{وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ} لمن صدرت منه الذنوب، فتاب منها، ورجع إلى ربه {حَلِيمٌ} حيث لم يعاجل العاصين على معاصيهم، مع قدرته عليهم.
{وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ} “Ve yine bilin ki Allah çok bağışlayandır;” kendisinden günah sâdır olup tövbe eden ve Rabbine dönen kimseleri bağışlar; {حَلِيمٌ} “çok hilim sahibidir;” gücü yetmesine rağmen isyan edenleri isyanları sebebiyle hemen cezalandırmaz.
{٢٣٦} {لا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ} .
{٢٣٦} {لا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ} “(236) Kendilerine el sürmediğiniz veya bir mehir belirlemediğiniz kadınları boşarsanız size bir günah yoktur. Eli geniş olan gücüne göre, darlıkta olan da gücüne göre örfe uygun bir meta ile (mut'a vererek) onları faydalandırsın. Bu, iyilik edenler üzerine bir haktır (borçtur).”
أي: ليس عليكم يا معشر الأزواج جناح وإثم، بتطليق النساء قبل المسيس، وفرض المهر، وإن كان في ذلك كسر لها، فإنه ينجبر بالمتعة، فعليكم أن تمتعوهن بأن تعطوهن شيئا من المال، جبرا لخواطرهن. {عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ} أي: المعسر {قَدَرُهُ} .
Yani ey kocalar topluluğu! Zifafa girmeden ve mehir belirlemeden önce kadınları boşamanızda size bir günah ve vebal yoktur. Gerçi bu durumda kadının kalbi kırılmış olur; ancak bu kırgınlık mut'a (hediye/tazminat) ile telafi edilir. Gönüllerini hoş etmek ve kırgınlıklarını sarmak için onlara bir miktar mal vererek faydalandırmanız gerekir. {عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ} “Eli geniş olan gücüne göre, darlıkta olan da” yani fakir de “gücüne göre” [mut'a verir].
وهذا يرجع إلى العرف، وأنه يختلف باختلاف الأحوال ولهذا قال: {مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ} فهذا حق واجب {عَلَى الْمُحْسِنِينَ} ليس لهم أن يبخسوهن.
Bu durum örfe racidir ve hâllere göre farklılık arz eder; bu sebeple Teâlâ: {مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ} “örfe uygun bir meta ile” buyurmuştur. Bu {عَلَى الْمُحْسِنِينَ} “iyilik edenler üzerine” vacip bir haktır; kadınların haklarını eksiltmeye yetkileri yoktur.
فكما تسببوا لتشوفهن واشتياقهن، وتعلق قلوبهن، ثم لم يعطوهن ما رغبن فيه، فعليهم في مقابلة ذلك المتعة.
Nasıl ki onların ümitlenmesine, arzulanmasına ve kalplerinin bağlanmasına sebep olup ardından arzu ettikleri şeyi kendilerine vermedilerse, bunun karşılığı olarak mut'a vermek onların üzerine bir borçtur.
فلله ما أحسن هذا الحكم الإلهي، وأدله على حكمة شارعه ورحمته" ومن أحسن من الله حكما لقوم يوقنون؟ " فهذا حكم المطلقات قبل المسيس وقبل فرض المهر.
Bu ilahi hüküm ne kadar güzeldir ve Şâri'in hikmetine ve rahmetine ne kadar açık delalet etmektedir! “Kesin inanan bir topluluk için Allah'tan daha güzel hüküm veren kim vardır?” İşte bu, zifaftan ve mehir takdirinden önce boşanan kadınların hükmüdür.
ثم ذكر حكم المفروض لهن فقال:
Sonra Teâlâ mehri belirlenmiş kadınların hükmünü zikrederek şöyle buyurdu:
{٢٣٧} {وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} .
{٢٣٧} {وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “(237) Kendilerine el sürmeden önce onları boşar da onlar için bir mehir belirlemiş bulunursanız, belirlediğiniz mehrin yarısı onlarındır. Ancak kadınların bağışlaması yahut nikâh bağı elinde bulunan kimsenin (kocanın) bağışlaması müstesnadır. Sizin bağışlamanız (hakkınızdan vazgeçmeniz) takvaya daha yakındır. Aranızdaki fazileti ve iyiliği unutmayın! Şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
أي: إذا طلقتم النساء قبل المسيس، وبعد فرض المهر، فللمطلقات من المهر المفروض نصفه، ولكم نصفه.
Yani kadınları zifaftan önce fakat mehir belirledikten sonra boşarsanız, belirlenen bu mehrin yarısı boşanmış kadınlara aittir, yarısı da sizedir.
هذا هو الواجب ما لم يدخله عفو ومسامحة، بأن تعفو عن نصفها لزوجها، إذا كان يصح عفوها، {أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ} وهو الزوج على الصحيح (١) لأنه الذي بيده حل عقدته؛ ولأن الولي لا يصح أن يعفو عن ما وجب للمرأة، لكونه غير مالك ولا وكيل.
Af ve müsamaha araya girmedikçe vacip olan hüküm budur. Bu da bağışlaması sahih olan kadının kendi hakkı olan yarım mehri kocasına bağışlaması {أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ} “yahut nikâh bağı elinde bulunan kimsenin bağışlaması” ile olur. Sahih olan görüşe göre nikâh bağı elinde bulunan kimse kocadır (1); çünkü nikâh bağını çözmek onun elindedir ve veli malik veya vekil olmadığı için kadına vacip olan haktan bağışta bulunması sahih olmaz.
ثم رغب في العفو، وأن من عفا، كان أقرب لتقواه، لكونه إحسانا موجبا لشرح الصدر، ولكون الإنسان لا ينبغي أن يهمل نفسه من الإحسان والمعروف، وينسى الفضل الذي هو أعلى درجات المعاملة، لأن معاملة الناس فيما بينهم على درجتين: إما عدل وإنصاف واجب، وهو: أخذ الواجب، وإعطاء الواجب. وإما فضل وإحسان، وهو إعطاء ما ليس بواجب والتسامح في الحقوق، والغض مما في النفس، فلا ينبغي للإنسان أن ينسى هذه الدرجة، ولو في بعض الأوقات، وخصوصا لمن بينك وبينه معاملة، أو مخالطة، فإن الله مجاز المحسنين بالفضل والكرم، ولهذا قال: {إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} . ثم قال تعالى:
Sonra [Allah] bağışlamaya ve bağışta bulunan kimsenin takvaya daha yakın olacağına teşvik etmiştir. Zira bu, gönle ferahlık veren bir ihsandır; ayrıca insanın kendini ihsan ve iyilikten mahrum bırakmaması, muamelenin en üst derecesi olan fazileti (lütufkârlığı) unutmaması gerekir. Çünkü insanların kendi aralarındaki muamele iki mertebe üzeredir: Ya vacip olan adalet ve insaftır ki o da gereken hakkı almak ve gereken hakkı vermektir. Ya da fazilet ve ihsandır; bu da vacip olmayanı vermek, haklar konusunda müsamaha göstermek ve nefistekinden feragat etmektir. Dolayısıyla insanın, bazı zamanlarda dahi olsa, bilhassa aranda bir muamele yahut münasebet bulunan kimselere karşı bu dereceyi unutmaması gerekir. Şüphesiz Allah, iyilik edenleri fazl ve keremiyle mükâfatlandıracaktır. Nitekim şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” Daha sonra Teâlâ şöyle buyurmuştur:
{٢٣٨ - ٢٣٩} {حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ * فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ} .
{٢٣٨ - ٢٣٩} {حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ * فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ} “(238-239) Namazlara ve orta namaza (ikindi namazına) devam edin; gönülden boyun eğerek Allah'ın huzurunda durun. Eğer (bir tehlikeden) korkarsanız, yaya yahut binitli olarak (namaz kılın). Güvene kavuştuğunuzda ise, bilmediğiniz şeyleri size öğrettiği gibi Allah'ı anın (namazınızı kılın).”
يأمر بالمحافظة على الصلوات عمومًا وعلى الصلاة الوسطى، وهي العصر خصوصًا، والمحافظة عليها أداؤها بوقتها وشروطها وأركانها وخشوعها وجميع ما لها من واجب ومستحب، وبالمحافظة على الصلوات تحصل المحافظة على سائر العبادات، وتفيد النهي عن الفحشاء والمنكر خصوصًا إذا أكملها كما أمر بقوله {وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ} أي: ذليلين خاشعين، ففيه الأمر بالقيام والقنوت والنهي عن الكلام، والأمر بالخشوع، هذا مع الأمن والطمأنينة.
Allah Teâlâ genel olarak bütün namazların, özel olarak da orta namazın -ki o ikindi namazıdır- korunmasını emretmektedir. Namazları korumak; onları vaktinde, şartlarına, rükünlerine, huşusuna ve vacip ile müstehap olan bütün gereklerine riayet ederek eda etmektir. Namazları korumakla diğer bütün ibadetlerin korunması da hâsıl olur ve bu, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoymayı sağlar; bilhassa O'nun emrettiği gibi: {وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ} “gönülden boyun eğerek Allah'ın huzurunda durun” buyruğunca namaz kâmil manada kılındığı zaman... Yani boyun bükerek ve huşu içinde [durun]. Bunda; kıyam ve kunut emri, namazda konuşma yasağı ve huşu emri yer almaktadır; bu hüküm emniyet ve sükûnet hâline mahsustur.
{فَإِنْ خِفْتُمْ} (١) لم يذكر ما يخاف منه ليشمل الخوف من كافر وظالم وسبع، وغير ذلك من أنواع المخاوف، أي: إن خفتم بصلاتكم على تلك الصفة فصلوها {رِجَالا} أي: ماشين على أقدامكم، {أَوْ رُكْبَانًا} على الخيل والإبل وغيرها، ويلزم على ذلك أن يكونوا مستقبلي القبلة وغير مستقبليها، وفي هذا زيادة التأكيد على المحافظة على وقتها حيث أمر بذلك ولو مع الإخلال بكثير من الأركان والشروط، وأنه لا يجوز تأخيرها عن وقتها ولو في هذه الحالة الشديدة، فصلاتها على تلك الصورة أحسن وأفضل بل أوجب من صلاتها مطمئنا خارج الوقت {فَإِذَا أَمِنْتُمْ} أي: زال الخوف عنكم {فَاذْكُرُوا اللَّهَ} وهذا يشمل جميع أنواع الذكر ومنه الصلاة على كمالها وتمامها {كما علمكم ما لم تكونوا تعلمون} فإنها نعمة عظيمة ومنة جسيمة، تقتضي مقابلتها بالذكر والشكر ليبقي نعمته عليكم ويزيدكم عليها.
{فَإِنْ خِفْتُمْ} “Eğer korkarsanız;” (1) kâfirden, zalimden, yırtıcı hayvandan ve diğer her türlü korku kaynağından gelebilecek tehlikeleri kapsasın diye korkulan şey zikredilmemiştir. Yani namazı o kâmil vasıfta kılmaktan korkarsanız {رِجَالا} “yaya olarak” yani ayaklarınız üzerinde yürüyerek {أَوْ رُكْبَانًا} “yahut binitli olarak” at, deve ve benzeri binitler üzerinde kılınız. Bunun gereği olarak kıbleye dönerek veya dönmeyerek kılabilirler. Birçok rükün ve şartın eksikliğine rağmen bu şekilde kılınması emredildiğinden, bunda namazın vaktini korumanın ne kadar kuvvetle tekit edildiğine delil vardır. Namazı bu çetin hâlde dahi vaktinden sonraya tehir etmek caiz değildir; bu surette kılınması, vaktin dışında tam bir sükûnetle kılınmasından çok daha güzel, faziletli, hatta farzdır. {فَإِذَا أَمِنْتُمْ} “Güvene kavuştuğunuzda” yani korku sizden zail olduğunda {فَاذْكُرُوا اللَّهَ} “Allah'ı anın;” bu bütün zikir çeşitlerini kapsadığı gibi namazın tam ve kâmil kılınmasını da içerir. {كما علمكم ما لم تكونوا تعلمون} “Bilmediğiniz şeyleri size öğrettiği gibi...” Şüphesiz bu büyük bir nimet ve azametli bir lütuftur; O'nun nimetini üzerinizde daim kılması ve artırması için zikir ve şükürle karşılanmayı iktiza eder.
ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
{٢٤٠} {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لأزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} .
{٢٤٠} {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لأزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “(240) İçinizden ölüp de geride eşler bırakanlar, eşlerinin (evlerinden) çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler. Şayet kendileri çıkarlarsa, meşru ve örfe uygun olarak kendileri hakkında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah mutlak güç sahibidir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
أي: الأزواج الذين يموتون ويتركون خلفهم أزواجا فعليهم أن يوصوا {وصية لأزواجهم متاعا إلى الحول غير إخراج} أي: يوصون أن يلزمن بيوتهم مدة سنة لا يخرجن منها {فإن خرجن} من أنفسهن {فلا جناح عليكم} أيها الأولياء {فيما فعلن في أنفسهم من معروف والله عزيز حكيم} أي: من مراجعة الزينة والطيب ونحو ذلك وأكثر المفسرين أن هذه الآية منسوخة بما قبلها وهي قوله: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا} وقيل لم تنسخها بل الآية الأولى دلت على أن أربعة أشهر وعشر واجبة، وما زاد على ذلك فهي مستحبة ينبغي فعلها تكميلا لحق الزوج، ومراعاة للزوجة، والدليل على أن ذلك مستحب أنه هنا نفى الجناح عن الأولياء إن خرجن قبل تكميل الحول، فلو كان لزوم المسكن واجبا لم ينف الحرج عنهم.
Yani vefat edip arkalarında eşler bırakan kocalar, {وصية لأزواجهم متاعا إلى الحول غير إخراج} “eşlerinin (evlerinden) çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet” etsinler; yani kadınların bir yıl boyunca evlerinde kalmalarını ve evden çıkarılmamalarını vasiyet etsinler. {فإن خرجن} “Şayet kendileri çıkarlarsa,” kendi istekleriyle ayrılırlarsa, {فلا جناح عليكم} ey veliler! {فيما فعلن في أنفسهم من معروف والله عزيز حكيم} “meşru ve örfe uygun olarak kendileri hakkında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah mutlak güç sahibidir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” Yani süslenmeye ve koku sürünmeye dönmeleri ve benzeri şeylerde günah yoktur. Müfessirlerin çoğunluğuna göre bu ayet, kendisinden önceki: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا} “İçinizden ölüp de arkalarında eşler bırakanların hanımları, kendi kendilerine dört ay on gün beklerler” ayetiyle neshedilmiştir. Denildi ki: Neshedilmemiştir; bilakis birinci ayet dört ay on günün vacip olduğuna, bunun üzerindeki sürenin ise kocanın hakkını ikmal etmek ve kadını gözetmek adına yapılması müstehap bir davranış olduğuna delalet etmiştir. Bunun müstehap olduğuna delil ise; kadınların yılı tamamlamadan önce evden çıkmaları hâlinde velilerden günahın nefyedilmiş olmasıdır. Şayet evde kalmak vacip olsaydı, velilerin üzerinden sorumluluk kaldırılmazdı.
{٢٤١ - ٢٤٢} {وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ * كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} .
{٢٤١ - ٢٤٢} {وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ * كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “(241-242) Boşanmış kadınların örfe uygun bir şekilde geçimlik hakkı (mut'a) vardır; bu, takva sahipleri üzerine bir borçtur. İşte Allah ayetlerini düşünesiniz (akledesiniz) diye size böyle açıklar.”
أي: لكل مطلقة متاع بالمعروف حقا على كل متق، جبرا لخاطرها وأداء لبعض حقوقها، وهذه المتعة واجبة على من طلقت قبل المسيس، والفرض سنة في حق غيرها كما تقدم، هذا أحسن ما قيل فيها، وقيل إن المتعة واجبة على كل مطلقة احتجاجا بعموم هذه الآية، ولكن القاعدة أن المطلق محمول على المقيّد، وتقدم أن الله فرض المتعة للمطلقة قبل الفرض والمسيس خاصة.
Yani gönlünü hoş etmek ve bazı haklarını ifa etmek için her takva sahibinin üzerine bir borç olarak boşanan her kadına örfe uygun bir meta (mut'a) verilmelidir. Bu mut'a, daha önce geçtiği üzere zifaf ve mehir takdirinden önce boşanan kadın hakkında vacip, diğerleri hakkında ise sünnettir. Bu konuda söylenen en güzel görüş budur. Bu ayetin umumuna dayanılarak her boşanan kadına mut'anın vacip olduğu da söylenmiştir; fakat kaide şudur ki: Mutlak olan nass mukayyede hamledilir; nitekim Allah'ın mut'ayı özellikle mehir belirlenmeden ve zifafa girilmeden önceki boşanma için farz kıldığı daha önce geçmişti.
ولما بيّن تعالى هذه الأحكام العظيمة المشتملة على الحكمة والرحمة امتن بها على عباده فقال: {كذلك يبين الله لكم آياته} أي: حدوده، وحلاله وحرامه والأحكام النافعة لكم، لعلكم تعقلونها فتعرفونها وتعرفون المقصود منها، فإن من عرف ذلك أوجب له العمل بها.
Hikmet ve rahmeti ihtiva eden bu yüce hükümleri beyan buyurunca Teâlâ kullarına minnetini hatırlatarak şöyle buyurdu: {كذلك يبين الله لكم آياته} “İşte Allah ayetlerini size böyle açıklar;” yani sınırlarını, helalini, haramını ve sizin için faydalı olan hükümleri açıklar; {لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “düşünesiniz (akledesiniz) diye;” ta ki onları ve onlardaki maksadı bilesiniz. Zira bunu bilen kimsenin bu hükümlerle amel etmesi vacip olur.
ثم قال تعالى:
Sonra Teâlâ şöyle buyurdu:
{٢٤٣ - ٢٤٥} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ * وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ * مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} .
{٢٤٣ - ٢٤٥} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ * وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ * مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “(243-245) Ölüm korkusuyla binlerce kişi hâlinde yurtlarından çıkanları görmedin mi? Allah onlara: ‘Ölün!’ dedi; sonra da onları diriltti. Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler. Allah yolunda savaşın ve bilin ki şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Kimdir o kimse ki Allah'a güzel bir borç (karz-ı hasen) versin de Allah da bunu ona kat kat katlasın? Allah hem daraltır (sıkar) hem genişletir. Ve ancak O'na döndürüleceksiniz.”
يقص تعالى علينا قصة الذين خرجوا من ديارهم على كثرتهم واتفاق مقاصدهم، بأن الذي أخرجهم منها حذر الموت من وباء أو غيره، يقصدون بهذا الخروج السلامة من الموت، ولكن لا يغني حذر عن قدر، {فقال الله لهم موتوا} فماتوا {ثم} إن الله تعالى {أحياهم} إما بدعوة نبي أو بغير ذلك، رحمة بهم ولطفا وحلما، وبيانا لآياته لخلقه بإحياء الموتى، ولهذا قال: {إن الله لذو فضل} أي: عظيم {على الناس ولكن أكثرهم لا يشكرون} فلا تزيدهم النعمة شكرا، بل ربما استعانوا بنعم الله على معاصيه، وقليل منهم الشكور الذي يعرف النعمة ويقر بها ويصرفها في طاعة المنعم.
Teâlâ; sayıca çok olmalarına ve maksatları bir olmasına rağmen yurtlarından çıkan kimselerin kıssasını bize anlatmaktadır. Onları yurtlarından çıkaran şey, veba veya benzeri bir afetten kaynaklanan ölüm korkusuydu; bu çıkışla ölümden kurtulmayı hedefliyorlardı. Fakat takdir karşısında tedbir fayda vermez! {فقال الله لهم موتوا} “Allah onlara: ‘Ölün!’ dedi” ve öldüler. {ثم} “Sonra” Allah Teâlâ onlara acıyarak, lütuf ve hilmiyle, ayrıca ölüleri diriltmek suretiyle yaratıklarına ayetlerini göstermek için -bir peygamberin duasıyla yahut başka bir vesileyle- {أحياهم} “onları diriltti.” Bu sebeple: {إن الله لذو فضل} “Şüphesiz Allah lütuf sahibidir;” yani insanlara karşı pek büyük bir lütuf sahibidir; {على الناس ولكن أكثرهم لا يشكرون} “fakat insanların çoğu şükretmezler.” Nimet onların şükrünü artırmaz; hatta bazen Allah'ın nimetlerini O'na isyanda kullanırlar. Nimetin kadrini bilen, onu itiraf eden ve Mün'im'in (nimeti verenin) taatine sarf eden şükredici kimseler ise pek azdır.
ثم أمر تعالى بالقتال في سبيله، وهو قتال الأعداء الكفار لإعلاء كلمة الله ونصر دينه، فقال: {وقاتلوا في سبيل الله واعلموا أن الله سميع عليم} أي: فأحسنوا نياتكم واقصدوا بذلك وجه الله، واعلموا أنه لا يفيدكم القعود عن القتال شيئا، ولو ظننتم أن في القعود حياتكم وبقاءكم، فليس الأمر كذلك، ولهذا ذكر القصة السابقة توطئة لهذا الأمر، فكما لم ينفع الذين خرجوا من ديارهم حذر الموت خروجهم، بل أتاهم ما حذروا من غير أن يحتسبوا، فاعلموا أنكم كذلك.
Sonra Teâlâ Kendi yolunda savaşmayı -ki o da Allah'ın kelimesini yüceltmek ve dinine yardım etmek için kâfir düşmanlarla savaşmaktır- emrederek şöyle buyurdu: {وقاتلوا في سبيل الله واعلموا أن الله سميع عليم} “Allah yolunda savaşın ve bilin ki şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” Yani niyetlerinizi güzelleştirin ve bununla Allah rızasını kastadin! Bilin ki savaştan geri durmak size hiçbir fayda sağlamaz; savaştan geri kalmakta hayat ve bekânız olduğunu zannetseniz bile durum öyle değildir. Bu sebeple önceki kıssayı bu emre bir zemin ve mukaddime olarak zikretmiştir: Nasıl ki ölüm korkusuyla yurtlarından çıkanlara bu çıkışları fayda vermemiş, bilakis sakındıkları şey hiç hesap etmedikleri bir cihetten başlarına gelmişse, sizin durumunuzun da böyle olduğunu biliniz!
ولما كان القتال في سبيل الله لا يتم إلا بالنفقة وبذل الأموال في ذلك، أمر تعالى بالإنفاق في سبيله ورغب فيه، وسماه قرضا فقال: {من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا} فينفق ما تيسر من أمواله في طرق الخيرات، خصوصا في الجهاد، والحسن هو الحلال المقصود به وجه الله تعالى، {فيضاعفه له أضعافا كثيرة} الحسنة بعشرة أمثالها إلى سبع مائة ضعف إلى أضعاف كثيرة، بحسب حالة المنفق، ونيته ونفع نفقته والحاجة إليها، ولما كان الإنسان ربما توهم أنه إذا أنفق افتقر دفع تعالى هذا الوهم بقوله: {والله يقبض ويبسط} أي: يوسع الرزق على من يشاء ويقبضه عمن يشاء، فالتصرف كله بيديه ومدار الأمور راجع إليه، فالإمساك لا يبسط الرزق، والإنفاق لا يقبضه، ومع ذلك فالإنفاق غير ضائع على أهله، بل لهم يوم يجدون ما قدموه كاملا موفرا مضاعفا، فلهذا قال: {وإليه ترجعون} فيجازيكم بأعمالكم.
Allah yolunda cihat ancak infakla ve malların bu uğurda harcanmasıyla tamamlanabileceği için, Teâlâ Kendi yolunda infak etmeyi emretmiş, buna teşvik etmiş ve bunu borç (karz) olarak isimlendirip şöyle buyurmuştur: {من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا} “Kimdir o kimse ki Allah'a güzel bir borç versin;” yani mallarından kolayına geleni hayır yollarına, bilhassa cihada harcasın. Güzel olan infak; helal olandan yapılan ve yalnızca Allah rızası gözetilen infaktır. {فيضاعفه له أضعافا كثيرة} “Allah da bunu ona kat kat katlasın.” Bir haseneye on mislinden yedi yüz misline ve infak edenin durumuna, niyetine, infakın faydasına ve ona duyulan ihtiyaca göre pek çok katlarına kadar katlar. İnsan infak ettiği takdirde fakir düşeceği vehmine kapılabileceğinden Teâlâ bu vehmi: {والله يقبض ويبسط} “Allah hem daraltır hem genişletir.” buyruğu ile defetmiştir. Yani dilediğine rızkı genişletir, dilediğine de daraltır. Bütün tasarruf O'nun elindedir ve işlerin akıbeti O'na döner. Malı tutmak rızkı genişletmez, infak etmek de rızkı daraltmaz. Üstelik infak sahipleri için zayi olacak değildir; bilakis takdim ettikleri şeyleri kat kat artırılmış ve eksiksiz olarak bulacakları bir gün vardır. Bu sebeple: {وإليه ترجعون} “Ve ancak O'na döndürüleceksiniz.” buyurmuştur; ta ki amellerinizin karşılığını size tastamam versin.
ففي هذه الآيات دليل على أن الأسباب لا تنفع مع القضاء والقدر، وخصوصا الأسباب التي تترك بها أوامر الله. وفيها: الآية العظيمة بإحياء الموتى أعيانا في هذه الدار. وفيها: الأمر بالقتال والنفقة في سبيل الله، وذكر الأسباب الداعية لذلك الحاثة عليه، من تسميته قرضا، ومضاعفته، وأن الله يقبض ويبسط وإليه ترجعون.
Bu ayetlerde; kaza ve kader karşısında sebeplerin fayda vermeyeceğine, bilhassa Allah'ın emirlerinin terk edilmesine yol açan sebeplerin hiçbir işe yaramayacağına delil vardır. Keza bunda bu dünyada ölülerin bizzat diriltilmesine dair pek azametli bir ayet (mucize/delil) bulunmaktadır. Yine bu ayetlerde; Allah yolunda savaşma ve infak etme emri, buna sevk eden ve teşvik eden sebeplerin zikri -infakın borç olarak isimlendirilmesi, kat kat katlanması, Allah'ın daraltıp genişlettiği ve dönüşün O'na olacağı hakikatleri- yer almaktadır.
{٢٤٦ -٢٤٨} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلإ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلا قَلِيلا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ * وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ * وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} .
{٢٤٦ -٢٤٨} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلإ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلا قَلِيلا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ * وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ * وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “(246-248) Mûsâ'dan sonra İsrâiloğullarının ileri gelenlerini görmedin mi? Hani peygamberlerine: ‘Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım!’ demişlerdi. Peygamber: ‘Ya üzerinize savaş farz kılındığında savaşmayacak olursanız?’ dedi. Onlar: ‘Yurtlarımızdan çıkarılmış, evlatlarımızdan koparılmışken bize ne oluyor da Allah yolunda savaşmayalım?’ dediler. Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden pek azı müstesna geri dönüp kaçtılar. Allah zalimleri hakkıyla bilendir. Peygamberleri onlara: ‘Şüphesiz Allah size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi’ dedi. Onlar: ‘O bize nasıl hükümdar olabilir ki? Biz hükümdarlığa ondan daha layığız; üstelik ona bolca mal da verilmemiştir’ dediler. Peygamber: ‘Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti, ona ilimde ve bedende üstün bir güç (genişlik) verdi. Allah mülkünü dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir’ dedi. Peygamberleri onlara şunu da söyledi: ‘Onun hükümdarlığının alameti, meleklerin taşıdığı, içinde Rabbinizden bir sekinet (huzur ve güven) ile Mûsâ ailesi ve Hârûn ailesinin bıraktıklarından geriye kalan şeylerin bulunduğu Tâbût'un (Ahid Sandığı'nın) size gelmesidir. Eğer inanmış kimselerseniz, şüphesiz bunda sizin için kesin bir delil vardır.’”
يقص تعالى على نبيه قصة الملأ من بني إسرائيل وهم الأشراف والرؤساء، وخص الملأ بالذكر، لأنهم في العادة هم الذين يبحثون عن مصالحهم ليتفقوا فيتبعهم غيرهم على ما يرونه، وذلك أنهم أتوا إلى نبي لهم بعد موسى ﵇ فقالوا له {ابعث لنا ملكا} أي: عيِّن لنا ملكا {نقاتل في سبيل الله} ليجتمع متفرقنا ويقاوم بنا عدونا، ولعلهم في ذلك الوقت ليس لهم رئيس يجمعهم، كما جرت عادة القبائل أصحاب البيوت، كل بيت لا يرضى أن يكون من البيت الآخر رئيس، فالتمسوا من نبيهم تعيين ملك يرضي الطرفين ويكون تعيينه خاصا لعوائدهم، وكانت أنبياء بني إسرائيل تسوسهم، كلما مات نبي خلفه نبي آخر، فلما قالوا لنبيهم تلك المقالة {قال} لهم نبيهم {هل عسيتم إن كتب عليكم القتال ألا تقاتلوا} أي: لعلكم تطلبون شيئا وهو إذا كتب عليكم لا تقومون به، فعرض عليهم العافية فلم يقبلوها، واعتمدوا على عزمهم ونيتهم، فقالوا: {وما لنا ألا نقاتل في سبيل الله وقد أخرجنا من ديارنا وأبنائنا} أي: أي شيء يمنعنا من القتال وقد ألجأنا إليه، بأن أخرجنا من أوطاننا وسبيت ذرارينا، فهذا موجب لكوننا نقاتل ولو لم يكتب علينا، فكيف مع أنه فرض علينا وقد حصل ما حصل، ولهذا لما لم تكن نياتهم حسنة ولم يقوَ توكلهم على ربهم {فلما كتب عليهم القتال تولوا} فجبنوا عن قتال الأعداء وضعفوا عن المصادمة، وزال ما كانوا عزموا عليه، واستولى على أكثرهم الخور والجبن {إلا قليلا منهم} فعصمهم الله وثبتهم وقوى قلوبهم فالتزموا أمر الله ووطنوا أنفسهم على مقارعة أعدائه، فحازوا شرف الدنيا والآخرة، وأما أكثرهم فظلموا أنفسهم وتركوا أمر الله، فلهذا قال: {والله عليم بالظالمين وقال لهم نبيهم} مجيبا لطلبهم {إن الله قد بعث لكم طالوت ملكا} فكان هذا تعيينا من الله الواجب عليهم فيه القبول والانقياد وترك الاعتراض، ولكن أبوا إلا أن يعترضوا، فقالوا: {أنى يكون له الملك علينا ونحن أحق بالملك منه ولم يؤت سعة من المال} أي: كيف يكون ملكا وهو دوننا في الشرف والنسب ونحن أحق بالملك منه. ومع هذا فهو فقير ليس عنده ما يقوم به الملك من الأموال، وهذا بناء منهم على ظن فاسد، وهو أن الملك ونحوه من الولايات مستلزم لشرف النسب وكثرة المال، ولم يعلموا أن الصفات الحقيقية التي توجب التقديم مقدمة عليها، فلهذا قال لهم نبيهم: {إن الله اصطفاه عليكم} فلزمكم الانقياد لذلك {وزاده بسطة في العلم والجسم} أي: فضله عليكم بالعلم والجسم، أي: بقوة الرأي والجسم اللذين بهما تتم أمور الملك، لأنه إذا تم رأيه وقوي على تنفيذ ما يقتضيه الرأي المصيب، حصل بذلك الكمال، ومتى فاته واحد من الأمرين اختل عليه الأمر، فلو كان قوي البدن مع ضعف الرأي، حصل في الملك خرق وقهر ومخالفة للمشروع، قوة على غير حكمة، ولو كان عالما بالأمور وليس له قوة على تنفيذها لم يفده الرأي الذي لا ينفذه شيئا {والله واسع} الفضل كثير الكرم، لا يخص برحمته وبره العام أحدا عن أحد، ولا شريفا عن وضيع، ولكنه مع ذلك {عليم} بمن يستحق الفضل فيضعه فيه، فأزال بهذا الكلام ما في قلوبهم من كل ريب وشك وشبهة لتبيينه أن أسباب الملك متوفرة فيه، وأن فضل الله يؤتيه من يشاء من عباده، ليس له راد، ولا لإحسانه صاد.
Teâlâ Peygamberine İsrâiloğullarının ileri gelenlerinin -ki onlar eşraf ve reislerdir- kıssasını haber vermektedir. İleri gelenlerin tahsis edilerek zikredilmesinin sebebi; âdete göre maslahatları araştıran, uzlaşan ve onların görüşüne başkalarının tabi olduğu kimselerin onlar olmasıdır. Şöyle ki: Mûsâ aleyhisselâm'dan sonra gelen bir peygamberlerine gelerek ona: {ابعث لنا ملكا} “Bize bir hükümdar tayin et (gönder)” {نقاتل في سبيل الله} “de Allah yolunda savaşalım” dediler; ta ki dağınık kuvvetlerimiz birleşsin ve düşmanımıza karşı koyalım. Muhtemelen o dönemde onları toplayacak bir reisleri yoktu; zira büyük hanedan ve kabilelerin âdeti olduğu üzere her hane diğer bir haneden reis çıkmasına razı olmazdı. Bu yüzden iki tarafın da razı olacağı ve kendi geleneklerini aşacak bir hükümdar tayin etmesini peygamberlerinden talep ettiler. İsrâiloğullarını peygamberleri yönetiyor, bir peygamber vefat edince arkasından bir başkası geliyordu. Onlar peygamberlerine bu sözü söyleyince peygamberleri {قال} onlara şöyle “dedi:” {هل عسيتم إن كتب عليكم القتال ألا تقاتلوا} “Ya üzerinize savaş farz kılındığında savaşmayacak olursanız?” Yani siz öyle bir şey istiyorsunuz ki üzerinize farz kılındığında gereğini yapmayabilirsiniz. Onlara afiyet ve selamet yolunu sundu fakat kabul etmediler; kendi azim ve niyetlerine güvenerek: {وما لنا ألا نقاتل في سبيل الله وقد أخرجنا من ديارنا وأبنائنا} “Yurtlarımızdan çıkarılmış, evlatlarımızdan koparılmışken bize ne oluyor da Allah yolunda savaşmayalım?” dediler. Yani vatanlarımızdan sürülüp çocuklarımız esir alınarak savaşa mecbur bırakılmışken bizi savaşmaktan alıkoyan ne olabilir? Bu durum, savaş farz kılınmasa bile savaşmamızı gerektirirken, bir de farz kılınmış ve başımıza bu felaketler gelmişken nasıl savaşmayız! Fakat niyetleri halis olmadığı ve Rablerine tevekkülleri kuvvetli bulunmadığı için: {فلما كتب عليهم القتال تولوا} “üzerlerine savaş farz kılınınca geri dönüp kaçtılar.” Düşmanla çarpışmaktan korktular, karşı koymaktan aciz kaldılar, azmettikleri karar yok oldu ve çoğunu yılgınlık ve korkaklık kapladı. {إلا قليلا منهم} “İçlerinden pek azı müstesna.” Allah onları korudu, sebat verdi, kalplerini pekiştirdi; böylece Allah'ın emrine sımsıkı sarılıp nefislerini düşmanla vuruşmaya alıştırdılar ve dünya ile ahiretin şerefini kazandılar. Çoğunluğu ise nefislerine zulmetti ve Allah'ın emrini terk etti. Bu sebeple: {والله عليم بالظالمين وقال لهم نبيهم} “Allah zalimleri hakkıyla bilendir. Peygamberleri onlara...” taleplerine cevap vererek şöyle dedi: {إن الله قد بعث لكم طالوت ملكا} “Şüphesiz Allah size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi.” Bu doğrudan Allah'ın bir tayini idi; onlara düşen ise bunu kabul edip boyun eğmek ve itirazı bırakmaktı. Fakat itiraz etmekten geri durmayıp şöyle dediler: {أنى يكون له الملك علينا ونحن أحق بالملك منه ولم يؤت سعة من المال} “O bize nasıl hükümdar olabilir ki? Biz hükümdarlığa ondan daha layığız; üstelik ona bolca mal da verilmemiştir.” Yani şeref ve nesepten yana o bizim dengimiz değilken ve biz hükümdarlığa daha layıkken o bize nasıl kral olur? Üstelik o hükümdarlığın gereğini yürütecek malı olmayan bir fakirdir. Onların bu tavrı batıl bir zanna dayanıyordu: Hükümdarlık ve yöneticiliklerin yüksek soy ve çok mal gerektirdiğini sanıyorlardı. Oysa başa geçmeyi gerektiren hakiki sıfatların bunlardan önce geldiğini bilmiyorlardı. Bu sebeple peygamberleri onlara: {إن الله اصطفاه عليكم} “Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti;” dolayısıyla buna boyun eğmeniz gerekir; {وزاده بسطة في العلم والجسم} “ona ilimde ve bedende üstün bir güç (genişlik) verdi.” buyurdu. Yani hükümdarlık işlerinin kendisiyle tamamlandığı re'y (isabetli görüş/akıl) ve beden kuvveti bakımından onu size üstün kıldı. Çünkü bir kimsenin görüşü tam olur ve isabetli re'yin gerektirdiği şeyi icra etmeye gücü yeterse mükemmellik hâsıl olur; bu iki husustan biri eksik kalırsa işler bozulur. Bedeni güçlü olup görüşü zayıf olsa yönetimde taşkınlık, zorbalık ve şeriata aykırılık meydana gelir ki bu hikmetsiz bir güçtür. İşleri bilip de onları uygulayacak gücü olmasa, tatbik edemediği görüşün ona hiçbir faydası olmaz. {والله واسع} “Allah lütfu geniş olandır;” keremi pek boldur; rahmetini ve umumi ihsanını kimseden esirgemez, soyluyu soysuza üstün tutarak tahsis etmez; bununla beraber O {عليم} “hakkıyla bilendir;” bu lütfa kimin layık olduğunu bilip lütfunu ona tahsis eder. Peygamber bu açıklamasıyla onların kalplerindeki her türlü şüphe ve tereddüdü izale etti; çünkü hükümdarlık sebeplerinin Tâlût'ta mevcut olduğunu ve Allah'ın lütfunu dilediği kuluna vereceğini, O'nun lütfunu geri çevirecek ve ihsanına mani olacak hiçbir gücün bulunmadığını beyan etmiştir.
ثم ذكر لهم نبيهم أيضا آية حسية يشاهدونها وهي إتيان التابوت الذي قد فقدوه زمانا طويلا وفي ذلك التابوت سكينة تسكن بها قلوبهم، وتطمئن لها خواطرهم، وفيه بقية مما ترك آل موسى وآل هارون، فأتت به الملائكة حاملة له وهم يرونه عيانا.
Sonra peygamberleri onlara gözleriyle görecekleri hissi bir mucizeyi de zikretti: Bu da uzun zamandır kaybetmiş oldukları Tâbût'un (Ahid Sandığı'nın) kendilerine geri gelmesiydi. O sandıkta kalplerinin teskin olacağı ve gönüllerinin huzur bulacağı bir sekinet ve Mûsâ ailesi ile Hârûn ailesinin geride bıraktığı hatıralardan bir kalıntı vardı. Nitekim onlar gözleriyle bizzat görürlerken melekler sandığı taşıyarak getirmiştir.
{٢٤٩-٢٥٢} {فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلا قَلِيلا مِنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ * وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ * فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الأرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ * تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ} .
{٢٤٩-٢٥٢} {فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلا قَلِيلا مِنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ * وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ * فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الأرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ * تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ} “(249-252) Tâlût ordusuyla birlikte ayrılıp yola koyulunca: ‘Şüphesiz Allah sizi bir ırmakla imtihan edecektir. Kim ondan içerse benden değildir; kim de eliyle bir avuç alan müstesna ondan tatmazsa şüphesiz o bendendir’ dedi. İçlerinden pek azı müstesna hepsi ondan içtiler. Nihayet o ve beraberindeki inananlar ırmağı geçtiklerinde: ‘Bugün Câlût ve ordusuna karşı koyacak gücümüz yok!’ dediler. Allah'a kavuşacaklarına kesin olarak inananlar ise: ‘Nice az topluluklar vardır ki, Allah'ın izniyle pek çok topluluğa galip gelmiştir! Allah sabredenlerle beraberdir’ dediler. Câlût ve ordusunun karşısına çıktıklarında da: ‘Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır, ayaklarımızı sabit kıl ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!’ dediler. Sonunda Allah'ın izniyle onları hezimete uğrattılar. Dâvûd da Câlût'u öldürdü. Allah ona (Dâvûd'a) hükümdarlık ve hikmet verdi; ona dilediği şeylerden öğretti. Eğer Allah'ın insanların bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı, yeryüzü fesada uğrardı. Fakat Allah bütün âlemlere karşı lütuf sahibidir. İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak olarak okuyoruz. Şüphesiz sen gönderilmiş peygamberlerdensin.”
أي: لما تملَّك طالوت ببني إسرائيل واستقر له الملك تجهزوا لقتال عدوهم، فلما فصل طالوت بجنود بني إسرائيل وكانوا عددا كثيرا وجما غفيرا، امتحنهم بأمر الله ليتبين الثابت المطمئن ممن ليس كذلك فقال: {إن الله مبتليكم بنهر فمن شرب منه فليس مني} فهو عاص ولا يتبعنا لعدم صبره وثباته ولمعصيته {ومن لم يطعمه} أي: لم يشرب منه فإنه مني {إلا من اغترف غرفة بيده} فلا جناح عليه في ذلك، ولعل الله أن يجعل فيها بركة فتكفيه، وفي هذا الابتلاء ما يدل على أن الماء قد قل عليهم ليتحقق الامتحان، فعصى أكثرهم وشربوا من النهر الشرب المنهي عنه، ورجعوا على أعقابهم ونكصوا عن قتال عدوهم وكان في عدم صبرهم عن الماء ساعة واحدة أكبر دليل على عدم صبرهم على القتال الذي سيتطاول وتحصل فيه المشقة الكبيرة، وكان في رجوعهم عن باقي العسكر ما يزداد به الثابتون توكلا على الله، وتضرعا واستكانة وتبرؤا من حولهم وقوتهم، وزيادة صبر لقلتهم وكثرة عدوهم، فلهذا قال تعالى: {فلما جاوزه} أي: النهر {هو} أي: طالوت {والذين آمنوا معه} وهم الذين أطاعوا أمر الله ولم يشربوا من النهر الشرب المنهي عنه فرأوا ... قلتهم وكثرة أعدائهم، قالوا أي: قال كثير منهم {لا طاقة لنا اليوم بجالوت وجنوده} لكثرتهم وعَددهم وعُددهم {قال الذين يظنون أنهم ملاقوا الله} أي: يستيقنون ذلك، وهم أهل الإيمان الثابت واليقين الراسخ، مثبتين لباقيهم ومطمئنين لخواطرهم، وآمرين لهم بالصبر {كم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة بإذن الله} أي: بإرادته ومشيئته فالأمر لله تعالى، والعزيز من أعزه الله، والذليل من أذله الله، فلا تغني الكثرة مع خذلانه، ولا تضر القلة مع نصره، {والله مع الصابرين} بالنصر والمعونة والتوفيق، فأعظم جالب لمعونة الله صبر العبد لله، فوقعت موعظته في قلوبهم وأثرت معهم.
Yani Tâlût İsrâiloğullarına hükümdar olup mülkü sağlamlaşınca düşmanlarıyla savaşmak için hazırlandılar. Tâlût İsrâiloğulları ordusuyla -ki çok kalabalık ve büyük bir topluluk idiler- yola çıkınca; sarsılmaz ve mutmain olanların diğerlerinden ayırt edilmesi için Allah'ın emriyle onları imtihan etti ve şöyle dedi: {إن الله مبتليكم بنهر فمن شرب منه فليس مني} “Şüphesiz Allah sizi bir ırmakla imtihan edecektir. Kim ondan içerse benden değildir;” yani o bir âsidir; sabrının ve sebatının bulunmayışı ve isyanı sebebiyle artık bizi takip etmesin! {ومن لم يطعمه} “kim de ondan tatmazsa” yani içmezse “şüphesiz o bendendir;” {إلا من اغترف غرفة بيده} “eliyle bir avuç alan müstesna.” Bir avuç alana günah yoktur; umulur ki Allah o avuca bereket koyar da ona yeter. Bu imtihanda, imtihanın tam manasıyla gerçekleşmesi için suyun onlara az geldiğine delalet vardır. Çoğu isyan etti ve ırmaktan yasaklanan şekilde kana kana içti; ardından ökçeleri üzerine geri dönüp düşmanla savaşmaktan vazgeçtiler. Bir saatçik suya sabredememeleri, uzun sürecek ve büyük meşakkatler barındıracak olan savaşa hiç sabredemeyeceklerinin en büyük deliliydi. Onların ordunun kalanından ayrılıp geri dönmesi ise sebat edenlerin Allah'a tevekkülünü, tezellül ve tazarruunu, kendi güç ve kuvvetlerinden sıyrılmalarını ve azlıklarına karşılık düşmanın çokluğu karşısında sabırlarını daha da artırdı. Bu sebeple Teâlâ şöyle buyurdu: {فلما جاوزه} yani ırmağı geçtiğinde, {هو} yani Tâlût {والذين آمنوا معه} “ve beraberindeki inananlar” -ki onlar Allah'ın emrine itaat edip ırmaktan yasaklanan şekilde içmeyenlerdir- kendi azlıklarını ve düşmanın çokluğunu görünce {قالوا} yani birçoğu dedi ki: {لا طاقة لنا اليوم بجالوت وجنوده} “Bugün Câlût ve ordusuna karşı koyacak gücümüz yok!” Çünkü onların sayısı, techizatı ve kuvveti çok fazladır. {قال الذين يظنون أنهم ملاقوا الله} “Allah'a kavuşacaklarına inananlar” yani buna kesin olarak yakin besleyen, sarsılmaz iman ve köklü yakin sahibi kimseler, geride kalanlara sebat vererek, gönüllerini teskin ederek ve onlara sabrı emrederek şöyle dediler: {كم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة بإذن الله} “Nice az topluluklar vardır ki, Allah'ın izniyle pek çok topluluğa galip gelmiştir!” Yani O'nun irade ve meşietiyle galip gelmiştir; zira bütün iş Allah'ındır. Aziz; Allah'ın aziz kıldığı, zelil de Allah'ın zelil kıldığı kimsedir. O'nun yardımı terk etmesi (hızlanı) hâlinde çokluğun hiçbir faydası olmaz; O'nun yardımı (nusreti) olduktan sonra da azlığın hiçbir zararı dokunmaz. {والله مع الصابرين} “Allah sabredenlerle beraberdir;” yardım, nusret ve tevfikiyle onlarladır. Allah'ın yardımını celbeden en büyük vesile, kulun Allah için sabretmesidir. Böylece bu öğüt kalplerine ulaştı ve onlara derin bir tesir bıraktı.
ولهذا لما برزوا لجالوت وجنوده {قالوا} جميعهم {ربنا أفرغ علينا صبرا} أي: قو قلوبنا، وأوزعنا الصبر، وثبت أقدامنا عن التزلزل والفرار، وانصرنا على القوم الكافرين.
Bu sebeple Câlût ve ordusunun karşısına çıktıklarında hepsi birden {قالوا} şöyle “dediler:” {ربنا أفرغ علينا صبرا} “Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır;” yani kalplerimizi kuvvetlendir, bize sabır ilham et, ayaklarımızın kayıp kaçmasına engel olup bizi sabit kıl {وانصرنا على القوم الكافرين} “ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!”
من هاهنا نعلم أن جالوت وجنوده كانوا كفارا، فاستجاب الله لهم ذلك الدعاء لإتيانهم بالأسباب الموجبة لذلك، ونصرهم عليهم {فهزموهم بإذن الله وقتل داود} ﵇، وكان مع جنود طالوت، {جالوت} أي: باشر قتل ملك الكفار بيده لشجاعته وقوته وصبره {وآتاه الله} أي: آتى الله داود {الملك والحكمة} أي: منَّ عليه بتملكه على بني إسرائيل مع الحكمة، وهي النبوة المشتملة على الشرع العظيم والصراط المستقيم، ولهذا قال {وعلمه مما يشاء} من العلوم الشرعية والعلوم السياسية، فجمع الله له الملك والنبوة، وقد كان من قبله من الأنبياء يكون الملك لغيرهم، فلما نصرهم الله تعالى اطمأنوا في ديارهم وعبدوا الله آمنين مطمئنين لخذلان أعدائهم وتمكينهم من الأرض، وهذا كله من آثار الجهاد في سبيله، فلو لم يكن لم يحصل ذلك فلهذا قال تعالى: {ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لفسدت الأرض} أي: لولا أنه يدفع بمن يقاتل في سبيله كيد الفجار وتكالب الكفار لفسدت الأرض باستيلاء الكفار عليها وإقامتهم شعائر الكفر ومنعهم من عبادة الله تعالى، وإظهار دينه {ولكن الله ذو فضل على العالمين} حيث شرع لهم الجهاد الذي فيه سعادتهم والمدافعة عنهم ومكنهم من الأرض بأسباب يعلمونها، وأسباب لا يعلمونها.
Buradan Câlût ve askerlerinin kâfir olduğunu anlıyoruz. Allah, icabına uygun sebepleri yerine getirdikleri için onların bu dualarına icabet etti ve onlara yardım etti: {فهزموهم بإذن الله وقتل داود} aleyhisselâm -ki o Tâlût'un ordusu içindeydi- {جالوت} “Sonunda Allah'ın izniyle onları hezimete uğrattılar. Dâvûd da Câlût'u öldürdü.” Yani şecaati, kuvveti ve sabrı sayesinde kâfirlerin hükümdarını bizzat kendi eliyle öldürdü. {وآتاه الله} “Allah ona verdi;” yani Allah Dâvûd'a {الملك والحكمة} “hükümdarlık ve hikmet verdi.” Yani hikmetle birlikte İsrâiloğullarına hükümdar olmayı ona lütfetti. Buradaki hikmet; yüce şeriatı ve dosdoğru yolu ihtiva eden peygamberliktir. Bu sebeple: {وعلمه مما يشاء} “ve ona dilediği şeylerden öğretti.” buyurmuştur; şer'î ilimlerden ve siyaset ilimlerinden öğretti. Böylece Allah onun şahsında hem mülkü hem peygamberliği bir araya getirdi. Oysa ondan önceki peygamberler zamanında hükümdarlık başkalarında bulunuyordu. Allah Teâlâ onlara yardım edince yurtlarında emniyete kavuştular; düşmanlarının zelil olması ve kendilerinin yeryüzünde iktidara kavuşması sayesinde güven ve huzur içinde Allah'a ibadet ettiler. Bütün bunlar Allah yolunda cihadın semerelerindendir; şayet cihat olmasaydı bu neticeler elde edilemezdi. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لفسدت الأرض} “Eğer Allah'ın insanların bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı, yeryüzü fesada uğrardı.” Yani Allah Kendi yolunda savaşan müminler vasıtasıyla facirlerin hilesini ve kâfirlerin azgınlığını defetmeseydi; kâfirlerin yeryüzüne hâkim olması, küfür şeairini ikame etmeleri, Allah Teâlâ'ya ibadeti ve O'nun dinini izhar etmeyi engellemeleri yüzünden yeryüzü fesada boğulurdu. {ولكن الله ذو فضل على العالمين} “Fakat Allah bütün âlemlere karşı lütuf sahibidir.” Zira kendilerine saadet ve koruma sağlayan cihadı meşru kılmış, bildikleri ve bilmedikleri sebeplerle onları yeryüzünde iktidar sahibi yapmıştır.
ثم قال تعالى: {تلك آيات الله نتلوها عليك بالحق} أي: بالصدق الذي لا ريب فيها المتضمن للاعتبار والاستبصار وبيان حقائق الأمور {وإنك لمن المرسلين} فهذه شهادة من الله لرسوله برسالته التي من جملة أدلتها ما قصه الله عليه من أخبار الأمم السالفين والأنبياء وأتباعهم وأعدائهم التي لولا خبر الله إياه لما كان عنده بذلك علم بل لم يكن في قومه من عنده شيء من هذه الأمور، فدل أنه رسول الله حقا ونبيه صدقا الذي بعثه بالحق ودين الحق ليظهره على الدين كله ولو كره المشركون.
Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: {تلك آيات الله نتلوها عليك بالحق} “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak olarak okuyoruz.” Yani ibret almayı, basiret kazanmayı ve meselelerin hakikatini beyan etmeyi içeren, şüpheden uzak bir doğrulukla okuyoruz. {وإنك لمن المرسلين} “Şüphesiz sen gönderilmiş peygamberlerdensin.” Bu, Allah'ın Rasûlünün risaletine dair bir şahitliğidir. Bu risaletin delillerinden biri de Allah'ın geçmiş ümmetlerin, peygamberlerin, onlara tabi olanların ve düşmanlarının haberlerini ona anlatmış olmasıdır. Şayet Allah'ın haberi olmasaydı onun bu konuda hiçbir bilgisi olamazdı; nitekim kavmi içinde de bu meselelere dair bilgisi olan hiç kimse yoktu. Bu da onun gerçekten Allah'ın elçisi, dosdoğru peygamberi olduğuna kesin olarak delalet eder; O peygamber ki müşrikler hoşlanmasa da bütün dinlere üstün kılmak üzere hak ile ve hak dinle gönderilmiştir.
وفي هذه القصة من الآيات والعبر ما يتذكر به أولو الألباب، فمنها: أن اجتماع أهل الكلمة والحل والعقد وبحثهم في الطريق الذي تستقيم به أمورهم وفهمه، ثم العمل به، أكبر سبب لارتقائهم وحصول مقصودهم، كما وقع لهؤلاء الملأ حين راجعوا نبيهم في تعيين ملك تجتمع به كلمتهم ويلم متفرقهم، وتحصل له الطاعة منهم، ومنها: أن الحق كلما عورض وأوردت عليه الشبه ازداد وضوحا وتميز وحصل به اليقين التام كما جرى لهؤلاء، لما اعترضوا على استحقاق طالوت للملك أجيبوا بأجوبة حصل بها الإقناع وزوال الشبه والريب. ومنها: أن العلم والرأي: مع القوة المنفذة بهما كمال الولايات، وبفقدهما أو فقد أحدهما نقصانها وضررها. ومنها: أن الاتكال على النفس سبب الفشل والخذلان، والاستعانة بالله والصبر والالتجاء إليه سبب النصر، فالأول كما في قولهم لنبيهم {وما لنا ألا نقاتل في سبيل الله وقد أخرجنا من ديارنا وأبنائنا} فكأنه نتيجة ذلك أنه لما كتب عليهم القتال تولوا، والثاني في قوله: {ولما برزوا لجالوت وجنوده قالوا ربنا أفرغ علينا صبرا وثبت أقدامنا وانصرنا على القوم الكافرين فهزموهم بإذن الله} ومنها: أن من حكمة الله تعالى تمييز الخبيث من الطيب، والصادق من الكاذب، والصابر من الجبان، وأنه لم يكن ليذر العباد على ما هم عليه من الاختلاط وعدم التمييز. ومنها: أن من رحمته وسننه الجارية أن يدفع ضرر الكفار والمنافقين بالمؤمنين المقاتلين، وأنه لولا ذلك لفسدت الأرض باستيلاء الكفر وشعائره عليها، ثم قال تعالى:
Bu kıssada akıl sahiplerinin ibret alacağı pek çok ayet ve dersler vardır. Bunlardan bazıları şunlardır: Söz sahibi olan ehl-i hal ve'l-akdin bir araya gelmesi, işlerini düzeltecek yolu araştırması, kavraması ve onunla amel etmesi, onların yükselmesinin ve hedeflerine ulaşmasının en büyük sebebidir. Nitekim bu ileri gelenler, sözlerini birleştirecek, dağınıklıklarını toparlayacak ve kendisine itaat edecekleri bir hükümdar tayini için peygamberlerine müracaat ettiklerinde böyle olmuştur. Bir diğeri: Hakka ne zaman karşı çıkılsa ve şüpheler getirilse hak daha da açıklık ve berraklık kazanır, onunla tam bir yakin hasıl olur. Nitekim Tâlût'un hükümdarlık liyakatine itiraz ettiklerinde kendilerine öyle ikna edici cevaplar verilmiştir ki bütün şüphe ve tereddütler zail olmuştur. Bir diğeri: İlim ve isabetli görüş ile birlikte bunların icrasını sağlayacak gücün bulunması yöneticiliğin kemalidir; ikisinin veya birinin yokluğu ise yöneticiliğin noksanlığı ve zararıdır. Bir diğeri: Kendi nefsine güvenip dayanmak başarısızlığın ve hezimetin sebebidir; Allah'tan yardım dilemek, sabretmek ve O'na sığınmak ise zaferin sebebidir. Birincisi peygamberlerine: {وما لنا ألا نقاتل في سبيل الله وقد أخرجنا من ديارنا وأبنائنا} “Yurtlarımızdan çıkarılmış, evlatlarımızdan koparılmışken bize ne oluyor da Allah yolunda savaşmayalım?” demelerinde görülür; bunun neticesi olarak savaş farz kılınınca kaçıp yüz çevirmişlerdir. İkincisi ise: {ولما برزوا لجالوت وجنوده قالوا ربنا أفرغ علينا صبرا وثبت أقدامنا وانصرنا على القوم الكافرين فهزموهم بإذن الله} “Câlût ve ordusunun karşısına çıktıklarında da: ‘Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır, ayaklarımızı sabit kıl ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!’ dediler. Sonunda Allah'ın izniyle onları hezimete uğrattılar.” buyruğunda görülmektedir. Bir diğeri: Allah Teâlâ'nın hikmetlerinden biri de murdarı temizden, doğruyu yalancıdan, sabırlıyı korkaktan ayırt etmesidir; O, kulları karışıklık ve temyizzizlik içinde kendi hâllerine bırakacak değildir. Bir diğeri: Allah'ın rahmetinden ve cari sünnetindendir ki; kâfir ve münafıkların zararını savaşan müminler vasıtasıyla defeder. Şayet böyle olmasaydı küfrün ve şeairinin istilasıyla yeryüzü fesada uğrardı. Sonra Teâlâ şöyle buyurdu:
{٢٥٣} {تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ} .
{٢٥٣} {تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ} “(253) İşte bu peygamberler... Biz onların bir kısmını diğerlerine üstün kıldık. Onlardan kimiyle Allah bizzat konuştu, kiminin de derecelerini yükseltti. Meryem oğlu Îsâ'ya da apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dileseydi, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra onların ardından gelenler birbiriyle savaşmazlardı. Fakat ihtilafa düştüler; onlardan kimi iman etti, kimi de inkâr etti. Eğer Allah dileseydi birbirleriyle savaşmazlardı; fakat Allah dilediğini yapar.”
يخبر تعالى أنه فضل بعض الرسل على بعض بما خصهم من بين سائر الناس بإيحائه وإرسالهم إلى الناس، ودعائهم الخلق إلى الله، ثم فضل بعضهم على بعض بما أودع فيهم من الأوصاف الحميدة والأفعال السديدة والنفع العام، فمنهم من كلمه الله كموسى بن عمران خصه بالكلام، ومنهم من رفعه على سائرهم درجات كنبينا ﷺ الذي اجتمع فيه من الفضائل ما تفرق في غيره، وجمع الله له من المناقب ما فاق به الأولين والآخرين {وآتينا عيسى ابن مريم البينات} الدالات على نبوته وأنه عبد الله ورسوله وكلمته ألقاها إلى مريم وروح منه {وأيدناه بروح القدس} أي: بالإيمان واليقين الذي أيده به الله وقواه على ما أمر به، وقيل أيده بجبريل ﵇ يلازمه في أحواله {ولو شاء الله ما اقتتل الذين من بعدهم من بعد ما جاءتهم البينات} الموجبة للاجتماع على الإيمان {ولكن اختلفوا فمنهم من آمن ومنهم من كفر} فكان موجب هذا الاختلاف التفرق والمعاداة والمقاتلة، ومع هذا فلو شاء الله بعد هذا الاختلاف ما اقتتلوا، فدل ذلك على أن مشيئة الله نافذة غالبة للأسباب، وإنما تنفع الأسباب مع عدم معارضة المشيئة، فإذا وجدت اضمحل كل سبب، وزال كل موجب، فلهذا قال {ولكن الله يفعل ما يريد} فإرادته غالبة ومشيئته نافذة، وفي هذا ونحوه دلالة على أن الله تعالى لم يزل يفعل ما اقتضته مشيئته وحكمته، ومن جملة ما يفعله ما أخبر به عن نفسه وأخبر به عنه رسوله ﷺ من الاستواء والنزول والأقوال، والأفعال التي يعبرون عنها بالأفعال الاختيارية.
Teâlâ; diğer insanlardan farklı olarak vahiy vermesi, insanlara elçi kılması ve halkı Allah'a davet etmeleriyle peygamberleri üstün kıldığı gibi, onların içlerine yerleştirdiği övülmüş vasıflar, dosdoğru fiiller ve umumi menfaatler bakımından da bazısını diğerlerine üstün kıldığını haber vermektedir. Onlardan kimi vardır ki Allah onunla bizzat konuşmuştur; İmran oğlu Mûsâ gibi, O'nu kelâmı ile hususi kılmıştır. Kiminin de derecelerini diğerlerinin üzerine kat kat yükseltmiştir; Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem gibi... Zira başkalarında dağınık bulunan bütün faziletler onda toplanmış ve Allah onun şahsında, öncekileri ve sonrakileri geride bırakan yüce menkıbeleri cem etmiştir. {وآتينا عيسى ابن مريم البينات} “Meryem oğlu Îsâ'ya da apaçık deliller verdik;” peygamberliğine, Allah'ın kulu ve elçisi olduğuna, Meryem'e ilka ettiği kelimesi ve O'ndan bir ruh olduğuna delalet eden mucizeler bahşettik. {وأيدناه بروح القدس} “ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik.” Yani Allah'ın kendisiyle teyit ettiği ve emredildiği hususlarda onu kuvvetlendirdiği iman ve yakin ile destekledik. Denildi ki: Her hâlinde yanında bulunan Cebrâil aleyhisselâm ile destekledik. {ولو شاء الله ما اقتتل الذين من بعدهم من بعد ما جاءتهم البينات} “Eğer Allah dileseydi, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra onların ardından gelenler birbiriyle savaşmazlardı.” O deliller ki imanda birleşmeyi gerektiriyordu. {ولكن اختلفوا فمنهم من آمن ومنهم من كفر} “Fakat ihtilafa düştüler; onlardan kimi iman etti, kimi de inkâr etti.” Bu ihtilaf da fırkalaşmayı, düşmanlığı ve savaşı doğurdu. Bununla birlikte, şayet Allah dileseydi bu ihtilaftan sonra da savaşmazlardı. Bu da göstermektedir ki Allah'ın meşieti (dilemesi) her şeye nüfuz edendir ve sebeplere galiptir. Sebepler ancak meşietle çelişmediği müddetçe fayda verir; meşiet ortaya çıkınca ise bütün sebepler erir ve bütün gerekçeler zail olur. Bu sebeple Teâlâ: {ولكن الله يفعل ما يريد} “fakat Allah dilediğini yapar.” buyurmuştur; O'nun iradesi galiptir, meşieti mutlaktır. Bu ve benzeri nasslarda; Allah Teâlâ'nın ezelden beri meşiet ve hikmetinin iktiza ettiği şeyleri yapageldiğine ve bu yaptıklarının cümlesinden olarak Kendisinin haber verdiği ve Rasûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in haber verdiği istivâ, nüzûl, sözler ve ihtiyârî fiiller diye tabir edilen fiillerin de O'nun icraatı olduğuna delalet vardır.
فائدة: كما يجب على المكلف معرفته بربه، فيجب عليه معرفته برسله، ما يجب لهم ويمتنع عليهم ويجوز في حقهم، ويؤخذ جميع ذلك مما وصفهم الله به في آيات متعددة، منها: أنهم رجال لا نساء، من أهل القرى لا من أهل البوادي، وأنهم مصطفون مختارون، جمع الله لهم من الصفات الحميدة ما به الاصطفاء والاختيار، وأنهم سالمون من كل ما يقدح في رسالتهم من كذب وخيانة وكتمان وعيوب مزرية، وأنهم لا يقرون على خطأ فيما يتعلق بالرسالة والتكليف، وأن الله تعالى خصهم بوحيه، فلهذا وجب الإيمان بهم وطاعتهم ومن لم يؤمن بهم فهو كافر، ومن قدح في واحد منهم أو سبه فهو كافر يتحتم قتله، ودلائل هذه الجمل كثيرة، من تدبر القرآن تبين له الحق، ثم قال تعالى:
Faydalı Bir Not: Mükellef bir kimsenin Rabbini tanıması vacip olduğu gibi, peygamberlerini tanıması, onlar hakkında vacip (zorunlu), mümteni (imkânsız) ve caiz olan sıfatları bilmesi de vaciptir. Bütün bunlar Allah'ın pek çok ayette onları vasfettiği hususlardan çıkarılır. Bunlardan bazıları şunlardır: Onlar kadın değil erkektirler; çöl ve bedevi ahalisinden değil şehir ve kasaba ahalisindendirler; seçilmiş ve süzülmüş kimselerdir, Allah onları seçmeye layık kılacak övülmüş vasıfları kendilerinde toplamıştır; yalan, hıyanet, hakkı gizleme ve haysiyet kırıcı ayıplar gibi risaletlerine halel getirecek her türlü kusurdan uzaktırlar; risalet ve teklifle ilgili hususlarda hata üzere bırakılmazlar ve Allah Teâlâ onları vahyi ile hususi kılmıştır. Bu sebeple onlara iman etmek ve itaat etmek farzdır; onlara inanmayan kâfirdir; onlardan birini dahi yeren veya ona hakaret eden kimse kâfirdir ve katli vacip olur. Bu esasların delilleri pek çoktur; Kur'an'ı tedebbür eden kimseye hak apaçık belli olur. Sonra Teâlâ şöyle buyurdu:
{٢٥٤} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفَاعَةٌ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ} .
{٢٥٤} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفَاعَةٌ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “(254) Ey iman edenler! Kendisinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin bulunmadığı bir gün gelmeden önce, size rızık olarak verdiklerimizden infak edin. Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir.”
وهذا من لطف الله بعباده أن أمرهم بتقديم شيء مما رزقهم الله، من صدقة واجبة ومستحبة، ليكون لهم ذخرا وأجرا موفرا في يوم يحتاج فيه العاملون إلى مثقال ذرة من الخير، فلا بيع فيه ولو افتدى الإنسان نفسه بملء الأرض ذهبا ليفتدي به من عذاب يوم القيامة ما تقبل منه، ولم ينفعه خليل ولا صديق لا بوجاهة ولا بشفاعة، وهو اليوم الذي فيه يخسر المبطلون ويحصل الخزي على الظالمين، وهم الذين وضعوا الشيء في غير موضعه، فتركوا الواجب من حق الله وحق عباده وتعدوا الحلال إلى الحرام، وأعظم أنواع الظلم الكفر بالله الذي هو وضع العبادة التي يتعين أن تكون لله فيصرفها الكافر إلى مخلوق مثله، فلهذا قال تعالى: {والكافرون هم الظالمون} وهذا من باب الحصر، أي: الذين ثبت لهم الظلم التام، كما قال تعالى: {إن الشرك لظلم عظيم} ثم قال تعالى:
Bu, Allah'ın kullarına olan lütfundandır: Amel sahiplerinin zerre ağırlığınca hayra muhtaç olacağı bir günde kendilerine azık ve tastamam bir ecir olsun diye, Allah'ın kendilerine rızık olarak bahşettiği şeylerden vacip veya müstehap sadaka olarak takdim etmelerini emretmiştir. O gün hiçbir alışveriş yoktur; insan kıyamet gününün azabından kurtulmak için yeryüzü dolusu altını fidye verecek olsa kendisinden kabul edilmez; ne bir dostun ne bir arkadaşın ne itibarla ne de şefaatle hiçbir faydası dokunmaz. O gün batıl ehlinin hüsrana uğrayacağı ve zalimlerin rezil ve rüsvay olacağı gündür. Zalimler ise bir şeyi yerine koymayan, Allah'ın ve kullarının vacip haklarını terk edip helalden harama sapan kimselerdir. Zulmün en büyüğü ise Allah'a küfretmektir; zira küfür, yalnızca Allah'a yapılması gereken ibadeti kâfirin kendi gibi bir mahlûka yöneltmesidir. Bu sebeple Teâlâ: {والكافرون هم الظالمون} “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir.” buyurmuştur. Bu hasr ifade eder; yani tam ve kâmil zulüm kendilerinde sabit olanlar ancak onlardır; nitekim Teâlâ: “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür” buyurmuştur. Sonra Teâlâ şöyle buyurdu:
{٢٥٥} {اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ وَلا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ} .
{٢٥٥} {اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ وَلا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ} “(255) Allah... O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O Hayy'dır (ezelî ve ebedî hayat sahibidir), Kayyûm'dur (bütün varlığı yönetip ayakta tutandır). O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku. Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur. O'nun izni olmadan katında kim şefaat edebilir? O, kulların önlerindekini de (yaptıklarını da) arkalarındakini de (yapacaklarını da/geçmişlerini de geleceklerini de) bilir. Onlar ise O'nun dilediği kadarından başka ilminden hiçbir şeyi kavrayamazlar. O'nun Kürsî'si gökleri ve yeri kuşatmıştır. Onları koruyup gözetmek O'na asla ağır gelmez. O çok yücedir, çok büyüktür.”
هذه الآية الكريمة أعظم آيات القرآن وأفضلها وأجلها، وذلك لما اشتملت عليه من الأمور العظيمة والصفات الكريمة، فلهذا كثرت الأحاديث في الترغيب في قراءتها وجعلها وردا للإنسان في أوقاته صباحا ومساء وعند نومه وأدبار الصلوات المكتوبات، فأخبر تعالى عن نفسه الكريمة بأن {لا إله إلا هو} أي: لا معبود بحق سواه، فهو الإله الحق الذي تتعين أن تكون جميع أنواع العبادة والطاعة والتأله له تعالى، لكماله وكمال صفاته وعظيم نعمه، ولكون العبد مستحقا أن يكون عبدا لربه، ممتثلا أوامره مجتنبا نواهيه، وكل ما سوى الله تعالى باطل، فعبادة ما سواه باطلة، لكون ما سوى الله مخلوقا ناقصا مدبرا فقيرا من جميع الوجوه، فلم يستحق شيئا من أنواع العبادة، وقوله: {الحي القيوم} هذان الاسمان الكريمان يدلان على سائر الأسماء الحسنى دلالة مطابقة وتضمنا ولزوما، فالحي من له الحياة الكاملة المستلزمة لجميع صفات الذات، كالسمع والبصر والعلم والقدرة، ونحو ذلك، والقيوم: هو الذي قام بنفسه وقام بغيره، وذلك مستلزم لجميع الأفعال التي اتصف بها رب العالمين من فعله ما يشاء من الاستواء والنزول والكلام والقول والخلق والرزق والإماتة والإحياء، وسائر أنواع التدبير، كل ذلك داخل في قيومية الباري، ولهذا قال بعض المحققين: إنهما الاسم الأعظم الذي إذا دعي الله به أجاب، وإذا سئل به أعطى، ومن تمام حياته وقيوميته أن {لا تأخذه سنة ولا نوم} والسنة النعاس {له ما في السماوات وما في الأرض} أي: هو المالك وما سواه مملوك وهو الخالق الرازق المدبر وغيره مخلوق مرزوق مدبر لا يملك لنفسه ولا لغيره مثقال ذرة في السماوات ولا في الأرض فلهذا قال: {من ذا الذي يشفع عنده إلا بإذنه} أي: لا أحد يشفع عنده بدون إذنه، فالشفاعة كلها لله تعالى، ولكنه تعالى إذا أراد أن يرحم من يشاء من عباده أذن لمن أراد أن يكرمه من عباده أن يشفع فيه، لا يبتدئ الشافع قبل الإذن، ثم قال {يعلم ما بين أيديهم} أي: ما مضى من جميع الأمور {وما خلفهم} أي: ما يستقبل منها، فعلمه تعالى محيط بتفاصيل الأمور، متقدمها ومتأخرها، بالظواهر والبواطن، بالغيب والشهادة، والعباد ليس لهم من الأمر شيء ولا من العلم مثقال ذرة إلا ما علمهم تعالى، ولهذا قال: {ولا يحيطون بشيء من علمه إلا بما شاء وسع كرسيه السماوات والأرض} وهذا يدل على كمال عظمته وسعة سلطانه، إذا كان هذه حالة الكرسي أنه يسع السماوات والأرض على عظمتهما وعظمة من فيهما، والكرسي ليس أكبر مخلوقات الله تعالى، بل هنا ما هو أعظم منه وهو العرش، وما لا يعلمه إلا هو، وفي عظمة هذه المخلوقات تحير الأفكار وتكل الأبصار، وتقلقل الجبال وتكع عنها فحول الرجال، فكيف بعظمة خالقها ومبدعها، والذي أودع فيها من الحكم والأسرار ما أودع، والذي قد أمسك السماوات والأرض أن تزولا من غير تعب ولا نصب، فلهذا قال: {ولا يؤوده} أي: يثقله {حفظهما وهو العلي} بذاته فوق عرشه، العلي بقهره لجميع المخلوقات، العلي بقدره لكمال صفاته {العظيم} الذي تتضائل عند عظمته جبروت الجبابرة، وتصغر في جانب جلاله أنوف الملوك القاهرة، فسبحان من له العظمة العظيمة والكبرياء الجسيمة والقهر والغلبة لكل شيء، فقد اشتملت هذه الآية على توحيد الإلهية وتوحيد الربوبية وتوحيد الأسماء والصفات، وعلى إحاطة ملكه وإحاطة علمه وسعة سلطانه وجلاله ومجده، وعظمته وكبريائه وعلوه على جميع مخلوقاته، فهذه الآية بمفردها عقيدة في أسماء الله وصفاته، متضمنة لجميع الأسماء الحسنى والصفات العلا ثم قال تعالى:
Bu kerim ayet, Kur'an'ın en büyük, en faziletli ve en yüce ayetidir; çünkü pek azametli hakikatleri ve yüce sıfatları ihtiva etmektedir. Bu sebeple sabah-akşam vakitlerinde, uyurken ve farz namazların ardından okunmasını teşvik eden pek çok hadis varit olmuştur. Teâlâ yüce Zatını haber vererek {لا إله إلا هو} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” buyurmuştur; yani O'ndan başka hak mabut yoktur. O, kemali, sıfatlarının mükemmelliği ve nimetlerinin büyüklüğü sebebiyle bütün ibadetlerin, itaatin ve kulluğun sadece Kendisine yapılması gereken hak İlahtır. Kul ise Rabbine kul olmaya, emirlerine uyup yasaklarından kaçınmaya layıktır. Allah'tan gayrı her şey batıldır; dolayısıyla O'ndan başkasına ibadet etmek de batıldır. Çünkü Allah dışındaki her varlık yaratılmıştır, noksandır, idare edilendir ve her yönden muhtaçtır; bu yüzden hiçbir ibadete layık olamaz. O'nun: {الحي القيوم} “Hayy ve Kayyûm” buyruğuna gelince: Bu iki yüce isim diğer bütün Esmâ-i Hüsnâ'ya mutabakat, tazammun ve lüzum yoluyla delalet eder. Hayy; işitme, görme, ilim, kudret ve benzeri zâtî sıfatların tamamını gerektiren kâmil bir hayata sahip olandır. Kayyûm ise; Kendi Zâtıyla kâim olan ve başkalarını ayakta tutandır. Bu da Âlemlerin Rabbi'nin muttasıf olduğu bütün fiilleri gerektirir: İstivâ, nüzûl, kelâm, kavil, yaratma, rızık verme, öldürme, diriltme ve diğer her türlü tedbir... Bunların hepsi Bâri Teâlâ'nın kayyûmiyetine dâhildir. Bu sebeple bazı muhakkik âlimler: ‘Bu iki isim İsm-i Âzam'dır ki onunla dua edildiğinde icabet edilir, istendiğinde verilir’ demişlerdir. O'nun hayatının ve kayyûmiyetinin kemalindendir ki: {لا تأخذه سنة ولا نوم} “O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku.” Sine; uyuklama (hafif uyku) demektir. {له ما في السماوات وما في الأرض} “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur;” yani Mâlik O'dur, O'ndan gayrısı ise mülktür. O Hâlık, Râzık ve Müdebbirdir; başkaları ise mahlûk, merzûk ve müdebbendir. Göklerde ve yerde ne kendisi ne de başkası için zerre ağırlığınca bir şeye sahip olamazlar. Bu sebeple: {من ذا الذي يشفع عنده إلا بإذنه} “O'nun izni olmadan katında kim şefaat edebilir?” buyurmuştur. Yani O'nun izni olmadan katında hiç kimse şefaat edemez. Bütün şefaat Allah'a aittir; ancak Teâlâ kullarından dilediğine merhamet etmek istediğinde, ikram etmek istediği kuluna şefaat etmesi için izin verir. Şefaatçi olan kimse izin verilmeden önce şefaate başlayamaz. Sonra Teâlâ: {يعلم ما بين أيديهم} “Kulların önlerindekini” yani geçmişte kalan bütün işleri, {وما خلفهم} “ve arkalarındakini” yani gelecekte olacakları bilir buyurdu. O'nun ilmi; geçmişi ve geleceği, zahirleri ve bâtınları, gaybı ve şehâdetiyle bütün meselelerin ayrıntılarını kuşatmıştır. Kulların ise emirde hiçbir hissesi olmadığı gibi, Allah'ın onlara öğrettiğinden başka zerre kadar bilgileri de yoktur. Bu sebeple: {ولا يحيطون بشيء من علمه إلا بما شاء وسع كرسيه السماوات والأرض} “Onlar ise O'nun dilediği kadarından başka ilminden hiçbir şeyi kavrayamazlar. O'nun Kürsî'si gökleri ve yeri kuşatmıştır.” buyurmuştur. Bu, O'nun azametinin kemaline ve hâkimiyetinin genişliğine delalet eder. Zira Kürsî'nin durumu, göklerin ve yerin büyüklüğüne ve içindekilerin azametine rağmen onları kuşatacak genişliktedir. Kaldı ki Kürsî Allah Teâlâ'nın en büyük mahlûku da değildir; bilakis ondan daha büyük olan Arş ve ancak Allah'ın bildiği mahlûkat vardır. Bu mahlûkatın azameti karşısında akıllar hayrete düşer, gözler yorulur, dağlar sarsılır ve en güçlü insanlar aciz kalır. O hâlde onları yaratanın, yoktan var edenin, içlerine bunca hikmet ve sırrı yerleştirenin, gökleri ve yeri yorulmaksızın ve meşakkat çekmeksizin zeval bulmaktan koruyanın azameti nasıldır! Bu sebeple: {ولا يؤوده} “O'na asla ağır gelmez” yani {حفظهما} “onları koruyup gözetmek” O'nu yormaz; {وهو العلي} “O çok yücedir;” Arşı'nın üzerinde Zâtıyla yücedir, bütün mahlûkatı kahreden kudretiyle yücedir, sıfatlarının kemaliyle kadr-u kıymeti yücedir; {العظيم} “çok büyüktür;” O'nun azameti karşısında zorbaların ceberutu küçülür, azametli kralların burunları O'nun celâli karşısında yere sürülür. Azameti pek ulu, kibriyâsı pek azim, her şeye kahır ve galebesi mutlak olan Allah münezzehtir! Bu ayet; ulûhiyet tevhidini, rubûbiyet tevhidini, isim ve sıfat tevhidini, O'nun mülkünün ve ilminin kuşatıcılığını, hâkimiyetinin, celâlinin ve mecdinin genişliğini, azametini, kibriyâsını ve bütün mahlûkatı üzerindeki yüceliğini ihtiva etmiştir. Tek başına bu ayet, bütün Esmâ-i Hüsnâ'yı ve yüce sıfatları tazammun eden başlı başına bir akidedir. Sonra Teâlâ şöyle buyurdu:
{٢٥٦ - ٢٥٧} {لا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} .
{٢٥٦ - ٢٥٧} {لا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “(256-257) Dinde zorlama yoktur. Doğruluk (hidayet), sapıklıktan apaçık ayrılmıştır. Artık kim tağutu inkâr edip Allah'a iman ederse, şüphesiz o, kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa (urvetü'l-vüskâ) sımsıkı sarılmıştır. Allah her şeyi hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
يخبر تعالى أنه لا إكراه في الدين لعدم الحاجة إلى الإكراه عليه، لأن الإكراه لا يكون إلا على أمر خفية أعلامه، غامضة أثاره، أو أمر في غاية الكراهة للنفوس، وأما هذا الدين القويم والصراط المستقيم فقد تبينت أعلامه للعقول، وظهرت طرقه، وتبين أمره، وعرف الرشد من الغي، فالموفق إذا نظر أدنى نظر إليه آثره واختاره، وأما من كان سيئ القصد فاسد الإرادة، خبيث النفس يرى الحق فيختار عليه الباطل، ويبصر الحسن فيميل إلى القبيح، فهذا ليس لله حاجة في إكراهه على الدين، لعدم النتيجة والفائدة فيه، والمكره ليس إيمانه صحيحا، ولا تدل الآية الكريمة على ترك قتال الكفار المحاربين، وإنما فيها أن حقيقة الدين من حيث هو موجب لقبوله لكل منصف قصده اتباع الحق، وأما القتال وعدمه فلم تتعرض له، وإنما يؤخذ فرض القتال من نصوص أخر، ولكن يستدل في الآية الكريمة على قبول الجزية من غير أهل الكتاب، كما هو قول كثير من العلماء، فمن يكفر بالطاغوت فيترك عبادة ما سوى الله وطاعة الشيطان، ويؤمن بالله إيمانا تاما أوجب له عبادة ربه وطاعته {فقد استمسك بالعروة الوثقى} أي: بالدين القويم الذي ثبتت قواعده ورسخت أركانه، وكان المتمسك به على ثقة من أمره، لكونه استمسك بالعروة الوثقى التي {لا انفصام لها} وأما من عكس القضية فكفر بالله وآمن بالطاغوت، فقد أطلق هذه العروة الوثقى التي بها العصمة والنجاة، واستمسك بكل باطل مآله إلى الجحيم {والله سميع عليم} فيجازي كلا منهما بحسب ما علمه منهم من الخير والشر، وهذا هو الغاية لمن استمسك بالعروة الوثقى ولمن لم يستمسك بها.
Teâlâ dinde zorlamaya ihtiyaç bulunmadığı için dinde zorlama olmadığını haber vermektedir. Çünkü zorlama; ancak delilleri gizli, işaretleri kapalı veya nefislere son derece kerih gelen bir hususta söz konusu olur. Bu dosdoğru din ve sırât-ı müstakîme gelince; onun nişaneleri akıllar için apaçık belirmiş, yolları zuhur etmiş, emri aydınlanmış ve doğru yol (rüşd) sapıklıktan (gayy) ayırt edilmiştir. Tevfik sahibi olan kimse ona en küçük bir nazarla baktığında onu tercih edip seçer. Kötü niyetli, bozuk iradeli, habis nefisli olan, hakkı gördüğü hâlde batılı ona tercih eden, güzeli görüp çirkine meyleden kimseye gelince; böyle birini dine zorlamaya Allah'ın ihtiyacı yoktur; zira bunda hiçbir netice ve fayda yoktur, zorlanan kimsenin imanı da sahih değildir. Bu kerim ayet savaşçı kâfirlerle savaşmayı terk etmeye delalet etmez. Ayette anlatılmak istenen; dinin bizzat kendi hakikati itibarıyla hakkı arayan her insaflı kimsenin onu kabul etmesini gerektirdiğidir; savaş yapılıp yapılmaması konusuna ise ayet temas etmemiştir. Savaşın farziyeti başka nasslardan alınır. Ancak bu ayetten -pek çok âlimin görüşü olduğu üzere- Ehl-i Kitap dışındakilerden de cizye kabul edilebileceğine delil getirilir. Kim tağutu inkâr eder, Allah'tan başkasına ibadeti ve şeytana itaati terk edip Rabbine ibadet ve itaati gerektiren tam bir imanla Allah'a inanırsa; {فقد استمسك بالعروة الوثقى} “şüphesiz o, en sağlam kulpa sımsıkı sarılmıştır;” yani temelleri sabit, rükünleri sağlam dosdoğru dine sarılmıştır. Ona tutunan kimse işinden emindir; çünkü {لا انفصام لها} “kopması mümkün olmayan” en sağlam kulpa yapışmıştır. Durumu tersine çevirip Allah'ı inkâr eden ve tağuta inanan kimse ise koruma ve kurtuluş vesilesi olan bu sağlam kulpu elinden bırakmış ve sonu cehennem olan her türlü batıla sarılmıştır. {والله سميع عليم} “Allah her şeyi hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir;” her iki gruba da onlardan bildiği hayır ve şerre göre karşılık verecektir. İşte en sağlam kulpa tutunan ile ona tutunmayanın varacağı akıbet budur.
{اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} .
{اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “(257) Allah, iman edenlerin velisidir (dostu ve yardımcısıdır); onları karanlıklardan nura çıkarır. İnkâr edenlerin velileri ise tağuttur; onları nurdan karanlıklara çıkarırlar. İşte onlar ateş ehlidirler; orada ebedî kalıcıdırlar.”
ثم ذكر السبب الذي أوصلهم إلى ذلك فقال: {الله ولي الذين آمنوا} وهذا يشمل ولايتهم لربهم، بأن تولوه فلا يبغون عنه بدلا ولا يشركون به أحدا، قد اتخذوه حبيبا ووليا، ووالوا أولياءه وعادوا أعداءه، فتولاهم بلطفه ومنَّ عليهم بإحسانه، فأخرجهم من ظلمات الكفر والمعاصي والجهل إلى نور الإيمان والطاعة والعلم، وكان جزاؤهم على هذا أن سلمهم من ظلمات القبر والحشر والقيامة إلى النعيم المقيم والراحة والفسحة والسرور {والذين كفروا أولياؤهم الطاغوت} فتولوا الشيطان وحزبه، واتخذوه من دون الله وليا ووالوه وتركوا ولاية ربهم وسيدهم، فسلطهم عليهم عقوبة لهم فكانوا يؤزونهم إلى المعاصي أزا، ويزعجونهم إلى الشر إزعاجا، فيخرجونهم من نور الإيمان والعلم والطاعة إلى ظلمة الكفر والجهل والمعاصي، فكان جزاؤهم على ذلك أن حرموا الخيرات، وفاتهم النعيم والبهجة والمسرات، وكانوا من حزب الشيطان وأولياءه في دار الحسرة، فلهذا قال تعالى: {أولئك أصحاب النار هم فيها خالدون} .
Sonra onları bu sonuca ulaştıran sebebi zikrederek şöyle buyurdu: {الله ولي الذين آمنوا} “Allah, iman edenlerin velisidir.” Bu, kulların da Rablerini dost edinmelerini kapsar: Onlar Allah'ı dost edinmişler, O'nun yerine başka hiçbir şeyi istemezler ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmazlar. O'nu sevgilileri ve velileri kılmışlar, O'nun dostlarını dost, düşmanlarını düşman bellemişlerdir. Allah da lütfuyla onları velayeti altına almış, ihsanıyla onlara minnette bulunmuş ve onları küfrün, isyanın ve cehaletin karanlıklarından imanın, itaatin ve ilmin nuruna çıkarmıştır. Bunun mükâfatı olarak da kabrin, haşrin ve kıyametin karanlıklarından onları kurtarıp ebedî nimete, rahata, genişliğe ve sevince kavuşturmuştur. {والذين كفروا أولياؤهم الطاغوت} “İnkâr edenlerin velileri ise tağuttur;” onlar şeytanı ve fırkasını dost edinmişler, Allah'ı bırakıp onu veli tutmuşlar, ona bağlanıp Rableri ve Seyyidleri olan Allah'ın velayetini terk etmişlerdir. Allah da bir ceza olarak şeytanları onların üzerine musallat etmiştir; şeytanlar onları günahlara kışkırtıp durur ve onları şerre sürüklerler. Böylece onları imanın, ilmin ve itaatin nurundan küfrün, cehaletin ve isyanın karanlığına çıkarırlar. Bunun cezası olarak da bütün hayırlardan mahrum kalırlar; nimet, sevinç ve sürur ellerinden kaçar; pişmanlık ve hasret yurdunda şeytanın fırkasından ve dostlarından olurlar. Bu sebeple Teâlâ: {أولئك أصحاب النار هم فيها خالدون} “İşte onlar ateş ehlidirler; orada ebedî kalıcıdırlar.” buyurmuştur.
{٢٥٨} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} .
{٢٥٨} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “(258) Allah kendisine hükümdarlık verdi diye (şımarıp) Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışanı görmedin mi? Hani İbrâhim: ‘Benim Rabbim hem diriltir hem öldürür’ dediğinde o: ‘Ben de diriltir ve öldürürüm!’ demişti. İbrâhim: ‘Şüphesiz Allah güneşi doğudan getiriyor; haydi sen de onu batıdan getir!’ deyince o inkârcı donakaldı (şaşırıp apıştı). Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”
يقول تعالى: {ألم تر إلى الذي حاج إبراهيم في ربه} أي: إلى جرائته وتجاهله وعناده ومحاجته فيما لا يقبل التشكيك، وما حمله على ذلك إلا {أن آتاه الله الملك} فطغى وبغى ورأى نفسه مترئسا على رعيته، فحمله ذلك على أن حاج إبراهيم في ربوبية الله فزعم أنه يفعل كما يفعل الله، فقال إبراهيم {ربي الذي يحيي ويميت} أي: هو المنفرد بأنواع التصرف، وخص منه الإحياء والإماتة لكونهما أعظم أنواع التدابير، ولأن الإحياء مبدأ الحياة الدنيا والإماتة مبدأ ما يكون في الآخرة، فقال ذلك المحاج: {أنا أحيي وأميت} ولم يقل أنا الذي أحيي وأميت، لأنه لم يدع الاستقلال بالتصرف، وإنما زعم أنه يفعل كفعل الله ويصنع صنعه، فزعم أنه يقتل شخصا فيكون قد أماته، ويستبقي شخصا فيكون قد أحياه، فلما رآه إبراهيم يغالط في مجادلته ويتكلم بشيء لا يصلح أن يكون شبهة فضلا عن كونه حجة، اطرد معه في الدليل فقال إبراهيم: {فإن الله يأتي بالشمس من المشرق} أي: عيانا يقر به كل أحد حتى ذلك الكافر {فأت بها من المغرب} وهذا إلزام له بطرد دليله إن كان صادقا في دعواه، فلما قال له أمرا لا قوة له في شبهة تشوش دليله، ولا قادحا يقدح في سبيله {بهت الذي كفر} أي: تحير فلم يرجع إليه جوابا وانقطعت حجته وسقطت شبهته، وهذه حالة المبطل المعاند الذي يريد أن يقاوم الحق ويغالبه، فإنه مغلوب مقهور، فلذلك قال تعالى: {والله لا يهدي القوم الظالمين} بل يبقيهم على كفرهم وضلالهم، وهم الذين اختاروا لأنفسهم ذلك، وإلا فلو كان قصدهم الحق والهداية لهداهم إليه ويسر لهم أسباب الوصول إليه، ففي هذه الآية برهان قاطع على تفرد الرب بالخلق والتدبير، ويلزم من ذلك أن يفرد بالعبادة والإنابة والتوكل عليه في جميع الأحوال، قال ابن القيم ﵀: وفي هذه المناظرة نكتة لطيفة جدا، وهي أن شرك العالم إنما هو مستند إلى عبادة الكواكب والقبور، ثم صورت الأصنام على صورها، فتضمن الدليلان اللذان استدل بهما إبراهيم إبطال إلهية تلك جملة بأن الله وحده هو الذي يحيي ويميت، ولا يصلح الحي الذي يموت للإلهية لا في حال حياته ولا بعد موته، فإن له ربا قادرا قاهرا متصرفا فيه إحياء وإماتة، ومن كان كذلك فكيف يكون إلها حتى يتخذ الصنم على صورته، ويعبد من دونه، وكذلك الكواكب أظهرها وأكبرها للحس هذه الشمس وهي مربوبة مدبرة مسخرة، لا تصرف لها بنفسها بوجه ما، بل ربها وخالقها سبحانه يأتي بها من مشرقها فتنقاد لأمره ومشيئته، فهي مربوبة مسخرة مدبرة، لا إله يعبد من دون الله. "من مفتاح دار السعادة "ثم قال تعالى:
Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {ألم تر إلى الذي حاج إبراهيم في ربه} “Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışanı görmedin mi?” Yani onun cüretine, cehaletine, inadına ve asla şüphe kabul etmeyen apaçık bir hakikatte tartışmaya kalkışmasına bakmaz mısın! Onu buna sevk eden tek sebep: {أن آتاه الله الملك} “Allah'ın kendisine hükümdarlık vermiş olmasıydı.” Böylece taşkınlık ve azgınlık yaptı, kendini tebaasının mutlak reisi gördü; bu durum onu Allah'ın rubûbiyeti hakkında İbrâhim ile tartışmaya sevk etti ve Allah'ın yaptığını kendisinin de yapabileceğini iddia etti. İbrâhim: {ربي الذي يحيي ويميت} “Benim Rabbim hem diriltir hem öldürür” dedi. Yani her türlü tasarrufta tek olan O'dur. Diriltme ve öldürmeyi hususi olarak zikretmesi, bunların ilahi tasarrufların en büyüğü olması ve diriltmenin dünya hayatının, öldürmenin ise ahirette olacak şeylerin başlangıcı olmasındandır. Tartışan o kimse: {أنا أحيي وأميت} “Ben de diriltir ve öldürürüm!” dedi. ‘Dirilten ve öldüren ancak benim’ demedi; çünkü tasarrufta müstakil olduğunu iddia edemiyordu; bilakis sadece Allah'ın fiili gibi bir fiil yapabileceğini öne sürüyordu. Bir şahsı öldürüp onu öldürmüş olduğunu, diğerini ise sağ bırakıp onu diriltmiş olduğunu iddia etti. İbrâhim onun cedelde safsataya başvurduğunu ve bir hüccet olmak şöyle dursun şüphe dahi olamayacak boş laflar ettiğini görünce, delili daha açık ve ilzam edici bir mecraya taşıyarak şöyle dedi: {فإن الله يأتي بالشمس من المشرق} “Şüphesiz Allah güneşi doğudan getiriyor;” yani o kâfir dâhil herkesin gözleriyle gördüğü ve ikrar ettiği üzere doğudan doğduruyor; {فأت بها من المغرب} “haydi sen de onu batıdan getir!” Bu, şayet davasında samimi ise delilinin gereğini yapması için onu kesin bir ilzam altında bırakmaktır. İbrâhim ona delilini bulandıracak hiçbir şüphe getiremeyeceği ve çürütemeyeceği bir hakikati söyleyince: {بهت الذي كفر} “o inkârcı donakaldı;” yani şaşırıp apıştı, tek bir cevap dahi veremedi; hücceti kesildi, şüphesi düştü. İşte hakkı mağlup etmek ve ona karşı koymak isteyen inatçı batıl ehlinin hâli budur: Daima mağlup ve perişan olurlar. Bu sebeple Teâlâ: {والله لا يهدي القوم الظالمين} “Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” buyurmuştur. Bilakis onları küfür ve sapıklıkları içinde bırakır; zira bu yolu kendileri seçmişlerdir. Şayet gayeleri hak ve hidayet olsaydı Allah onları hakka eriştirir ve hidayet yollarını kolaylaştırırdı. Bu ayette Rab Teâlâ'nın yaratma ve tedbirde tek olduğuna kesin bir bürhan vardır; bunun gereği olarak bütün hâllerde ibadette, yönelişte (inâbe) ve tevekkülde de O'nun tekleştirilmesi vaciptir. İbnü'l-Kayyim rahimehullâh şöyle demiştir: ‘Bu münazarada pek latif bir nükte vardır: Âlemin şirki yıldızlara ve kabirlere tapınmaya dayanır; sonra da bunların suretinde putlar yapılmıştır. İbrâhim'in delil getirdiği iki husus, bütün bunların ilahlığını toptan iptal etmeyi tazammun eder: Zira dirilten ve öldüren yalnızca Allah'tır. Ölen bir canlının ne hayatında ne de ölümünden sonra ilah olması mümkün değildir; çünkü onu diriltme ve öldürmede tasarruf sahibi olan kadir ve kahhar bir Rabbi vardır. Hâli böyle olan bir varlık nasıl ilah olabilir ki onun suretinde put yapılsın da Allah'tan başka ona tapılsın! Aynı şekilde yıldızların duyularla görülen en açığı ve en büyüğü bu güneştir; o da idare edilen, terbiye edilen ve boyun eğdirilmiş bir mahlûktur. Kendi başına hiçbir tasarrufa sahip değildir; bilakis Rabbi ve Yaratıcısı olan Sübhânehu ve Teâlâ onu doğusundan getirir, o da O'nun emrine ve meşietine boyun eğer. Dolayısıyla o terbiye edilen, boyun eğdirilen ve yönetilen bir varlıktır; Allah'tan başka tapılacak hiçbir ilah yoktur.’ (Miftâhu Dâri's-Saâde'den). Sonra Teâlâ şöyle buyurdu:
{٢٥٩} {أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} .
{٢٥٩} {أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “(259) Yahut çatıları çökmüş, duvarları damları üzerine yıkılmış ıssız bir kasabaya uğrayan kimse gibisini (görmedin mi)? O: ‘Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek acaba?’ dedi. Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti. ‘Ne kadar kaldın?’ dedi. O: ‘Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım’ dedi. Allah buyurdu ki: ‘Hayır, yüz yıl kaldın! Yiyeceğine ve içeceğine bak, henüz bozulmamış! Bir de eşeğine bak! Seni insanlara bir ibret (ayet) kılalım diye (böyle yaptık). Kemiklere bak, onları nasıl bir araya getirip çatıyor, sonra da onlara et giydiriyoruz!’ Durum ona apaçık belli olunca: ‘Artık biliyorum ki şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir’ dedi.”
وهذا أيضا دليل آخر على توحد الله بالخلق والتدبير والإماتة والإحياء، فقال: {أو كالذي مر على قرية وهي خاوية على عروشها} أي: قد باد أهلها وفني سكانها وسقطت حيطانها على عروشها، فلم يبق بها أنيس بل بقيت موحشة من أهلها مقفرة، فوقف عليها ذلك الرجل متعجبا و {قال أنى يحيي هذه الله بعد موتها} استبعادا لذلك وجهلا بقدرة الله تعالى، فلما أراد الله به خيرا أراه آية في نفسه وفي حماره، وكان معه طعام وشراب، {فأماته الله مائة عام ثم بعثه قال كم لبثت قال لبثت يوما أو بعض يوم} استقصارا لتلك المدة التي مات فيها لكونه قد زالت معرفته وحواسه وكان عهد حاله قبل موته، فقيل له {بل لبثت مائة عام فانظر إلى طعامك وشرابك لم يتسنه} أي: لم يتغير بل بقي على حاله على تطاول السنين واختلاف الأوقات عليه، ففيه أكبر دليل على قدرته حيث أبقاه وحفظه عن التغير والفساد، مع أن الطعام والشراب من أسرع الأشياء فسادا {وانظر إلى حمارك} وكان قد مات وتمزق لحمه وجلده وانتثرت عظامه، وتفرقت أوصاله {ولنجعلك آية للناس} على قدرة الله وبعثه الأموات من قبورهم، لتكون أنموذجا محسوسا مشاهدا بالأبصار، فيعلموا بذلك صحة ما أخبرت به الرسل {وانظر إلى العظام كيف ننشزها} أي: ندخل بعضها في بعض، ونركب بعضها ببعض {ثم نكسوها لحما} فنظر إليها عيانا كما وصفها الله تعالى، {فلما تبين له} ذلك وعلم قدرة الله تعالى {قال أعلم أن الله على كل شيء قدير} والظاهر من سياق الآية أن هذا رجل منكر للبعث أراد الله به خيرا، وأن يجعله آية ودليلا للناس لثلاثة أوجه أحدها قوله {أنى يحيي هذه الله بعد موتها} ولو كان نبيا أو عبدا صالحا لم يقل ذلك، والثاني: أن الله أراه آية في طعامه وشرابه وحماره ونفسه ليراه بعينه فيقر بما أنكره، ولم يذكر في الآية أن القرية المذكورة عمرت وعادت إلى حالتها، ولا في السياق ما يدل على ذلك، ولا في ذلك كثير فائدة، ما الفائدة الدالة على إحياء الله للموتى في قرية خربت ثم رجع إليها أهلها أو غيرهم فعمروها؟! وإنما الدليل الحقيقي في إحيائه وإحياء حماره وإبقاء طعامه وشرابه بحاله، والثالث في قوله: {فلما تبين له} أي: تبين له أمر كان يجهله ويخفى عليه، فعلم بذلك صحة ما ذكرناه، والله أعلم. ثم قال تعالى:
Bu da Allah'ın yaratmada, tedbirde, öldürmede ve diriltmede tek olduğuna dair diğer bir delildir. Teâlâ şöyle buyurdu: {أو كالذي مر على قرية وهي خاوية على عروشها} “Yahut çatıları çökmüş, damları üzerine yıkılmış ıssız bir kasabaya uğrayan kimse gibi...” Yani halkı helak olmuş, sakinleri yok olmuş, duvarları tavanlarının üzerine yıkılmış, içinde hiçbir canlının kalmadığı, ahalisinden boşalmış ıpıssız bir kasaba... O adam bu kasabanın başında hayretle durdu ve Allah Teâlâ'nın kudretini bilemeyip bunu akıldan uzak görerek: {قال أنى يحيي هذه الله بعد موتها} “Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek acaba?” dedi. Allah onun hakkında hayır murat edince ona bizzat kendi nefsinde ve eşeğinde bir ayet (mucize) gösterdi; yanında da yiyecek ve içeceği vardı. {فأماته الله مائة عام ثم بعثه قال كم لبثت قال لبثت يوما أو بعض يوم} “Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti. ‘Ne kadar kaldın?’ dedi. O: ‘Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım’ dedi.” Ölü kaldığı o süreyi pek kısa sandı; çünkü idraki ve duyuları gitmişti ve hafızasındaki son an ölümünden önceki andı. Ona şöyle denildi: {بل لبثت مائة عام فانظر إلى طعامك وشرابك لم يتسنه} “Hayır, yüz yıl kaldın! Yiyeceğine ve içeceğine bak, henüz bozulmamış!” Yani yılların geçmesine ve üzerinden türlü vakitlerin akmasına rağmen hiç değişmemiş, olduğu gibi kalmıştır. Bunda Allah'ın kudretine dair en büyük delil vardır; zira yiyecek ve içecek en çabuk bozulan maddelerden olduğu hâlde Allah onu bozulmaktan ve kokuşmaktan muhafaza etmiştir. {وانظر إلى حمارك} “Bir de eşeğine bak!” Eşek ise ölmüş, eti ve derisi parçalanmış, kemikleri etrafa saçılmış ve eklemleri birbirinden ayrılmıştı. {ولنجعلك آية للناس} “Seni insanlara bir ibret kılalım diye...” Allah'ın kudretine ve ölüleri kabirlerinden dirilteceğine dair gözle görülen somut bir numune olasın da peygamberlerin haber verdiği şeylerin doğruluğunu bilsinler diye böyle yaptık. {وانظر إلى العظام كيف ننشزها} “Kemiklere bak, onları nasıl bir araya getirip çatıyoruz;” yani birbirine geçirip eklemliyoruz; {ثم نكسوها لحما} “sonra da onlara et giydiriyoruz!” O adam Allah Teâlâ'nın vasfettiği gibi kemiklerin birleşip et giydirildiğini gözleriyle bizzat müşahede etti. {فلما تبين له} “Durum ona apaçık belli olunca” ve Allah Teâlâ'nın kudretini bizzat bilince: {قال أعلم أن الله على كل شيء قدير} “Artık biliyorum ki şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir’ dedi.” Ayetin siyakından zahir olan şudur ki: Bu adam dirilişi inkâr eden bir kimseydi; Allah onun hakkında hayır murat etmiş ve onu insanlar için bir ibret ve delil kılmıştır. Bu üç vecihten anlaşılır: Birincisi: {أنى يحيي هذه الله بعد موتها} “Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek acaba?” sözüdür. Şayet peygamber yahut salih bir kul olsaydı bunu söylemezdi. İkincisi: Allah inkâr ettiği şeyi bizzat gözleriyle görüp ikrar etsin diye ona yiyeceğinde, içeceğinde, eşeğinde ve kendi nefsinde bir ayet göstermiştir. Ayette o kasabanın yeniden imar edilip eski hâline döndüğü zikredilmemiştir; siyakta buna delalet eden bir husus da yoktur; zaten bunda fazla bir fayda da bulunmaz. Zira harap olmuş bir kasabaya halkının veya başkalarının dönüp orayı imar etmesinde ölülerin diriltilmesine dair ne gibi bir delil olabilir ki?! Asıl hakiki delil; adamın bizzat diriltilmesi, eşeğinin diriltilmesi, yiyecek ve içeceğinin hiç bozulmadan korunmasıdır. Üçüncüsü ise: {فلما تبين له} “Durum ona apaçık belli olunca” buyruğudur; yani daha önce bilmediği ve kendisine kapalı olan bir hakikat ona ayan beyan açığa kavuştu. Böylece zikrettiğimiz izahın doğruluğu anlaşılmış olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Sonra Teâlâ şöyle buyurdu:
{٢٦٠} {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} .
{٢٦٠} {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “(260) Hani İbrâhim: ‘Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster!’ demişti. (Allah): ‘İnanmadın mı?’ buyurdu. İbrâhim: ‘Hayır, inandım; fakat kalbimin mutmain olması için (görmek istedim)’ dedi. (Allah) buyurdu ki: ‘Öyleyse dört kuş tut, onları kendine alıştır (kesip parçala). Sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy. Sonra da onları çağır; koşarak (uçarak) sana geleceklerdir. Bil ki şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.’”
وهذا فيه أيضا أعظم دلالة حسية على قدرة الله وإحيائه الموتى للبعث والجزاء، فأخبر تعالى عن خليله إبراهيم أنه سأله أن يريه ببصره كيف يحيي الموتى، لأنه قد تيقن ذلك بخبر الله تعالى، ولكنه أحب أن يشاهده عيانا ليحصل له مرتبة عين اليقين، فلهذا قال الله له: {أولم تؤمن قال بلى ولكن ليطمئن قلبي} وذلك أنه بتوارد الأدلة اليقينية مما يزداد به الإيمان ويكمل به الإيقان ويسعى في نيله أولو العرفان، فقال له ربه {فخذ أربعة من الطير فصرهن إليك} أي: ضمهن ليكون ذلك بمرأى منك ومشاهدة وعلى يديك. {ثم اجعل على كل جبل منهن جزءا} أي: مزقهن، اخلط أجزاءهن بعضها ببعض، واجعل على كل جبل، أي: من الجبال التي في القرب منه، جزء من تلك الأجزاء {ثم ادعهن يأتينك سعيا} أي: تحصل لهن حياة كاملة، ويأتينك في هذه القوة وسرعة الطيران، ففعل إبراهيم ﵇ ذلك وحصل له ما أراد وهذا من ملكوت السماوات والأرض الذي أراه الله إياه في قوله {وكذلك نري إبراهيم ملكوت السماوات والأرض وليكون من الموقنين} ثم قال: {واعلم أن الله عزيز حكيم} أي: ذو قوة عظيمة سخر بها المخلوقات، فلم يستعص عليه شيء منها، بل هي منقادة لعزته خاضعة لجلاله، ومع ذلك فأفعاله تعالى تابعة لحكمته، لا يفعل شيئا عبثا، ثم قال تعالى: {٢٦١} {مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} .
Bunda da Allah'ın kudretine ve ba's ile ceza için ölüleri dirilteceğine dair en büyük hissi delil bulunmaktadır. Teâlâ Halîli İbrâhim'in, ölüleri nasıl dirilttiğini gözleriyle görmek istediğini haber vermektedir. Çünkü o, Allah Teâlâ'nın haberiyle buna kesin olarak inanmıştı (ilme'l-yakin); fakat ‘ayne'l-yakin’ mertebesine ulaşmak için bunu bizzat gözleriyle müşahede etmeyi arzuladı. Bu sebeple Allah ona: {أولم تؤمن قال بلى ولكن ليطمئن قلبي} “(Allah): ‘İnanmadın mı?’ buyurdu. İbrâhim: ‘Hayır, inandım; fakat kalbimin mutmain olması için’ dedi.” buyurdu. Zira peş peşe gelen yakin delilleri imanın artmasını ve yakinin kemale ermesini sağlar; irfan ehli de bu mertebeye nail olmak için gayret gösterir. Rabbi ona şöyle buyurdu: {فخذ أربعة من الطير فصرهن إليك} “Öyleyse dört kuş tut, onları kendine alıştır;” yani onları yanına alıp kendine bağla ki bu iş senin gözünün önünde, müşaheden altında ve bizzat kendi ellerinle gerçekleşsin. {ثم اجعل على كل جبل منهن جزءا} “Sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy;” yani onları parçala, etlerini ve parçalarını birbirine karıştır ve yakınındaki dağlardan her bir dağın üzerine o parçalardan bir cüz bırak. {ثم ادعهن يأتينك سعيا} “Sonra da onları çağır; koşarak (uçarak) sana geleceklerdir.” Yani tam bir hayata kavuşacaklar ve bu güç ve hızlı uçuşla sana geleceklerdir. İbrâhim aleyhisselâm bunu yaptı ve arzu ettiği hakikate ulaştı. Bu, Allah'ın: “Böylece biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk ki kesin inananlardan olsun” ayetinde zikrettiği melekûttandır. Sonra: {واعلم أن الله عزيز حكيم} “Bil ki şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” buyurdu; yani mahlûkatı teshir ettiği pek büyük bir kudret sahibidir. Mahlûkattan hiçbir şey O'na karşı gelemez; bilakis hepsi O'nun izzetine boyun eğmiş ve celâline teslim olmuştur. Bununla beraber Teâlâ'nın fiilleri hikmetine tabidir, hiçbir şeyi boş yere yapmaz. Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: {٢٦١} {مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} “(261) Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren ve her başağında yüz dane bulunan bir tek tohumun hâline benzer. Allah dilediğine kat kat fazlasını verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.”
هذا بيان للمضاعفة التي ذكرها الله في قوله {من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا فيضاعفه له أضعافا كثيرة} وهنا قال: {مثل الذين ينفقون أموالهم في سبيل الله} أي: في طاعته ومرضاته، وأولاها إنفاقها في الجهاد في سبيله {كمثل حبة أنبتت سبع سنابل في كل سنبلة مائة حبة} وهذا إحضار لصورة المضاعفة بهذا المثل، الذي كان العبد يشاهده ببصره فيشاهد هذه المضاعفة ببصيرته، فيقوى شاهد الإيمان مع شاهد العيان، فتنقاد النفس مذعنة للإنفاق سامحة بها مؤملة لهذه المضاعفة الجزيلة والمنة الجليلة، {والله يضاعف} هذه المضاعفة {لمن يشاء} أي: بحسب حال المنفق وإخلاصه وصدقه وبحسب حال النفقة وحلها ونفعها ووقوعها موقعها، ويحتمل أن يكون {والله يضاعف} أكثر من هذه المضاعفة {لمن يشاء} فيعطيهم أجرهم بغير حساب {والله واسع} الفضل، واسع العطاء، لا ينقصه نائل ولا يحفيه سائل، فلا يتوهم المنفق أن تلك المضاعفة فيها نوع مبالغة، لأن الله تعالى لا يتعاظمه شيء ولا ينقصه العطاء على كثرته، ومع هذا فهو {عليم} بمن يستحق هذه المضاعفة ومن لا يستحقها، فيضع المضاعفة في موضعها لكمال علمه وحكمته.
Bu, Allah'ın : {من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا فيضاعفه له أضعافا كثيرة} “Kimdir o kimse ki Allah'a güzel bir borç versin de Allah da bunu ona kat kat katlasın?” buyruğunda zikrettiği katlama (mudâafe) müjdesinin bir beyanıdır. Burada şöyle buyurmuştur: {مثل الذين ينفقون أموالهم في سبيل الله} “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu;” yani O'nun taatinde ve rızasında harcayanların durumu -ki bunun en önceliklisi Allah yolunda cihada infak etmektir- {كمثل حبة أنبتت سبع سنابل في كل سنبلة مائة حبة} “yedi başak bitiren ve her başağında yüz dane bulunan bir tek tohumun hâline benzer.” Bu temsil ile kat kat mükâfatın sureti gözler önüne serilmektedir; kul gözüyle gördüğü bir misal vasıtasıyla bu katlamayı basiretiyle müşahede eder. Böylece ayânın (gözle görmenin) şahidi ile imanın şahidi birleşip kuvvetlenir; nefis infaka gönülden boyun eğer, cömertçe harcar ve bu bol mükâfatı ve yüce lütfu ümit eder. {والله يضاعف} “Allah kat kat verir;” bu katlamayı {لمن يشاء} “dilediğine” bahşeder; yani infak edenin hâline, ihlasına ve sadakatine göre; infak edilen malın helalliğine, faydasına ve tam yerini bulmasına göre katlar. Keza {والله يضاعف} buyruğunun; Allah'ın dilediğine bu misaldekinden de çok daha fazlasını vereceği ve ecirlerini hesapsız lütfedeceği manasına gelmesi de muhtemeldir. {والله واسع} “Allah lütfu geniş olandır;” ihsanı boldur; vermekle hazineleri eksilmez, isteyenlerin çokluğu O'nu aciz bırakmaz. Dolayısıyla infak eden kimse bu katlamada bir mübalağa olduğunu zannetmesin; çünkü Allah Teâlâ'ya hiçbir şey büyük gelmez ve ne kadar çok verirse versin O'nun mülkünden hiçbir şey eksilmez. Bununla beraber O {عليم} “hakkıyla bilendir;” bu kat kat mükâfata kimin layık olup kimin layık olmadığını bilir; kâmil ilmi ve hikmeti gereğince katlamayı tam layık olan yerine koyar.
{٢٦٢} {الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ * قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ}
{٢٦٢} {الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ * قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ} “(262-263) Mallarını Allah yolunda harcayıp da sonra harcadıklarının ardından başa kakmayan ve gönül kırmayanların (eziyet etmeyenlerin) Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. Güzel bir söz ve bağışlama, peşinden eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır. Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, çok hilim sahibidir.”
أي: الذين ينفقون أموالهم في طاعة الله وسبيله، ولا يتبعونها بما ينقصها ويفسدها من المن بها على المنفق عليه بالقلب أو باللسان، بأن يعدد عليه إحسانه ويطلب منه مقابلته، ولا أذية له قولية أو فعلية، فهؤلاء لهم أجرهم اللائق بهم ولا خوف عليهم ولا هم يحزنون، فحصل لهم الخير واندفع عنهم الشر لأنهم عملوا عملا خالصا لله سالما من المفسدات.
Yani mallarını Allah'a itaatte ve O'nun yolunda harcayan, ardından verdikleri kimseye ne kalben ne de lisanen başa kakmak -yaptığı iyiliği sayıp dökmek ve karşılık beklemek gibi- suretiyle infaklarını eksiltecek ve ifsat edecek bir tavır sergilemeyen, sözlü veya fiilî hiçbir eziyette bulunmayan kimseler... İşte bunlara şanlarına layık mükâfatları verilecek; onlara hiçbir korku olmayacak ve onlar üzülmeyeceklerdir de. Böylece onlar için hayır hâsıl olmuş, şer defolmuştur; çünkü onlar bozuculardan uzak, sırf Allah rızası için ihlaslı bir amel işlemişlerdir.
{قول معروف} أي: تعرفه القلوب ولا تنكره، ويدخل في ذلك كل قول كريم فيه إدخال السرور على قلب المسلم، ويدخل فيه رد السائل بالقول الجميل والدعاء له {ومغفرة} لمن أساء إليك بترك مؤاخذته والعفو عنه، ويدخل فيه العفو عما يصدر من السائل مما لا ينبغي، فالقول المعروف والمغفرة خير من الصدقة التي يتبعها أذى، لأن القول المعروف إحسان قولي، والمغفرة إحسان أيضا بترك المؤاخذة، وكلاهما إحسان ما فيه مفسد، فهما أفضل من الإحسان بالصدقة التي يتبعها أذى بمنّ أو غيره، ومفهوم الآية أن الصدقة التي لا يتبعها أذى أفضل من القول المعروف والمغفرة، وإنما كان المنّ بالصدقة مفسدا لها محرما، لأن المنّة لله تعالى وحده، والإحسان كله لله، فالعبد لا يمنّ بنعمة الله وإحسانه وفضله وهو ليس منه، وأيضا فإن المانّ مستعبِدٌ لمن يمنّ عليه، والذّل والاستعباد لا ينبغي إلا لله، والله غني بذاته عن جميع مخلوقاته، وكلها مفتقرة إليه بالذات في جميع الحالات والأوقات، فصدقتكم وإنفاقكم وطاعاتكم يعود مصلحتها إليكم ونفعها إليكم، {والله غني} عنها، ومع هذا فهو {حليم} على من عصاه لا يعاجله بعقوبة مع قدرته عليه، ولكن رحمته وإحسانه وحلمه يمنعه من معاجلته للعاصين، بل يمهلهم ويصرّف لهم الآيات لعلهم يرجعون إليه وينيبون إليه، فإذا علم تعالى أنه لا خير فيهم ولا تغني عنهم الآيات ولا تفيد بهم المثلات أنزل بهم عقابه وحرمهم جزيل ثوابه.
{قول معروف} “Güzel bir söz;” yani kalplerin tanıdığı, yadırgamadığı sözdür. Müslümanın kalbine sevinç sokacak her türlü kerim söz bu kapsama girer. İsteyene tatlı dille cevap vermek ve ona dua etmek de buna dâhildir. {ومغفرة} “ve bağışlama;” sana kötülük edeni cezalandırmayıp affetmektir; isteyen kimseden sâdır olan uygunsuz tavırları hoş görmek de buraya dâhildir. Güzel bir söz ve bağışlama, peşinden eziyet gelen sadakadan daha hayırlıdır. Çünkü güzel söz sözlü bir ihsandır; bağışlama da cezalandırmayı terk etmek suretiyle yapılan bir ihsandır. Her ikisi de içinde hiçbir ifsat edici unsur barındırmayan ihsanlardır; dolayısıyla başa kakma veya başka bir yolla peşinden eziyet gelen sadaka ihsanından daha üstündürler. Ayetin mefhumu ise şudur: Peşinden eziyet gelmeyen sadaka, güzel sözden ve bağışlamadan daha üstündür. Sadakayı başa kakmanın onu ifsat edip haram kılınmasının sebebi; minnetin (lütufkârlığın) yalnızca Allah Teâlâ'ya ait olması ve bütün ihsanın Allah'tan gelmesidir. Kul, kendisinden kaynaklanmayan Allah'ın nimeti, ihsanı ve fazlıyla başa kakamaz! Ayrıca başa kakan kimse, iyilik ettiğini köleleştirmeye kalkışır; oysa zillet ve kölelik ancak Allah'a layıktır. Allah Zâtı gereği bütün mahlûkatından müstağnidir; mahlûkatın tamamı ise her an ve her hâlde Zâtı gereği O'na muhtaçtır. Dolayısıyla sadakanızın, infakınızın ve taatlerinizin maslahatı ve menfaati yine size döner; {والله غني} “Allah hiçbir şeye muhtaç değildir;” bunlara ihtiyacı yoktur. Bununla beraber O {حليم} “çok hilim sahibidir;” Kendisine isyan edene gücü yettiği hâlde cezasını çarçabuk vermez. Bilakis rahmeti, ihsanı ve hilmi O'nu âsilere acele ceza vermekten alıkoyar; onlara mühlet verir, ayetleri türlü şekillerde açıklar ki O'na dönsünler ve inâbe etsinler. Şayet Teâlâ onlarda hiçbir hayır bulunmadığını, ayetlerin onlara fayda vermeyeceğini ve ibretlik cezaların da tesir etmeyeceğini bilirse, üzerlerine azabını indirir ve onları bol sevabından mahrum bırakır.
{٢٦٤} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالأذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ} .
{٢٦٤} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالأذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ} “(264) Ey iman edenler! İnsanlara gösteriş için malını harcayan, Allah'a ve ahiret gününe inanmayan kimse gibi, sadakalarınızı başa kakmak ve gönül kırmakla boşa çıkarmayın. Onun durumu, üzerinde biraz toprak bulunan düz ve kaygan bir kayaya benzer ki, üzerine şiddetli bir yağmur yağdığında onu cascavlak (çıplak bir taş hâlinde) bırakır. Onlar kazandıklarından hiçbir şey elde edemezler. Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.”
ينهى عباده تعالى لطفا بهم ورحمة عن إبطال صدقاتهم بالمنّ والأذى ففيه أن المنّ والأذى يبطل الصدقة، ويستدل بهذا على أن الأعمال السيئة تبطل الأعمال الحسنة، كما قال تعالى: {ولا تجهروا له بالقول كجهر بعضكم لبعض أن تحبط أعمالكم وأنتم لا تشعرون} فكما أن الحسنات يذهبن السيئات فالسيئات تبطل ما قابلها من الحسنات، وفي هذه الآية مع قوله تعالى {ولا تبطلوا أعمالكم} حث على تكميل الأعمال وحفظها من كل ما يفسدها لئلا يضيع العمل سدى، وقوله: {كالذي ينفق ماله رئاء الناس ولا يؤمن بالله واليوم الآخر} أي: أنتم وإن قصدتم بذلك وجه الله في ابتداء الأمر، فإن المنة والأذى مبطلان لأعمالكم، فتصير أعمالكم بمنزلة الذي يعمل لمراءاة الناس ولا يريد به الله والدار الآخرة، فهذا لا شك أن عمله من أصله مردود، لأن شرط العمل أن يكون لله وحده وهذا في الحقيقة عمل للناس لا لله، فأعماله باطلة وسعيه غير مشكور، فمثله المطابق لحاله {كمثل صفوان} وهو الحجر الأملس الشديد {عليه تراب فأصابه وابل} أي: مطر غزير {فتركه صلدا} أي: ليس عليه شيء من التراب، فكذلك حال هذا المرائي، قلبه غليظ قاس بمنزلة الصفوان، وصدقته ونحوها من أعماله بمنزلة التراب الذي على الصفوان، إذا رآه الجاهل بحاله ظن أنه أرض زكية قابلة للنبات، فإذا انكشفت حقيقة حاله زال ذلك التراب وتبين أن عمله بمنزلة السراب، وأن قلبه غير صالح لنبات الزرع وزكائه عليه، بل الرياء الذي فيه والإرادات الخبيثة تمنع من انتفاعه بشيء من عمله، فلهذا {لا يقدرون على شيء} من أعمالهم التي اكتسبوها، لأنهم وضعوها في غير موضعها وجعلوها لمخلوق مثلهم، لا يملك لهم ضررا ولا نفعا وانصرفوا عن عبادة من تنفعهم عبادته، فصرف الله قلوبهم عن الهداية، فلهذا قال: {والله لا يهدي القوم الكافرين} .
Teâlâ kullarına olan lütuf ve merhametinden ötürü, sadakalarını başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle boşa çıkarmaktan onları nehyetmektedir. Bunda başa kakmanın ve eziyetin sadakayı boşa çıkardığına delil vardır; keza kötü amellerin iyi amelleri iptal ettiğine de buradan delil getirilir. Nitekim Teâlâ: “Farkına varmadan amellerinizin boşa gitmesi tehlikesine karşı birbirinize bağırdığınız gibi Peygamber'e yüksek sesle bağırmayın” buyurmuştur. İyilikler kötülükleri giderdiği gibi, kötülükler de karşılığındaki iyilikleri boşa çıkarır. Bu ayette, Teâlâ'nın: “Amellerinizi boşa çıkarmayın” buyruğu ile birlikte; amellerin boşa gitmemesi için onları ikmal etmeye ve ifsat edecek her şeyden korumaya teşvik vardır. {كالذي ينفق ماله رئاء الناس ولا يؤمن بالله واليوم الآخر} “İnsanlara gösteriş için malını harcayan, Allah'a ve ahiret gününe inanmayan kimse gibi;” yani siz başlangıçta Allah rızasını kastetmiş olsanız bile, başa kakma ve eziyet amellerinizi boşa çıkarır; böylece amelleriniz insanlara gösteriş için yapan, Allah'ı ve ahiret yurdunu arzulamayan kimsenin ameli derekesine düşer. Şüphe yok ki böyle birinin ameli kökten merduttur; zira amelin şartı sırf Allah için olmasıdır; oysa bu amel gerçekte Allah için değil insanlar için yapılmıştır. Dolayısıyla amelleri batıldır, gayreti karşılıksızdır. Onun durumuna tam uyan misal: {كمثل صفوان} “düz ve kaygan bir kayanın hâline benzer;” safvân, sert ve düz kayadır; {عليه تراب فأصابه وابل} “üzerinde biraz toprak bulunur da ona şiddetli bir yağmur isabet eder;” vâbil, sağanak yağmurdur; {فتركه صلدا} “onu cascavlak bırakır;” yani üzerinde zerre kadar toprak kalmaz. İşte bu riyakârın hâli de böyledir: Kalbi sert kaya gibi katı ve taşlaşmıştır; sadakası ve benzeri amelleri ise o kayanın üzerindeki toprak gibidir. Durumunu bilmeyen cahil kimse onu bitki bitirmeye elverişli verimli bir toprak zanneder; fakat hakikati açığa çıkınca o toprak süpürülüp gider, amelinin seraptan ibaret olduğu anlaşılır. Kalbi bitkinin yetişip boy atmasına elverişli değildir; bilakis içindeki riya ve habis niyetler amelinden hiçbir şeyle faydalanmasına engel olur. Bu sebeple: {لا يقدرون على شيء} “kazandıklarından hiçbir şey elde edemezler;” zira amellerini yerli yerine koymamışlar, kendilerine ne fayda ne zarar verme gücü olmayan kendi gibi bir mahlûk için yapmışlar ve ibadeti kendilerine fayda verecek olandan yüz çevirmişlerdir. Allah da onların kalplerini hidayetten çevirmiştir. Bu sebeple: {والله لا يهدي القوم الكافرين} “Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.” buyurmuştur.
{٢٦٥} {وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} .
{٢٦٥} {وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “(265) Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak ve nefislerindeki imanı kökleştirmek (içten gelen bir cömertlikle) infak edenlerin durumu ise, yüksekçe bir tepedeki verimli bahçeye benzer ki, bol yağmur aldığında ürününü iki kat verir. Bol yağmur almasa bile bir çisenti (çiy) dahi ona yeter. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
هذا مثل المنفقين أموالهم على وجه تزكو عليه نفقاتهم وتقبل به صدقاتهم فقال تعالى: {ومثل الذين ينفقون أموالهم ابتغاء مرضاة الله} أي: قصدهم بذلك رضى ربهم والفوز بقربه {وتثبيتا من أنفسهم} أي: صدر الإنفاق على وجه منشرحة له النفس سخية به، لا على وجه التردد وضعف النفس في إخراجها وذلك أن النفقة يعرض لها آفتان إما أن يقصد الإنسان بها محمدة الناس ومدحهم وهو الرياء، أو يخرجها على خور وضعف عزيمة وتردد، فهؤلاء سلموا من هاتين الآفتين فأنفقوا ابتغاء مرضات الله لا لغير ذلك من المقاصد، وتثبيتا من أنفسهم، فمثل نفقة هؤلاء {كمثل جنة} أي: كثيرة الأشجار غزيرة الظلال، من الاجتنان وهو الستر، لستر أشجارها ما فيها، وهذه الجنة {بربوة} أي: محل مرتفع ضاح للشمس في أول النهار ووسطه وآخره، فثماره أكثر الثمار وأحسنها، ليست بمحل نازل عن الرياح والشمس، فـ {أصابها} أي: تلك الجنة التي بربوة {وابل} وهو المطر الغزير {فآتت أكلها ضعفين} أي: تضاعفت ثمراتها لطيب أرضها ووجود الأسباب الموجبة لذلك، وحصول الماء الكثير الذي ينميها ويكملها {فإن لم يصبها وابل فطل} أي: مطر قليل يكفيها لطيب منبتها، فهذه حالة المنفقين أهل النفقات الكثيرة والقليلة كل على حسب حاله، وكل ينمى له ما أنفق أتم تنمية وأكملها والمنمي لها هو الذي أرحم بك من نفسك، الذي يريد مصلحتك حيث لا تريدها، فيالله لو قدر وجود بستان في هذه الدار بهذه الصفة لأسرعت إليه الهمم وتزاحم عليه كل أحد، ولحصل الاقتتال عنده، مع انقضاء هذه الدار وفنائها وكثرة آفاتها وشدة نصبها وعنائها، وهذا الثواب الذي ذكره الله كأن المؤمن ينظر إليه بعين بصيرة الإيمان، دائم مستمر فيه أنواع المسرات والفرحات، ومع هذا تجد النفوس عنه راقدة، والعزائم عن طلبه خامدة، أترى ذلك زهدا في الآخرة ونعيمها، أم ضعف إيمان بوعد الله ورجاء ثوابه؟! وإلا فلو تيقن العبد ذلك حق اليقين وباشر الإيمان به بشاشة قلبه لانبعثت من قلبه مزعجات الشوق إليه، وتوجهت همم عزائمه إليه، وطوعت نفسه له بكثرة النفقات رجاء المثوبات، ولهذا قال تعالى: {والله بما تعملون بصير} فيعلم عمل كل عامل ومصدر ذلك العمل، فيجازيه عليه أتم الجزاء ثم قال تعالى:
Bu, harcamaları bereketlenen ve sadakaları makbul olan infak sahiplerinin misalidir. Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {ومثل الذين ينفقون أموالهم ابتغاء مرضاة الله} “Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak için infak edenlerin durumu;” yani gayeleri Rablerinin rızasını kazanmak ve O'na yakınlaşmaya nail olmaktır; {وتثبيتا من أنفسهم} “ve nefislerindeki imanı kökleştirmek için;” yani infak, nefisleri ferahlamış ve cömertçe vermiş bir hâlde sâdır olmuştur; tereddüt ve isteksizlikle verilmemiştir. Çünkü infakın başına iki afet gelir: Ya insan bununla insanların övgüsünü ister ki bu riyadır; yahut yılgınlıkla, azim zayıflığıyla ve tereddütle harcar. İşte bu bahtiyar müminler bu iki afetten de kurtulmuşlar, başka hiçbir gaye gütmeksizin sırf Allah'ın rızasını kazanmak ve nefislerini sebatkâr kılmak için infak etmişlerdir. İşte bunların infakının durumu: {كمثل جنة} “verimli bir bahçeye benzer;” yani ağaçları çok, gölgeleri boldur; ‘cinnet’ kelimesi örtmek manasındaki ‘ictinân’dan gelir, zira ağaçları içindekileri örter. Bu bahçe: {بربوة} “yüksekçe bir tepededir;” günün evvelinde, ortasında ve sonunda güneşe açık yüksek ve havadar bir yerdedir. Rüzgârdan ve güneşten mahrum alçak çukurlarda olmadığı için meyveleri en bol ve en güzel meyvelerdir. İşte o tepe üzerindeki bahçeye {أصابها وابل} “bol bir yağmur isabet ettiğinde;” vâbil bol sağanak yağmurdur; {فآتت أكلها ضعفين} “ürününü iki kat verir.” Yani toprağının güzelliği, gerekli sebeplerin mevcudiyeti ve onu besleyip kemale erdiren bol suya kavuşması sebebiyle meyveleri katbekat artar. {فإن لم يصبها وابل فطل} “Bol yağmur almasa bile bir çisenti (çiy) dahi ona yeter.” Yani toprağının bereketinden ötürü hafif bir yağmur dahi ona kâfi gelir. İşte çok veya az infak eden müminlerin hâli budur; herkes kendi durumuna göredir ve hepsine infak ettiği şey en kâmil ve mükemmel şekilde nemalandırılır. Onu nemalandıran ise sana nefsinden daha merhametli olan ve senin bilemediğin maslahatını murat eden Allah'tır. Hayret doğrusu! Şayet bu fani dünyada bu vasıfta bir bahçe bulunacak olsa, zevaline, fenasına, sayısız afetine, meşakkat ve zahmetine rağmen bütün himmetler ona koşar, herkes onun için birbirini ezer ve uğrunda savaşlar çıkardı! Allah'ın zikrettiği bu mükâfat ise müminin adeta iman basiretiyle gördüğü, daimi ve kesintisiz, her türlü sürur ve sevinci barındıran ebedî bir mükâfattır. Buna rağmen nefislerin bundan gafil uyuduğunu, azimlerin onu talep etmekte söndüğünü görürsün. Acaba bu durum ahirete ve nimetlerine karşı bir rağbetsizlikten mi, yoksa Allah'ın vadine ve sevap ümidine olan imanın zayıflığından mı ileri gelmektedir?! Oysa kul buna hakkıyla yakin beslese ve iman kalbinin derinliklerine işlese, kalbinden ona doğru şiddetli bir iştiyak parlar, bütün azim ve himmeti ona yönelir ve sevap ümidiyle bolca infak etmeyi nefsi seve seve kabul ederdi. Bu sebeple Teâlâ: {والله بما تعملون بصير} “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” buyurmuştur; her amel edenin amelini ve o amelin ne niyetle çıktığını bilir ve ona en kâmil karşılığı verir. Sonra Teâlâ şöyle buyurdu:
{٢٦٦} {أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ} .
{٢٦٦} {أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتَهَا الأنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ} “(266) Sizden biri arzu eder mi ki, altından ırmaklar akan, içinde hurmalıkları ve üzüm bağları bulunan, kendisi için her türlü meyvenin yetiştiği bir bahçesi olsun da, tam üzerine ihtiyarlık çökmüş ve bakıma muhtaç küçük çocukları varken, o bahçeye ateşli bir kasırga isabet edip onu yakıp kül etsin? Düşünesiniz diye Allah size ayetleri işte böyle açıklamaktadır.”
وهذا المثل مضروب لمن عمل عملا لوجه الله تعالى من صدقة أو غيرها ثم عمل أعمالا تفسده، فمثله كمثل صاحب هذا البستان الذي فيه من كل الثمرات، وخص منها النخل والعنب لفضلهما وكثرة منافعهما، لكونهما غذاء وقوتا وفاكهة وحلوى، وتلك الجنة فيها (١) الأنهار الجارية التي تسقيها من غير مؤنة، وكان صاحبها قد اغتبط بها وسرته، ثم إنه أصابه الكبر فضعف عن العمل وزاد حرصه، وكان له ذرية ضعفاء ما فيهم معاونة له، بل هم كل عليه، ونفقته ونفقتهم من تلك الجنة، فبينما هو كذلك إذ أصاب تلك الجنة إعصار وهو الريح القوية التي تستدير ثم ترتفع في الجو، وفي ذلك الإعصار نار فاحترقت تلك الجنة، فلا تسأل عما لقي ذلك الذي أصابه الكبر من الهم والغم والحزن، فلو قدر أن الحزن يقتل صاحبه لقتله الحزن، كذلك من عمل عملا لوجه الله فإن أعماله بمنزلة البذر للزروع والثمار، ولا يزال كذلك حتى يحصل له من عمله جنة موصوفة بغاية الحسن والبهاء، وتلك المفسدات التي تفسد الأعمال بمنزلة الإعصار الذي فيه نار، والعبد أحوج ما يكون لعمله إذا مات وكان بحالة لا يقدر معها على العمل، فيجد عمله الذي يؤمل نفعه هباء منثورا، ووجد الله عنده فوفاه حسابه.
Bu mesel; sadaka yahut başka bir ibadetle Allah rızası için amel edip ardından onu ifsat eden işler yapan kimseye vurulmuştur. Onun durumu; içinde her türlü meyvesi bulunan bahçe sahibinin hâline benzer. Hurma ve üzümün faziletleri, gıda, azık, meyve ve tatlı olarak menfaatlerinin çokluğu sebebiyle onlar hususi olarak zikredilmiştir. Bu bahçede hiçbir külfete gerek kalmadan sulanmasını sağlayan akan ırmaklar vardı; sahibi de onunla sevinip gıpta ediyordu. Derken adamın üzerine ihtiyarlık çöktü, çalışmaktan aciz kaldı ve ihtiyacı daha da arttı. Kendisine yardım edemeyecek, bilakis ona yük olan bakıma muhtaç zayıf çocukları vardı; hem kendisinin hem de onların nafakası yalnızca bu bahçeye bağlıydı. O bu durumdayken, birden o bahçeye bir kasırga -yani dönerek göğe yükselen şiddetli bir fırtına- isabet etti; o kasırganın içinde de bir ateş vardı ve o bahçeyi yakıp kül etti! Artık ihtiyarlık çökmüş o adamın çektiği gam, keder ve hüznü sorma! Şayet hüznün insanı öldürmesi mümkün olsaydı onu hüzün öldürürdü. İşte Allah rızası için amel işleyen kimsenin durumu da böyledir: Amelleri ekinler ve meyveler için tohum mesabesindedir; bu hâl üzere devam eder ve nihayet amelinden son derece güzel ve göz kamaştırıcı bir cennet bahçesi hâsıl olur. Amelleri bozan o ifsat edici şeyler ise içinde ateş bulunan kasırga gibidir. Kul öldüğü zaman ameline en çok muhtaç olduğu bir andadır ve artık amel yapmaya gücü de yetmemektedir; işte o anda faydasını umduğu amellerini savrulmuş toz duman hâlinde bulur ve yanı başında Allah'ı bulur, O da hesabını tastamam görür.
والله سريع الحساب فلو علم الإنسان وتصور هذه الحال وكان له أدنى مسكة من عقل لم يقدم على ما فيه مضرته ونهاية حسرته ولكن ضعف الإيمان والعقل وقلة البصيرة يصير صاحبه إلى هذه الحالة التي لو صدرت من مجنون لا يعقل لكان ذلك عظيما وخطره جسيما، فلهذا أمر تعالى بالتفكر وحثَّ عليه، فقال: {كذلك يبين الله لكم الآيات لعلكم تتفكرون} .
Allah hesabı pek çabuk görendir. Şayet insan [bunu] bilip bu hâli gözünün önüne getirseydi ve kendisinde akıldan en ufak bir nasip bulunsaydı, kendi zararına ve nihai hüsranına yol açacak bir şeye asla cüret etmezdi. Fakat imanın ve aklın zayıflığı ile basiret azlığı, sahibini öyle bir duruma sürükler ki, bu durum aklı ermeyen bir deliden sâdır olsa dahi dehşet verici ve tehlikesi pek vahim olurdu. İşte bu sebeple Allah Teâlâ tefekkür etmeyi emredip buna teşvik etmiş ve şöyle buyurmuştur: {كذلك يبين الله لكم الآيات لعلكم تتفكرون} “Düşünesiniz diye Allah size ayetleri böyle açıklamaktadır.”
{٢٦٧ - ٢٦٨} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الأرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ * الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} .
{٢٦٧ - ٢٦٨} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الأرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ * الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} “(267-268) Ey iman edenler! Kazandıklarınızın temiz ve helal olanlarından ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan infak edin. Kendinizin ancak göz yumarak (gönülsüzce) alabileceğiniz kötü ve değersiz şeyleri vermeye yeltenmeyin. Bilin ki Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, her türlü övgüye layıktır. Şeytan sizi fakirlikle korkutur ve size çirkinliği (cimriliği ve hayâsızlığı) emreder. Allah ise size Kendisinden bir bağışlama ve lütuf vadeder. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.”
يأمر تعالى عباده المؤمنين بالنفقة من طيبات ما يسر لهم من المكاسب، ومما أخرج لهم من الأرض فكما منَّ عليكم بتسهيل تحصيله فأنفقوا منه شكرا لله وأداء لبعض حقوق إخوانكم عليكم، وتطهيرا لأموالكم، واقصدوا في تلك النفقة الطيب الذي تحبونه لأنفسكم، ولا تيمموا الرديء الذي لا ترغبونه ولا تأخذونه إلا على وجه الإغماض والمسامحة {واعلموا أن الله غني حميد} فهو غني عنكم ونفع صدقاتكم وأعمالكم عائد إليكم، ومع هذا فهو حميد على ما يأمركم به من الأوامر الحميدة والخصال السديدة، فعليكم أن تمتثلوا أوامره لأنها قوت القلوب وحياة النفوس ونعيم الأرواح، وإياكم أن تتبعوا عدوكم الشيطان الذي يأمركم بالإمساك، ويخوفكم بالفقر والحاجة إذا أنفقتم، وليس هذا نصحا لكم، بل هذا غاية الغش {إنما يدعو حزبه ليكونوا من أصحاب السعير} بل أطيعوا ربكم الذي يأمركم بالنفقة على وجه يسهل عليكم ولا يضركم، ومع هذا فهو {يعدكم مغفرة} لذنوبكم وتطهيرا لعيوبكم {وفضلا} وإحسانا إليكم في الدنيا والآخرة، من الخلف العاجل، وانشراح الصدر ونعيم القلب والروح والقبر، وحصول ثوابها وتوفيتها يوم القيامة، وليس هذا عظيما عليه لأنه {واسع} الفضل عظيم الإحسان {عليم} بما يصدر منكم من النفقات قليلها وكثيرها، سرها وعلنها، فيجازيكم عليها من سعته وفضله وإحسانه، فلينظر العبد نفسه إلى أي الداعيين يميل، فقد تضمنت هاتان الآيتان أمورا عظيمة منها: الحث على الإنفاق، ومنها: بيان الأسباب الموجبة لذلك، ومنها: وجوب الزكاة من النقدين وعروض التجارة كلها، لأنها داخلة في قوله: {من طيبات ما كسبتم} ومنها: وجوب الزكاة في الخارج من الأرض من الحبوب والثمار والمعادن، ومنها: أن الزكاة على من له الزرع والثمر لا على صاحب الأرض، لقوله {أخرجنا لكم} فمن أخرجت له وجبت عليه ومنها: أن الأموال المعدة للاقتناء من العقارات والأواني ونحوها ليس فيها زكاة، وكذلك الديون والغصوب ونحوهما إذا كانت مجهولة، أو عند من لا يقدر ربها على استخراجها منه، ليس فيها زكاة، لأن الله أوجب النفقة من الأموال التي يحصل فيها النماء الخارج من الأرض، وأموال التجارة مواساة من نمائها، وأما الأموال التي غير معدة لذلك ولا مقدورا عليها فليس فيها هذا المعنى، ومنها: أن الرديء ينهى عن إخراجه ولا يجزئ في الزكاة ثم قال تعالى:
Teâlâ mümin kullarına, kendileri için kolaylaştırdığı temiz ve helal kazançlarından ve onlar için yerden çıkardığı ürünlerden infak etmelerini emretmektedir. Allah bunların elde edilmesini size kolaylaştırarak lütufta bulunduğu gibi, siz de Allah'a şükretmek, din kardeşlerinizin üzerinizdeki haklarını eda etmek ve mallarınızı arındırmak için bunlardan infak ediniz. Bu infakta bizzat kendiniz için arzu ettiğiniz kaliteli ve helal malları kastetmeli; rağbet etmediğiniz, ancak göz yumarak ve kerhen alabileceğiniz kötü ve değersiz şeyleri vermeye yeltenmemelisiniz. {واعلموا أن الله غني حميد} “Bilin ki Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, her türlü övgüye layıktır.” O sizden müstağnidir; sadakalarınızın ve amellerinizin menfaati ancak kendinize döner. Bununla birlikte O; size emrettiği o güzel emirler ve dosdoğru hasletler sebebiyle övülmeye layıktır. O hâlde O'nun emirlerine uyunuz; zira bu emirler kalplerin gıdası, nefislerin hayatı ve ruhların saadetidir. Sakın ha, cimriliği emreden ve infak ettiğiniz takdirde sizi fakirlikle ve muhtaç kalmakla korkutan düşmanınız şeytana uymayınız! Şeytanın bu yaptığı sizin için bir nasihat değil, bilakis en büyük aldatmacadır: “O, kendi fırkasını ancak alevli ateşin ehlinden olsunlar diye davet eder.” Bilakis sizi zorlamayacak ve size zarar vermeyecek şekilde infakı emreden Rabbinize itaat ediniz. Bununla birlikte O; günahlarınız için bir bağışlama, kusurlarınız için bir arınma vaat ettiği gibi, dünyada ve ahirette size bir lütuf ve ihsan vaat etmektedir. Bu lütuf; dünyada çarçabuk yerine verilecek rızık, gönül ferahlığı, kalbin, ruhun ve kabrin nimeti; ahirette ise kıyamet günü sevabının tastamam verilmesidir. Bütün bunlar Allah'a asla zor ve büyük gelmez; çünkü O'nun {واسع} “lütfu geniştir;” ihsanı azimdir; az olsun çok olsun, gizli olsun açık olsun sizden sâdır olan infakları {عليم} “hakkıyla bilendir.” Geniş lütfundan, fazlından ve ihsanından bunların karşılığını size kat kat verecektir. Artık kul kendine bir baksın: Bu iki çağırıcıdan hangisine meylediyor! Bu iki ayet pek çok yüce hükmü ihtiva etmektedir: Bunlardan biri infaka teşvik, diğeri bunu gerektiren sebeplerin beyanıdır. Bir diğeri; iki nakitte (altın ve gümüş) ve bütün ticaret mallarında zekâtın vacip olmasıdır; zira bunlar: {من طيبات ما كسبتم} “kazandıklarınızın temiz ve helal olanlarından” buyruğunun kapsamına girer. Bir diğeri; tahıl, meyve ve madenler gibi yerden çıkan ürünlerde zekâtın farziyetidir. Bir diğeri; zekâtın tarla sahibine değil, ekin ve meyve sahibine ait olmasıdır; çünkü Teâlâ: {أخرجنا لكم} “sizin için çıkardıklarımızdan” buyurmuştur; kimin için çıkarılmışsa zekât da ona vaciptir. Bir diğeri; gayrimenkuller ve ev eşyaları gibi edinme ve kullanma amacıyla elde tutulan mallarda zekât olmamasıdır. Keza meçhul olan yahut sahibinin geri almaya güç yetiremediği alacaklar, gasp edilmiş mallar ve benzerlerinde de zekât yoktur; çünkü Allah zekâtı yerden biten nema elde edilen mallardan ve nemasından bir destek olsun diye ticaret mallarından farz kılmıştır; bu amaca yönelik olmayan veya tahsili mümkün bulunmayan mallarda ise bu mana yoktur. Bir diğer hüküm ise; kötü ve değersiz malı zekât olarak vermenin yasaklanmış olması ve bunun zekâtta kâfi gelmemesidir. Sonra Teâlâ şöyle buyurdu:
{٢٦٩} {يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلا أُولُو الألْبَابِ} .
{٢٦٩} {يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلا أُولُو الألْبَابِ} “(269) Hikmeti dilediğine verir. Kime hikmet verilmişse, muhakkak ona pek çok hayır verilmiştir. Bunu ancak selim akıl sahipleri (derin kavrayışlılar) düşünüp anlar.”
لما أمر تعالى بهذه الأوامر العظيمة المشتملة على الأسرار والحكم وكان ذلك لا يحصل لكل أحد، بل لمن منَّ عليه وآتاه الله الحكمة، وهي العلم النافع والعمل الصالح ومعرفة أسرار الشرائع وحكمها، وإن من آتاه الله الحكمة فقد آتاه خيرا كثيرا وأي خير أعظم من خير فيه سعادة الدارين والنجاة من شقاوتهما! وفيه التخصيص بهذا الفضل وكونه من ورثة الأنبياء، فكمال العبد متوقف على الحكمة، إذ كماله بتكميل قوتيه العلمية والعملية فتكميل قوته العلمية بمعرفة الحق ومعرفة المقصود به، وتكميل قوته العملية بالعمل بالخير وترك الشر، وبذلك يتمكن من الإصابة بالقول والعمل وتنزيل الأمور منازلها في نفسه وفي غيره، وبدون ذلك لا يمكنه ذلك، ولما كان الله تعالى قد فطر عباده على عبادته ومحبة الخير والقصد للحق، فبعث الله الرسل مذكرين لهم بما ركز في فطرهم وعقولهم، ومفصلين لهم ما لم يعرفوه، انقسم الناس قسمين قسم أجابوا دعوتهم فتذكروا ما ينفعهم ففعلوه، وما يضرهم فتركوه، وهؤلاء هم أولو الألباب الكاملة، والعقول التامة، وقسم لم يستجيبوا لدعوتهم، بل أجابوا ما عرض لفطرهم من الفساد، وتركوا طاعة رب العباد، فهؤلاء ليسوا من أولي الألباب، فلهذا قال تعالى: {وما يذكر إلا أولو الألباب} .
Teâlâ içinde nice sırlar ve hikmetler barındıran bu yüce emirleri verince, bu hakikatin herkese nasip olmayacağını; ancak Allah'ın lütufta bulunup hikmet bahşettiği kimselere verileceğini beyan buyurdu. Hikmet; faydalı ilim, salih amel ve şeriatların sırlarını ve hikmetlerini kavramaktır. Şüphesiz Allah kime hikmet vermişse, muhakkak ona pek çok hayır vermiştir; hem iki cihan saadetini ve iki cihanın bedbahtlığından kurtuluşu barındıran bir hayırdan daha büyük hangi hayır olabilir ki! Onda bu fazilete hususi kılınma ve peygamberlerin vârislerinden olma şerefi vardır. Zira kulun kemali hikmete bağlıdır; çünkü kemal ancak ilmi ve ameli iki kuvvetin ikmaliyle mümkündür. İlmi kuvvetin ikmali hakkı ve ondan murat edilen gayeyi bilmekle; ameli kuvvetin ikmali ise hayrı işleyip şerri terk etmekle olur. Kul ancak bununla sözde ve amelde isabet kaydetmeye, gerek kendi nefsinde gerek başkalarında meseleleri layık olduğu mertebeye koymaya muvaffak olur; bu olmadan ise buna imkân yoktur. Allah Teâlâ kullarını Kendisine ibadet etmek, hayrı sevmek ve hakkı kastetmek fıtratı üzere yarattığı için, peygamberleri onların fıtratlarına ve akıllarına yerleştirilen bu esasları hatırlatıcı ve bilmedikleri şeyleri tafsilatıyla açıklayıcı olarak göndermiştir. Bunun neticesinde insanlar iki kısma ayrılmıştır: Bir kısmı onların davetine icabet etmiş, kendilerine fayda vereni hatırlayıp işlemiş, zarar vereni terk etmiştir. İşte bunlar kâmil ve selim akıl sahipleridir. Diğer bir kısım ise onların davetine icabet etmemiş; bilakis fıtratlarına arız olan bozulmaya uymuş ve kulların Rabbi olan Allah'a itaati terk etmişlerdir. İşte bunlar selim akıl sahibi değildirler. Bu sebeple Teâlâ: {وما يذكر إلا أولو الألباب} “Bunu ancak selim akıl sahipleri düşünüp anlar.” buyurmuştur.
{٢٧٠} {وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ} .
{٢٧٠} {وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ} “(270) Her ne infakta bulunur veya her ne adak adarsanız, şüphesiz Allah onu bilir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.”
وهذا فيه المجازاة على النفقات، واجبها ومستحبها، قليلها وكثيرها، التي أمر الله بها، والنذور التي ألزمها المكلف نفسه، وإن الله تعالى يعلمها فلا يخفى عليه منها شيء، ويعلم ما صدرت عنه، هل هو الإخلاص أو غيره، فإن صدرت عن إخلاص وطلب لمرضاة الله جازى عليها بالفضل العظيم والثواب الجسيم، وإن لم ينفق العبد ما وجب عليه من النفقات ولم يوف ما أوجبه على نفسه من المنذورات، أو قصد بذلك رضى المخلوقات، فإنه ظالم قد وضع الشيء في غير موضعه، واستحق العقوبة البليغة، ولم ينفعه أحد من الخلق ولم ينصره، فلهذا قال: {وما للظالمين من أنصار} .
Bunda Allah'ın emrettiği vacip ve müstehap, az ve çok bütün harcamaların ve mükellefin kendi nefsine vacip kıldığı adakların mükâfatlandırılacağına dair bir vaat vardır. Allah Teâlâ bunları bilir, O'na hiçbir şey gizli kalmaz; bunların ihlastan mı yoksa başka bir gayeden mi sâdır olduğunu da bilir. Şayet ihlasla ve Allah'ın rızasını aramak gayesiyle sâdır olmuşsa, buna pek büyük bir lütuf ve muazzam bir sevap ile karşılık verir. Şayet kul üzerine vacip olan infakları yapmaz, nefsine adadığı adakları yerine getirmez veya bunlarla mahlûkatın rızasını kastederse; o bir zalimdir, bir şeyi layık olmadığı yere koymuştur; şiddetli bir cezayı hak etmiştir ve mahlûkattan hiç kimse ona ne fayda verebilir ne de yardım edebilir. Bu sebeple Teâlâ: {وما للظالمين من أنصار} “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.” buyurmuştur.
{٢٧١} {إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} .
{٢٧١} {إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “(271) Sadakaları açıktan verirseniz bu ne güzeldir! Şayet onları gizler de fakirlere öyle verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır; (böylece Allah) günahlarınızdan bir kısmını örter. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
أي: {إن تبدوا الصدقات} فتظهروها وتكون علانية حيث كان القصد بها وجه الله {فنعما هي} أي: فنعم الشيء {هي} لحصول المقصود بها {وإن تخفوها} أي: تسروها {وتؤتوها الفقراء فهو خير لكم} ففي هذا أن صدقة السر على الفقير أفضل من صدقة العلانية، وأما إذا لم تؤت الصدقات الفقراء فمفهوم الآية أن السر ليس خيرا من العلانية، فيرجع في ذلك إلى المصلحة، فإن كان في إظهارها إظهار شعائر الدين وحصول الاقتداء ونحوه، فهو أفضل من الإسرار، ودل قوله: {وتؤتوها الفقراء} على أنه ينبغي للمتصدق أن يتحرى بصدقته المحتاجين، ولا يعطي محتاجا وغيره أحوج منه، ولما ذكر تعالى أن الصدقة خير للمتصدق ويتضمن ذلك حصول الثواب قال: {ويكفر عنكم من سيئاتكم} ففيه دفع العقاب {والله بما تعملون خبير} من خير وشر، قليل وكثير والمقصود من ذلك المجازاة.
Yani: {إن تبدوا الصدقات} “Sadakaları açıktan verirseniz;” sırf Allah rızası kastedildiği takdirde onları aşikâr kılarsanız {فنعما هي} “bu ne güzeldir!” Yani sadakadan murat edilen gayenin hâsıl olması sebebiyle pek güzel bir şeydir. {وإن تخفوها وتؤتوها الفقراء فهو خير لكم} “Şayet onları gizler de fakirlere öyle verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır.” Bunda, fakire gizlice verilen sadakanın açıktan verilenden daha üstün olduğuna delil vardır. Sadakalar fakirlere verilmediğinde ise ayetin mefhumu; gizlemenin açıktan vermekten daha hayırlı olmadığına delalet eder. Bu durumda maslahata bakılır: Şayet sadakayı açıkça vermekte dinin şeairini izhar etmek ve başkalarının da örnek almasını sağlamak gibi bir maslahat varsa gizlemekten daha faziletlidir. {وتؤتوها الفقراء} “fakirlere öyle verirseniz” buyruğu; sadaka verenin gerçek ihtiyaç sahiplerini titizlikle araştırması ve başkası daha muhtaçken daha az muhtaç olana vermemesi gerektiğine delalet eder. Teâlâ sadakanın veren kimse için hayır olduğunu ve sevap kazandırdığını zikredince: {ويكفر عنكم من سيئاتكم} “(böylece Allah) günahlarınızdan bir kısmını örter” buyurarak azabın defedileceğini de haber verdi. {والله بما تعملون خبير} “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır;” hayır ve şerden, azdan ve çoktan haberdardır ve bundan murat edilen de herkese karşılığını vermektir.
{٢٧٢ - ٢٧٤} {لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلأنْفُسِكُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ * لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الأرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ * الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} .
{٢٧٢ - ٢٧٤} {لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلأنْفُسِكُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ * لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الأرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ * الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} “(272-274) Onları hidayete erdirmek senin üzerine vazife değildir; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir. Hayır namına ne infak ederseniz kendiniz içindir. Zaten siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için infak edersiniz. Hayır namına ne infak ederseniz karşılığı size tastamam verilir ve asla haksızlığa uğratılmazsınız. (Sadakalar) Allah yolunda kendilerini adayan, yeryüzünde dolaşmaya (kazanç aramaya) güç yetiremeyen fakirler içindir. İffet ve hayâlarından dolayı durumlarını bilmeyen kimse onları zengin sanır. Sen onları simalarından tanırsın; insanlardan yüzsüzlük edip ısrarla bir şey istemezler. Hayır namına ne harcarsanız şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir. Mallarını gece ve gündüz, gizli ve açık infak edenler var ya; işte onların Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.”
يقول تعالى لنبيه ﷺ ليس عليك هدي الخلق، وإنما عليك البلاغ المبين، والهداية بيد الله تعالى، ففيها دلالة على أن النفقة كما تكون على المسلم تكون على الكافر ولو لم يهتد، فلهذا قال: {وما تنفقوا من خير} أي: قليل أو كثير على أي شخص كان من مسلم وكافر {فلأنفسكم} أي: نفعه راجع إليكم {وما تنفقون إلا ابتغاء وجه الله} هذا إخبار عن نفقات المؤمنين الصادرة عن إيمانهم أنها لا تكون إلا لوجه الله تعالى، لأن إيمانهم يمنعهم عن المقاصد الردية ويوجب لهم الإخلاص {وما تنفقوا من خير يوف إليكم} يوم القيامة تستوفون أجوركم {وأنتم لا تظلمون} أي: تنقصون من أعمالكم شيئا ولا مثقال ذرة، كما لا يزاد في سيئاتكم.
Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Mahlûkatı hidayete erdirmek senin vazifen değildir; sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir. Hidayet ise yalnızca Allah Teâlâ'nın elindedir. Bu ayette müslümana yapılan infak gibi -hidayete ermemiş olsa dahi- kâfire yapılan infakın da geçerli olduğuna delalet vardır. Bu sebeple: {وما تنفقوا من خير} “Hayır namına ne infak ederseniz;” yani müslüman veya kâfir herhangi bir kimseye az veya çok ne harcarsanız {فلأنفسكم} “kendiniz içindir;” yani menfaati ancak size döner. {وما تنفقون إلا ابتغاء وجه الله} “Zaten siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için infak edersiniz.” Bu, müminlerin imanlarından sâdır olan infaklarının ancak Allah Teâlâ'nın rızası için olacağını haber vermektir; zira imanları onları kötü niyetlerden alıkoyar ve ihlası vacip kılar. {وما تنفقوا من خير يوف إليكم} “Hayır namına ne infak ederseniz karşılığı size tastamam verilir;” kıyamet günü ecirlerinizi eksiksiz alırsınız; {وأنتم لا تظلمون} “ve asla haksızlığa uğratılmazsınız.” Yani amellerinizden zerre ağırlığınca dahi bir şey eksiltilmeyeceği gibi günahlarınızın üzerine de asla ekleme yapılmaz.
ثم ذكر مصرف النفقات الذين هم أولى الناس بها فوصفهم بست صفات أحدها الفقر، والثاني قوله: {أحصروا في سبيل الله} أي: قصروها على طاعة الله من جهاد وغيره، فهم مستعدون لذلك محبوسون له، الثالث عجزهم عن الأسفار لطلب الرزق فقال: {لا يستطيعون ضربا في الأرض} أي: سفرا للتكسب، الرابع قوله: {يحسبهم الجاهل أغنياء من التعفف} وهذا بيان لصدق صبرهم وحسن تعففهم. الخامس: أنه قال: {تعرفهم بسيماهم} أي: بالعلامة التي ذكرها الله في وصفهم، وهذا لا ينافي قوله: {يحسبهم الجاهل أغنياء} فإن الجاهل بحالهم ليس له فطنة يتفرس بها ما هم عليه، وأما الفطن المتفرس فمجرد ما يراهم (١) يعرفهم بعلامتهم، السادس قوله: {لا يسألون الناس إلحافا} أي: لا يسألونهم سؤال إلحاف، أي: إلحاح، بل إن صدر منهم سؤال إذا احتاجوا لذلك لم يلحوا على من سألوا، فهؤلاء أولى الناس وأحقهم بالصدقات لما وصفهم به من جميل الصفات، وأما النفقة من حيث هي على أي شخص كان، فهي خير وإحسان وبر يثاب عليها صاحبها ويؤجر، فلهذا قال: {وما تنفقوا من خير فإن الله به عليم} .
Sonra sadakalara en layık olan sarf yerini zikrederek onları altı vasıfla niteledi: Birincisi fakirliktir. İkincisi: {أحصروا في سبيل الله} “(Sadakalar) Allah yolunda kendilerini adayan...” yani nefislerini cihat ve benzeri Allah'a itaat yollarına vakfetmiş, bu uğurda hazır ve kendilerini bu yola hapsetmiş kimselerdir. Üçüncüsü rızık aramak için yolculuk yapmaktan aciz olmalarıdır; nitekim Teâlâ: {لا يستطيعون ضربا في الأرض} “yeryüzünde dolaşmaya (kazanç aramaya) güç yetiremeyen” yani maişet temini için sefere çıkamayan buyurmuştur. Dördüncüsü: {يحسبهم الجاهل أغنياء من التعفف} “İffet ve hayâlarından dolayı durumlarını bilmeyen kimse onları zengin sanır.” Bu, onların sabrının samimiyetini ve iffetlerinin güzelliğini beyandır. Beşincisi: {تعرفهم بسيماهم} “Sen onları simalarından tanırsın;” yani Allah'ın vasıflarında zikrettiği alamet ve işaretlerden onları anlarsın. Bu durum: “durumlarını bilmeyen kimse onları zengin sanır” buyruğu ile çelişmez; zira onların durumunu bilmeyen cahil kimse onların hâlini anlayacak ferasete sahip değildir; basiret ve feraset sahibi kimse ise onları görür görmez alametlerinden tanır. Altıncısı: {لا يسألون الناس إلحافا} “insanlardan yüzsüzlük edip ısrarla bir şey istemezler;” yani insanlardan yapışkanlık ve yüzsüzlükle istemezler. Bilakis çok muhtaç kalıp da bir şey isteseler dahi istedikleri kimseye asla ısrar ve eziyet etmezler. İşte zikredilen bu güzel vasıflar sebebiyle bunlar sadakaya insanların en layığı ve en hak sahibidirler. Bizzat infakın kendisine gelince; kime yapılırsa yapılsın o bir hayır, ihsan ve iyiliktir, sahibi mükâfat ve ecir kazanır. Bu sebeple Teâlâ: {وما تنفقوا من خير فإن الله به عليم} “Hayır namına ne harcarsanız şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir.” buyurmuştur.
ثم ذكر حالة المتصدقين في جميع الأوقات على جميع الأحوال فقال: {الذين ينفقون أموالهم في سبيل الله} أي: طاعته وطريق مرضاته، لا في المحرمات والمكروهات وشهوات أنفسهم {بالليل والنهار سرا وعلانية فلهم أجرهم عند ربهم} أي: أجر عظيم من خير عند الرب الرحيم {ولا خوف عليهم} إذا خاف المقصرون {ولا هم يحزنون} إذا حزن المفرطون، ففازوا بحصول المقصود المطلوب، ونجوا من الشرور والمرهوب، ولما كمل تعالى حالة المحسنين إلى عباده بأنواع النفقات ذكر حالة الظالمين المسيئين إليهم غاية الإساءة فقال:
Sonra her vakitte ve her türlü hâlde sadaka verenlerin durumunu zikrederek şöyle buyurdu: {الذين ينفقون أموالهم في سبيل الله} “Mallarını Allah yolunda harcayanlar...” yani haramlarda, mekruhlarda ve nefislerinin heveslerinde değil, O'na itaat yolunda ve rızasına ulaştıran yolda [harcayanlar]; {بالليل والنهار سرا وعلانية فلهم أجرهم عند ربهم} “gece ve gündüz, gizli ve aşikâr [infak edenler]; işte onların Rableri katında ecirleri vardır.” Yani Rahîm olan Rabbin katında hayır namına büyük bir mükâfat vardır. Kusur işleyenler korktuğu vakit {ولا خوف عليهم} “Onlara hiçbir korku yoktur”, ihmalkâr davrananlar üzüldüğü vakit {ولا هم يحزنون} “onlar mahzun da olmayacaklardır.” Böylece arzu edilen maksada kavuşarak kurtuluşa ermiş, kötülüklerden ve korkulan şeylerden necât bulmuşlardır. Allah Teâlâ kullarına çeşitli infaklarla ihsanda bulunanların hâlini tamamlayınca, onlara son derece kötülük yapan zalimlerin hâlini zikrederek şöyle buyurdu:
{٢٧٥ - ٢٨١} {الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لا يَقُومُونَ إِلا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ * يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ * إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ * فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَلا تُظْلَمُونَ * وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} .
{٢٧٥ - ٢٨١} {الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لا يَقُومُونَ إِلا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ * يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ * إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ * فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَلا تُظْلَمُونَ * وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} “(275-281) Faiz (riba) yiyenler, ancak şeytan çarpmış kimsenin cinnet nöbetinden kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların: ‘Alışveriş de tıpkı faiz gibidir’ demelerinden ötürüdür. Oysa Allah alışverişi helal, faizi ise haram kılmıştır. Kime Rabbinden bir öğüt gelir de (faizden) vazgeçerse, geçmişte olan kendisinindir ve onun işi Allah'a kalmıştır. Kim de tekrar dönerse, işte onlar ateş ehlidirler; orada ebedî kalıcıdırlar. Allah faizi mahveder (bereketini giderir), sadakaları ise bereketlendirir (kat kat artırır). Allah günaha batmış hiçbir nankör kâfiri sevmez. Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlerin, namazı dosdoğru kılanların ve zekâtı verenlerin Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. Ey iman edenler! Allah'tan sakının ve eğer gerçekten mümin iseniz faizin geri kalanını bırakın. Şayet böyle yapmazsanız, Allah ve Rasûlü tarafından açılmış bir savaştan haberiniz olsun! Eğer tövbe ederseniz, ana paralarınız sizindir; ne haksızlık etmiş ne de haksızlığa uğramış olursunuz. Eğer borçlu darlık içinde ise, ona bir ferahlık vaktine kadar mühlet vermek gerekir. Sadaka olarak bağışlamanız ise, eğer bilirseniz sizin için daha hayırlıdır. Allah'a döndürüleceğiniz ve sonra herkese kazandığının tastamam verilip kimsenin haksızlığa uğratılmayacağı bir günden sakının!”
يخبر تعالى عن أكلة الربا وسوء مآلهم وشدة منقلبهم، أنهم لا يقومون من قبورهم ليوم نشورهم {إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المس} أي: يصرعه الشيطان بالجنون، فيقومون من قبورهم حيارى سكارى مضطربين، متوقعين لعظيم النكال وعسر الوبال، فكما تقلبت عقولهم و {قالوا إنما البيع مثل الربا} وهذا لا يكون إلا من جاهل عظيم جهله، أو متجاهل عظيم عناده، جازاهم الله من جنس أحوالهم فصارت أحوالهم أحوال المجانين، ويحتمل أن يكون قوله: {لا يقومون إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المس} أنه لما انسلبت عقولهم في طلب المكاسب الربوية خفت أحلامهم وضعفت آراؤهم، وصاروا في هيئتهم وحركاتهم يشبهون المجانين في عدم انتظامها وانسلاخ العقل الأدبي عنهم، قال الله تعالى رادا عليهم ومبينا حكمته العظيمة {وأحل الله البيع} أي: لما فيه من عموم المصلحة وشدة الحاجة وحصول الضرر بتحريمه، وهذا أصل في حل جميع أنواع التصرفات الكسبية حتى يرد ما يدل على المنع {وحرم الربا} لما فيه من الظلم وسوء العاقبة، والربا نوعان: ربا نسيئة كبيع الربا بما يشاركه في العلة نسيئة، ومنه جعل ما في الذمة رأس مال، سلم، وربا فضل، وهو بيع ما يجري فيه الربا بجنسه متفاضلا وكلاهما محرم بالكتاب والسنة، والإجماع على ربا النسيئة، وشذ من أباح ربا الفضل وخالف النصوص المستفيضة، بل الربا من كبائر الذنوب وموبقاتها {فمن جاءه موعظة من ربه} أي: وعظ وتذكير وترهيب عن تعاطي الربا على يد من قيضه الله لموعظته رحمة من الله بالموعوظ، وإقامة للحجة عليه {فانتهى} عن فعله وانزجر عن تعاطيه {فله ما سلف} أي: ما تقدم من المعاملات التي فعلها قبل أن تبلغه الموعظة جزاء لقبوله للنصيحة، دل مفهوم الآية أن من لم ينته جوزي بالأول والآخر {وأمره إلى الله} في مجازاته وفيما يستقبل من أموره {ومن عاد} إلى تعاطي الربا ولم تنفعه الموعظة، بل أصر على ذلك {فأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون} اختلف العلماء ﵏ في نصوص الوعيد التي ظاهرها تخليد أهل الكبائر من الذنوب التي دون الشرك بالله، والأحسن فيها أن يقال هذه الأمور التي رتب الله عليها الخلود في النار موجبات ومقتضيات لذلك، ولكن الموجب إن لم يوجد ما يمنعه ترتب عليه مقتضاه، وقد علم بالكتاب والسنة وإجماع سلف الأمة أن التوحيد والإيمان مانع من الخلود في النار، فلولا ما مع الإنسان من التوحيد لصار عمله صالحا للخلود فيها بقطع النظر عن كفره.
Teâlâ faiz yiyenlerin kötü akıbetini ve perişan hâllerini haber vererek, onların ba's günü kabirlerinden kalkarken ancak: {إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المس} “şeytan çarpmış kimsenin cinnet nöbetinden kalktığı gibi” kalkacaklarını bildirmiştir. Yani şeytanın cinnetle yere serdiği meczup kimse gibi; dehşet içinde, sarhoş, sendeleyerek, büyük bir azap ve çetin bir vebal bekleyerek kabirlerinden kalkarlar. Zira onların akılları tersyüz olmuş ve: {قالوا إنما البيع مثل الربا} “‘Alışveriş de tıpkı faiz gibidir’ demişlerdi.” Bunu ise ancak cehaleti son derece koyu bir cahil veya inadı son derece azgın bir inkârcı söyler. Allah da onları hâllerinin cinsinden cezalandırmış ve durumlarını delilerin durumuna çevirmiştir. Ayetteki buyruğun; faiz kazancı peşinde akılları başlarından gittiği için fikirlerinin hafifleştiği, anlayışlarının zayıfladığı, intizamsız hareketleri ve aklıselimden uzaklaşmaları sebebiyle tavır ve hareketlerinde delilere benzedikleri manasına gelmesi de muhtemeldir. Allah Teâlâ onların bu sözlerini reddedip yüce hikmetini beyan ederek: {وأحل الله البيع} “Oysa Allah alışverişi helal kılmıştır.” buyurdu; zira onda umumi bir maslahat, şiddetli bir ihtiyaç vardır ve haram kılınmasında büyük zarar bulunur. Bu hüküm, men edici bir delil gelmedikçe bütün kazanç yollarının ve tasarrufların helal oluşunda asıldır. {وحرم الربا} “Faizi ise haram kılmıştır;” çünkü onda zulüm ve kötü akıbet vardır. Faiz iki kısımdır: Riba'n-nesîe (vâde faizi); aralarında faiz illeti ortak olan malların vadeli satılmasıdır, zimmetteki alacağı selem sermayesi yapmak da bu kabildendir. Riba'l-fazl (fazlalık faizi); faiz cereyan eden malların kendi cinsiyle fazlalıklı olarak satılmasıdır. Her ikisi de Kitap ve Sünnet ile haramdır; vâde faizinde icmâ vardır, fazlalık faizini mübah görenler ise şaz kalmış ve müstefiz nasslara muhalefet etmişlerdir. Bilakis faiz büyük günahlardan ve helak edici mûbikâttandır. {فمن جاءه موعظة من ربه} “Kime Rabbinden bir öğüt gelir de;” yani Allah'ın rahmeti ve hüccetin ikamesi olarak takdir ettiği bir vasıta ile faizden sakındıran bir vaaz ve tahrir ulaşırsa; {فانتهى} “ve vazgeçerse;” faiz işlemekten el çekerse; {فله ما سلف} “geçmişte olan kendisinindir;” nasihati kabul etmesinin mükâfatı olarak öğüt kendisine ulaşmadan önce yaptığı eski muameleler bağışlanır. Ayetin mefhumu; vazgeçmeyip devam edenin ise hem öncekilerden hem sonrakilerden cezalandırılacağına delalet eder. {وأمره إلى الله} “ve onun işi Allah'a kalmıştır;” mükâfatlandırılmasında ve gelecekteki işlerinde hüküm Allah'ındır. {ومن عاد} “Kim de tekrar dönerse;” öğütten faydalanmayıp faize devam etmekte ısrar ederse; {فأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون} “işte onlar ateş ehlidirler; orada ebedî kalıcıdırlar.” Âlimler rahimehumullâh, şirkin altındaki büyük günah sahiplerinin cehennemde ebedî kalacağına zahiren delalet eden vaid nassları hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bu hususta en güzel izah şudur: Allah'ın cehennemde ebedî kalmayı bağladığı bu günahlar, ebediyeti gerektiren birer sebeptir (muktezî); fakat bir sebebin gereği ancak ona engel olacak bir mani bulunmadığında tahakkuk eder. Kitap, Sünnet ve ümmetin selefinin icmâı ile sabittir ki tevhid ve iman, cehennemde ebedî kalmaya kesin bir manidir. Şayet insanda bu tevhid bulunmasaydı, küfrü hesaba katılmasa bile işlediği amel onu cehennemde ebedî kılmaya yeterli olurdu.
ثم قال تعالى: {يمحق الله الربا} أي: يذهبه ويذهب بركته ذاتا ووصفا، فيكون سببا لوقوع الآفات فيه ونزع البركة عنه، وإن أنفق منه لم يؤجر عليه بل يكون زادا له إلى النار {ويربي الصدقات} أي: ينميها وينزل البركة في المال الذي أخرجت منه وينمي أجر صاحبها وهذا لأن الجزاء من جنس العمل، فإن المرابي قد ظلم الناس وأخذ أموالهم على وجه غير شرعي، فجوزي بذهاب ماله، والمحسن إليهم بأنواع الإحسان ربه أكرم منه، فيحسن عليه كما أحسن على عباده {والله لا يحب كل كفار} لنعم الله، لا يؤدي ما أوجب عليه من الصدقات، ولا يسلم منه ومن شره عباد الله {أثيم} أي: قد فعل ما هو سبب لإثمه وعقوبته.
Sonra Teâlâ: {يمحق الله الربا} “Allah faizi mahveder;” buyurdu; yani bizzat kendisini ve bereketini hem zât hem vasıf olarak giderir. Malın afetlere maruz kalmasına ve bereketinin kalkmasına sebep olur; ondan infak etse dahi ecir alamaz, bilakis ateşe götüren bir azık olur. {ويربي الصدقات} “sadakaları ise bereketlendirir;” yani onları nemalandırır, çıkarıldığı mala bereket indirir ve sahibinin ecrini kat kat artırır. Çünkü karşılık amelin cinsindendir: Faizci insanlara zulmetmiş ve onların mallarını gayrimeşru yolla almıştır; buna karşılık malının yok olmasıyla cezalandırılır. İnsanlara türlü iyiliklerle ihsanda bulunan kimseye gelince, Rabbi ondan çok daha kerimdir; kullarına ihsan ettiği gibi Allah da ona ihsan eder. {والله لا يحب كل كفار} “Allah hiçbir nankör kâfiri sevmez;” Allah'ın nimetlerine nankörlük eden, vacip sadakaları ödemeyen ve şerrinden Allah'ın kullarının emin olmadığı kimseyi sevmez. {أثيم} “günaha batmış;” yani günahına ve cezalandırılmasına sebep olacak işleri işleyen kimsedir.
لما ذكر أكلة الربا وكان من المعلوم أنهم لو كانوا مؤمنين إيمانا ينفعهم لم يصدر منهم ما صدر ذكر حالة المؤمنين وأجرهم، وخاطبهم بالإيمان، ونهاهم عن أكل الربا إن كانوا مؤمنين، وهؤلاء هم الذين يقبلون موعظة ربهم وينقادون لأمره، وأمرهم أن يتقوه، ومن جملة تقواه أن يذروا ما بقي من الربا أي: المعاملات الحاضرة الموجودة، وأما ما سلف، فمن اتعظ عفا الله عنه ما سلف، وأما من لم ينزجر بموعظة الله ولم يقبل نصيحته فإنه مشاق لربه محارب له، وهو عاجز ضعيف ليس له يدان في محاربة العزيز الحكيم الذي يمهل للظالم ولا يهمله حتى إذا أخذه، أخذه أخذ عزيز مقتدر {وإن تبتم} عن الربا {فلكم رءوس أموالكم} أي: أنزلوا عليها {لا تظلمون} من عاملتموه بأخذ الزيادة التي هي الربا {ولا تظلمون} بنقص رءوس أموالكم.
Teâlâ faiz yiyenleri zikredip -şayet kendilerine fayda veren bir imana sahip olsalardı bu çirkin işlerin kendilerinden çıkmayacağı bilindiği için- müminlerin hâlini ve ecrini zikretti. Onlara iman sıfatıyla hitap ederek, şayet gerçekten inanıyorlarsa faiz yemeyi yasakladı. Çünkü Rablerinin öğüdünü kabul edip emrine boyun eğenler ancak onlardır. Onlara Allah'tan sakınmalarını emretti; O'ndan sakınmanın bir gereği de faizin geri kalanını, yani hâlihazırda süregelen muameleleri terk etmeleridir. Geçmişe gelince; öğüt alan kimseden Allah geçmişi affetmiştir. Allah'ın öğüdüyle vazgeçmeyen ve O'nun nasihatini kabul etmeyen kimse ise Rabbine meydan okumuş ve O'na savaş açmış demektir! Oysa o zayıf ve aciz bir kuldur; zalime mühlet veren ama onu asla ihmal etmeyip yakaladığı zaman aziz ve muktedir bir yakalayışla cezalandıran Azîz ve Hakîm olan Allah'a karşı savaşmaya asla güç yetiremez. {وإن تبتم} “Eğer tövbe ederseniz;” faizden vazgeçerseniz {فلكم رءوس أموالكم} “ana paralarınız sizindir;” yani ana paranıza kanaat ediniz; {لا تظلمون} faiz olan fazlalığı alarak muamele yaptığınız kimseye haksızlık etmezsiniz, {ولا تظلمون} ana paralarınız eksiltilerek siz de haksızlığa uğramazsınız.
{وإن كان} المدين {ذو عسرة} لا يجد وفاء {فنظرة إلى ميسرة} وهذا واجب عليه أن ينظره حتى يجد ما يوفي به {وأن تصدقوا خير لكم إن كنتم تعلمون} إما بإسقاطها أو بعضها.
{وإن كان} “Eğer borçlu” {ذو عسرة} “darlık içinde ise;” borcunu ödeyecek imkân bulamıyorsa {فنظرة إلى ميسرة} “ona bir ferahlık vaktine kadar mühlet vermek gerekir.” Bu, borçlunun ödeme imkânı buluncaya kadar ona mühlet vermesini alacaklıya vacip kılar. {وأن تصدقوا خير لكم إن كنتم تعلمون} “Sadaka olarak bağışlamanız ise, eğer bilirseniz sizin için daha hayırlıdır.” Yani borcun tamamını veya bir kısmını düşerek sadaka etmeniz sizin için daha hayırlıdır.
{واتقوا يوما ترجعون فيه إلى الله ثم توفى كل نفس ما كسبت وهم لا يظلمون} وهذه الآية من آخر ما نزل من القرآن، وجعلت خاتمة لهذه الأحكام والأوامر والنواهي، لأن فيها الوعد على الخير، والوعيد على فعل الشر، وأن من علم أنه راجع إلى الله فمجازيه على الصغير والكبير والجلي والخفي، وأن الله لا يظلمه مثقال ذرة، أوجب له الرغبة والرهبة، وبدون حلول العلم في ذلك في القلب لا سبيل إلى ذلك.
{واتقوا يوما ترجعون فيه إلى الله ثم توفى كل نفس ما كسبت وهم لا يظلمون} “Allah'a döndürüleceğiniz ve sonra herkese kazandığının tastamam verilip kimsenin haksızlığa uğratılmayacağı bir günden sakının!” Bu ayet Kur'an'dan en son inen ayetlerdendir ve bu hükümlerin, emirlerin ve nehiylerin hitamı kılınmıştır. Çünkü onda hayra vaat, şer işlemeye ise vaid vardır. Allah'a döndürüleceğini, O'nun küçük-büyük, açık-gizli her şeyden ötürü kendisini hesaba çekeceğini ve Allah'ın zerre kadar dahi haksızlık etmeyeceğini bilen kimse; kalbinde rağbet ve dehşet hisseder. Bu hakikatin ilmi kalbe yerleşmedikçe de buna ulaşmanın hiçbir yolu yoktur.
{٢٨٢} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الأخْرَى وَلا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلا تَرْتَابُوا إِلا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} .
{٢٨٢} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الأخْرَى وَلا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلا تَرْتَابُوا إِلا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “(282) Ey iman edenler! Belirli bir vâdeye kadar birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın. Aranızda bir kâtip adaletle yazsın. Kâtip, Allah'ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin de yazsın. Üzerinde hak olan (borçlu) da yazdırsın, Rabbi olan Allah'tan sakınsın ve borçtan hiçbir şeyi eksiltmesin. Şayet üzerinde hak olan kimse aklı ermez (sefih), güçsüz yahut bizzat yazdırmaya güç yetiremeyecek biri ise, velisi adaletle yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahit tutun. Eğer iki erkek bulunamazsa, rıza göstereceğiniz şahitlerden bir erkek ve -biri unutursa diğerinin ona hatırlatması için- iki kadın olsun. Şahitler çağrıldıkları zaman (şahitlikten) kaçınmasınlar. Az olsun çok olsun borcu vâdesine kadar yazmaktan üşenmeyin. Bu, Allah katında daha adaletli, şahitlik için daha sağlam ve şüpheye düşmemeniz için en uygun yoldur. Ancak aranızda devrettiğiniz peşin bir ticaret olursa, onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alışveriş yaptığınızda da şahit tutun. Ne kâtibe ne de şahide bir zarar verilmesin (onlar da bir zarar vermesinler). Şayet bunu yaparsanız, şüphesiz bu sizin için bir yoldan çıkıştır (fısktır). Allah'tan sakının; Allah size öğretiyor. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
هذه آية الدين، وهي أطول آيات القرآن، وقد اشتملت على أحكام عظيمة جليلة المنفعة والمقدار، أحدها: أنه تجوز جميع أنواع المداينات من سلم وغيره، لأن الله أخبر عن المداينة التي عليها المؤمنون إخبار مقرر لها ذاكرا أحكامها، وذلك يدل على الجواز، الثاني والثالث أنه لا بد للسلم من أجل وأنه لا بد أن يكون معينا معلوما فلا يصح حالا ولا إلى أجل مجهول، الرابع: الأمر بكتابة جميع عقود المداينات إما وجوبا وإما استحبابا لشدة الحاجة إلى كتابتها، لأنها بدون الكتابة يدخلها من الغلط والنسيان والمنازعة والمشاجرة شر عظيم، الخامس: أمر الكاتب أن يكتب، السادس: أن يكون عدلا في نفسه لأجل اعتبار كتابته، لأن الفاسق لا يعتبر قوله ولا كتابته، السابع أنه يجب عليه العدل بينهما، فلا يميل لأحدهما لقرابة أو صداقة أو غير ذلك، الثامن: أن يكون الكاتب عارفا بكتابة الوثائق وما يلزم فيها كل واحد منهما، وما يحصل به التوثق، لأنه لا سبيل إلى العدل إلا بذلك، وهذا مأخوذ من قوله: {وليكتب بينكم كاتب بالعدل} التاسع: أنه إذا وجدت وثيقة بخط المعروف بالعدالة المذكورة يعمل بها، ولو كان هو والشهود قد ماتوا، العاشر: قوله: {ولا يأب كاتب أن يكتب} أي: لا يمتنع من منَّ الله عليه بتعليمه الكتابة أن يكتب بين المتداينين، فكما أحسن الله إليه بتعليمه، فليحسن إلى عباد الله المحتاجين إلى كتابته، ولا يمتنع من الكتابة لهم، الحادي عشر: أمر الكاتب أن لا يكتب إلا ما أملاه من عليه الحق، الثاني عشر: أن الذي يملي من المتعاقدين من عليه الدين، الثالث عشر: أمره أن يبين جميع الحق الذي عليه ولا يبخس منه شيئا، الرابع عشر: أن إقرار الإنسان على نفسه مقبول، لأن الله أمر من عليه الحق أن يمل على الكاتب، فإذا كتب إقراره بذلك ثبت موجبه ومضمونه، وهو ما أقر به على نفسه، ولو ادعى بعد ذلك غلطا أو سهوا، الخامس عشر: أن من عليه حقا من الحقوق التي البينة (١) على مقدارها وصفتها من كثرة وقلة وتعجيل وتأجيل، أن قوله هو المقبول دون قول من له الحق، لأنه تعالى لم ينهه عن بخس الحق الذي عليه، إلا أن قوله مقبول على ما يقوله من مقدار الحق وصفته، السادس عشر: أنه يحرم على من عليه حق من الحقوق أن يبخس وينقص شيئا من مقداره، أو طيبه وحسنه، أو أجله أو غير ذلك من توابعه ولواحقه، السابع عشر: أن من لا يقدر على إملاء الحق لصغره أو سفهه أو خرسه، أو نحو ذلك، فإنه ينوب وليه منابه في الإملاء والإقرار، الثامن عشر: أنه يلزم الولي من العدل ما يلزم من عليه الحق من العدل، وعدم البخس لقوله {بالعدل} التاسع عشر: أنه يشترط عدالة الولي، لأن الإملاء بالعدل المذكور لا يكون من فاسق، العشرون: ثبوت الولاية في الأموال، الحادي والعشرون: أن الحق يكون على الصغير والسفيه والمجنون والضعيف، لا على وليهم، الثاني والعشرون: أن إقرار الصغير والسفيه والمجنون والمعتوه ونحوهم وتصرفهم غير صحيح، لأن الله جعل الإملاء لوليهم، ولم يجعل لهم منه شيئا لطفا بهم ورحمة، خوفا من تلاف أموالهم، الثالث والعشرون: صحة تصرف الولي في مال من ذكر، الرابع والعشرون: فيه مشروعية كون الإنسان يتعلم الأمور التي يتوثق بها المتداينون كل واحد من صاحبه، لأن المقصود من ذلك التوثق والعدل، وما لا يتم المشروع إلا به فهو مشروع، الخامس والعشرون: أن تعلم الكتابة مشروع، بل هو فرض كفاية، لأن الله أمر بكتابة الديون وغيرها، ولا يحصل ذلك إلا بالتعلم، السادس والعشرون: أنه مأمور بالإشهاد على العقود، وذلك على وجه الندب، لأن المقصود من ذلك الإرشاد إلى ما يحفظ الحقوق، فهو عائد لمصلحة المكلفين، نعم إن كان المتصرف ولي يتيم أو وقف ونحو ذلك مما يجب حفظه تعين أن يكون الإشهاد الذي به يحفظ الحق واجبا، السابع والعشرون: أن نصاب الشهادة في الأموال ونحوها رجلان أو رجل وامرأتان، ودلت السنة أيضا أنه يقبل الشاهد مع يمين المدعي، الثامن والعشرون: أن شهادة الصبيان غير مقبولة لمفهوم لفظ الرجل، التاسع والعشرون: أن شهادة النساء منفردات في الأموال ونحوها لا تقبل، لأن الله لم يقبلهن إلا مع الرجل، وقد يقال إن الله أقام المرأتين مقام رجل للحكمة التي ذكرها وهي موجودة سواء كن مع رجل أو منفردات والله أعلم. الثلاثون: أن شهادة العبد البالغ مقبولة كشهادة الحر لعموم قوله: {فاستشهدوا شهيدين من رجالكم} والعبد البالغ من رجالنا، الحادي والثلاثون: أن شهادة الكفار ذكورا كانوا أو نساء غير مقبولة، لأنهم ليسوا منا، ولأن مبنى الشهادة على العدالة وهو غير عدل، الثاني والثلاثون: فيه فضيلة الرجل على المرأة، وأن الواحد في مقابلة المرأتين لقوة حفظه ونقص حفظها، الثالث والثلاثون: أن من نسي شهادته ثم ذكرها فذكر فشهادته مقبولة لقوله: {فتذكر إحداهما الأخرى} الرابع والثلاثون: يؤخذ من المعنى أن الشاهد إذا خاف نسيان شهادته في الحقوق الواجبة وجب عليه كتابتها، لأن ما لا يتم الواجب إلا به فهو واجب، والخامس والثلاثون: أنه يجب على الشاهد إذا دعي للشهادة وهو غير معذور، لا يجوز له أن يأبى لقوله: {ولا يأب الشهداء إذا ما دعوا} السادس والثلاثون: أن من لم يتصف بصفة الشهداء المقبولة شهادتهم، لم يجب عليه الإجابة لعدم الفائدة بها ولأنه ليس من الشهداء، السابع والثلاثون: النهي عن السآمة والضجر من كتابة الديون كلها من صغير وكبير وصفة الأجل وجميع ما احتوى عليه العقد من الشروط والقيود، الثامن والثلاثون: بيان الحكمة في مشروعية الكتابة والإشهاد في العقود، وأنه {أقسط عند الله وأقوم للشهادة وأدنى ألا ترتابوا} فإنها متضمنة للعدل الذي به قوام العباد والبلاد، والشهادة المقترنة بالكتابة تكون أقوم وأكمل وأبعد من الشك والريب والتنازع والتشاجر، التاسع والثلاثون: يؤخذ من ذلك أن من اشتبه وشك في شهادته لم يجز له الإقدام عليها بل لا بد من اليقين، الأربعون: قوله: {إلا أن تكون تجارة حاضرة تديرونها بينكم فليس عليكم جناح ألا تكتبوها} فيه الرخصة في ترك الكتابة إذا كانت التجارة حاضرا بحاضر، لعدم شدة الحاجة إلى الكتابة، الحادي والأربعون: أنه وإن رخص في ترك الكتابة في التجارة الحاضرة، فإنه يشرع الإشهاد لقوله: {وأشهدوا إذا تبايعتم} الثاني والأربعون: النهي عن مضارة الكاتب بأن يدعى وقت اشتغال وحصول مشقة عليه، الثالث والأربعون: النهي عن مضارة الشهيد أيضا بأن يدعى إلى تحمل الشهادة أو أدائها في مرض أو شغل يشق عليه، أو غير ذلك هذا على جعل قوله: {ولا يضار كاتب ولا شهيد} مبنيا للمجهول، وأما على جعلها مبنيا للفاعل ففيه نهي الشاهد والكاتب أن يضارا صاحب الحق بالامتناع أو طلب أجرة شاقة ونحو ذلك، وهذان هما الرابع والأربعون والخامس والأربعون والسادس والأربعون أن ارتكاب هذه المحرمات من خصال الفسق لقوله: {وإن تفعلوا فإنه فسوق بكم} السابع والأربعون أن الأوصاف كالفسق والإيمان والنفاق والعداوة والولاية ونحو ذلك تتجزأ في الإنسان، فتكون فيه مادة فسق وغيرها، وكذلك مادة إيمان وكفر لقوله: {فإنه فسوق بكم} ولم يقل فأنتم فاسقون أو فُسّاق. الثامن والأربعون: - وحقه أن يتقدم على ما هنا لتقدم موضعه- اشتراط العدالة في الشاهد لقوله: {ممن ترضون من الشهداء} التاسع والأربعون: أن العدالة يشترط فيها العرف في كل مكان وزمان، فكل من كان مرضيا معتبرا عند الناس قبلت شهادته، الخمسون: يؤخذ منها عدم قبول شهادة المجهول حتى يزكى، فهذه الأحكام مما يستنبط من هذه الآية الكريمة على حسب الحال الحاضرة والفهم القاصر، ولله في كلامه حكم وأسرار يخص بها من يشاء من عباده.
Bu ayet, borç (müdâyene) ayetidir ve Kur'an'ın en uzun ayetidir. Pek çok yüce, faydalı ve azametli hükmü ihtiva etmektedir: 1- Selem ve benzeri bütün borçlanma akitlerinin caiz olmasıdır; zira Allah müminlerin yaptığı borçlanmayı ikrar ederek hükümlerini açıklamıştır. 2 ve 3- Selem akdinde mutlaka bir vâde bulunması ve bu vâdenin de muayyen ve malum olması şarttır; peşin veya belirsiz vâdeli selem sahih olmaz. 4- İster vacip ister müstehap olsun bütün borç akitlerinin yazılmasının emredilmesidir; zira yazılmadığı takdirde yanılma, unutma, çekişme ve münakaşa gibi büyük şerler doğar. 5- Kâtibe yazmasının emredilmesidir. 6- Yazısının muteber olması için kâtibin bizzat adil biri olması şartıdır; zira fasıkın ne sözüne ne de yazısına itibar edilir. 7- Kâtibin iki taraf arasında adaletle yazmasının vacip oluşudur; akrabalık veya dostluk sebebiyle bir tarafa meyletmemelidir. 8- Kâtibin senet yazımını, her iki tarafın hak ve yükümlülüklerini ve hukuki güvencenin nasıl sağlanacağını iyi bilmesi şarttır; çünkü adalet ancak bununla gerçekleşir, bu da {وليكتب بينكم كاتب بالعدل} “Aranızda bir kâtip adaletle yazsın” buyruğundan anlaşılır. 9- Mezkûr adalet vasfına sahip birinin el yazısıyla yazılmış bir senet bulunduğunda, kendisi ve şahitler vefat etmiş olsa bile onunla amel edilir. 10- {ولا يأب كاتب أن يكتب} “Kâtip yazmaktan çekinmesin” buyruğu; Allah'ın kendisine yazı yazmayı öğrettiği kimsenin borçlular arasında yazmaktan kaçınmaması gerektiğini ifade eder. Allah ona bu ilmi öğreterek ihsanda bulunduğu gibi, o da yazısına muhtaç olan kullara ihsanda bulunmalı ve onlar için yazmaktan kaçınmamalıdır. 11- Kâtibin ancak borçlunun yazdırdığını yazması emridir. 12- Akit yapanlardan yazdıracak olanın borçlu taraf olmasıdır. 13- Borçlunun üzerindeki bütün hakkı açıkça beyan etmesi ve hiçbir şeyi eksiltmemesi emridir. 14- İnsanın kendi aleyhindeki ikrarının geçerli olmasıdır; zira Allah üzerinde hak olan kimsenin kâtibe yazdırmasını emretmiştir, ikrarı yazılınca sonradan hata veya sehven olduğunu iddia etse dahi hükmü sabit olur. 15- Miktarı, vasfı, azlığı-çokluğu, peşin veya vâdeli oluşu konusunda ihtilaf çıkan borçlarda borçlunun sözünün muteber olmasıdır; zira Teâlâ onu hakkı eksiltmekten nehyetmiştir, bu da onun beyanının esas alındığını gösterir. 16- Üzerinde hak olan kimsenin borcun miktarından, kalitesinden, vâdesinden veya fer'î hükümlerinden herhangi bir şeyi eksiltmesinin haram oluşudur. 17- Küçüklüğü, sefahati, dilsizliği vb. sebeplerle borcu bizzat yazdırmaya güç yetiremeyen kimsenin yerine velisinin yazdırması ve ikrarda bulunmasıdır. 18- Borçluya gereken adalet ve hakkı eksiltmeme yükümlülüğünün {بالعدل} “adaletle” buyruğu gereğince veliye de aynen terettüp etmesidir. 19- Velinin de adil olmasının şart koşulmasıdır; zira fasıktan adaletle yazdırma beklenemez. 20- Mallar üzerinde velayet hakkının sübutudur. 21- Borcun velinin değil bizzat küçüğün, sefihin, mecnunun veya güçsüzün zimmetinde sabit olmasıdır. 22- Mallarının telef olmasından endişe edildiği için Allah'ın bir lütuf ve merhamet olarak yazdırma yetkisini veliye vermesi sebebiyle küçük, sefih, mecnun ve akli melekeleri zayıf kimselerin ikrarlarının ve tasarruflarının geçersiz oluşudur. 23- Velinin bu kimselerin malında yaptığı tasarrufların sahih olmasıdır. 24- Borçlanan tarafların karşılıklı güvence sağlayacağı hukuki usulleri öğrenmenin meşruiyetidir; zira gaye güvence ve adalettir ve meşru bir iş ancak kendisiyle tamamlanan vesilelerle meşru olur. 25- Yazı öğrenmenin meşru, hatta farz-ı kifaye olmasıdır; zira Allah borçların yazılmasını emretmiştir ve bu ancak öğrenmekle mümkündür. 26- Akitlere şahit tutmanın mendup olarak emredilmesidir; zira gaye hakları korumaya irşattır. Ancak tasarruf sahibi yetim velisi, vakıf yöneticisi gibi korunması vacip olan malları idare ediyorsa hakkı koruyacak şahitlik vacip hâle gelir. 27- Mallardaki şahitlik nisabının iki erkek veya bir erkek ile iki kadın olmasıdır; Sünnet ise davacının yemini ile birlikte tek şahidin de kabul edileceğine delalet etmiştir. 28- ‘Erkek’ lafzının mefhumundan ötürü çocukların şahitliğinin kabul edilmemesidir. 29- Mallarda tek başlarına kadınların şahitliğinin kabul edilmemesidir; zira Allah onları ancak bir erkekle beraber kabul etmiştir. Bununla birlikte Allah'ın iki kadını bir erkek makamına koymasındaki hikmet tek başlarına olduklarında da geçerli olduğu için aynı hükmün geçerli olduğu da söylenebilir, doğrusunu en iyi Allah bilir. 30- {فاستشهدوا شهيدين من رجالكم} “Erkeklerinizden iki de şahit tutun” umumi ifadesi gereğince büluğ çağına ermiş kölenin şahitliğinin hür gibi kabul edilmesidir; zira o da erkeklerimizdendir. 31- Bizden olmadıkları ve şahitliğin esası adalet olup onlar da adil sayılmadığı için kâfirlerin şahitliğinin kabul edilmemesidir. 32- Erkeğin kadına üstünlüğü; erkeğin hafızasının kuvveti ve kadının hafızasının zayıflığı sebebiyle bir erkeğe karşılık iki kadının denk tutulmasıdır. 33- Şahitliğini unutup sonradan hatırlayan kimsenin {فتذكر إحداهما الأخرى} “diğerinin ona hatırlatması için” buyruğu gereğince şahitliğinin kabul edilmesidir. 34- Vacip haklarda şahitliğini unutmaktan korkan kimsenin onu yazmasının vacip oluşudur; zira vacibin ancak kendisiyle tamamlandığı şey de vaciptir. 35- Şahitliğe çağrılan kimsenin geçerli bir mazereti yoksa {ولا يأب الشهداء إذا ما دعوا} “Şahitler çağrıldıkları zaman kaçınmasınlar” buyruğu gereğince şahitlikten kaçınmasının caiz olmamasıdır. 36- Şahitliği makbul vasıfları taşımayan kimsenin davete icabet etmesinin vacip olmamasıdır; çünkü bunda bir fayda yoktur ve o şahitlerden sayılmaz. 37- Küçük olsun büyük olsun bütün borçları, vâdesini ve akitteki bütün kayıt ve şartları yazmaktan usanıp bıkmanın nehyedilmesidir. 38- Yazmanın ve şahit tutmanın meşru kılınmasındaki hikmetin beyanıdır; zira bu {أقسط عند الله وأقوم للشهادة وأدنى ألا ترتابوا} “Allah katında daha adaletli, şahitlik için daha sağlam ve şüpheye düşmemeniz için en uygun yoldur.” Zira adalet kulların ve beldelerin nizamıdır; yazıyla pekişen şahitlik şüpheden, çekişmeden ve kavgadan en uzak olanıdır. 39- Şahitliğinde tereddüt ve şüpheye düşen kimsenin şahitlik etmesinin caiz olmaması, yakinin şart oluşudur. 40- {إلا أن تكون تجارة حاضرة تديرونها بينكم فليس عليكم جناح ألا تكتبوها} buyruğu ile peşin ticarette şiddetli ihtiyaç bulunmadığı için yazmayı terk etmeye ruhsat verilmesidir. 41- Peşin ticarette yazma terk edilse dahi {وأشهدوا إذا تبايعتم} “Alışveriş yaptığınızda da şahit tutun” buyruğu gereğince şahit tutmanın meşruiyetidir. 42- Meşgul veya meşakkatli anında çağrılarak kâtibe zarar verilmesinin nehyidir. 43- Hastalık veya ağır bir iş anında çağrılarak şahide de zarar verilmesinin yasaklanmasıdır (ayet meçhul okunduğunda böyledir). 44 ve 45- Ayet malum okunduğunda ise kâtip ve şahidin çekinerek veya ağır ücretler talep ederek hak sahibine zarar vermelerinin nehyedilmesidir. 46- Bu haramları işlemenin {فإنه فسوق بكم} “şüphesiz bu sizin için bir fısktır” buyruğu gereğince fısk hasletlerinden olmasıdır. 47- Fısk, iman, nifak gibi vasıfların insanda cüzlere ayrılabileceği; zira ayette ‘siz fasıksınız’ denmeyip {فإنه فسوق بكم} buyrulmasıdır. 48- {ممن ترضون من الشهداء} “rıza göstereceğiniz şahitlerden” buyruğu gereğince şahitte adaletin şart olmasıdır. 49- Adalette her yer ve zamanın örfüne itibar edilmesi; insanlar nezdinde makbul olan herkesin şahitliğinin kabul edilmesidir. 50- Durumu bilinmeyen (mechûl) kimsenin tezkiye edilmedikçe şahitliğinin kabul edilmemesidir. İşte bu kerim ayetten mevcut hâl ve acizane anlayış nispetinde istinbat edilen hükümler bunlardır. Kelâmında dilediği kullarına tahsis ettiği nice hikmetler ve sırlar şüphesiz Allah'a aittir.
وقوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{٢٨٣} {وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ} .
{٢٨٣} {وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ} “(283) Şayet yolculukta olur da bir kâtip bulamazsanız, (borca karşılık) teslim alınmış rehinler yeterlidir. Eğer birbirinize güvenirseniz, kendisine güvenilen kimse emanetini (borcunu) tastamam ödesin ve Rabbi olan Allah'tan sakınsın! Şahitliği gizlemeyin; kim onu gizlerse şüphesiz onun kalbi günahkârdır. Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir.”
أي: إن كنتم مسافرين {ولم تجدوا كاتبا} يكتب بينكم ويحصل به التوثق {فرهان مقبوضة} أي: يقبضها صاحب الحق وتكون وثيقة عنده حتى يأتيه حقه، ودل هذا على أن الرهن غير المقبوضة لا يحصل منها التوثق، ودل أيضا على أن الراهن والمرتهن لو اختلفا في قدر ما رهنت به، كان القول قول المرتهن، ووجه ذلك أن الله جعل الرهن عوضا عن الكتابة في توثق صاحب الحق، فلولا أن قول المرتهن مقبول في قدر الذي رهنت به لم يحصل المعنى المقصود، ولما كان المقصود بالرهن التوثق جاز حضرا وسفرا، وإنما نص الله على السفر، لأنه في مظنة الحاجة إليه لعدم الكاتب فيه، هذا كله إذا كان صاحب الحق يحب أن يتوثق لحقه، فما كان صاحب الحق آمنا من غريمه وأحب أن يعامله من دون رهن فعلى من عليه الحق أن يؤدي إليه كاملا غير ظالم له ولا باخس حقه {وليتق الله ربه} في أداء الحق ويجازي من أحسن به الظن بالإحسان {ولا تكتموا الشهادة} لأن الحق مبني عليها لا يثبت بدونها، فكتمها من أعظم الذنوب، لأنه يترك ما وجب عليه من الخبر الصدق ويخبر بضده وهو الكذب، ويترتب على ذلك فوات حق من له الحق، ولهذا قال تعالى: {ومن يكتمها فإنه آثم قلبه والله بما تعملون عليم} وقد اشتملت هذه الأحكام الحسنة التي أرشد الله عباده إليها على حكم عظيمة ومصالح عميمة دلت على أن الخلق لو اهتدوا بإرشاد الله لصلحت دنياهم مع صلاح دينهم، لاشتمالها على العدل والمصلحة، وحفظ الحقوق وقطع المشاجرات والمنازعات، وانتظام أمر المعاش، فلله الحمد كما ينبغي لجلال وجهه وعظيم سلطانه لا نحصي ثناء عليه.
Yani şayet yolculukta iseniz ve {ولم تجدوا كاتبا} “bir kâtip bulamazsanız;” aranızda yazıp güvenliği sağlayacak kimse olmazsa, {فرهان مقبوضة} “teslim alınmış rehinler yeterlidir.” Yani hak sahibi rehnı kabzeder (teslim alır) ve hakkı kendisine ödeninceye kadar yanında güvence olarak kalır. Bu, kabzedilmemiş rehinle güvencenin hâsıl olmayacağına delalet eder. Keza rehin veren ile rehin alan kimse rehne konu borcun miktarında ihtilaf edecek olsalar sözün rehin alana (alacaklıya) ait olacağına da delalet eder. Zira Allah, hak sahibinin hakkını güvenceye alması hususunda rehni yazının yerine ikâme etmiştir; şayet rehin alanın sözü borcun miktarında kabul edilmeyecek olsaydı murat edilen mana hâsıl olmazdı. Rehindeki asıl gaye güvence sağlamak olduğu için hem hazarda (ikamet hâlinde) hem de seferde caizdir. Allah Teâlâ'nın özellikle seferi zikretmesi ise, sefer hâlinde kâtip bulunamayacağı için ihtiyacın daha baskın olmasındandır. Bütün bunlar hak sahibinin hakkını garantiye almak istemesi durumundadır. Şayet hak sahibi borçlusuna güvenir ve rehinsiz muamele yapmayı tercih ederse; üzerinde hak bulunan kimseye düşen, hakkı haksızlık etmeden ve hiçbir şeyini eksiltmeden tastamam sahibine ödemesidir. Hakkı ödeme konusunda {وليتق الله ربه} “Rabbi olan Allah'tan sakınsın;” kendisine hüsnüzan besleyen kimseye ihsanla karşılık versin. {ولا تكتموا الشهادة} “Şahitliği gizlemeyin;” çünkü hak şahitliğe dayanır ve onsuz sübut bulmaz. Şahitliği gizlemek ise en büyük günahlardandır; zira kişi doğru haberi vermeyi terk edip zıddı olan yalanı tercih etmiş olur ve bunun neticesinde hak sahibinin hakkı zayi olur. Bu sebeple Teâlâ: {ومن يكتمها فإنه آثم قلبه والله بما تعملون عليم} “kim onu gizlerse şüphesiz onun kalbi günahkârdır. Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir.” buyurmuştur. Allah'ın kullarına irşat ettiği bu güzel hükümler; pek yüce hikmetleri ve umumi maslahatları ihtiva etmektedir. Bu da gösterir ki mahlûkat Allah'ın irşadıyla hidayet bulsaydı, dinlerinin salahıyla beraber dünyaları da salah bulurdu. Zira bu hükümler adaleti, maslahatı, hakların korunmasını, kavga ve çekişmelerin son bulmasını ve maişet intizamını ihtiva etmektedir. Zâtının celâline ve hâkimiyetinin azametine layık olduğu üzere Allah'a hamdolsun; O'na olan senayı sayıp bitiremeyiz.
{٢٨٤} {لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} .
{٢٨٤} {لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “(284) Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker. Sonra dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Allah her şeye hakkıyla kadirdir.”
هذا إخبار من الله أنه له ما في السماوات وما في الأرض، الجميع خلقهم ورزقهم ودبرهم لمصالحهم الدينية والدنيوية، فكانوا ملكا له وعبيدا، لا يملكون لأنفسهم ضرا ولا نفعا ولا موتا ولا حياة ولا نشورا، وهو ربهم ومالكهم الذي يتصرف فيهم بحكمته وعدله وإحسانه، وقد أمرهم ونهاهم وسيحاسبهم على ما أسروه وأعلنوه، {فيغفر لمن يشاء} وهو لمن أتى بأسباب المغفرة، ويعذب من يشاء بذنبه الذي لم يحصل له ما يكفره {والله على كل شيء قدير} لا يعجزه شيء، بل كل الخلق طوع قهره ومشيئته وتقديره وجزائه.
Bu, göklerde ve yerde ne varsa hepsinin Allah'a ait olduğuna dair Allah'tan bir haberdir. Hepsini yaratmış, rızıklandırmış, dini ve dünyevi maslahatlarına göre idare etmiştir. Bütün mahlûkat O'nun mülkü ve kullarıdır; kendi nefisleri için ne bir zarara ne bir faydaya ne ölüme ne hayata ne de yeniden dirilmeye güç yetirebilirler. Onların Rabbi ve Mâliki O'dur; hikmeti, adaleti ve ihsanıyla onlar üzerinde tasarrufta bulunur. Onlara emretmiş ve nehyetmiştir; gizlediklerinden ve açığa vurduklarından ötürü onları hesaba çekecektir. {فيغفر لمن يشاء} “Sonra dilediğini bağışlar;” bu, mağfiret sebeplerini yerine getiren kimsedir; dilediğine de kendisini affettirecek bir sebep bulunmayan günahı sebebiyle azap eder. {والله على كل شيء قدير} “Allah her şeye hakkıyla kadirdir;” hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz, bilakis bütün mahlûkat O'nun kahrına, meşietine, takdirine ve cezasına boyun eğmiştir.
{٢٨٥} {آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ} .
{٢٨٥} {آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ} “(285) Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti, müminler de... Hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine inandılar: ‘O'nun peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz’ dediler ve: ‘İşittik ve itaat ettik; bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz, varış ancak Sanadır!’ dediler.”
يخبر تعالى عن إيمان الرسول والمؤمنين معه، وانقيادهم وطاعتهم وسؤالهم مع ذلك المغفرة، فأخبر أنهم آمنوا بالله وملائكته وكتبه ورسله، وهذا يتضمن الإيمان بجميع ما أخبر الله به عن نفسه، وأخبرت به عنه رسله من صفات كماله ونعوت جلاله على وجه الإجمال والتفصيل، وتنزيهه عن التمثيل والتعطيل وعن جميع صفات النقص، ويتضمن الإيمان بالملائكة الذين نصت عليهم الشرائع جملة وتفصيلا وعلى الإيمان بجميع الرسل والكتب، أي: بكل ما أخبرت به الرسل وتضمنته الكتب من الأخبار والأوامر والنواهي، وأنهم لا يفرقون بين أحد من رسله، بل يؤمنون بجميعهم، لأنهم وسائط بين الله وبين عباده، فالكفر ببعضهم كفر بجميعهم بل كفر بالله {وقالوا سمعنا} ما أمرتنا به ونهيتنا {وأطعنا} لك في ذلك، ولم يكونوا ممن قالوا سمعنا وعصينا، ولما كان العبد لا بد أن يحصل منه تقصير في حقوق الله تعالى وهو محتاج إلى مغفرته على الدوام، قالوا {غفرانك} أي: نسألك مغفرة لما صدر منا من التقصير والذنوب، ومحو ما اتصفنا به من العيوب {وإليك المصير} أي: المرجع لجميع الخلائق فتجزيهم بما عملوا من خير وشر.
Teâlâ Peygamber'in ve beraberindeki müminlerin imanını, teslimiyetlerini, itaatlerini ve bununla beraber mağfiret dilediklerini haber vermektedir. Onların Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine inandıklarını bildirdi. Bu; Allah'ın Kendi Zâtı hakkında haber verdiği ve peygamberlerinin O'nun hakkında bildirdiği kâmil sıfatlara ve celâl vasıflarına icmâlen ve tafsîlen inanmayı, O'nu mahlûkata benzetmekten (temsîl), sıfatlarını inkâr etmekten (ta'tîl) ve her türlü noksanlıktan tenzih etmeyi tazammun eder. Keza şeriatların bildirdiği meleklere toptan ve ayrıntılı olarak inanmayı; bütün peygamberlere ve kitaplara, yani peygamberlerin haber verdiği ve kitapların ihtiva ettiği bütün haberlere, emirlere ve yasaklara inanmayı da kapsar. Onlar Allah'ın peygamberlerinden hiçbirini ayırt etmez, bilakis hepsine inanırlar; çünkü peygamberler Allah ile kulları arasındaki elçilerdir. Onlardan birini inkâr etmek hepsini inkâr etmektir, hatta Allah'ı inkâr etmektir. {وقالوا سمعنا} Bize emrettiğin ve yasakladığın şeyleri işittik, {وأطعنا} bu hususta Sana itaat ettik dediler. Onlar ‘işittik ve isyan ettik’ diyenlerden olmadılar. Kulun Allah Teâlâ'nın haklarında kusur etmesi kaçınılmaz olduğu ve her an O'nun mağfiretine muhtaç bulunduğu için: {غفرانك} “bağışlamanı dileriz” dediler; yani bizden sâdır olan kusurlar ve günahlar için mağfiretini, üzerimizdeki ayıpları silmeni dileriz dediler. {وإليك المصير} “varış ancak Sanadır;” bütün mahlûkatın dönüşü Sanadır ve herkese işlediği hayır ve şerrin karşılığını tastamam vereceksin.
{٢٨٦} {لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلا تُحَمِّلْنَا مَا لا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} .
{٢٨٦} {لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلا تُحَمِّلْنَا مَا لا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} “(286) Allah hiçbir nefse gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez. Kazandığı (hayır) kendi lehine, yüklendiği (şer) de kendi aleyhinedir. ‘Rabbimiz! Unutur yahut yanılırsak bizi sorumlu tutma! Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme! Rabbimiz! Güç yetiremeyeceğimiz şeyleri bize taşıtma! Bizi affet, bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bizim Mevlâmızsın; kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!’”
لما نزل قوله تعالى {وإن تبدوا ما في أنفسكم أو تخفوه يحاسبكم به الله} شق ذلك على المسلمين لما توهموا أن ما يقع في القلب من الأمور اللازمة والعارضة المستقرة وغيرها مؤاخذون به، فأخبرهم بهذه الآية أنه لا يكلف نفسا إلا وسعها أي: أمرا تسعه طاقتها، ولا يكلفها ويشق عليها، كما قال تعالى {ما جعل عليكم في الدين من حرج} فأصل الأوامر والنواهي ليست من الأمور التي تشق على النفوس، بل هي غذاء للأرواح ودواء للأبدان، وحمية عن الضرر، فالله تعالى أمر العباد بما أمرهم به رحمة وإحسانا، ومع هذا إذا حصل بعض الأعذار التي هي مظنة المشقة حصل التخفيف والتسهيل، إما بإسقاطه عن المكلف، أو إسقاط بعضه كما في التخفيف عن المريض والمسافر وغيرهم، ثم أخبر تعالى أن لكل نفس ما كسبت من الخير، وعليها ما اكتسبت من الشر، فلا تزر وازرة وزر أخرى ولا تذهب حسنات العبد لغيره، وفي الإتيان بـ "كسب "في الخير الدال على أن عمل الخير يحصل للإنسان بأدنى سعي منه بل بمجرد نية القلب وأتى بـ "اكتسب "في عمل الشر للدلالة على أن عمل الشر لا يكتب على الإنسان حتى يعمله ويحصل سعيه، ولما أخبر تعالى عن إيمان الرسول والمؤمنين معه وأن كل عامل سيجازى بعمله، وكان الإنسان عرضة للتقصير والخطأ والنسيان، وأخبر أنه لا يكلفنا إلا ما نطيق وتسعه قوتنا، أخبر عن دعاء المؤمنين بذلك، وقد أخبر النبي ﷺ أن الله قال: قد فعلت. إجابة لهذا الدعاء، فقال {ربنا لا تؤاخذنا إن نسينا أو أخطأنا} والفرق بينهما: أن النسيان: ذهول القلب عن ما أمر به فيتركه نسيانا، والخطأ: أن يقصد شيئا يجوز له قصده ثم يقع فعله على ما لا يجوز له فعله: فهذان قد عفا الله عن هذه الأمة ما يقع بهما رحمة بهم وإحسانا، فعلى هذا من صلى في ثوب مغصوب، أو نجس، أو قد نسي نجاسة على بدنه، أو تكلم في الصلاة ناسيا، أو فعل مفطرا ناسيا، أو فعل محظورا من محظورات الإحرام التي ليس فيها إتلاف ناسيا، فإنه معفو عنه، وكذلك لا يحنث من فعل المحلوف عليه ناسيا، وكذلك لو أخطأ فأتلف نفسا أو مالا فليس عليه إثم، وإنما الضمان مرتب على مجرد الإتلاف، وكذلك المواضع التي تجب فيها التسمية إذا تركها الإنسان ناسيا لم يضر. {ربنا ولا تحمل علينا إصرا} أي: تكاليف مشقة {كما حملته على الذين من قبلنا} وقد فعل تعالى فإن الله خفف عن هذه الأمة في الأوامر من الطهارات وأحوال العبادات ما لم يخففه على غيرها {ربنا ولا تحملنا ما لا طاقة لنا به} وقد فعل وله الحمد {واعف عنا واغفر لنا وارحمنا} فالعفو والمغفرة يحصل بهما دفع المكاره والشرور، والرحمة يحصل بها صلاح الأمور {أنت مولانا} أي: ربنا ومليكنا وإلهنا الذي لم تزل ولايتك إيانا منذ أوجدتنا وأنشأتنا فنعمك دارة علينا متصلة عدد الأوقات، ثم أنعمت علينا بالنعمة العظيمة والمنحة الجسيمة، وهي نعمة الإسلام التي جميع النعم تبع لها، فنسألك يا ربنا ومولانا تمام نعمتك بأن تنصرنا على القوم الكافرين، الذين كفروا بك وبرسلك، وقاوموا أهل دينك ونبذوا أمرك، فانصرنا عليهم بالحجة والبيان والسيف والسنان، بأن تمكن لنا في الأرض وتخذلهم وترزقنا الإيمان والأعمال التي يحصل بها النصر، والحمد لله رب العالمين. تم تفسير سورة البقرة بعون الله وتوفيقه وصلى الله على محمد وسلم.
Allah Teâlâ'nın: “İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker” ayeti indiğinde; kalbe gelen gerek kalıcı gerek geçici bütün vesvese ve düşüncelerden hesaba çekileceklerini zanneden müslümanlara bu durum pek ağır geldi. Bunun üzerine Allah bu ayetle hiçbir nefse takatinin üstünde bir şey yüklemeyeceğini bildirdi. Yani nefsin gücünün yettiği şeyleri emreder, ona meşakkat verecek şeyleri yüklemez; nitekim Teâlâ: “Dinde sizin üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi” buyurmuştur. Esasen emir ve yasaklar nefislere zor gelen şeyler değildir; bilakis ruhların gıdası, bedenlerin şifası ve zararlardan koruyan bir kalkandır. Allah Teâlâ kullarına merhamet ve ihsanından ötürü bunları emretmiştir. Bununla beraber meşakkat ihtimali olan özürler ortaya çıktığında; hasta ve yolcudan hafifletildiği gibi ya ibadetin tamamı düşürülerek ya da bir kısmı hafifletilerek kolaylık sağlanmıştır. Sonra Teâlâ her nefsin kazandığı hayrın kendi lehine, yüklendiği şerrin de kendi aleyhine olduğunu haber verdi. Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez ve kulun sevabı da başkasına gitmez. Hayır amelde ‘kesebet’ (kazandı) lafzının getirilmesi, hayır amelin insanın en küçük bir gayretiyle, hatta sadece kalpteki niyetle dahi hâsıl olacağına delalet eder. Şer amelde ise ‘iktesebet’ (kesbetti/yüklendi) lafzı getirilmiştir ki bu da şer amelin insan onu bizzat fiile döküp işlemedikçe aleyhine yazılmayacağına delalet eder. Teâlâ Peygamber'in ve müminlerin imanını, herkesin ameliyle cezalandırılacağını ve insanın gücünün yeteceğinden başkasıyla mükellef tutulmadığını haber verince, müminlerin şu dualarını bildirdi. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu duaya icabet olarak Allah Teâlâ'nın: ‘Kabul ettim (yaptım)’ buyurduğunu haber vermiştir: {ربنا لا تؤاخذنا إن نسينا أو أخطأنا} “‘Rabbimiz! Unutur yahut yanılırsak bizi sorumlu tutma!’” İkisi arasındaki fark şudur: Unutmak (nisyân); kalbin emredilen şeyden gafil kalması ve onu unutarak terk etmesidir. Yanılmak (hata) ise; yapması caiz olan bir şeyi kastettiği hâlde fiilinin caiz olmayan bir şekilde vuku bulmasıdır. Allah Teâlâ bu ümmete olan merhamet ve ihsanından ötürü bu iki yolla meydana gelen günahları affetmiştir. Buna göre gasp edilmiş veya necis bir elbisede namaz kılan, bedenindeki necaseti unutan, namazda unutarak konuşan, oruçlu iken unutarak bir şey yiyip içen veya ihramda telef gerektirmeyen bir yasağı unutarak işleyen kimse muaftır. Keza yemin ettiği şeyi unutarak yapan kimse yeminini bozmuş sayılmaz. Hata ile bir cana veya mala zarar veren kimseye günah yoktur; tazminat ise sırf telef fiiline bağlı bir haktır. Keza besmelenin vacip olduğu yerlerde insan onu unutarak terk ederse bir zarar vermez. {ربنا ولا تحمل علينا إصرا} “‘Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme!’” Yani meşakkatli mükellefiyetler yükleme... Teâlâ bunu kabul etmiştir; nitekim bu ümmete temizlik ve ibadetlerde diğer ümmetlere tanımadığı hafifletmeleri ihsan etmiştir. {ربنا ولا تحملنا ما لا طاقة لنا به} “‘Rabbimiz! Güç yetiremeyeceğimiz şeyleri bize taşıtma!’” Allah bunu da kabul etmiştir, O'na hamdolsun. {واعف عنا واغفر لنا وارحمنا} “‘Bizi affet, bizi bağışla, bize merhamet et!’” Af ve mağfiret ile kötülükler ve şerler defolur; merhamet ile de işler salah bulur. {أنت مولانا} “‘Sen bizim Mevlâmızsın;’” yani Rabbimiz, Hükümranımız ve İlahımızsın. Bizi yoktan var ettiğinden beri velayet ve himayen üzerimizdedir; nimetlerin her an kesintisiz üzerimize akmaktadır. Sonra bize bütün nimetlerin kendisine tabi olduğu İslâm nimeti gibi en büyük lütuf ve ihsanda bulundun. Ey Rabbimiz ve Mevlâmız! Senden nimetini tamamlamanı diliyoruz: {فانصرنا على القوم الكافرين} “‘kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!’” O kâfirler ki Seni ve peygamberlerini inkâr ettiler, dininin ehline karşı çıktılar ve emrini arkalarına attılar. Hüccetle, beyanla, kılıçla ve mızrakla onlara karşı bize yardım et; bizi yeryüzünde iktidar kıl, onları zelil ve perişan eyle; bize zaferi kazandıracak imanı ve salih amelleri nasip eyle! Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Bakara suresinin tefsiri Allah'ın yardımı ve tevfikiyle tamamlandı. Allah Muhammed'e salât ve selâm eylesin.