع وقوعها في قلبك: {أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ} أي: لا تفارقها، واصبر على ما جاءك منها، {وَاتَّقِ اللَّهَ} تعالى في أمورك عامة، وفي أمر زوجك خاصة، فإن التقوى، تحث على الصبر، وتأمر به.
Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Zeyneb'i boşama konusunda sana danışmak üzere geldiğinde {وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ} Allah'ın İslam ile nimet verdiği {وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ} ve senin de azat ederek (1) iyilikte bulunduğun kimseye -o kadının [evliliği] senin kalbine düştüğü halde- ona samimiyetle nasihat ederek ve onun maslahatını bildirerek (2) şöyle diyordun: {أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ} “Eşini yanında tut;” yani onu boşama, ondan sana gelen sıkıntılara sabret; genel olarak bütün işlerinde, özel olarak da eşin hususunda {وَاتَّقِ اللَّهَ} “ve Allah'tan sakın!” Zira takva sabretmeye sevk eder ve sabrı emreder.
{وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ} والذي أخفاه، أنه لو طلقها زيد، لتزوجها ﷺ.
{وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ} “Allah'ın açığa çıkaracağı şeyi içinde gizliyordun.” Gizlediği husus ise şuydu: Şayet Zeyd onu boşarsa, o -sallallâhu aleyhi ve sellem- onunla evlenecekti.
{وَتَخْشَى النَّاسَ} في عدم إبداء ما في نفسك {وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ} (٣) وأن لا تباليهم شيئًا، {فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا} أي: طابت نفسه، ورغب عنها، وفارقها. {زَوَّجْنَاكَهَا} وإنما فعلنا ذلك، لفائدة عظيمة، وهي: {لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ} حيث رأوك تزوجت، زوج زيد بن حارثة، الذي كان من قبل، ينتسب إليك.
İçindekini açığa vurmama konusunda {وَتَخْشَى النَّاسَ} “insanlardan çekiniyordun;” {وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ} “hâlbuki çekinmene ve” insanlara hiç aldırış etmemene “Allah daha layıktı.” (3) {فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا} “Zeyd o kadından ilişiğini kesince;” yani gönlü soğuyup ondan vazgeçerek onu boşayınca; {زَوَّجْنَاكَهَا} “onu sana nikâhladık.” Biz bunu pek büyük bir fayda için yaptık ki o da şudur: Daha önce sana nispet edilen Zeyd b. Hârise'nin eşiyle evlendiğini görsünler de {لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ} “evlatlıklarının eşleriyle evlenmekte müminlere bir güçlük olmasın.”
ولما كان قوله: {لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ} عامًا في جميع الأحوال، وكان من الأحوال، ما لا يجوز ذلك، وهي قبل انقضاء وطره منها، قيد ذلك بقوله: {إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولا} أي: لا بد من فعله، ولا عائق له ولا مانع.
{لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ} “evlatlıklarının eşleriyle evlenmekte müminlere bir güçlük olmasın” kavli bütün durumlar için genel bir ifade olduğu ve henüz ilişiğini kesmeden önceki dönem gibi caiz olmayan durumlar da bulunduğu için; bunu şu kavliyle kayıt altına aldı: {إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولا} “onlar o kadınlardan ilişkilerini kestiklerinde... Allah'ın emri mutlaka yerine getirilecektir.” Yani mutlaka vuku bulacak, buna hiçbir engel ve mani çıkamayacaktır.
وفي هذه الآيات المشتملات على هذه القصة، فوائد، منها: الثناء على زيد بن حارثة، وذلك من وجهين:
Bu kıssayı içeren bu ayetlerde birçok fayda vardır. Bunlardan biri: Zeyd b. Hârise'nin övülmesidir ki bu iki cihettendir:
أحدهما: أن الله سماه في القرآن، ولم يسم من الصحابة باسمه غيره.
Birincisi: Allah'ın Kur'an'da onu ismiyle anmış olmasıdır; sahabelerden ondan başka hiçbir kimseyi ismiyle anmamıştır.
والثاني: أن الله أخبر أنه أنعم عليه، أي: بنعمة الإسلام والإيمان. وهذه شهادة من الله له أنه مسلم مؤمن، ظاهرًا وباطنًا، وإلا فلا وجه لتخصيصه بالنعمة، لولا أن المراد بها، النعمة الخاصة.
İkincisi: Allah'ın ona nimet verdiğini yani İslam ve iman nimeti bahşettiğini haber vermesidir. Bu, Allah'tan onun zahiren ve bâtınen Müslüman ve mümin olduğuna dair bir şahitliktir; aksi takdirde kastedilen hususi nimet olmasaydı onu nimetle tahsis etmenin hiçbir anlamı olmazdı.
ومنها: أن المُعْتَق في نعمة الْمُعْتِق.
Bir diğeri: Azat edilen kimsenin, azat edenin nimeti ve iyiliği altında olmasıdır.
ومنها: جواز تزوج زوجة الدَّعِيّ، كما صرح به.
Bir diğeri: Açıkça ifade edildiği üzere evlatlığın eşiyle [boşandıktan sonra] evlenmenin caiz oluşudur.
ومنها: أن التعليم الفعلي، أبلغ من القولي، خصوصا، إذا اقترن بالقول، فإن ذلك، نور على نور.
Bir diğeri: Fiilî öğretimin sözlü öğretimden daha tesirli olmasıdır; bilhassa söze eşlik ettiğinde bu durum nur üstüne nur olur.
ومنها: أن المحبة التي في قلب العبد، لغير زوجته ومملوكته، ومحارمه، إذا لم يقترن بها محذور، لا يأثم عليها العبد، ولو اقترن بذلك أمنيته، أن لو طلقها زوجها، لتزوجها من غير أن يسعى في فرقة بينهما، أو يتسبب بأي سبب كان، لأن الله أخبر أن الرسول ﷺ، أخفى ذلك في نفسه.
Bir diğeri: Şer'î bir sakınca eşlik etmediği müddetçe, kulun eşi, cariyesi ve mahremleri dışındaki bir kimseye karşı kalbinde hissettiği sevgiden ötürü günahkâr olmamasıdır; hatta buna -aralarını ayırmaya çalışmaksızın ve hiçbir sebebe tevessül etmeksizin- «eşinin onu boşaması halinde onunla evlenme temennisi» eşlik etse bile... Çünkü Allah, Resul -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in bunu içinde gizlediğini haber vermiştir.
ومنها: أن الرسول ﷺ، قد بلغ البلاغ المبين، فلم يدع شيئًا مما أوحي إليه، إلا وبلغه، حتى هذا الأمر، الذي فيه عتابه.
Bir diğeri: Resul -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in apaçık bir tebliğ ile tebliğde bulunması; kendisine vahyolunan hiçbir şeyi tebliğ etmeksizin bırakmaması, hatta içinde kendi uyarısı/sitemi bulunan bu meseleyi dahi tebliğ etmiş olmasıdır.
وهذا يدل، على أنه رسول الله، ولا يقول إلا ما أوحي إليه، ولا يريد تعظيم نفسه.
Bu ise onun Allah'ın hakiki Resulü olduğuna, kendisine vahyolunandan başkasını söylemediğine ve kendi nefsini yüceltmek istemediğine delalet eder.
ومنها: أن المستشار مؤتمن، يجب عليه -إذا استشير في أمر من الأمور- أن يشير بما يعلمه أصلح للمستشير (٤) ولو كان له حظ نفس، فتقدم مصلحة المستشير على هوى نفسه وغرضه.
Bir diğeri: Kendisine danışılan kimsenin güvenilir olması (el-müsteşâru mü'temen); herhangi bir hususta kendisine danışıldığında, kendi nefsi için bir pay ve arzu bulunsa dahi danışan kimse için en maslahatlı bildiği şeyi tavsiye etmesi gerektiğidir (4); nitekim danışanın maslahatı kendi nefsinin heva ve maksadının önüne geçirilir.
ومنها: أن من الرأي: الحسن لمن استشار في فراق زوجته أن يؤمر بإمساكها مهما أمكن صلاح الحال، فهو أحسن من الفرقة.
Bir diğeri: Eşini boşama konusunda danışan kimseye verilecek en güzel tavsiyenin, durumun düzelmesi mümkün olduğu müddetçe eşini nikâhında tutmasını emretmek olduğudur; zira bu ayrılıktan daha hayırlıdır.
ومنها: [أنه يتعين] (٥) أن يقدم العبد خشية الله، على خشية الناس، وأنها أحق منها وأولى.
Bir diğeri: Kulun Allah korkusunu insanların çekincesine takdim etmesinin gerekli olduğu (5) ve Allah'tan çekinmenin buna katbekat daha layık ve öncelikli olduğudur.
ومنها: فضيلة زينب ﵂ أم المؤمنين، حيث تولى الله تزويجها، من رسوله ﷺ، من دون خطبة ولا شهود، ولهذا كانت تفتخر بذلك على أزواج رسول الله ﷺ، وتقول زوجكن أهاليكن، وزوجني الله من فوق سبع سماوات.
Bir diğeri: Müminlerin annesi Zeyneb -radıyallâhu anhâ-'nın faziletidir; zira hiçbir dünürlük ve şahit olmaksızın onu Resulü -sallallâhu aleyhi ve sellem- ile evlendirmeyi bizzat Allah üstlenmiştir. Bundan dolayı Resulullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in eşlerine karşı bununla iftihar eder ve: «Sizi aileleriniz evlendirdi; beni ise yedi kat göklerin fevkinden Allah evlendirdi!» derdi.
ومنها: أن المرأة، إذا كانت ذات زوج، لا يجوز نكاحها، ولا السعي فيه وفي أسبابه، حتى يقضي زوجها وطره منها، ولا يقضي وطره، حتى تنقضي عدتها، لأنها قبل انقضاء عدتها، هي في عصمته، أو في حقه الذي له وطر إليها، ولو من بعض الوجوه.
Bir diğeri: Bir kadın evli olduğu takdirde, kocası onunla olan ilişiğini tamamen kesmedikçe onunla evlenmek, bu evliliğe ve evliliğe götüren sebeplere teşebbüs etmek caiz değildir. [Kadının] iddeti bitmedikçe de [koca] ilişiğini kesmiş sayılmaz. Zira iddeti sona ermeden önce kadın, ya onun nikâh bağı altındadır veya bir cihetten de olsa kocasının kendisinde alakası/hakkı devam eden bir konumdadır.
{٣٨ - ٣٩} {مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا * الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلا اللَّهَ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا} .
{38-39} {مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا * الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلا اللَّهَ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا} “Allah'ın kendisine takdir ve tayin ettiği şeylerde Peygamber'e hiçbir güçlük (vebal) yoktur. Daha önce gelip geçenler hakkında da Allah'ın sünneti (kanunu) böyledir. Allah'ın emri mutlaka yerine gelen bir kaderdir. Onlar ki Allah'ın tebliğlerini ulaştırırlar, O'ndan korkarlar ve Allah'tan başka hiçbir kimseden korkmazlar. Hesap görücü olarak Allah yeter.”
هذا دفع لطعن من طعن في الرسول ﷺ، في كثرة أزواجه، وأنه طعن، بما لا مطعن فيه، فقال: {مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ} أي: إثم وذنب. {فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ} أي: قدر له من الزوجات، فإن هذا، قد أباحه الله للأنبياء قبله، ولهذا قال: {سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا} أي: لا بد من وقوعه.
Bu, Resul -sallallâhu aleyhi ve sellem-'e eşlerinin çokluğu hususunda dil uzatan kimselerin taanını defetmekte ve aslında dil uzatılacak hiçbir ciheti bulunmayan bir hususta taan ettiklerini açıklamaktadır. Şöyle buyurmuştur: {مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ} “Peygamber'e hiçbir güçlük (vebal)” yani hiçbir günah ve sorumluluk “yoktur” {فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ} “Allah'ın kendisine takdir ettiği şeylerde;” yani evleneceği eşler hususunda... Zira Allah bunu kendisinden önceki peygamberlere de mubah kılmıştır. Nitekim bundan ötürü şöyle buyurmuştur: {سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا} “Daha önce gelip geçenler hakkında da Allah'ın sünneti böyledir. Allah'ın emri mutlaka yerine gelen bir kaderdir;” yani mutlaka vuku bulacaktır.
ثم ذكر من هم الذين من قبل قد خلوا، وهذه سنتهم وعادتهم، وأنهم {الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالاتِ اللَّهِ} فيتلون على العباد آيات الله، وحججه وبراهينه، ويدعونهم إلى الله {وَيَخْشَوْنَهُ} وحده لا شريك له {وَلا يَخْشَوْنَ أَحَدًا} إلا الله.
Sonra daha önce gelip geçenlerin, sünnet ve âdetleri bu olan zevatın kimler olduğunu zikrederek onların: {الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالاتِ اللَّهِ} “Allah'ın tebliğlerini ulaştıran” yani kullara Allah'ın ayetlerini, hüccetlerini ve delillerini okuyup onları Allah'a davet eden; tek olan ve hiçbir ortağı bulunmayan {وَيَخْشَوْنَهُ} O'ndan korkan {وَلا يَخْشَوْنَ أَحَدًا} ve Allah'tan başka hiçbir kimseden korkmayan peygamberler olduklarını beyan etti.
فإذا كان هذا، سنة في الأنبياء المعصومين، الذين وظيفتهم قد أدوها وقاموا بها، أتم القيام، وهو: دعوة الخلق إلى الله، والخشية منه وحده التي تقتضي فعل كل مأمور، وترك كل محظور، دل ذلك على أنه لا نقص فيه بوجه.
Bu durum; yaratılmışları Allah'a davet etmek ve emrolunan her şeyi yapıp yasaklanan her şeyi terk etmeyi gerektiren yalnızca O'ndan korkmak şeklindeki vazifelerini en mükemmel biçimde ifa edip yerine getirmiş olan masum peygamberlerin bir sünneti olduğuna göre, bu evliliklerde hiçbir yönden hiçbir eksiklik ve kusur bulunmadığına delalet eder.
{وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا} محاسبًا عباده، مراقبًا أعمالهم. وعلم من هذا، أن النكاح، من سنن المرسلين.
{وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا} “Hesap görücü olarak Allah yeter;” O kullarını hesaba çeker ve amellerini gözetler. Buradan anlaşılmaktadır ki nikâh peygamberlerin sünnetlerindendir.
{٤٠} {مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا} .
{40} {مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا} “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir; fakat o, Allah'ın Resulü ve peygamberlerin sonuncusudur (hâtemü'n-nebiyyîn). Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
أي: لم يكن الرسول {مُحَمَّدٌ} ﷺ {أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ} أيها الأمة فقطع انتساب زيد بن حارثة منه، من هذا الباب.
Yani ey ümmet! Resul {مُحَمَّدٌ} -sallallâhu aleyhi ve sellem- {أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ} “sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir.” Böylece Zeyd b. Hârise'nin bu yolla ona nispet edilmesi kökten kesilmiş oldu.
ولما كان هذا النفي عامًّا في جميع الأحوال، إن حمل ظاهر اللفظ على ظاهره، أي: لا أبوة نسب، ولا أبوة ادعاء، وقد كان تقرر فيما تقدم أن الرسول ﷺ، أب للمؤمنين كلهم، وأزواجه أمهاتهم، فاحترز أن يدخل في هذا النوع، بعموم النهي المذكور، فقال: {وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ} أي: هذه مرتبته مرتبة المطاع المتبوع، المهتدى به، المؤمن له الذي يجب تقديم محبته، على محبة كل أحد، الناصح الذي لهم، أي: للمؤمنين، من بره [ونصحه] (١) كأنه أب لهم.
Lafzın zahiri zahirine hamledildiğinde, yani ne nesep babalığı ne de evlatlık babalığı bulunmadığı kastedildiğinde bu nefiy her halükarda genel olduğu; daha önce ise Resul -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in bütün müminlerin babası hükmünde, eşlerinin de onların anneleri olduğu sabit bulunduğu için; zikredilen nefyin umumiyeti sebebiyle bu nevin de nefyedilmiş olmasından sakındırarak şöyle buyurdu: {وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ} “Fakat o, Allah'ın Resulü ve peygamberlerin sonuncusudur.” Yani onun mertebesi; kendisine itaat edilen, tabi olunan, hidayetine uyulan, iman edilen, sevgisi herkesin sevgisinin önüne geçirilmesi vacip olan, müminlere olan şefkati, iyiliği ve [nasihati] (1) sebebiyle sanki onlara bir baba gibi olan samimi bir rehber mertebesidir.
{وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا} أي: قد أحاط علمه بجميع الأشياء، ويعلم حيث يجعل رسالاته، ومن يصلح لفضله، ومن لا يصلح.
{وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” Yani O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır; peygamberliğini nereye vereceğini, kimin O'nun lütfuna layık olduğunu ve kimin layık olmadığını da çok iyi bilir.
{٤١ - ٤٤} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا * وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلا * هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا} .
{41-44} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا * وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلا * هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا} “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin. O'nu sabah akşam tesbih edin. Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O, melekleri de size dua edenlerdir. O, müminlere karşı pek merhametlidir.”
يأمر تعالى المؤمنين، بذكره ذكرا كثيرًا، من تهليل، وتحميد، وتسبيح، وتكبير وغير ذلك، من كل قول فيه قربة إلى الله، وأقل ذلك، أن يلازم الإنسان، أوراد الصباح، والمساء، وأدبار الصلوات الخمس، وعند العوارض والأسباب.
Allah Teâlâ müminlere; tehlil, tahmid, tesbih, tekbir ve Allah'a yakınlık vesilesi olan her türlü sözle O'nu çokça zikretmelerini emretmektedir. Bunun asgari ölçüsü; kişinin sabah ve akşam evradına, beş vakit namazın ardındaki zikirlere ve muhtelif vesile ve durumlarda yapılan zikirlere devam etmesidir.
وينبغي مداومة ذلك، في جميع الأوقات، على جميع الأحوال، فإن ذلك عبادة يسبق بها العامل، وهو مستريح، وداع إلى محبة الله ومعرفته، وعون على الخير، وكف اللسان عن الكلام القبيح.
Buna her vakitte ve her hâlükârda devam etmek gerekir. Zira zikir; yapan kimsenin zahmetsizce ve rahatça öne geçmesini sağlayan, Allah sevgisi ve marifetine çağıran, hayır işlemeye yardımcı olan ve dili çirkin sözlerden alıkoyan yüce bir ibadettir.
{وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلا} أي: أول النهار وآخره، لفضلها، وشرفها، وسهولة العمل فيها.
Faziletleri, şerefleri ve bu vakitlerde amelin kolaylığı sebebiyle {وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلا} “O'nu sabah akşam” yani günün başında ve sonunda “tesbih edin.”
{هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا}
{هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا} “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O, melekleri de size dua edenlerdir. O, müminlere karşı pek merhametlidir.”
أي: من رحمته بالمؤمنين ولطفه بهم، أن جعل من صلاته عليهم، وثنائه، وصلاة ملائكته ودعائهم، ما يخرجهم من ظلمات الذنوب والجهل، إلى نور الإيمان، والتوفيق، والعلم، والعمل، فهذه أعظم نعمة، أنعم بها على العباد الطائعين، تستدعي منهم شكرها، والإكثار من ذكر الله، الذي لطف بهم ورحمهم، وجعل حملة عرشه، أفضل الملائكة، ومن حوله، يسبحون بحمد ربهم ويستغفرون للذين آمنوا فيقولون: {رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُم وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ وَقِهِمْ السَّيِّئَاتِ وَمَنْ تَقِي السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}
Yani müminlere olan merhametinin ve lütfunun bir tecellisi olarak; Kendi rahmeti, övgüsü, meleklerinin duası ve istiğfarı sayesinde onları günahların ve cehaletin karanlıklarından imanın, muvaffakiyetin, ilmin ve amelin aydınlığına çıkarmıştır. Bu, itaatkâr kullarına bahşettiği en büyük nimettir; kendilerine lütfedip merhamet eden, meleklerin en faziletlileri olan Arş'ı taşıyanları ve onun çevresindekileri Rablerini hamd ile tesbih edip müminler için bağışlanma dilemeye sevk eden Allah'a şükretmeyi ve O'nu çokça zikretmeyi gerektirir. Nitekim o melekler şöyle derler: “Rabbimiz! Sen her şeyi rahmet ve ilimle kuşattın. Artık tövbe edip Senin yoluna uyanları bağışla ve onları cehennem azabından koru! Rabbimiz! Onları ve atalarından, eşlerinden ve nesillerinden salih olanları kendilerine vadettiğin Adn cennetlerine koy! Şüphesiz Aziz ve Hakîm olan ancak Sensin. Onları kötülüklerden (ve cezalarından) koru! O gün Sen kimi kötülüklerden korursan, muhakkak ona merhamet etmişsindir. İşte bu, en büyük kurtuluşun ta kendisidir.” (Mü'min Suresi, 7-9).
فهذه رحمته ونعمته عليهم في الدنيا.
İşte bu, dünyada onların üzerindeki rahmeti ve nimetidir.
{تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا} .
{تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا} “O'na kavuşacakları gün onların esenleşmesi ‘Selâm’dır. Ve Allah onlar için bol ve şerefli bir mükâfat hazırlamıştır.”
وأما رحمته بهم في الآخرة، فأجل رحمة، وأفضل ثواب، وهو الفوز برضا ربهم، وتحيته، واستماع كلامه الجليل، ورؤية وجهه الجميل، وحصول الأجر الكبير، الذي لا يدري ولا يعرف كنهه، إلا من أعطاهم إياه، ولهذا قال: {تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا}
Ahirette onlara olan merhameti ise rahmetin en yücesi, sevabın en üstünüdür. O da Rablerinin rızasına, selamına, O'nun yüce kelamını dinlemeye, cemal-i ilâhîsine bakmaya ve kendilerine ihsan eden Zât'tan başkasının hakikatini bilip takdir edemeyeceği büyük bir mükâfata kavuşmaktır. Bundan ötürü şöyle buyurmuştur: {تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا} “O'na kavuşacakları gün onların esenleşmesi ‘Selâm’dır. Ve Allah onlar için bol ve şerefli bir mükâfat hazırlamıştır.”
{٤٥ - ٤٨} {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا * وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُنِيرًا * وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلا كَبِيرًا * وَلا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا} .
{45-48} {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا * وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُنِيرًا * وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلا كَبِيرًا * وَلا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا} “Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Ve Kendi izniyle Allah'a çağıran bir davetçi ve aydınlatıcı bir kandil (sirâcen münîrâ) olarak. Müminlere, Allah'tan kendileri için büyük bir lütuf bulunduğunu müjdele! Kâfirlere ve münafıklara boyun eğme; onların eziyetlerine aldırma ve Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter.”
هذه الأشياء، التي وصف الله بها رسوله محمدًا ﷺ، هي المقصود من رسالته، وزبدتها وأصولها، التي اختص بها، وهي خمسة أشياء: أحدها: كونه {شَاهِدًا} أي: شاهدًا على أمته بما عملوه، من خير وشر، كما قال تعالى: {لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} {فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيدًا} فهو ﷺ شاهد عدل مقبول.
Allah Teâlâ'nın Resulü Muhammed -sallallâhu aleyhi ve sellem-'i vasıflandırdığı bu hususlar; onun risaletinin asıl gayesi, özü ve kendisine has kılınan temel esaslarıdır. Bunlar beş şeydir: Birincisi: {شَاهِدًا} “Bir şahit” olmasıdır; yani ümmetinin işlediği hayır ve şerre şahitlik edendir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “İnsanlara şahitler olasınız, Resul de size şahit olsun diye...” (Bakara Suresi, 143); “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunlara şahit kıldığımız zaman durumları nasıl olacak?” (Nisâ Suresi, 41). Dolayısıyla o -sallallâhu aleyhi ve sellem- şahitliği makbul, adil bir şahittir.
الثاني، والثالث: كونه {مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا} وهذا يستلزم ذكر المبشر والمنذر، وما يبشر به وينذر، والأعمال الموجبة لذلك.
İkincisi ve üçüncüsü: {مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا} “Bir müjdeci ve bir uyarıcı” olmasıdır. Bu ise müjdelenenleri ve uyarılanları, ne ile müjdelenip ne ile uyarıldıklarını ve bunu gerektiren amelleri zikretmeyi iktiza eder.
فالمبشَّر هم: المؤمنون المتقون، الذين جمعوا بين الإيمان والعمل الصالح، وترك المعاصي، لهم البشرى في الحياة الدنيا، بكل ثواب دنيوي وديني، رتب على الإيمان والتقوى، وفي الأخرى بالنعيم المقيم.
Müjdelenenler; iman ile salih ameli ve günahları terk etmeyi bir arada toplayan muttaki müminlerdir. Dünya hayatında, iman ve takvaya bağlanan her türlü dünyevi ve dinî mükâfat; ahirette ise ebedî nimetler onlara müjdelenmiştir.
وذلك كله يستلزم، ذكر تفصيل المذكور، من تفاصيل الأعمال، وخصال التقوى، وأنواع الثواب.
Bütün bunlar ise amellerin tafsilatını, takva hasletlerini ve sevap çeşitlerini açıklayıp zikretmeyi gerektirir.
والْمنْذَر هم: المجرمون الظالمون، أهل الظلم والجهل، لهم النذارة في الدنيا، من العقوبات الدنيوية والدينية، المترتبة على الجهل والظلم، وفي الأخرى، بالعقاب الوبيل، والعذاب الطويل.
Uyarılanlar ise zulüm ve cehalet ehli olan günahkâr zalimlerdir. Dünyada cehalet ve zulme terettüp eden dünyevi ve dinî cezalar; ahirette ise şiddetli azap ve bitmek tükenmek bilmeyen azap ile uyarılmışlardır.
وهذه الجملة تفصيلها، ما جاء به ﷺ، من الكتاب والسنة، المشتمل على ذلك.
Bu umumi ifadenin tafsilatı; onun -sallallâhu aleyhi ve sellem- getirdiği ve bunları ihtiva eden Kitap ve Sünnet'tir.
الرابع: كونه {دَاعِيًا إِلَى اللَّهِ} أي: أرسله الله، يدعو الخلق إلى ربهم، ويسوقهم (١) لكرامته، ويأمرهم بعبادته، التي خلقوا لها، وذلك يستلزم استقامته، على ما يدعو إليه، وذكر تفاصيل ما يدعو إليه، بتعريفهم لربهم بصفاته المقدسة، وتنزيهه عما لا يليق بجلاله، وذكر أنواع العبودية، والدعوة إلى الله بأقرب طريق موصل إليه، وإعطاء كل ذي حق حقه، وإخلاص الدعوة إلى الله، لا إلى نفسه وتعظيمها، كما قد يعرض ذلك لكثير من النفوس في هذا المقام، وذلك كله بِإِذْنِ الله تعالى له في الدعوة وأمره وإرادته وقدره.
Dördüncüsü: {دَاعِيًا إِلَى اللَّهِ} “Allah'a çağıran bir davetçi” olmasıdır. Yani Allah onu yaratılmışları Rablerine davet etmek, onları O'nun ikramına sevk etmek ve kendisi için yaratıldıkları kulluğu onlara emretmek üzere göndermiştir. Bu ise davet ettiği şey üzerinde dosdoğru olmasını; mukaddes sıfatlarıyla Rablerini onlara tanıtarak ve O'nu celaline layık olmayan şeylerden tenzih ederek davet ettiği şeylerin tafsilatını zikretmesini, kulluğun çeşitlerini açıklamasını, O'na ulaştıran en kestirme yolla Allah'a çağırmasını, her hak sahibine hakkını vermesini ve -bu makamda pek çok nefsin başına gelebileceği gibi- kendi nefsine ve onun yüceltilmesine değil, bizzat ve sırf Allah'a daveti ihlasla yapmasını gerektirir. Bütün bunlar ise davet hususunda Allah Teâlâ'nın ona olan izni, emri, iradesi ve kaderi iledir.
الخامس: كونه {سِرَاجًا مُنِيرًا} وذلك يقتضي أن الخلق في ظلمة عظيمة، لا نور، يهتدى به في ظلماتها، ولا علم، يستدل به في جهالاتها (٢) حتى جاء الله بهذا النبي الكريم، فأضاء الله به تلك الظلمات، وعلم به من الجهالات، وهدى به ضُلالا إلى الصراط المستقيم.
Beşincisi: {سِرَاجًا مُنِيرًا} “Aydınlatıcı bir kandil” olmasıdır. Bu durum; mahlukatın karanlıklarında hidayete erdirecek hiçbir ışığın, cehaletlerinde yol gösterecek hiçbir ilmin bulunmadığı büyük bir zifiri karanlık içinde bulunduğunu iktiza eder. Nihayet Allah bu Kerîm Peygamber'i gönderdi de onunla o karanlıkları aydınlattı, onun vasıtasıyla cehaletleri giderip ilim öğretti ve onun vesilesiyle sapmış olanları sırât-ı müstakîme hidayet eyledi.
فأصبح أهل الاستقامة، قد وضح لهم الطريق، فمشوا خلف هذا الإمام وعرفوا به الخير والشر، وأهل السعادة من أهل الشقاوة، واستناروا به، لمعرفة معبودهم، وعرفوه بأوصافه الحميدة، وأفعاله السديدة، وأحكامه الرشيدة.
Böylece istikamet ehli için yol apaçık hale geldi; bu önderin (imamın) arkasından yürüdüler, onun sayesinde hayrı ve şerri, saadet ehlini ve şekavet ehlini tanıdılar; Ma'budlarını bilmek için onun nuruyla aydınlandılar ve O'nu övgüye layık sıfatlarıyla, dosdoğru fiilleriyle ve hikmet dolu hükümleriyle tanıdılar.
وقوله: {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلا كَبِيرًا} ذكر في هذه الجملة، المبشَّر، وهم المؤمنون، وعند ذكر الإيمان بمفرده، تدخل فيه الأعمال الصالحة.
{وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلا كَبِيرًا} “Müminlere, Allah'tan kendileri için büyük bir lütuf bulunduğunu müjdele!” ayetinde müjdelenenler yani müminler zikredilmiştir; iman tek başına zikredildiğinde salih ameller de onun kapsamına girer.
وذكر المبشَّر به، وهو الفضل الكبير، أي: العظيم الجليل، الذي لا يقادر قدره، من النصر في الدنيا، وهداية القلوب، وغفران الذنوب، وكشف الكروب، وكثرة الأرزاق الدَّارَّة، وحصول النعم السارة، والفوز برضا ربهم وثوابه، والنجاة من سخطه وعقابه.
Müjdelenen şey ise büyük lütuftur; yani dünyada zafer, kalplerin hidayeti, günahların bağışlanması, sıkıntıların giderilmesi, bol ve bereketli rızıklar, sevindirici nimetlere nailiyet, Rablerinin rızasına ve mükâfatına kavuşmak, O'nun gazabından ve azabından kurtulmak gibi kadri takdir edilemeyecek derecede azametli ve yüce olan lütuftur.
وهذا مما ينشط العاملين، أن يذكر لهم، من ثواب الله على أعمالهم، ما به يستعينون على سلوك الصراط المستقيم، وهذا من جملة حكم الشرع، كما أن من حكمه، أن يذكر في مقام الترهيب، العقوبات المترتبة على ما يرهب منه، ليكون عونًا على الكف عما حرم الله.
Bu, amel edenleri gayrete getiren hususlardandır; onlara, amellerine karşılık Allah'ın vereceği sevaptan, dosdoğru yolda yürümelerine yardımcı olacak şeylerin hatırlatılmasıdır. Bu da şeriatın hikmetlerindendir. Nitekim korkutma (terhib) makamında, sakındırılan şeylerin doğuracağı cezaların zikredilmesi de Allah'ın haram kıldığı şeylerden uzak durmaya bir yardımcı olsun diye [şeriatın] hikmetlerindendir.
ولما كان ثَمَّ طائفة من الناس، مستعدة للقيام بصد الداعين إلى الله، من الرسل وأتباعهم، وهم المنافقون، الذين أظهروا الموافقة في الإيمان، وهم كفرة فجرة في الباطن، والكفار ظاهرًا وباطنًا، نهى الله رسوله عن طاعتهم، وحذره ذلك فقال: {وَلا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ} أي: في كل أمر يصد عن سبيل الله، ولكن لا يقتضي هذا أذاهم، [بل لا تطعهم {وَدَعْ أَذَاهُمْ} ] (٣) فإن ذلك، جالب لهم، وداع إلى قبول الإسلام، وإلى كف كثير من أذيتهم له، ولأهله.
İnsanlardan, resuller ve onların tâbilerinden olan Allah'a davetçileri engellemeye hazır bir topluluk -ki bunlar, imanda uyum gösteren fakat içten içe günahkâr kâfirler olan münafıklar ile zahiren ve bâtınen kâfir olanlardır- bulunduğundan dolayı Allah, Resulü'nü onlara itaat etmekten men etmiş ve onu bundan sakındırarak şöyle buyurmuştur: {وَلا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ} “Kâfirlere ve münafıklara itaat etme!” Yani: Allah yolundan alıkoyan hiçbir hususta [onlara uyma]. Fakat bu, onlara eziyet etmeyi gerektirmez. [Bilakis onlara uyma] {وَدَعْ أَذَاهُمْ} “ve onların eziyetlerine aldırma!” Zira bu, onları [İslam'a] çeker, İslam'ı kabul etmeye ve onların Peygamber'e ve ailesine/tâbilerine vereceği pek çok eziyetten vazgeçmelerine bir vesiledir.
{وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} في إتمام أمرك، وخذلان عدوك، {وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا} تُوكَلُ إليه الأمور المهمة، فيقوم بها، ويسهلها على عبده.
{وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} “Allah'a tevekkül et” işini tamamlamada ve düşmanını yardımsız bırakıp hezimete uğratmada [O'na güven]. {وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلا} “Vekil olarak Allah yeter.” Mühim işler O'na havale edilir; O da onları bizzat üstlenip yerine getirir ve kuluna kolaylaştırır.
{٤٩} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلا} .
{٤٩} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلا} “(49) Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşadığınız zaman, sizin onlar üzerinde sayacağınız bir iddet yoktur. Bu durumda onları faydalandırın (muttalanmalarını sağlayın) ve onları güzel bir şekilde salıverin.”
يخبر تعالى المؤمنين، أنهم إذا نكحوا المؤمنات، ثم طلقوهن من قبل أن يمسوهن، فليس عليهن في ذلك، عدة يعتدها (١) أزواجهن عليهن، وأمرهم بتمتيعهن (٢) بهذه الحالة، بشيء من متاع الدنيا، الذي يكون فيه جبر لخواطرهن، لأجل فراقهن، وأن يفارقوهن فراقًا جميلا من غير مخاصمة، ولا مشاتمة، ولا مطالبة، ولا غير ذلك.
Allah Teâlâ müminlere haber vermektedir ki; mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce boşarlarsa, bu durumda kocalarının onlar üzerinde sayacağı bir iddet yoktur. Bu halde onlara, ayrılık sebebiyle gönüllerini hoş edecek dünya malından bir şey vermelerini (muttalandırmalarını) ve çekişme, sövüşme, talepte bulunma ve benzeri şeyler olmaksızın onları güzel bir şekilde salıvermelerini emretmiştir.
ويستدل بهذه الآية، على أن الطلاق، لا يكون إلا بعد النكاح. فلو طلقها قبل أن ينكحها، أو علق طلاقها على نكاحها، لم يقع، لقوله: {إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ} فجعل الطلاق بعد النكاح، فدل على أنه قبل ذلك، لا محل له.
Bu ayetle, boşanmanın ancak nikâhtan sonra olabileceğine delil getirilir. Şayet kişi bir kadını nikâhlamadan önce boşarsa veya onun boşanmasını nikâhlanmasına bağlarsa [talak] vaki olmaz. Zira Allah Teâlâ: {إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ} “Mümin kadınları nikâhlayıp da sonra onları boşadığınız zaman...” buyurarak talakı nikâhtan sonraya koymuştur; bu da ondan önce [talakın] bir mahalli olmadığına delalet eder.
وإذا كان الطلاق الذي هو فرقة تامة، وتحريم تام، لا يقع قبل النكاح، فالتحريم الناقص، لظهار، أو إيلاء ونحوه، من باب أولى وأحرى، أن لا يقع قبل النكاح، كما هو أصح قَوْلي العلماء.
Tam bir ayrılık ve tam bir haram kılma olan talak nikâhtan önce vaki olmadığına göre; zıhar veya îlâ ve benzeri gibi noksan haram kılma, âlimlerin iki görüşünden daha sahih olanına göre nikâhtan önce evleviyetle vaki olmaz.