ويدل على جواز الطلاق، لأن الله أخبر به عن المؤمنين، على وجه لم يلمهم عليه، ولم يؤنبهم، مع تصدير الآية بخطاب المؤمنين.
[Bu ayet] boşanmanın caiz olduğuna da delalet eder. Çünkü Allah, ayetin başında müminlere hitap etmekle birlikte, onları kınamayacak ve azarlamayacak bir şekilde müminlerden bunu haber vermiştir.
وعلى جوازه قبل المسيس، كما قال في الآية الأخرى {لا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ}
Ayrıca diğer ayette: {لا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ} “Kendilerine dokunmadığınız kadınları boşarsanız size bir günah yoktur” buyurduğu gibi, temas etmeden (ilişkiye girmeden) önce de boşanmanın caiz olduğuna [delalet eder].
وعلى أن المطلقة قبل الدخول، لا عدة عليها، بل بمجرد طلاقها، يجوز لها التزوج، حيث لا مانع، وعلى أن عليها العدة، بعد الدخول.
Yine zifaftan (gerdeğe girmeden) önce boşanan kadının üzerine iddet gerekmediğine, bilakis boşanır boşanmaz bir engel bulunmadığı takdirde evlenmesinin caiz olduğuna; zifaftan sonra ise iddet beklemesi gerektiğine [delalet eder].
وهل المراد بالدخول والمسيس، الوطء كما هو مجمع عليه؟ أو وكذلك الخلوة، ولو لم يحصل معها وطء، كما أفتى بذلك الخلفاء الراشدون، وهو الصحيح. فمن دخل عليها، وطئها، أم لا إذا خلا بها، وجب عليها العدة.
Zifaf ve dokunmaktan (mesisten) maksat, icma edildiği üzere cinsel ilişki midir? Yoksa Hulefâ-yi Râşidîn'in fetva verdiği ve sahih olan görüşe göre, beraberinde ilişki olmasa bile halvet (baş başa kalma) da buna dâhil midir? Dolayısıyla kim bir kadınla zifafa girerse, onunla ilişkiye girsin ya da girmesin, onunla baş başa kaldığı takdirde kadına iddet beklemek vacip olur.
وعلى أن المطلقة قبل المسيس، تمتع على الموسع قدره، وعلى المقتر قدره، ولكن هذا، إذا لم يفرض لها مهر، فإن كان لها مهر مفروض، فإنه إذا طلق قبل الدخول، تَنَصَّف المهر، وكفى عن المتعة، وعلى أنه ينبغي لمن فارق زوجته قبل الدخول أو بعده، أن يكون الفراق جميلا يحمد فيه كل منهما الآخر.
Ve dokunulmadan önce boşanan kadına, eli geniş olanın gücüne göre, darlıkta olanın da gücüne göre mut'a (hediye/tazminat) verileceğine [delalet eder]. Ancak bu, eğer ona bir mehir belirlenmemişse geçerlidir. Şayet belirlenmiş bir mehri varsa, zifaftan önce boşadığı takdirde mehir yarıya iner ve bu mut'a yerine kâfi gelir. Ayrıca zifaftan önce veya sonra eşinden ayrılan kimsenin, ayrılığı her birinin diğerini hayırla yâd edeceği güzel bir şekilde yapması gerektiğine [delalet eder].
ولا يكون غير جميل، فإن في ذلك، من الشر المرتب عليه، من قدح كل منهما بالآخر، شيء كثير.
[Ayrılık] çirkin olmamalıdır; zira bunda, her ikisinin birbirini kötülemesi gibi ortaya çıkacak pek çok şer vardır.
وعلى أن العدة حق للزوج، لقوله: {فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ} دل مفهومه، أنه لو طلقها بعد المسيس، كان له عليها عدة [وعلى أن المفارقة بالوفاة، تعتد مطلقًا، لقوله: {ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ} الآية] (٣) .
Yine: {فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ} “Sizin onlar üzerinde sayacağınız bir iddet yoktur” buyruğundan dolayı iddetin kocanın hakkı olduğuna [delalet eder]; bunun mefhumu, şayet kadını temastan sonra boşarsa, kadın üzerinde iddet hakkı olduğunu gösterir. [{ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ} “Sonra onları boşadığınız zaman...” ayetinden dolayı vefat sebebiyle ayrılan kadının mutlak olarak iddet bekleyeceğine de delalet eder.]
وعلى أن من عدا غير المدخول بها، من المفارقات من الزوجات، بموت أو حياة، عليهن العدة.
Ve [yine bu ayet], kendisiyle zifafa girilmemiş kadın hariç, gerek ölüm gerekse hayatta iken [boşanma yoluyla] ayrılan bütün eşlerin iddet beklemesi gerektiğine [delalet eder].
{٥٠} {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالاتِكَ اللاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} .
{٥٠} {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالاتِكَ اللاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “(50) Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin hanımlarını, Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden elinin altında bulunan cariyeleri, seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını sana helal kıldık. Bir de Peygamber kendisiyle evlenmek istediği takdirde, kendisini Peygamber'e hibe eden mümin kadını -müminlere değil, sadece sana mahsus olmak üzere- [helal kıldık]. Sana bir güçlük olmasın diye, hanımları ve ellerinin altında bulunan cariyeleri hakkında onlara neyi farz kıldığımızı muhakkak bilmekteyiz. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
يقول تعالى، ممتنًا على رسوله بإحلاله له ما أحل مما يشترك فيه، هو والمؤمنون، وما ينفرد به، ويختص: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ} أي: أعطيتهن مهورهن، من الزوجات، وهذا من الأمور المشتركة بينه وبين المؤمنين، [فإن المؤمنين] (١) كذلك يباح لهم ما (٢) آتوهن أجورهن، من الأزواج.
Allah Teâlâ, hem kendisinin hem de müminlerin ortak olduğu şeyleri ve yalnızca kendisine has kılınan şeyleri helal kılmak suretiyle Resulü'ne lütufta bulunarak şöyle buyurmaktadır: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ} “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin hanımlarını sana helal kıldık.” Yani: Eşlerden mehirlerini verdiklerini [helal kıldık]. Bu, kendisi ile müminler arasında ortak olan hususlardandır; [çünkü müminlere de] aynı şekilde eşlerden mehirlerini verdikleri helaldir.
{و} كذلك أحللنا لك {مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ} أي: الإماء التي ملكت {مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ} من غنيمة الكفار من عبيدهم، والأحرار من لهن زوج منهم، ومن لا زوج لهن، وهذا أيضا مشترك.
{و} Ve aynı şekilde sana helal kıldık: {مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ} Yani: Sahip olduğun cariyeleri, {مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ} “Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden”; kâfirlerin ganimet olarak alınan kölelerinden, hür olup da onlardan kocası bulunan veya kocası bulunmayan kadınları [helal kıldık]. Bu da [müminlerle] ortaktır.
وكذلك من المشترك، قوله {وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالاتِكَ} شمل العم والعمة، والخال والخالة، القريبين والبعيدين، وهذا حصر المحللات.
Yine ortak olan hususlardan biri de: {وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالاتِكَ} “Amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını...” buyruğudur. Bu, yakından ve uzaktan amca, hala, dayı ve teyzeyi kapsar. Bu, helal kılınan kadınların sınırlandırılmasıdır.
يؤخذ من مفهومه، أن ما عداهن من الأقارب، غير محلل، كما تقدم في سورة النساء، فإنه لا يباح من الأقارب من النساء، غير هؤلاء الأربع، وما عداهن من الفروع مطلقًا، والأصول مطلقًا، وفروع الأب والأم، وإن نزلوا، وفروع من فوقهم لصلبه، فإنه لا يباح.
Bunun mefhumundan, daha önce Nisâ Suresi'nde geçtiği üzere, bunların dışındaki akrabaların helal olmadığı anlaşılır. Zira kadın akrabalardan bu dördü dışında hiçbiri helal değildir; bunların dışındaki mutlak olarak fürû (alt soy), mutlak olarak usûl (üst soy), ne kadar aşağı inerse insin anne ve babanın fürûu ve onların üstündekilerin kendi sulbünden olan fürûu helal olmaz.
وقوله {اللاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ} قيد لحل هؤلاء للرسول، كما هو الصواب من القولين، في تفسير هذه الآية، وأما غيره ﵊، فقد علم أن هذا قيد لغير الصحة.
{اللاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ} “Seninle beraber hicret eden...” buyruğu, bu ayetin tefsirindeki iki görüşten doğru olanına göre, bunların Resul'e helal kılınması için bir şarttır. Onun (aleyhisselâm) dışındakiler için ise bunun geçerlilik şartı olmadığı bilinmektedir.
{و} أحللنا لك {امْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ} بمجرد هبتها نفسها.
{و} Ve sana helal kıldık: {امْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ} “Kendisini Peygamber'e hibe eden mümin kadını”; sadece kendini hibe etmesiyle.
{إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا} أي: هذا تحت الإرادة والرغبة، {خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} يعني: إباحة الموهبة (٣) وأما المؤمنون، فلا يحل لهم أن يتزوجوا امرأة، بمجرد هبتها نفسها لهم.
{إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا} “Peygamber kendisiyle evlenmek istediği takdirde” yani bu, istek ve arzuya bağlıdır. {خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlere değil, sadece sana mahsus olmak üzere.” Yani: [Kendini] hibe edenin helal olması [yalnızca sana hastır]. Müminlere gelince; bir kadının kendisini onlara hibe etmesiyle onunla evlenmeleri kendilerine helal olmaz.
{قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ} أي: قد علمنا ما على المؤمنين، وما يحل لهم، وما لا يحل، من الزوجات وملك اليمين. وقد علمناهم بذلك، وبينا فرائضه.
{قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ} “Hanımları ve ellerinin altında bulunan cariyeleri hakkında onlara neyi farz kıldığımızı muhakkak bilmekteyiz.” Yani: Eşlerden ve cariyelerden müminlerin üzerine nelerin gerekli olduğunu, onlara neyin helal olup neyin helal olmadığını muhakkak bilmekteyiz. Onlara da bunu öğrettik ve farzlarını açıkladık.
فما في هذه الآية، مما يخالف ذلك، فإنه خاص لك، لكون الله جعله خطابًا للرسول وحده بقوله: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ} إلى آخر الآية.
Bu ayette yer alıp da buna muhalif olan şeyler ise sana özeldir; çünkü Allah Teâlâ: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ} “Ey Peygamber! Şüphesiz biz sana helal kıldık...” ayetin sonuna kadar olan kısmıyla hitabı yalnız Resul'e yöneltmiştir.
وقوله: {خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} وأبحنا لك يا أيها النبي ما لم نبح لهم، ووسعنا لك ما لم نوسع على غيرك، {لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ} وهذا من زيادة اعتناء الله تعالى برسوله ﷺ.
{خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlere değil, sadece sana mahsus olmak üzere” buyruğu da: Ey Peygamber! Onlara helal kılmadığımız şeyleri sana helal kıldık ve başkalarına tanımadığımız genişliği sana tanıdık, {لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ} “sana bir güçlük olmasın diye.” Bu da Allah Teâlâ'nın Resulü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) olan fevkalade ihtimamındandır.
{وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} أي: لم يزل متصفًا بالمغفرة والرحمة، وينزل على عباده من مغفرته ورحمته، وجوده وإحسانه، ما اقتضته حكمته، ووجدت منهم أسبابه.
{وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” Yani: O, daima mağfiret ve rahmet vasfıyla muttasıftır; hikmetinin gerektirdiği ve kendilerinden sebepleri sâdır olduğu ölçüde kullarına mağfiretinden, rahmetinden, cömertliğinden ve ihsanından indirir.
{٥١} {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكَ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمًا} .
{٥١} {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكَ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمًا} “(51) Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın. Ayrıldıklarından dilediğini tekrar yanına almak istemende senin için bir günah yoktur. Bu, onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve kendilerine verdiğin şeyden hepsinin hoşnut kalması için en uygun olanıdır. Allah kalplerinizde olanı bilir. Allah her şeyi bilendir, halîmdir (cezalandırmada acele etmeyendir).”
وهذا أيضًا من توسعة الله على رسوله ورحمته به، أن أباح له ترك القسم بين زوجاته، على وجه الوجوب، وأنه إن فعل ذلك، فهو تبرع منه، ومع ذلك، فقد كان ﷺ يجتهد في القسم بينهن في كل شيء، ويقول "اللهم هذا قسمي فيما أملك، فلا تلمني فيما لا أملك".
Bu da Allah'ın Resulü'ne tanıdığı bir genişlik ve ona olan rahmetindendir; eşleri arasında nöbetleşmeyi (kasmı) farz olarak yerine getirmeyi terk etmesini ona mubah kılmış, eğer bunu yaparsa kendisinden bir lütuf/bağış sayılmıştır. Bununla birlikte o (sallallâhu aleyhi ve sellem) her hususta onlar arasında nöbetleşmeye özen gösterir ve şöyle derdi: “Allah'ım! Bu, malik olduğum hususlardaki taksimimdir; malik olmadığım hususlarda beni kınama!”
فقال هنا: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ} [أي: تؤخر من أردت من زوجاتك فلا تؤويها إليك، ولا تبيت عندها] (١) {وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ} أي: تضمها وتبيت عندها.
Burada şöyle buyurdu: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ} “Onlardan dilediğini ertelersin” [Yani: Eşlerinden dilediğini sonraya bırakırsın; onu yanına almaz ve onun yanında gece yatmazsın] {وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ} “ve dilediğini de yanına alırsın.” Yani: Onu yanına alır ve onun yanında gece yatarsın.
{و} مع ذلك لا يتعين هذا الأمر {مَنِ ابْتَغَيْتَ} أي: أن تؤويها {فَلا جُنَاحَ عَلَيْكَ} والمعنى أن الخيرة بيدك في ذلك كله [وقال كثير من المفسرين: إن هذا خاص بالواهبات، له أن يرجي من يشاء، ويؤوي من يشاء، أي: إن شاء قبل من وهبت نفسها له، وإن شاء لم يقبلها، والله أعلم] (٢) .
{و} Bununla birlikte bu durum kesin olarak bağlayıcı değildir: {مَنِ ابْتَغَيْتَ} yani yanına almayı [dilediğin kimsede] {فَلا جُنَاحَ عَلَيْكَ} “senin için bir günah yoktur.” Anlam şudur ki; bütün bunlarda tercih senin elindedir. [Pek çok müfessir şöyle demiştir: Bu durum kendilerini hibe eden kadınlara hastır; o dilediğini erteler, dilediğini de yanına alır. Yani dilerse kendisini ona hibe eden kadını kabul eder, dilerse kabul etmez. En doğrusunu Allah bilir.]
ثم بين الحكمة في ذلك فقال: {ذَلِكَ} أي: التوسعة عليك، وكون الأمر راجعًا إليك وبيدك، وكون ما جاء منك إليهن تبرعًا منك {أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ} لعلمهن أنك لم تترك واجبًا، ولم تفرط في حق لازم.
Sonra bundaki hikmeti açıklayarak şöyle buyurdu: {ذَلِكَ} Yani sana bu genişliğin tanınması, işin sana bırakılıp senin elinde olması ve senden onlara ulaşan şeylerin senin bir lütfun/bağışın olması; {أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ} “onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve kendilerine verdiğin şeyden hepsinin hoşnut kalması için en uygun olanıdır.” Çünkü onlar senin hiçbir vacibi terk etmediğini ve yerine getirilmesi gereken hiçbir hakkı ihmal etmediğini bilmektedirler.
{وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ} أي: ما يعرض لها عند أداء الحقوق الواجبة والمستحبة، وعند المزاحمة في الحقوق، فلذلك شرع لك التوسعة يا رسول الله، لتطمئن قلوب زوجاتك.
{وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ} “Allah kalplerinizde olanı bilir.” Yani: Vacip ve müstehap haklar ifa edilirken ve haklar çakıştığında kalplerde beliren duyguları bilir. Bundan dolayı eşlerinin kalpleri mutmain olsun diye ey Allah'ın Resulü, sana bu genişliği meşru kılmıştır.
{وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمًا} أي: واسع العلم، كثير الحلم. ومن علمه، أن شرع لكم ما هو أصلح لأموركم، وأكثر لأجوركم. ومن حلمه، أن لم يعاقبكم بما صدر منكم، وما أصرت عليه قلوبكم من الشر.
{وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمًا} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir, Halîm'dir (cezalandırmakta acele etmeyendir).” Yani: İlmi geniş, hilmi pek çoktur. O'nun ilminden [biri de], işleriniz için en hayırlı ve mükâfatınız için en bereketli olanı sizin için meşru kılmasıdır. O'nun hilminden [biri de], sizden sadır olan şeylerden ve kalplerinizin üzerinde ısrar ettiği kötülüklerden dolayı sizi cezalandırmamış olmasıdır.
{٥٢} {لا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا} .
{٥٢} {لا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا} “(52) Bundan sonra, güzellikleri hoşuna gitse bile başka kadınlarla evlenmek ve bunları başka eşlerle değiştirmek sana helal değildir. Ancak elinin altındaki cariyeler müstesnadır. Allah her şeyi gözetleyip denetleyendir.”
وهذا شكر من الله، الذي لم يزل شكورًا، لزوجات رسوله، ﵅، حيث اخترن الله ورسوله، والدار الآخرة، أن رحمهن، وقصر رسوله عليهن فقال: {لا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} زوجاتك الموجودات {وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ} أي: ولا تطلق بعضهن، فتأخذ بدلها.
Bu, daima Şekûr (iyiliklere fazlasıyla karşılık veren) olan Allah'ın, Allah'ı, Resulü'nü ve ahiret yurdunu tercih ettikleri için Resulü'nün hanımlarına (radıyallâhu anhünne) bir mükâfatıdır; onlara merhamet etmiş ve Resulü'nü onlarla sınırlandırarak şöyle buyurmuştur: {لا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} “Bundan sonra sana kadınlar helal değildir”; yani mevcut eşlerinden sonra. {وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ} “ve bunları başka eşlerle değiştirmek de [helal değildir]”; yani onlardan bir kısmını boşayıp yerine başkasını alamazsın.
فحصل بهذا، أمنهن من الضرائر، ومن الطلاق، لأن الله قضى أنهن زوجاته في الدنيا والآخرة، لا يكون بينه وبينهن فرقة.
Böylece kuma gelmesinden ve boşanmaktan yana güvenceye kavuşmuş oldular. Çünkü Allah, onların dünyada ve ahirette onun eşleri olduğuna ve onunla onlar arasında bir ayrılık olmayacağına hükmetmiştir.
{وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ} أي: حسن غيرهن، فلا يحللن لك {إِلا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ} أي: السراري، فذلك جائز لك، لأن المملوكات، في كراهة الزوجات، لسن بمنزلة الزوجات، في الإضرار للزوجات. {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا} أي: مراقبًا للأمور، وعالمًا بما إليه تؤول، وقائمًا بتدبيرها على أكمل نظام، وأحسن إحكام.
{وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ} “Güzellikleri hoşuna gitse bile” yani başkalarının güzelliği [hoşuna gitse de], artık onlar sana helal olmazlar. {إِلا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ} “Ancak elinin altındaki cariyeler müstesnadır.” Yani cariyeler; bu sana caizdir. Zira cariyeler, hanımların hoşlanmaması ve onlara zarar vermesi bakımından diğer eşler konumunda değildir. {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا} “Allah her şeyi gözetleyip denetleyendir.” Yani işleri murakabe eden, onların nereye varacağını bilen ve onları en mükemmel intizam ve en güzel nizamla çekip çevirendir.
{٥٣ - ٥٤} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا * إِنْ تُبْدُوا شَيْئًا أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا} .
{٥٣ - ٥٤} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا * إِنْ تُبْدُوا شَيْئًا أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا} “(53-54) Ey iman edenler! Bir yemeğe çağrılmaksızın ve vaktine bakıp gözetmeksizin Peygamber'in evlerine girmeyin. Fakat çağrıldığınız vakit girin; yemeği yiyince de hemen dağılın, sohbete dalıp oturmayın. Çünkü bu durum Peygamber'i incitiyor, o da sizden utanıyordu. Allah ise gerçeği açıklamaktan çekinmez. Peygamber'in hanımlarından bir şey isteyeceğiniz zaman perde arkasından isteyin. Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir. Sizin Allah'ın Resulü'nü incitmeniz ve kendisinden sonra hanımlarını nikâhlamanız asla helal olmaz. Muhakkak ki bu, Allah katında çok büyük [bir günahtır]. Bir şeyi açığa vursanız da gizleseniz de şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
يأمر تعالى عباده المؤمنين، بالتأدب مع رسول الله ﷺ، في دخول بيوته فقال: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ} أي: لا تدخلوها بغير إذن للدخول فيها، لأجل الطعام. وأيضًا لا تكونوا {نَاظِرِينَ إِنَاهُ} أي: منتظرين ومتأنين لانتظار نضجه، أو سعة صدر بعد الفراغ منه. والمعنى: أنكم لا تدخلوا بيوت النبي إلا بشرطين:
Allah Teâlâ mümin kullarına, evlerine girme konusunda Resulullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile edepli davranmalarını emrederek şöyle buyurmaktadır: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ} “Ey iman edenler! Bir yemeğe çağrılmaksızın Peygamber'in evlerine girmeyin.” Yani yemek için girmeye izin verilmeksizin o evlere girmeyin. Ayrıca {نَاظِرِينَ إِنَاهُ} “vaktine bakıp gözetmeksizin”; yani yemeğin pişmesini bekleyerek veya yemek bittikten sonra vakit geçirmeyi umarak beklemeyin. Anlam şudur: Peygamber'in evlerine ancak iki şartla girin:
الإذن لكم بالدخول، وأن يكون جلوسكم بمقدار الحاجة، ولهذا قال: {وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ} أي: قبل الطعام وبعده.
Girmek için size izin verilmesi ve oturmanızın da ihtiyaç miktarınca olmasıdır. Nitekim bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ} “Fakat çağrıldığınız vakit girin; yemeği yiyince de hemen dağılın, sohbete dalıp oturmayın.” Yani yemekten önce ve sonra [sohbete dalıp kalmayın].
ثم بين حكمة النهي وفائدته فقال: {إِنَّ ذَلِكُمْ} أي: انتظاركم الزائد على الحاجة، {كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ} أي: يتكلف منه ويشق عليه حبسكم إياه عن شئون بيته، واشتغاله فيه {فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ} أن يقول لكم: " اخرجوا " كما هو جاري العادة، أن الناس -وخصوصًا أهل الكرم منهم- يستحيون أن يخرجوا الناس من مساكنهم، {و} لكن {اللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ}
Sonra yasağın hikmetini ve faydasını açıklayarak şöyle buyurdu: {إِنَّ ذَلِكُمْ} Yani ihtiyaçtan fazla beklemeniz, {كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ} “Peygamber'i incitiyordu”; yani onu evinin işlerinden ve oradaki meşguliyetlerinden alıkoymanız ona külfet oluyor ve ağır geliyordu. {فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ} Size “çıkın” demekten sizden utanıyordu. Nitekim insanların -özellikle de cömert olanlarının- insanları evlerinden çıkarmaktan utanması genel adettendir. {و} Fakat {اللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ} “Allah ise gerçeği açıklamaktan çekinmez.”
فالأمر الشرعي، ولو كان يتوهم أن في تركه أدبا وحياء، فإن الحزم كل الحزم، اتباع الأمر الشرعي، وأن يجزم أن ما خالفه، ليس من الأدب في شيء. والله تعالى لا يستحي أن يأمركم، بما فيه الخير لكم، والرفق لرسوله كائنًا ما كان.
Şer'î emir, her ne kadar terk edilmesinde edep ve hayâ olduğu zannedilse bile; tam dirayet şer'î emre tabi olmak ve ona muhalif olan şeyin hiçbir şekilde edep olmadığını kesin olarak bilmektir. Allah Teâlâ, her ne olursa olsun sizin için onda hayır, Resulü için de kolaylık/nezaket bulunan şeyleri size emretmekten çekinmez.
فهذا أدبهم في الدخول في بيوته، وأما أدبهم معه في خطاب زوجاته، فإنه، إما أن يحتاج إلى ذلك، أو لا يحتاج إليه، فإن لم يحتج إليه، فلا حاجة إليه، والأدب تركه، وإن احتيج إليه، كأن يسألن متاعًا، أو غيره من أواني البيت أو نحوها، فإنهن يسألن {مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ} أي: يكون بينكم وبينهن ستر، يستر عن النظر، لعدم الحاجة إليه.
Bu, onun evlerine girmedeki edepleridir. Onun hanımlarına hitap etme konusundaki edep ise; ya buna ihtiyaç duyulur ya da duyulmaz. Şayet ihtiyaç yoksa buna gerek de yoktur ve edep bunu terk etmektir. Şayet ihtiyaç duyulursa -bir eşya yahut ev kap kacağı ve benzeri bir şey istemek gibi- bu takdirde {مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ} “perde arkasından” istenir. Yani aranızda, bakmaya ihtiyaç bulunmadığından dolayı bakmayı engelleyen bir örtü olmalıdır.
فصار النظر إليهن ممنوعًا بكل حال، وكلامهن فيه التفصيل، الذي ذكره الله، ثم ذكر حكمة ذلك بقوله: {ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ} لأنه أبعد عن الريبة، وكلما بعد الإنسان عن الأسباب الداعية إلى الشر، فإنه أسلم له، وأطهر لقلبه.
Böylece onlara bakmak her halükarda yasaklanmış, onlarla konuşma ise Allah'ın zikrettiği tafsilata bağlanmıştır. Sonra: {ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ} “Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir” buyurarak bunun hikmetini zikretmiştir. Çünkü bu, şüpheden daha uzaktır; insan kötülüğe çağıran sebeplerden ne kadar uzak durursa, kendisi için o kadar selametli ve kalbi için o kadar temiz olur.
فلهذا، من الأمور الشرعية التي بين الله كثيرًا من تفاصيلها، أن جميع وسائل الشر وأسبابه ومقدماته، ممنوعة، وأنه مشروع، البعد عنها، بكل طريق.
İşte bu yüzden, Allah'ın detaylarından pek çoğunu açıkladığı şer'î hususlardan biri şudur: Kötülüğün bütün vesileleri, sebepleri ve öncüleri yasaktır; her yolla onlardan uzak durmak ise meşrudur.
ثم قال كلمة جامعة وقاعدة عامة: {وَمَا كَانَ لَكُمْ} يا معشر المؤمنين، أي: غير لائق ولا مستحسن منكم، بل هو أقبح شيء {أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ} أي: أذية قولية أو فعلية، بجميع ما يتعلق به، {وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا} هذا من جملة ما يؤذيه، فإنه ﷺ، له مقام التعظيم، والرفعة والإكرام، وتزوج زوجاته [بعده] (١) مخل بهذا المقام.
Sonra kapsamlı bir söz ve genel bir kaide zikretti: {وَمَا كَانَ لَكُمْ} Ey müminler topluluğu! Yani size yakışmaz ve hoş karşılanmaz, bilakis en çirkin şeydir: {أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ} “Allah'ın Resulü'nü incitmeniz”; yani kendisiyle ilgili her hususta sözlü veya fiilî bir eziyet vermeniz [asla caiz değildir]. {وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا} “Ve kendisinden sonra hanımlarını nikâhlamanız da ebediyen [helal olmaz].” Bu da onu inciten şeylerin cümlesindendir. Zira o (sallallâhu aleyhi ve sellem) tazim, yücelik ve ikram makamına sahiptir; [ondan sonra] eşleriyle evlenmek ise bu makamı zedeler.
وأيضا، فإنهن زوجاته في الدنيا والآخرة، والزوجية باقية بعد موته، فلذلك لا يحل نكاح زوجاته بعده، لأحد من أمته. {إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا} وقد امتثلت هذه الأمة، هذا الأمر، واجتنبت ما نهى الله عنه منه، ولله الحمد والشكر.
Ayrıca onlar dünyada ve ahirette onun eşleridir ve vefatından sonra da evlilik bağı bakidir. Bu yüzden vefatından sonra onun eşleriyle evlenmek ümmetinden hiç kimseye helal değildir. {إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا} “Muhakkak ki bu, Allah katında çok büyük [bir günahtır].” Bu ümmet bu emre uymuş ve Allah'ın bundan yasakladığı şeyden kaçınmıştır. Hamd ve şükür Allah'a aittir.
ثم قال تعالى: {إِنْ تُبْدُوا شَيْئًا} أي تظهروه {أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا} يعلم ما في قلوبكم، وما أظهرتموه، فيجازيكم عليه.
Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu: {إِنْ تُبْدُوا شَيْئًا} “Bir şeyi açığa vursanız”; yani onu aşikâr etseniz {أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا} “yahut gizleseniz de muhakkak ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” Kalplerinizde olanı da açığa vurduğunuz şeyi de bilir ve buna göre size karşılığını verir.
{٥٥} {لا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبَائِهِنَّ وَلا أَبْنَائِهِنَّ وَلا إِخْوَانِهِنَّ وَلا أَبْنَاءِ إِخْوَانِهِنَّ وَلا أَبْنَاءِ أَخَوَاتِهِنَّ وَلا نِسَائِهِنَّ وَلا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا} .
{٥٥} {لا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبَائِهِنَّ وَلا أَبْنَائِهِنَّ وَلا إِخْوَانِهِنَّ وَلا أَبْنَاءِ إِخْوَانِهِنَّ وَلا أَبْنَاءِ أَخَوَاتِهِنَّ وَلا نِسَائِهِنَّ وَلا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا} “(55) Onlara (Peygamber'in hanımlarına); babaları, oğulları, erkek kardeşleri, erkek kardeşlerinin oğulları, kız kardeşlerinin oğulları, kendi [mümin] kadınları ve ellerinin altında bulunan cariyeleri hususunda bir günah yoktur. [Ey Peygamber hanımları!] Allah'tan korkun. Şüphesiz Allah her şeye şahittir.”
لما ذكر أنهن لا يسألن متاعًا إلا من وراء حجاب، وكان اللفظ عامًا [لكل أحد] (١) احتيج أن يستثنى منه هؤلاء المذكورون، من المحارم، وأنه {لا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ} في عدم الاحتجاب عنهم.
Onlardan bir eşyanın ancak perde arkasından isteneceği zikredilip bu lafız da [herkes için] genel olunca, mahremlerden zikredilen bu kimselerin istisna edilmesine ve onlara karşı örtünmemelerinde {لا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ} “kendilerine bir günah olmadığına” ihtiyaç duyulmuştur.
ولم يذكر فيها الأعمام، والأخوال، لأنهن إذا لم يحتجبن عمن هن عماته ولا (٢) خالاته، من أبناء الإخوة والأخوات، مع رفعتهن عليهم، فعدم احتجابهن عن عمهن وخالهن، من باب أولى، ولأن منطوق الآية الأخرى، المصرحة بذكر العم والخال، مقدمة، على ما يفهم من هذه الآية.
Ayet-i kerimede amcalar ve dayılar zikredilmemiştir; çünkü onlar, erkek kardeşlerin ve kız kardeşlerin oğulları gibi -kendilerinden üstün/büyük olmalarına rağmen- halası ve teyzesi oldukları kimselere karşı örtünmüyorlarsa, kendi amca ve dayılarına karşı örtünmemeleri evleviyetle caizdir. Ayrıca amca ve dayının zikredilmesini açıkça ifade eden diğer ayetin mantûku (açık ifadesi), bu ayetten anlaşılan mefhuma takdim edilir.
وقوله {وَلا نِسَائِهِنَّ} أي: لا جناح عليهن ألا يحتجبن عن نسائهن، أي: اللاتي من جنسهن في الدين، فيكون ذلك مخرجًا لنساء الكفار، ويحتمل أن المراد جنس النساء، فإن المرأة لا تحتجب عن المرأة. {وَلا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ} ما دام العبد في ملكها جميعه.
{وَلا نِسَائِهِنَّ} “ve kendi kadınları hususunda da” buyruğu ise: Kendi kadınlarına, yani dinde kendi cinslerinden olan kadınlara karşı örtünmemelerinde onlara bir günah yoktur; bu durumda kâfir kadınlar bunun dışına çıkmış olur. Maksadın kadın cinsi olması da muhtemeldir; zira kadın kadına karşı örtünmez. {وَلا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ} “ve ellerinin altında bulunanlar hususunda da”; köle tamamen onun mülkiyetinde olduğu müddetçe [günah yoktur].
ولما رفع الجناح عن هؤلاء، شرط فيه وفي غيره، لزوم تقوى الله، وأن لا يكون في محذور شرعي فقال: {وَاتَّقِينَ اللَّهَ} أي: استعملن تقواه في جميع الأحوال {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا} يشهد أعمال العباد، ظاهرها وباطنها، ويسمع أقوالهم، ويرى حركاتهم، ثم يجازيهم على ذلك، أتم الجزاء وأوفاه.
Bu kimselerden sorumluluk ve günah kaldırılınca, hem bu hususta hem de diğer durumlarda Allah'a karşı takva üzere olmayı ve dinen sakıncalı bir durum bulunmamasını şart koşarak şöyle buyurdu: {وَاتَّقِينَ اللَّهَ} “Allah'tan sakının (takva sahibi olun).” Yani: Her hâlükârda O'na karşı takvalı davranın. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا} “Şüphesiz Allah, her şeye hakkıyla şahittir.” O, kulların amellerinin açığına da gizlisine de şahit olur; sözlerini işitir, hareketlerini görür; sonra da onlara bunun karşılığını en eksiksiz ve en mükemmel şekilde verir.
{٥٦} {إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} .
{٥٦} {إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} “(56) Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin.”
وهذا فيه تنبيه على كمال رسول الله ﷺ، ورفعة درجته، وعلو منزلته عند الله وعند خلقه، ورفع ذكره. و {إِنَّ اللَّهَ} تعالى {وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ} عليه، أي: يثني الله عليه بين الملائكة، وفي الملأ الأعلى، لمحبته تعالى له، وتثني عليه الملائكة المقربون، ويدعون له ويتضرعون.
Bunda Resulullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) kemaline, derecesinin yüceliğine, Allah katındaki ve mahlûkatı nezdindeki makamının yüksekliğine ve şanının yüceltilmesine bir dikkat çekme vardır. {إِنَّ اللَّهَ} Teâlâ {وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ} “Şüphesiz Allah ve melekleri ona salât ederler.” Yani: Allah Teâlâ ona olan sevgisinden dolayı melekler arasında ve Mele-i A'lâ'da onu över; mukarreb melekler de onu över, onun için dua ve niyazda bulunurlar.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} اقتداء بالله وملائكته، وجزاء له على بعض حقوقه عليكم، وتكميلا لإيمانكم، وتعظيمًا له ﷺ، ومحبة وإكرامًا، وزيادة في حسناتكم، وتكفيرًا من سيئاتكم وأفضل هيئات الصلاة عليه ﵊، ما علم به أصحابه: "اللهم صل على محمد وعلى آل محمد كما صليت على آل إبراهيم إنك حميد مجيد، وبارك على محمد وعلى آل محمد كما باركت على آل إبراهيم إنك حميد مجيد" وهذا الأمر بالصلاة والسلام عليه مشروع في جميع الأوقات، وأوجبه كثير من العلماء في الصلاة
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} “Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin.” Allah'a ve meleklerine uyarak, sizin üzerinizdeki bazı haklarının bir karşılığı olarak, imanınızı kemale erdirmek, onu (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüceltmek, sevmek ve tazim etmek, sevaplarınızı artırmak ve günahlarınıza kefaret olmak üzere [salât ve selam getirin]. Ona (aleyhisselâm) salât etmenin en faziletli şekli, ashabına öğrettiği şu duadır: “Allah'ım! İbrahim'in âline salât ettiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de salât et. Şüphesiz sen Hamîd'sin, Mecîd'sin. İbrahim'in âlini mübarek kıldığın gibi Muhammed'i ve Muhammed'in âlini de mübarek kıl. Şüphesiz sen Hamîd'sin, Mecîd'sin.” Ona salât ve selam getirme emri her vakitte meşrudur; pek çok âlim ise bunu namazda vacip görmüştür.
{٥٧ - ٥٨} {إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا * وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} .
{٥٧ - ٥٨} {إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا * وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} “(57-58) Allah'ı ve Resulü'nü incitenlere gelince; Allah dünyada ve ahirette onlara lanet etmiş ve onlar için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır. Mümin erkekleri ve mümin kadınları hak etmedikleri bir şeyle incitenler ise şüphesiz bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmişlerdir.”
لما أمر تعالى بتعظيم رسوله ﷺ، والصلاة والسلام عليه، نهى عن أذيته، وتوعد عليها فقال: {إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} وهذا يشمل كل أذية، قولية أو فعلية، من سب وشتم، أو تنقص له، أو لدينه، أو ما يعود إليه بالأذى. {لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا} أي: أبعدهم وطردهم، ومن لعنهم [في الدنيا] (١) أنه يحتم (٢) قتل من شتم الرسول، وآذاه.
Allah Teâlâ Resulü'nü (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüceltmeyi, ona salât ve selam getirmeyi emredince; onu incitmekten nehyedip buna karşı tehditte bulunarak şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Allah'ı ve Resulü'nü incitenlere gelince...” Bu; sövme, hakaret etme, onun şanını veya dinini küçümseme ya da ona eziyet verecek her türlü sözlü veya fiilî eziyeti kapsar. {لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا} “Allah dünyada onlara lanet etmiştir”; yani onları rahmetinden uzaklaştırmış ve kovmuştur. Onların [dünyadaki] lanetinden biri de Resul'e söven ve ona eziyet eden kimsenin öldürülmesinin zorunlu kılınmasıdır.
{وَالآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا} جزاء له على أذاه، أن يؤذى بالعذاب الأليم، فأذية الرسول، ليست كأذية غيره، لأنه ﷺ لا يؤمن العبد بالله، حتى يؤمن برسوله ﷺ. وله من التعظيم، الذي هو من لوازم الإيمان، ما يقتضي ذلك، أن لا يكون مثل غيره.
{وَالآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا} “ve ahirette onlara lanet etmiş ve onlar için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır.” Verdiği eziyete karşılık onun da can yakıcı bir azapla cezalandırılması içindir. Zira Resul'e verilen eziyet başkasına verilen eziyet gibi değildir. Çünkü bir kul, Allah'ın Resulü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman etmedikçe Allah'a da iman etmiş olmaz. Ayrıca imanın gereklerinden olan tazim (saygı) hakkı, onun başkaları gibi olmamasını gerektirir.
وإن كانت أذية المؤمنين عظيمة، وإثمها عظيمًا، ولهذا قال فيها: {وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا} أي: بغير جناية منهم موجبة للأذى {فَقَدِ احْتَمَلُوا} على ظهورهم {بُهْتَانًا} حيث آذوهم بغير سبب {وَإِثْمًا مُبِينًا} حيث تعدوا عليهم، وانتهكوا حرمة أمر الله باحترامها.
Müminlere eziyet etmek de büyük ve günahı pek büyük olmakla birlikte, nitekim bu hususta [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا} “Mümin erkekleri ve mümin kadınları hak etmedikleri bir şeyden dolayı incitenler” yani kendilerinden eziyeti gerektirecek bir suç [işlenmeksizin]; {فَقَدِ احْتَمَلُوا} [sırtlarına] “yüklenmişlerdir” {بُهْتَانًا} “bir iftira” zira onlara sebepsiz yere eziyet etmişlerdir {وَإِثْمًا مُبِينًا} “ve apaçık bir günah” zira onlara haksızlık etmiş ve Allah'ın saygı gösterilmesini emrettiği dokunulmazlığı çiğnemişlerdir.
ولهذا كان سب آحاد المؤمنين، موجبًا للتعزير، بحسب حالته وعلو مرتبته، فتعزير من سب الصحابة أبلغ، وتعزير من سب العلماء، وأهل الدين، أعظم من غيرهم.
Bu yüzden tek tek müminlere sövmek, kişinin durumuna ve mertebesinin yüceliğine göre tazir cezasını gerektirir; nitekim sahabeye sövenin taziri daha şiddetli, âlimlere ve din ehline sövenin taziri de diğerlerinden daha büyüktür.
{٥٩ - ٦٢} {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا * لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلا قَلِيلا * مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلا * سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلا} .
{٥٩ - ٦٢} {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا * لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلا قَلِيلا * مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلا * سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلا} “(59-62) Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle: Cilbaplarını (dış elbiselerini) üzerlerine sıkıca örtsünler. Bu, tanınıp da incitilmemeleri için en uygun olanıdır. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Andolsun ki münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar ve şehirde asılsız haber yayanlar vazgeçmezlerse, mutlaka seni onların üzerine musallat ederiz; sonra orada sana ancak az bir süre komşuluk edebilirler. Lanetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve amansızca öldürülürler. Daha önce gelip geçenler hakkındaki Allah'ın sünneti (kanunu) budur. Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın.”
هذه الآية، التي تسمى آية الحجاب، فأمر الله نبيه، أن يأمر النساء عمومًا، ويبدأ بزوجاته وبناته، لأنهن آكد من غيرهن، ولأن الآمر [لغيره] (١) ينبغي أن يبدأ بأهله، قبل غيرهم كما قال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا}
Hicap (örtünme) ayeti olarak adlandırılan bu ayette Allah Teâlâ Peygamberi'ne, genel olarak kadınlara emretmesini ve başkalarından daha öncelikli olmaları sebebiyle ve [başkasına] emreden kimsenin diğerlerinden önce kendi ailesinden başlaması gerektiği için eşlerinden ve kızlarından başlamasını emretmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا} “Ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun.”
أن {يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ} وهن اللاتي يكن فوق الثياب من ملحفة وخمار ورداء ونحوه، أي: يغطين بها، وجوههن وصدورهن.
{يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ} “Cilbaplarını (dış elbiselerini) üzerlerine sıkıca örtsünler.” Bunlar, elbisenin üzerine giyilen çarşaf/örtü, başörtüsü, rida ve benzeri şeylerdir; yani bunlarla yüzlerini ve göğüslerini örtsünler.
ثم ذكر حكمة ذلك، فقال: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ} دل على وجود أذية، إن لم يحتجبن، وذلك، لأنهن إذا لم يحتجبن، ربما ظن أنهن غير عفيفات، فيتعرض لهن من في قلبه مرض، فيؤذيهن، وربما استهين بهن، وظن أنهن إماء، فتهاون بهن من يريد الشر. فالاحتجاب حاسم لمطامع الطامعين فيهن.
Sonra bunun hikmetini zikrederek şöyle buyurdu: {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ} “Bu, tanınıp da incitilmemeleri için en uygun olanıdır.” Bu, örtünmedikleri takdirde bir eziyetin bulunacağına delalet eder. Çünkü örtünmedikleri zaman onların iffetli olmadıkları zannedilebilir; kalbinde hastalık bulunan kimseler de onlara sataşıp onları incitirler. Belki de hafife alınıp cariye oldukları zannedilir ve kötülük isteyen kimseler onları basite alır. Dolayısıyla örtünmek, onlara göz dikenlerin tamahlarını kesin olarak keser.
{وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} حيث غفر لكم ما سلف، ورحمكم، بأن بين لكم الأحكام، وأوضح الحلال والحرام، فهذا سد للباب من جهتهن.
{وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Geçmişte olanları bağışlamış ve hükümleri size açıklayıp helal ve haramı beyan etmek suretiyle size merhamet etmiştir. Bu, kadınlar cihetinden kapının [kötülüklere] kapatılmasıdır.
وأما من جهة أهل الشر فقد توعدهم بقوله: {لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} أي: مرض شك أو شهوة {وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ} أي: المخوفون المرهبون الأعداء، المحدثون (٢) بكثرتهم وقوتهم، وضعف المسلمين.
Kötülük ehli cihetinden ise şu buyruğuyla onları tehdit etmiştir: {لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Andolsun ki münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar” yani şüphe veya şehvet hastalığı olanlar {وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ} “ve şehirde asılsız haber yayanlar [vazgeçmezlerse]”; yani düşmanları korkutup ürkütmek yerine onların çokluğunu, gücünü ve Müslümanların zayıflığını anlatıp duran bozguncular [vazgeçmezlerse].
ولم يذكر المعمول الذي ينتهون عنه، ليعم ذلك، كل ما توحي به أنفسهم إليهم، وتوسوس به، وتدعو إليه من الشر، من التعريض بسب الإسلام وأهله، والإرجاف بالمسلمين، وتوهين قواهم، والتعرض للمؤمنات بالسوء والفاحشة، وغير ذلك من المعاصي الصادرة، من أمثال هؤلاء.
Neden vazgeçeceklerini (mefulü) belirtmemiştir ki bu; nefislerinin kendilerine fısıldadığı, vesvese verdiği ve çağırdığı İslam'a ve ehline üstü kapalı sövmek, Müslümanlar arasında fitne ve korku yaymak, onların gücünü zayıflatmak, mümin kadınlara kötülük ve fuhuşla sataşmak ve benzeri kimselerden sadır olan diğer tüm günahları kapsasın.
{لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ} أي: نأمرك بعقوبتهم وقتالهم، ونسلطك عليهم، ثم إذا فعلنا ذلك، لا طاقة لهم بك، وليس لهم قوة ولا امتناع، ولهذا قال: {ثُمَّ لا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلا قَلِيلا} أي: لا يجاورونك في المدينة إلا قليلا بأن تقتلهم أو تنفيهم.
{لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ} “Mutlaka seni onların üzerine musallat ederiz.” Yani onları cezalandırmanı ve onlarla savaşmanı emreder, seni onlara galip kılarız. Sonra biz bunu yaptığımız takdirde sana güç yetiremezler; ne bir kuvvetleri ne de kendilerini savunacak güçleri kalır. Nitekim bundan dolayı: {ثُمَّ لا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلا قَلِيلا} “Sonra orada sana ancak az bir süre komşuluk edebilirler” buyurmuştur; yani onları öldürmen veya sürmen sebebiyle Medine'de sana ancak çok az bir süre komşu olabilirler.
وهذا فيه دليل، لنفي أهل الشر، الذين يتضرر بإقامتهم بين أظهر المسلمين، فإن ذلك أحسم للشر، وأبعد منه، ويكونون {مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلا}
Bunda, Müslümanların arasında ikamet etmeleri zarar veren şer ehlinin sürülmesine bir delil vardır; zira bu, şerri kökünden kesmek ve ondan uzaklaşmak için en kesin yoldur. Onlar: {مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلا} “Lanetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve amansızca öldürülürler.”
أي: مبعدين، أين (٣) وجدوا، لا يحصل لهم أمن، ولا يقر (٤) لهم قرار، يخشون أن يقتلوا، أو يحبسوا، أو يعاقبوا.
Yani nerede bulunurlarsa bulunsunlar kovulmuşlardır; onlara bir emniyet sağlanmaz, bir yerde huzurla yerleşemezler; öldürülmekten, hapsedilmekten veya cezalandırılmaktan korkarlar.
{سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ} أن من تمادى في العصيان، وتجرأ على الأذى، ولم ينته منه، فإنه يعاقب عقوبة بليغة. {وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلا} أي تغييرًا، بل سنته تعالى وعادته، جارية مع الأسباب المقتضية لأسبابها .
{سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ} “Daha önce gelip geçenler hakkındaki Allah'ın kanunu [budur].” İsyanda ileri giden, eziyet etmeye cüret eden ve bundan vazgeçmeyen kimse muhakkak şiddetli bir cezayla cezalandırılır. {وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلا} “Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın.” Yani [bir] başkalaşma [bulamazsın]; bilakis Yüce Allah'ın sünneti ve âdeti, sebeplerini gerektiren sebeplerle birlikte cereyan etmektedir.
{٦٣ - ٦٨} {يَسْأَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا * إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا * خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا * يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا * وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا * رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا} .
{٦٣ - ٦٨} {يَسْأَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا * إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا * خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا * يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا * وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا * رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا} “(63-68) İnsanlar sana kıyamet vaktini soruyorlar. De ki: Onun bilgisi ancak Allah katındadır. Ne bilirsin, belki de kıyamet yakındır! Şüphesiz Allah kâfirlere lanet etmiş ve onlar için alevli bir ateş hazırlamıştır. Orada ebediyen kalacaklardır; ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler. Yüzlerinin ateşte evrilip çevrileceği gün: “Ah keşke Allah'a itaat etseydik, Peygamber'e itaat etseydik!” derler. Ve derler ki: “Rabbimiz! Şüphesiz biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik de onlar bizi yoldan saptırdılar. Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver ve onlara büyük bir lanet ile lanet et!””
أي: يستخبرك الناس عن الساعة، استعجالا لها، وبعضهم، تكذيبًا لوقوعها، وتعجيزًا للذي أخبر بها. {قُلْ} لهم: {إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ} أي: لا يعلمها إلا الله، فليس لي، ولا لغيرى بها علم، ومع هذا، فلا (١) تستبطؤوها.
Yani insanlar acele ettiklerinden dolayı, bazısı da vuku bulmasını yalanlamak ve onu haber vereni aciz bırakmak maksadıyla sana kıyamet vaktini sorarlar. Onlara {قُلْ} “De ki:” {إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ} “Onun bilgisi ancak Allah katındadır.” Yani onu Allah'tan başkası bilmez; ne benim ne de başkasının buna dair bir bilgisi vardır. Bununla birlikte onu uzak da görmeyin.
{وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا} ومجرد مجيء الساعة، قرباً وبعدًا، ليس تحته نتيجة ولا فائدة، وإنما النتيجة والخسار، والربح، والشقا (٢) والسعادة، هل يستحق العبد العذاب، أو يستحق الثواب؟ فهذه سأخبركم بها، وأصف لكم مستحقها.
{وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا} “Ne bilirsin, belki de kıyamet yakındır!” Kıyametin yakın veya uzak olarak salt gelmesinde bir netice ve fayda yoktur. Asıl netice, hüsran, kazanç, şekavet ve saadet; kulun azabı mı hak ettiği yoksa sevabı mı hak ettiği hususudur. İşte ben size bunu haber verecek ve onu hak edeni tasvir edeceğim.
فوصف مستحق العذاب، ووصف العذاب، لأن الوصف المذكور، منطبق على هؤلاء المكذبين بالساعة فقال: {إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ} [أي:] (٣) الذين صار الكفر دأبهم وطريقتهم الكفر بالله وبرسله، وبما جاءوا به من عند الله، فأبعدهم في الدنيا والآخرة من رحمته، وكفى بذلك عقابًا، {وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا} أي: نارًا موقدة، تسعر في أجسامهم، ويبلغ العذاب إلى أفئدتهم، ويخلدون في ذلك العذاب الشديد، فلا يخرجون منه، ولا يُفَتَّر عنهم ساعة.
Zikredilen vasıf kıyameti yalanlayan bu kimselere tam uyduğu için azabı hak edeni ve azabı tasvir ederek şöyle buyurdu: {إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ} “Şüphesiz Allah kâfirlere lanet etmiştir”; [yani] küfür kendilerinin âdeti ve yolu haline gelen, Allah'ı, resullerini ve Allah katından getirdiklerini inkâr edenleri dünyada ve ahirette rahmetinden kovmuştur ki ceza olarak bu yeter! {وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا} “Ve onlar için alevli bir ateş hazırlamıştır.” Yani bedenlerinde tutuşan, azabı yüreklerine kadar ulaşan tutuşturulmuş bir ateş [hazırlamıştır]. O şiddetli azapta ebedî kalırlar; oradan çıkarılmazlar ve azapları bir an olsun hafifletilmez.
و {لا يَجِدُونَ وَلِيًّا} فيعطيهم ما طلبوه {وَلا نَصِيرًا} يدفع عنهم العذاب، بل قد تخلى عنهم الولي النصير، وأحاط بهم عذاب السعير، وبلغ منهم مبلغًا عظيمًا،
{لا يَجِدُونَ وَلِيًّا} “Ne bir dost bulabilirler” ki onlara istediklerini versin, {وَلا نَصِيرًا} “ne de bir yardımcı” ki azabı onlardan savsın. Bilakis asıl Dost ve Yardımcı onları terk etmiş, alevli ateşin azabı onları çepeçevre kuşatmış ve onlara pek büyük bir şekilde ulaşmıştır.
ولهذا قال: {يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ} فيذوقون حرها، ويشتد عليهم أمرها، ويتحسرون على ما أسلفوا.
Nitekim bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ} “Yüzlerinin ateşte evrilip çevrileceği gün”; ateşin hararetini tadarlar, ateşin işi onlara çok ağır gelir ve geçmişte işlediklerine pişman olup yanarlar.
{يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا} فسلمنا من هذا العذاب، واستحققنا، كالمطيعين، جزيل الثواب. ولكن أمنية فات وقتها، فلم تفدهم إلا حسرة وندمًا، وهمًا، وغمًا، وألمًا.
{يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا} ““Ah keşke Allah'a itaat etseydik, Peygamber'e itaat etseydik!” derler.” [Böylece] bu azaptan kurtulur ve itaat edenler gibi bol sevaba müstahak olurduk. Fakat bu vakti geçmiş bir temennidir; onlara hasret, pişmanlık, tasa, gam ve acıdan başka hiçbir fayda sağlamaz.
{وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا} وقلدناهم على ضلالهم، {فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا}
{وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا} “Ve derler ki: Rabbimiz! Şüphesiz biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik” ve sapıklıkları üzere onları taklit ettik, {فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا} “onlar da bizi yoldan saptırdılar.”
كقوله تعالى {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلا يَا وَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلانًا خَلِيلا لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بعد إذ جاءني} الآية.
Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلا يَا وَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلانًا خَلِيلا لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بعد إذ جاءني} “O gün zalim kimse ellerini ısırarak şöyle der: Ah keşke Peygamber'le beraber bir yol tutsaydım! Yazıklar olsun bana, keşke falanı dost edinmeseydim! Andolsun ki Kur'an bana geldikten sonra o beni ondan saptırdı...” ayetinin sonuna kadar.
ولما علموا أنهم هم وكبراءهم مستحقون للعقاب، أرادوا أن يشتفوا ممن أضلوهم، فقالوا: {رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا} فيقول الله لكل ضعف، فكلكم اشتركتم في الكفر والمعاصي، فتشتركون في العقاب، وإن تفاوت عذاب بعضكم على بعض بحسب تفاوت الجرم.
Kendilerinin de önderlerinin de cezayı hak ettiklerini anladıklarında, kendilerini saptıranlardan intikam almak istediler ve şöyle dediler: {رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا} “Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver ve onlara büyük bir lânetle lânet et!” Bunun üzerine Allah şöyle buyurur: Herkes için kat kat [azap] vardır; çünkü hepiniz küfürde ve günahlarda ortak oldunuz. Dolayısıyla işlenen suçun derecesine göre birinizin azabı diğerinden farklı olsa da hepiniz cezada ortaksınız.
{٦٩} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا} .
{٦٩} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا} “(69) Ey iman edenler! Musa'yı incitenler gibi olmayın. Nihayet Allah onu, onların dedikleri şeyden temize çıkardı. O, Allah katında itibarlı bir kimseydi.”
يحذر تعالى عباده المؤمنين عن أذية رسولهم، محمد ﷺ، النبي الكريم، الرءوف الرحيم، فيقابلوه بضد ما يجب له من الإكرام والاحترام، وأن لا يتشبهوا بحال الذين آذوا موسى بن عمران، كليم الرحمن، فبرأه الله مما قالوا من الأذية، أي: أظهر الله لهم براءته. والحال أنه ﵊، ليس محل التهمة والأذية، فإنه كان وجيها عند الله، مقربًا لديه، من خواص المرسلين، ومن عباده المخلصين، فلم يزجرهم ما له، من الفضائل عن أذيته والتعرض له بما يكره، فاحذروا أيها المؤمنون، أن تتشبهوا بهم في ذلك، والأذية المشار إليها هي قول بني إسرائيل لموسى لما رأوا شدة حيائه وتستره عنهم: "إنه ما يمنعه من ذلك إلا أنه آدر" أي: كبير الخصيتين، واشتهر ذلك عندهم، فأراد الله أن يبرئه منهم، فاغتسل يومًا، ووضع ثوبه على حجر، ففر الحجر بثوبه، فأهوى موسى ﵇ في طلبه، فمر به على مجالس بني إسرائيل، فرأوه أحسن خلق الله، فزال عنه ما رموه به.
Allah Teâlâ mümin kullarını, kerim, çok şefkatli ve pek merhametli peygamberleri Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem eziyet etmekten ve ona gösterilmesi gereken ikram ve saygının tam tersi bir tutum sergilemekten sakındırmaktadır. Ayrıca Rahmân'ın kelîmi olan İmrân oğlu Mûsâ'yı incitenlerin durumuna benzemekten de [sakındırmaktadır]. Nihayet Allah, onların söyledikleri eziyet verici şeylerden onu temize çıkardı; yani Allah onların gözü önünde onun masumiyetini ortaya koydu. Oysa o aleyhisselâm töhmet altında tutulacak ve incitilecek bir konumda değildi; çünkü o, Allah katında itibarlı, O'na yakın, seçkin elçilerden ve ihlâslı kullarındandı. Buna rağmen sahip olduğu bu faziletler, onları kendisini incitmekten ve hoşlanmadığı şeylerle ona sataşmaktan alıkoymadı. Ey müminler! Bu hususta onlara benzemekten sakının! İşaret edilen bu eziyet şudur: İsrâiloğulları, Mûsâ'nın son derece hayâlı olduğunu ve kendilerinden örtünüp sakındığını gördüklerinde: "Onun böyle [örtünüp sakınmasına] engel olan tek şey, onun âder (kasık fıtığı/hayaları şiş) olmasıdır." yani yumurtalıkları büyüktür dediler ve bu söylenti aralarında yayıldı. Bunun üzerine Allah, onu onların bu ithamından temize çıkarmayı diledi. Bir gün Mûsâ yıkandı ve elbisesini bir taşın üzerine koydu. Taş elbisesini alıp kaçtı. Mûsâ aleyhisselâm da onu yakalamak için peşinden koştu ve taş onu İsrâiloğullarının meclislerine kadar götürdü. Böylece onu Allah'ın yarattığı en güzel/kusursuz surette gördüler ve ona attıkları bu iftira ortadan kalktı.
{٧٠ - ٧١} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلا سَدِيدًا * يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا} .
{٧٠ - ٧١} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلا سَدِيدًا * يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا} “(70-71) Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve doğru söz söyleyin ki; O sizin amellerinizi ıslah etsin ve günahlarınızı bağışlasın. Kim Allah'a ve Resulü'ne itaat ederse muhakkak büyük bir kurtuluşa ermiştir.”
يأمر تعالى المؤمنين بتقواه، في جميع أحوالهم، في السر والعلانية، ويخص منها، ويندب للقول السديد، وهو القول الموافق للصواب، أو المقارب له، عند تعذر اليقين، من قراءة، وذكر، وأمر بمعروف، ونهي عن منكر، وتعلم علم وتعليمه، والحرص على إصابة الصواب، في المسائل العلمية، وسلوك كل طريق يوصل لذلك، وكل وسيلة تعين عليه.
Allah Teâlâ müminlere gizlide ve açıkta her hallerinde Kendisinden sakınmalarını (takvayı) emretmekte; bunlardan özellikle sedîd (doğru) sözü tavsiye edip teşvik etmektedir. Sedîd söz; kırâat, zikir, emr-i bi'l-maruf, nehy-i ani'l-münker, ilim öğrenmek ve öğretmek, ilmî meselelerde isabetli olmaya hırs göstermek, buna ulaştıran her yola ve yardımcı olan her vesileye başvurmak gibi doğruya uygun veya kesin bilgi mümkün olmadığında doğruya en yakın olan sözdür.
ومن القول السديد، لين الكلام ولطفه، في مخاطبة الأنام، والقول المتضمن للنصح والإشارة، بما هو الأصلح.
İnsanlara hitap ederken yumuşak ve nazik konuşmak, nasihat içeren ve en uygun olanı gösteren söz de doğru (sedîd) sözdendir.
ثم ذكر ما يترتب على تقواه، وقول القول السديد فقال: {يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ} أي: يكون ذلك سببًا لصلاحها، وطريقًا لقبولها، لأن استعمال التقوى، تتقبل به الأعمال كما قال تعالى: {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ}
Sonra Allah'tan sakınmanın ve doğru söz söylemenin neticesini zikrederek şöyle buyurdu: {يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ} “O sizin amellerinizi ıslah etsin.” Yani bu, amellerin ıslahına bir sebep ve kabulüne bir yol olur; zira takvaya sarılmakla ameller kabul olunur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder.”
ويوفق فيه الإنسان للعمل الصالح، ويصلح الله الأعمال [أيضًا] بحفظها عما يفسدها، وحفظ ثوابها ومضاعفته، كما أن الإخلال بالتقوى، والقول السديد سبب لفساد الأعمال، وعدم قبولها، وعدم تَرَتُّبِ آثارها عليها.
Bunda insan salih amele muvaffak kılınır. Allah amelleri onları ifsat edecek şeylerden korumakla, sevabını muhafaza edip kat kat artırmakla da ıslah eder. Nitekim takvayı ve doğru sözü terk etmek amellerin bozulmasına, kabul edilmemesine ve güzel semerelerinin ortaya çıkmamasına sebep olur.
{وَيَغْفِرْ لَكُمْ} أيضًا {ذُنُوبَكُمْ} التي هي السبب في هلاككم، فالتقوى تستقيم بها الأمور، ويندفع بها كل محذور ولهذا قال: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا}
{وَيَغْفِرْ لَكُمْ} Ve helak olmanıza sebep olan {ذُنُوبَكُمْ} “günahlarınızı da bağışlasın.” Dolayısıyla takva ile işler istikamet bulur ve her türlü sakıncalı durum bertaraf edilir. Nitekim bundan dolayı: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا} “Kim Allah'a ve Resulü'ne itaat ederse muhakkak büyük bir kurtuluşa ermiştir” buyurmuştur.
{٧٢ - ٧٣} {إِنَّا عَرَضْنَا الأمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الإنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولا * لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} .
{٧٢ - ٧٣} {إِنَّا عَرَضْنَا الأمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الإنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولا * لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “(72-73) Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten çekindiler ve ondan korktular. Onu insan yüklendi; çünkü o çok zalim, çok cahildir. Ta ki Allah, münafık erkekleri ve münafık kadınları, müşrik erkekleri ve müşrik kadınları azaplandırsın; mümin erkeklerin ve mümin kadınların da tövbelerini kabul buyursun. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
يعظم تعالى شأن الأمانة، التي ائتمن الله عليها المكلفين، التي هي امتثال الأوامر، واجتناب المحارم، في حال السر والخفية، كحال العلانية، وأنه تعالى عرضها على المخلوقات العظيمة، السماوات والأرض والجبال، عرض تخيير لا تحتيم، وأنك إن قمت بها وأدَّيتِهَا على وجهها، فلك الثواب، وإن لم تقومي بها، [ولم تؤديها] فعليك العقاب.
Allah Teâlâ mükelleflere tevdi ettiği emanetin şanını yüceltmektedir ki bu emanet; açıkta olduğu gibi gizli ve saklı hallerde de emirlere uymak ve haramlardan kaçınmaktır. Allah Teâlâ onu gökler, yer ve dağlar gibi azametli yaratılmışlara zorlayıcı bir şekilde değil, muhayyer bırakarak arz etmiş ve: “Şayet onu hakkıyla yerine getirip ifa ederseniz sizin için mükâfat vardır; şayet onu yerine getirmez [ve ifa etmezseniz] size ceza vardır” buyurmuştur.
{فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا} أي: خوفًا أن لا يقمن بما حُمِّلْنَ، لا عصيانًا لربهن، ولا زهدًا في ثوابه، وعرضها الله على الإنسان، على ذلك الشرط المذكور، فقبلها، وحملها مع ظلمه وجهله، وحمل هذا الحمل الثقيل. فانقسم الناس -بحسب قيامهم بها وعدمه- إلى ثلاثة أقسام:
{فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا} “Onlar onu yüklenmekten çekindiler ve ondan korktular.” Yani Rablerine isyan etmekten veya O'nun mükâfatına rağbetsizlikten değil, yüklendikleri sorumluluğu yerine getirememekten korktukları için [çekindiler]. Allah onu zikredilen şartla insana arz etti; o da zalimliği ve cahilliğiyle birlikte onu kabul edip yüklendi ve bu ağır yükün altına girdi. İnsanlar -emaneti yerine getirip getirmemelerine göre- üç kısma ayrıldılar:
منافقون، أظهروا أنهم قاموا بها ظاهرًا لا باطنًا، ومشركون، تركوها ظاهرًا وباطنًا، ومؤمنون، قائمون بها ظاهرًا وباطنًا.
Münafıklar: Zahiren onu yerine getirdiklerini gösterip bâtınen getirmediler; müşrikler: Onu zahiren ve bâtınen terk ettiler; müminler: Onu zahiren ve bâtınen yerine getirdiler.
فذكر الله تعالى أعمال هؤلاء الأقسام الثلاثة، وما لهم من الثواب والعقاب فقال: {لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} .
Allah Teâlâ bu üç kısmın amellerini ve hak ettikleri mükâfat ile cezayı zikrederek şöyle buyurdu: {لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Ta ki Allah, münafık erkekleri ve münafık kadınları, müşrik erkekleri ve müşrik kadınları azaplandırsın; mümin erkeklerin ve mümin kadınların da tövbelerini kabul buyursun. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
فله الحمد تعالى، حيث ختم هذه الآية بهذين الاسمين الكريمين، الدالين على تمام مغفرة الله، وسعة رحمته، وعموم جوده، مع أن المحكوم عليهم، كثير منهم، لم يستحق المغفرة والرحمة، لنفاقه وشركه.
Hakkında hüküm verilenlerin birçoğu nifak ve şirkleri sebebiyle mağfiret ve rahmeti hak etmemiş olsa bile, Allah'ın tastamam mağfiretine, rahmetinin enginliğine ve cömertliğinin umumiliğine delalet eden bu iki kerim isimle bu ayeti sonlandırdığı için Allah Teâlâ'ya hamdolsun!
تم تفسير سورة الأحزاب.
Ahzâb Suresi'nin tefsiri tamamlandı.
بحمد الله وعونه.
Allah'ın hamdi ve yardımıyla.