Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 10. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثم قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

{٢٢٢ - ٢٢٣} {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ * نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لأنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} .

{٢٢٢ - ٢٢٣} {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ * نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لأنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} “(222-223) Sana hayız hâlini de soruyorlar. De ki: ‘O bir ezadır (sıkıntı/rahatsızlıktır). Bu sebeple hayız hâlinde kadınlardan uzak durun ve temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın. Temizlendikleri (gusül ettikleri) vakit ise Allah'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın. Şüphesiz Allah çok tövbe edenleri sever ve tertemiz olanları da sever. Kadınlarınız sizin tarlanızdır; o hâlde tarlanıza dilediğiniz şekilde varın. Kendiniz için de önceden hazırlık yapın. Allah'tan sakının ve bilin ki şüphesiz O'na kavuşacaksınız. Müminleri müjdele!’”

يخبر تعالى عن سؤالهم عن المحيض، وهل تكون المرأة بحالها بعد الحيض، كما كانت قبل ذلك، أم تجتنب مطلقا كما يفعله اليهود؟.

Allah Teâlâ onların hayız hakkında soru sorduklarını haber vermektedir: Kadın hayız olduktan sonra önceki durumunda mı kalır, yoksa Yahudilerin yaptığı gibi ondan tamamen mi uzak durulur?

فأخبر تعالى أن الحيض أذى، وإذا كان أذى، فمن الحكمة أن يمنع الله تعالى عباده عن الأذى وحده، ولهذا قال: {فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ} أي: مكان الحيض، وهو الوطء في الفرج خاصة، فهذا هو المحرم إجماعا، وتخصيص الاعتزال في المحيض، يدل على أن مباشرة الحائض وملامستها، في غير الوطء في الفرج جائز.

Allah Teâlâ hayzın bir eza (rahatsızlık/pislik) olduğunu haber verdi. Mademki ezadır, hikmet gereği Allah Teâlâ kullarını yalnız o eza olan şeyden men etmiştir. Bu sebeple: {فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ} “Bu sebeple hayız hâlinde kadınlardan uzak durun” buyurdu. Yani hayız mahallinden; o da sadece fercden cinsi münasebette bulunmaktır. İcma ile haram olan da budur. Uzak durmanın (itizalin) hayız mahalliyle tahsis edilmesi, fercde cinsi münasebet dışında hayızlı kadına yaklaşmanın, dokunmanın ve oynaşmanın caiz olduğuna delalet eder.

لكن قوله: {وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ} يدل على أن المباشرة فيما قرب من الفرج، وذلك فيما بين السرة والركبة، ينبغي تركه كما كان النبي ﷺ إذا أراد أن يباشر امرأته وهي حائض، أمرها أن تتزر، فيباشرها.

Fakat O'nun: {وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ} “ve temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın.” buyruğu; ferce yakın olan kısımdan -ki o da göbek ile diz kapağı arasıdır- temasta bulunmayı terk etmenin uygun olduğuna delalet eder. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hanımı hayızlı iken onunla oynaşmak istediğinde ona izar bağlamasını emreder, sonra onunla temasta bulunurdu.

وحد هذا الاعتزال وعدم القربان للحُيَّض {حَتَّى يَطْهُرْنَ} أي: ينقطع دمهن، فإذا انقطع الدم، زال المنع الموجود وقت جريانه، الذي كان لحله شرطان، انقطاع الدم، والاغتسال منه.

Hayızlı kadınlardan uzak durmanın ve onlara yaklaşmamanın sınırı {حَتَّى يَطْهُرْنَ} “temizleninceye kadar” buyruğudur; yani kanları kesilinceye kadardır. Kan kesildiğinde, akıntı vaktinde mevcut olan yasak ortadan kalkar. Ancak helal olmasının iki şartı vardı: Kanın kesilmesi ve gusledilmesi.

فلما انقطع الدم، زال الشرط الأول وبقي الثاني، فلهذا قال: {فَإِذَا تَطَهَّرْنَ} أي: اغتسلن {فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ} أي: في القبل لا في الدبر، لأنه محل الحرث.

Kan kesilince birinci şart zail olmuş, ikinci şart kalmıştır; bu sebeple Teâlâ: {فَإِذَا تَطَهَّرْنَ} “Temizlendikleri vakit” yani guslettikleri vakit {فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ} “Allah'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın.” buyurmuştur; yani dübürden değil önden (fercden) yaklaşın; çünkü döl yatağı ve ekin yeri orasıdır.

وفيه دليل على وجوب الاغتسال للحائض، وأن انقطاع الدم، شرط لصحته.

Bunda hayızlı kadına guslün vacip olduğuna ve kanın kesilmesinin guslün sıhhat şartı olduğuna delil vardır.

ولما كان هذا المنع لطفا منه تعالى بعباده، وصيانة عن الأذى قال تعالى: {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ} أي: من ذنوبهم على الدوام {وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ} أي: المتنزهين عن الآثام وهذا يشمل التطهر الحسي من الأنجاس والأحداث.

Bu yasak Teâlâ'nın kullarına bir lütfu ve onları ezadan koruması olduğu için şöyle buyurdu: {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ} “Şüphesiz Allah çok tövbe edenleri sever;” yani günahlarından ötürü sürekli tövbe edenleri; {وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ} “ve tertemiz olanları da sever.” Yani günahlardan arınanları... Bu, necasetlerden ve hadeslerden maddi olarak temizlenmeyi de kapsar.

ففيه مشروعية الطهارة مطلقا، لأن الله يحب المتصف بها، ولهذا كانت الطهارة مطلقا، شرطا لصحة الصلاة والطواف، وجواز مس المصحف، ويشمل التطهر المعنوي عن الأخلاق الرذيلة، والصفات القبيحة، والأفعال الخسيسة.

Bunda mutlak olarak taharetin (temizliğin) meşruiyetine delil vardır; zira Allah bu sıfatla vasıflananı sever. Bu sebeple mutlak temizlik namazın ve tavafın sahih olmasının, Mushaf'a dokunmanın caiz olmasının şartı kılınmıştır. Bu temizlik; rezil ahlaktan, çirkin sıfatlardan ve bayağı fiillerden manevi olarak arınmayı da kapsar.

{نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ} مقبلة ومدبرة غير أنه لا يكون إلا في القبل، لكونه موضع الحرث، وهو الموضع الذي يكون منه الولد.

{نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ} “Kadınlarınız sizin tarlanızdır; o hâlde tarlanıza dilediğiniz şekilde varın.” İster önden ister arkadan olsun, ancak bu münasebetin sadece fercden (önden) olması şartıyla caizdir; çünkü ekin yeri ve çocuğun meydana geldiği yer orasıdır.

وفيه دليل على تحريم الوطء في الدبر، لأن الله لم يبح إتيان المرأة إلا في الموضع الذي منه الحرث، وقد تكاثرت الأحاديث عن النبي ﷺ في تحريم ذلك، ولعن فاعله.

Bunda dübürden (ters yoldan) cinsi münasebetin haram olduğuna delil vardır; çünkü Allah kadına ancak ekin yeri olan mahiyette yaklaşmayı mübah kılmıştır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun haram kılındığına ve bunu yapana lanet edildiğine dair pek çok hadis rivayet edilmiştir.

{وَقَدِّمُوا لأنْفُسِكُمْ} أي: من التقرب إلى الله بفعل الخيرات، ومن ذلك أن يباشر الرجل امرأته، ويجامعها على وجه القربة والاحتساب، وعلى رجاء تحصيل الذرية الذين ينفع الله بهم.

{وَقَدِّمُوا لأنْفُسِكُمْ} “Kendiniz için de önceden hazırlık yapın.” Yani hayır ameller işleyerek Allah'a yakınlık vesileleri hazırlayın. Erkeğin hanımıyla oynaşıp bir ibadet şuuruyla ve ecrini Allah'tan bekleyerek, Allah'ın kendileriyle fayda vereceği salih bir nesil elde etme ümidiyle cinsi münasebette bulunması da buna dâhildir.

{وَاتَّقُوا اللَّهَ} أي: في جميع أحوالكم، كونوا ملازمين لتقوى الله، مستعينين بذلك لعلمكم، {أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ} ومجازيكم على أعمالكم الصالحة وغيرها.

{وَاتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'tan sakının;” yani bütün hâllerinizde Allah takvasına sımsıkı sarılın; {أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ} “şüphesiz O'na kavuşacaksınız” ve O'nun salih olan ve olmayan amellerinizin karşılığını vereceğini bilmeniz hususundan yardım alarak [takvayı koruyun].

ثم قال: {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} لم يذكر المبشر به ليدل على العموم، وأن لهم البشرى في الحياة الدنيا وفي الآخرة، وكل خير واندفاع كل ضير، رتب على الإيمان فهو داخل في هذه البشارة.

Sonra şöyle buyurdu: {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminleri müjdele!” Müjdelenen şey umumu ifade etsin diye zikredilmemiştir; yani onlar için hem dünya hayatında hem de ahirette müjde vardır. İmana bağlanan her türlü hayır ve defedilen her türlü zarar bu müjdenin içine dâhildir.

وفيها محبة الله للمؤمنين، ومحبة ما يسرهم، واستحباب تنشيطهم وتشويقهم بما أعد الله لهم من الجزاء الدنيوي والأخروي.

Bunda; Allah'ın müminleri sevdiğine, onları sevindirecek şeyleri hoşnutlukla karşıladığına ve Allah'ın kendileri için hazırladığı dünyevi ve uhrevi mükâfatlarla onların şevke getirilip gayrete sevk edilmesinin müstehap olduğuna delalet vardır.

{٢٢٤} {وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لأيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} .

{٢٢٤} {وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لأيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “(224) İyilik etmemek, takvalı davranmamak ve insanların arasını düzeltmemek için Allah'ı yeminlerinize engel kılmayın. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

المقصود من اليمين، والقسم تعظيم المقسم به، وتأكيد المقسم عليه، وكان الله تعالى قد أمر بحفظ الأيمان، وكان مقتضى ذلك حفظها في كل شيء، ولكن الله تعالى استثنى من ذلك إذا كان البر باليمين، يتضمن ترك ما هو أحب إليه، فنهى عباده أن يجعلوا أيمانهم عرضة، أي: مانعة وحائلة عن أن يبروا: أن (١) يفعلوا خيرا، أو يتقوا شرا، أو يصلحوا بين الناس، فمن حلف على ترك واجب وجب حنثه، وحرم إقامته على يمينه، ومن حلف على ترك مستحب، استحب له الحنث، ومن حلف على فعل محرم، وجب الحنث، أو على فعل مكروه استحب الحنث، وأما المباح فينبغي فيه حفظ اليمين عن الحنث.

Yeminden maksat; adına yemin edilen zatı yüceltmek ve üzerine yemin edilen hususu pekiştirmektir. Allah Teâlâ yeminleri korumayı emretmişti ve bunun gereği her hususta yemine riayet etmekti. Fakat Allah Teâlâ; yemin üzerinde durmanın Kendisine daha sevimli olan bir şeyi terk etmeyi içermesi durumunu bundan istisna kıldı. Böylece kullarının; yeminlerini iyilik yapmaya -yani hayır işlemeye (1)-, kötülükten sakınmaya veya insanların arasını düzeltmeye engel ve perde kılmalarını nehyetti. Bu sebeple kim vacip olan bir şeyi terk etmeye yemin ederse yeminini bozması (hins) vacip, yemininde ısrar etmesi haramdır. Kim müstehabı terk etmeye yemin ederse yeminini bozması müstehaptır. Kim haram bir fiili işlemeye yemin ederse yeminini bozması vaciptir; mekruh bir fiili işlemeye yemin ederse bozması müstehaptır. Mübah olan hususlarda ise yemini bozulmaktan korumak gerekir.

ويستدل بهذه الآية على القاعدة المشهورة، أنه "إذا تزاحمت المصالح، قدم أهمها "فهنا تتميم اليمين مصلحة، وامتثال أوامر الله في هذه الأشياء، مصلحة أكبر من ذلك، فقدمت لذلك.

Bu ayetle: ‘Maslahatlar birbiriyle çatıştığında en mühim olanı öne alınır’ şeklindeki meşhur kaideye delil getirilir. Burada yemini yerine getirmek bir maslahattır; fakat bu hususlarda Allah'ın emirlerine uymak bundan daha büyük bir maslahattır, bu yüzden öne alınmıştır.

ثم ختم الآية بهذين الاسمين الكريمين فقال: {وَاللَّهُ سَمِيعٌ} أي: لجميع الأصوات {عَلِيمٌ} بالمقاصد والنيات، ومنه سماعه لأقوال الحالفين، وعلمه بمقاصدهم هل هي خير أم شر، وفي ضمن ذلك التحذير من مجازاته، وأن أعمالكم ونياتكم، قد استقر علمها عنده.

Sonra [Allah Teâlâ] ayeti bu iki yüce isimle tamamlayarak şöyle buyurdu: { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } “Allah Semî'dir (her şeyi hakkıyla işitendir)”; yani bütün sesleri [işitendir]. { عَلِيمٌ } “Alîm'dir (her şeyi hakkıyla bilendir)”; maksatları ve niyetleri [bilendir]. Yemin edenlerin sözlerini işitmesi ve maksatlarının hayır mı yoksa şer mi olduğunu bilmesi de bu kabildendir. Bunun zımnında, O'nun cezalandırmasından sakındırma ve amelleriniz ile niyetlerinizin bilgisinin O'nun katında kesinleşmiş olduğu [uyarısı] bulunmaktadır.

{٢٢٥} .ثم قال تعالى: {لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ} .

{٢٢٥} .ثم قال تعالى: {لا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ} “(225) Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: ‘Allah sizi yeminlerinizdeki lağivden (kasıtsız ağız alışkanlığı olan sözlerden) dolayı sorumlu tutmaz; fakat kalplerinizin kazandığı (bile isteye yaptığınız) yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar. Allah çok bağışlayandır, çok hilim sahibidir (hemen cezalandırmaz).’”

أي: لا يؤاخذكم بما يجري على ألسنتكم من الأيمان اللاغية، التي يتكلم بها العبد، من غير قصد منه ولا كسب قلب، ولكنها جرت على لسانه كقول الرجل في عرض كلامه: "لا والله "و "بلى والله "وكحلفه على أمر ماض، يظن صدق نفسه، وإنما المؤاخذة على ما قصده القلب.

Yani kulun hiçbir kastı ve kalbinin kazancı olmaksızın dillerinizden dökülen lağiv (boş) yeminlerden ötürü sizi sorumlu tutmaz. Bu, kişinin söz arasında: ‘Hayır vallahi’, ‘Evet vallahi’ demesi veya geçmiş bir mesele hakkında kendisini doğru zannederek yemin etmesi gibi diline cari olan sözlerdir. Sorumluluk ise ancak kalbin kastettiği yeminlerdedir.

وفي هذا دليل على اعتبار المقاصد في الأقوال، كما هي معتبرة في الأفعال.

Bunda tıpkı fiillerde olduğu gibi sözlerde de maksat ve niyetlerin muteber olduğuna delil vardır.

{والله غفور} لمن تاب إليه، {حليم} بمن عصاه، حيث لم يعاجله بالعقوبة، بل حلم عنه وستر، وصفح مع قدرته عليه، وكونه بين يديه.

{والله غفور} “Allah çok bağışlayandır;” Kendisine tövbe edenleri bağışlar; {حليم} “hilim sahibidir;” Kendisine isyan edeni hemen cezalandırmaz, bilakis ona güç yetirmesine ve kul O'nun huzurunda/kudretinde bulunmasına rağmen ona mühlet verir, günahını örter ve affeder.

{٢٢٦ - ٢٢٧} {لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} .

{٢٢٦ - ٢٢٧} {لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “(226-227) Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler (îlâ yapanlar) için dört ay bekleme süresi vardır. Eğer (bu süre içinde yeminlerinden) dönerlerse, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Eğer boşanmaya kesin karar verirlerse, şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

وهذا من الأيمان الخاصة بالزوجة، في أمر خاص وهو حلف الزوج على ترك وطء زوجته مطلقا، أو مقيدا، بأقل من أربعة أشهر أو أكثر.

Bu, eşe mahsus ve özel bir husustaki yeminlerdendir; o da kocanın, karısıyla cinsi münasebeti terk etmeye mutlak olarak yahut dört aydan az veya daha fazla bir süreyle kayıtlayarak yemin etmesidir (îlâ).

فمن آلى من زوجته خاصة، فإن كان لدون أربعة أشهر، فهذا مثل سائر الأيمان، إن حنث كفر، وإن أتم يمينه، فلا شيء عليه، وليس لزوجته عليه سبيل، لأنه ملكه أربعة أشهر.

Kim hususi olarak karısına îlâ yaparsa (yaklaşmamaya yemin ederse); şayet bu dört aydan az bir süre içinse bu diğer yeminler gibidir: Yeminini bozarsa kefaret verir, yeminini tamamlarsa üzerine bir şey gerekmez ve eşinin de ona karşı bir dava hakkı yoktur; çünkü koca dört aya kadar bu süreye maliktir.

وإن كان أبدا، أو مدة تزيد على أربعة أشهر، ضربت له مدة أربعة أشهر من يمينه، إذا طلبت زوجته ذلك، لأنه حق لها، فإذا تمت أمر بالفيئة وهو الوطء، فإن وطئ، فلا شيء عليه إلا كفارة اليمين، وإن امتنع، أجبر على الطلاق، فإن امتنع، طلق عليه الحاكم.

Eğer süresiz (ebediyen) yahut dört ayı aşan bir süre için yemin etmişse, karısı talep ettiği takdirde -çünkü bu onun hakkıdır- yemininden itibaren kocaya dört aylık bir mühlet tanınır. Bu süre dolduğunda kocaya feye (dönüş), yani cinsi münasebette bulunması emredilir. Eğer eşine yaklaşırsa yemin kefaretinden başka üzerine bir şey gerekmez. Şayet yaklaşmaktan kaçınırsa boşamaya zorlanır; boşamazsa hâkim onun yerine boşar.

ولكن الفيئة والرجوع إلى زوجته، أحب إلى الله تعالى، ولهذا قال: {فَإِنْ فَاءُوا} أي: رجعوا إلى ما حلفوا على تركه، وهو الوطء. {فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ} يغفر لهم ما حصل منهم من الحلف، بسبب رجوعهم. {رَحِيمٌ} حيث جعل لأيمانهم كفارة وتحلة، ولم يجعلها لازمة لهم غير قابلة للانفكاك، ورحيم بهم أيضا، حيث فاءوا إلى زوجاتهم، وحنوا عليهن ورحموهن.

Fakat feye (dönüş) ve eşine geri dönmek Allah Teâlâ'ya daha sevimlidir; bu sebeple: {فَإِنْ فَاءُوا} “Eğer dönerlerse” yani terk etmeye yemin ettikleri şeye (cinsi münasebete) dönerlerse, {فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ} “şüphesiz Allah çok bağışlayandır;” dönüşleri sebebiyle ettikleri yeminden ötürü kendilerini bağışlar; {رَحِيمٌ} “çok merhamet edendir.” Nitekim yeminleri için kefaret ve kurtuluş yolu kılmış, yeminleri çözülmez ve ayrılmaz bir bağ yapmamıştır. Keza eşlerine geri dönüp onlara şefkat ve merhamet gösterdikleri için de onlara merhamet edicidir.

{وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ} أي: امتنعوا من الفيئة، فكان ذلك دليلا على رغبتهم عنهن، وعدم إرادتهم لأزواجهم، وهذا لا يكون إلا عزما على الطلاق، فإن حصل هذا الحق الواجب منه مباشرة، وإلا أجبره الحاكم عليه أو قام به.

{وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ} “Eğer boşanmaya kesin karar verirlerse;” yani dönüş yapmaktan (feyeden) kaçınırlarsa... Bu onların eşlerinden yüz çevirdiklerine ve onları istemediklerine delil olur. Bu da ancak boşanmaya azmetmektir. Bu vacip hak doğrudan kocadan sâdır olursa mesele biter; aksi takdirde hâkim onu buna zorlar yahut hâkim bizzat boşar.

{فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} فيه وعيد وتهديد، لمن يحلف هذا الحلف، ويقصد بذلك المضارة والمشاقة.

{فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” Bu buyrukta; bu yemini eden ve bununla eşine zarar verip güçlük çıkarmayı kasteden kimselere bir vaîd (azap tehdidi) vardır.

ويستدل بهذه الآية على أن الإيلاء، خاص بالزوجة، لقوله: {من نسائهم} وعلى وجوب الوطء في كل أربعة أشهر مرة، لأنه بعد الأربعة، يجبر إما على الوطء، أو على الطلاق، ولا يكون ذلك إلا لتركه واجبا.

Bu ayetle; {من نسائهم} “kadınlarına” buyruğundan ötürü îlânın sadece nikâhlı eşe mahsus olduğuna ve en az dört ayda bir cinsi münasebetin vacip olduğuna delil getirilir. Çünkü dört aydan sonra koca ya münasebete ya da boşamaya zorlanır; bu da ancak vacip bir şeyi terk etmesinden dolayıdır.

{٢٢٨} {وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} .

{٢٢٨} {وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “(228) Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' (üç hayız veya temizlik süresi) beklerler. Eğer Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorlarsa, Allah'ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz. Eğer kocaları barışmak ve arayı düzeltmek isterlerse, bu süre içinde onları geri almaya daha çok hak sahibidirler. Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi, kadınların da örfe uygun şekilde erkekler üzerinde hakları vardır. Yalnız erkekler onlar üzerinde bir dereceye (üstünlüğe) sahiptirler. Allah mutlak güç sahibidir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”

أي: النساء اللاتي طلقهن أزواجهن {يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ} أي: ينتظرن ويعتددن مدة {ثَلاثَةَ قُرُوءٍ} أي: حيض، أو أطهار على اختلاف العلماء في المراد بذلك، مع أن الصحيح أن القرء، الحيض، ولهذه العدةِ عِدّةُ حِكَمٍ، منها: العلم ببراءة الرحم، إذا تكررت عليها ثلاثة الأقراء، علم أنه ليس في رحمها حمل، فلا يفضي إلى اختلاط الأنساب، ولهذا أوجب تعالى عليهن الإخبار عن {مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ} وحرم عليهن، كتمان ذلك، من حمل أو حيض، لأن كتمان ذلك، يفضي إلى مفاسد كثيرة، فكتمان الحمل، موجب أن تلحقه بغير من هو له، رغبة فيه واستعجالا لانقضاء العدة، فإذا ألحقته بغير أبيه، حصل من قطع الرحم والإرث، واحتجاب محارمه وأقاربه عنه، وربما تزوج ذوات محارمه، وحصل في مقابلة ذلك، إلحاقه بغير أبيه، وثبوت توابع ذلك، من الإرث منه وله، ومن جعل أقارب الملحق به، أقارب له، وفي ذلك من الشر والفساد، ما لا يعلمه إلا رب العباد، ولو لم يكن في ذلك، إلا إقامتها مع من نكاحها باطل في حقه، وفيه الإصرار على الكبيرة العظيمة، وهي الزنا لكفى بذلك شرا.

Yani kocaları tarafından boşanan kadınlar: {يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ} “kendi kendilerine beklerler;” yani {ثَلاثَةَ قُرُوءٍ} “üç kur'” müddetince bekleyip iddet tutarlar. Âlimlerin kur' kelimesinden muradın ne olduğu hususundaki ihtilaflarına göre bu üç hayız yahut üç temizlik müddetidir; ancak sahih olan görüşe göre kur', hayızdır. Bu iddetin pek çok hikmeti vardır. Bunlardan biri: Rahmin temiz olduğunun (gebelik bulunmadığının) kesinleşmesidir. Üç hayız tekrarlandığında rahminde cenin bulunmadığı kesin olarak anlaşılır ve böylece neseplerin karışmasına yol açılmamış olur. Bu sebeple Allah Teâlâ: {مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ} “Allah'ın rahimlerinde yarattığı” gebelik veya hayız durumunu haber vermelerini onlara vacip kılmış ve bunu gizlemelerini haram etmiştir. Zira bunu gizlemek pek çok fesada yol açar. Gebeliği gizlemek; çocuğa rağbetten ötürü veya iddetin çabuk bitmesi arzusuyla çocuğu gerçek babasından başkasına nispet etmeyi doğurur. Çocuk öz babasından başkasına nispet edildiğinde ise sıla-i rahmin ve mirasın kesilmesi, mahremlerinin ve akrabalarının ondan gizlenmesi gerçekleşir; hatta belki de öz mahremleriyle evlenir. Bunun karşılığında da gerçek babası olmayan birine nispet edilmiş, karşılıklı mirasçılık ve nesepçe yabancı akrabaların akraba sayılması gibi sonuçlar doğmuştur. Bunda kulların Rabbinin bildiği öyle büyük şer ve fesatlar vardır ki; bunda sadece nikâhı geçersiz olan bir adamla kadının birlikte kalması ve en büyük günahlardan biri olan zina üzerinde ısrar etmesi bile kötülük olarak yeterdi.

وأما كتمان الحيض، بأن استعجلت وأخبرت به وهي كاذبة، ففيه من انقطاع حق الزوج عنها، وإباحتها لغيره وما يتفرع عن ذلك من الشر، كما ذكرنا، وإن كذبت وأخبرت بعدم وجود الحيض، لتطول العدة، فتأخذ منه نفقة غير واجبة عليه، بل هي سحت عليها محرمة من جهتين:

Hayzı gizlemeye gelince; şayet acele edip yalan söyleyerek hayız gördüğünü haber verirse bunda kocanın ona dönüş hakkının kesilmesi, başkasına helal kılınması ve yukarıda zikrettiğimiz şerlerin doğması vardır. Eğer yalan söyleyip iddet uzasın diye hayız görmediğini haber verirse, bu durumda kocadan üzerine vacip olmayan nafakayı alır ki bu iki cihetten onun için haram ve gayrimeşru bir kazançtır (suht):

من كونها لا تستحقه، ومن كونها نسبته إلى حكم الشرع وهي كاذبة، وربما راجعها بعد انقضاء العدة، فيكون ذلك سفاحا، لكونها أجنبية عنه، فلهذا قال تعالى: {وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ} .

Birincisi bu nafakayı hak etmemesidir; ikincisi ise yalan söylediği hâlde bunu şeriatın hükmüne nispet etmesidir. Hatta belki koca iddet bittikten sonra [iddet devam ediyor zannederek] ona döner de kadın artık ona yabancı olduğu için bu birliktelik zina (sefah) hükmünde olur. İşte bu sebeple Teâlâ: {وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ} “Eğer Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorlarsa, Allah'ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz.” buyurmuştur.

فصدور الكتمان منهن دليل على عدم إيمانهن بالله واليوم الآخر، وإلا فلو آمنّ بالله واليوم الآخر، وعرفن أنهن مجزيات عن أعمالهن، لم يصدر منهن شيء من ذلك.

Onlardan bu tür bir gizlemenin sâdır olması Allah'a ve ahiret gününe iman etmediklerinin delilidir; zira Allah'a ve ahiret gününe iman edip amellerinin karşılığını göreceklerini bilselerdi kendilerinden böyle bir şey asla sâdır olmazdı.

وفي ذلك دليل على قبول خبر المرأة، عما تخبر به عن نفسها، من الأمر الذي لا يطلع عليه غيرها، كالحيض والحمل ونحوه (١) .

Bunda hayız, gebelik ve benzeri (1) gibi başkasının muttali olamayacağı, kadının bizzat kendisi hakkında verdiği haberlerin kabul edileceğine delil vardır.

ثم قال تعالى: {وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ} أي: لأزواجهن ما دامت متربصة في تلك العدة، أن يردوهن إلى نكاحهن {إِنْ أَرَادُوا إِصْلاحًا} أي: رغبة وألفة ومودة.

Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: {وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ} “Eğer kocaları arayı düzeltmek isterlerse, bu süre içinde onları geri almaya daha çok hak sahibidirler.” Yani kadın bu iddet müddetince beklemekte olduğu sürece, kocaları onları nikâhlarına geri döndürme hakkına sahiptir; {إِنْ أَرَادُوا إِصْلاحًا} “eğer barışmak ve arayı düzeltmek isterlerse,” yani istek, kaynaşma ve sevgi murat ederlerse.

ومفهوم الآية أنهم إن لم يريدوا الإصلاح، فليسوا بأحق بردهن، فلا يحل لهم أن يراجعوهن، لقصد المضارة لها، وتطويل العدة عليها، وهل يملك ذلك، مع هذا القصد؟ فيه قولان.

Ayetin mefhumundan anlaşılan şudur: Eğer ıslah ve barış istemiyorlarsa onları geri almaya hakları yoktur. Dolayısıyla kadına zarar vermek ve iddetini uzatmak maksadıyla ona rücu etmeleri (geri dönmeleri) kendilerine helal olmaz. Acaba koca bu kötü niyetle birlikte rücu hakkına malik midir? Bu hususta iki görüş vardır:

الجمهور على أنه يملك ذلك، مع التحريم، والصحيح أنه إذا لم يرد الإصلاح، لا يملك ذلك، كما هو ظاهر الآية الكريمة، وهذه حكمة أخرى في هذا التربص، وهي: أنه ربما أن زوجها ندم على فراقه لها، فجعلت له هذه المدة، ليتروى بها ويقطع نظره.

Cumhura göre haram olmakla birlikte bu hakka maliktir. Sahih olan görüşe göre ise ıslah murat etmediği takdirde -bu kerim ayetin zahirinin de gösterdiği gibi- buna malik değildir. Bu bekleme süresinde (iddette) başka bir hikmet daha vardır; o da: Belki kocası onu boşadığına pişman olur da etraflıca düşünüp kesin kararını verebilsin diye kendisine bu mühlet tanınmıştır.

وهذا يدل على محبته تعالى، للألفة بين الزوجين، وكراهته للفراق، كما قال النبي ﷺ: "أبغض الحلال إلى الله الطلاق "وهذا خاص في الطلاق الرجعي، وأما الطلاق البائن، فليس البعل بأحق برجعتها، بل إن تراضيا على التراجع، فلا بد من عقد جديد مجتمع الشروط.

Bu durum, Allah Teâlâ'nın karı koca arasındaki ülfet ve muhabbeti sevdiğine, ayrılığı ise kerih gördüğüne delalet eder. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Allah katında helallerin en sevimsizi boşanmaktır’ buyurmuştur. Bu hüküm ric'î (dönüşü olan) boşanmaya mahsustur; bâin (kesin) boşanmaya gelince, koca onu geri almaya daha layık ve hak sahibi değildir. Bilakis tekrar bir araya gelmeye karşılıklı rıza gösterseler bile şartları tam yeni bir nikâh akdi yapılması gerekir.

ثم قال تعالى: {وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ} أي: وللنساء على بعولتهن من الحقوق واللوازم مثل الذي عليهن لأزواجهن من الحقوق اللازمة والمستحبة.

Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: {وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi, kadınların da örfe uygun şekilde erkekler üzerinde hakları vardır.” Yani kadınların kocaları üzerindeki vacip ve müstehap hakları ve vazifeleri gibi, kocalarının da onlar üzerinde aynı şekilde hakları vardır.

ومرجع الحقوق بين الزوجين يرجع إلى المعروف، وهو: العادة الجارية في ذلك البلد وذلك الزمان من مثلها لمثله، ويختلف ذلك باختلاف الأزمنة والأمكنة، والأحوال، والأشخاص والعوائد.

Karı koca arasındaki hakların dayanağı ve mercisi ma'rufa (örfe) döner. O da: O beldede ve o zamanda kadının emsali ile erkeğin emsali arasında carî olan adettir. Bu durum zamanlara, mekânlara, hâllere, şahıslara ve örflere göre farklılık arz eder.

وفي هذا دليل على أن النفقة والكسوة، والمعاشرة، والمسكن، وكذلك الوطء - الكل يرجع إلى المعروف، فهذا موجب العقد المطلق.

Bunda; nafaka, giyim, güzel geçim, mesken ve cinsi münasebet gibi hususların hepsinin ma'rufa (örfe) dayandığına delil vardır. Mutlak nikâh akdinin gereği de budur.

وأما مع الشرط، فعلى شرطهما، إلا شرطا أحل حراما، أو حرم حلالا.

Şarta bağlı durumlara gelince; haramı helal kılan yahut helali haram kılan bir şart müstesna olmak üzere, koştukları şart geçerlidir.

{وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ} أي: رفعة ورياسة، وزيادة حق عليها، كما قال تعالى: {الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ} .

{وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ} “Yalnız erkekler onlar üzerinde bir dereceye sahiptirler.” Yani bir üstünlük, yöneticilik (reislik) ve kadın üzerinde fazladan bir hakka sahiptirler. Nitekim Teâlâ: {الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ} “Allah'ın kimini kimine üstün kılması ve mallarından harcamaları sebebiyle erkekler kadınlar üzerinde hâkim ve yöneticidirler (kavvâmdırlar).” buyurmuştur.

ومنصب النبوة والقضاء، والإمامة الصغرى والكبرى، وسائر الولايات مختص بالرجال، وله ضعفا ما لها في كثير من الأمور، كالميراث ونحوه.

Peygamberlik, kadılık, küçük ve büyük imamlık (devlet başkanlığı ve namaz imamlığı) ve diğer bütün yöneticilik makamları erkeklere mahsustur. Keza miras ve benzeri pek çok hususta erkeğin payı kadının payının iki katıdır.

{وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} أي: له العزة القاهرة والسلطان العظيم، الذي دانت له جميع الأشياء، ولكنه مع عزته حكيم في تصرفه.

{وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Allah mutlak güç sahibidir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” Yani her şeyin boyun eğdiği mutlak bir izzete ve yüce bir saltanata sahiptir; fakat mutlak izzetiyle birlikte bütün tasarruflarında hikmet sahibidir.

ويخرج من عموم هذه الآية، الحوامل، فعدتهن وضع الحمل، واللاتي لم يدخل بهن، فليس لهن عدة، والإماء، فعدتهن حيضتان، كما هو قول الصحابة ﵃، وسياق الآيات يدل على أن المراد بها الحرة.

Bu ayetin genel hükmünden hamileler hariç tutulur; zira onların iddeti doğum yapmalarıdır. Kendileriyle zifafa girilmemiş kadınlar da [hariçtir]; onların iddet bekleme yükümlülüğü yoktur. Cariyeler de [hariçtir]; nitekim sahâbîlerin -radıyallâhu anhum- kavline göre onların iddeti iki hayızdır. Ayetlerin bağlamı da bununla hür kadının kastedildiğine delalet etmektedir.

{٢٢٩} {الطَّلاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلا أَنْ يَخَافَا أَلا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} .

{٢٢٩} {الطَّلاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلا أَنْ يَخَافَا أَلا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “(229) (Dönüşü olan) boşanma iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir. Kadınların ve erkeklerin Allah'ın koyduğu sınırları koruyamamaktan korkmaları durumu müstesna, onlara verdiklerinizden (mehirden) bir şeyi geri almanız size helal olmaz. Eğer onların Allah'ın sınırlarını koruyamayacaklarından korkarsanız, kadının (boşanmak için) fidye vermesinde (kocasına mehir veya bir mal bırakmasında) ikisine de bir günah yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır; sakın onları aşmayın! Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”

كان الطلاق في الجاهلية، واستمر أول الإسلام، يطلق الرجل زوجته بلا نهاية، فكان إذا أراد مضارتها، طلقها، فإذا شارفت انقضاء عدتها، راجعها، ثم طلقها وصنع بها مثل ذلك أبدا، فيحصل عليها من الضرر ما الله به عليم، فأخبر تعالى أن {الطَّلاقَ} أي: الذي تحصل به الرجعة {مَرَّتَانِ} ليتمكن الزوج إن لم يرد المضارة من ارتجاعها، ويراجع رأيه في هذه المدة، وأما ما فوقها، فليس محلا لذلك، لأن من زاد على الثنتين، فإما متجرئ على المحرم، أو ليس له رغبة في إمساكها، بل قصده المضارة، فلهذا أمر تعالى الزوج، أن يمسك زوجته {بِمَعْرُوفٍ} أي: عشرة حسنة، ويجري مجرى أمثاله مع زوجاتهم، وهذا هو الأرجح، وإلا يسرحها ويفارقها {بِإِحْسَانٍ} ومن الإحسان، أن لا يأخذ على فراقه لها شيئا من مالها، لأنه ظلم، وأخذ للمال في غير مقابلة بشيء، فلهذا قال: {وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلا أَنْ يَخَافَا أَلا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ} وهي المخالعة بالمعروف، بأن كرهت الزوجة زوجها، لخلقه أو خلقه أو نقص دينه، وخافت أن لا تطيع الله فيه، {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ} لأنه عوض لتحصيل مقصودها من الفرقة، وفي هذا مشروعية الخلع، إذا وجدت هذه الحكمة.

Cahiliye döneminde ve İslam'ın ilk devrinde koca karısını sınırsız sayıda boşayabiliyordu. Kadına zarar vermek istediğinde onu boşar, iddeti bitmek üzereyken ona geri döner, sonra tekrar boşar ve bunu sonsuza dek yapardı. Böylece kadının maruz kaldığı zararı ancak Allah bilirdi. Allah Teâlâ; {الطَّلاقَ} yani rücu hakkı bulunan boşamanın {مَرَّتَانِ} “iki defa” olduğunu haber verdi ki, koca zarar verme niyetinde değilse eşini geri alabilsin ve bu mühlet zarfında kararını gözden geçirebilsin. İkinin üzerindeki boşamalar ise artık buna mahal teşkil etmez; çünkü ikiden fazlaya çıkan kimse ya harama cüret etmektedir ya da kadını tutmaya gerçek bir arzusu olmayıp maksadı ona zarar vermektir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ kocaya eşini {بِمَعْرُوفٍ} “iyilikle tutmasını” -yani güzel bir muaşerette bulunmasını ve akranlarının hanımlarıyla geçindiği gibi geçinmesini ki racih olan budur- yahut onu {بِإِحْسَانٍ} “güzellikle salıverip” ayrılmasını emretmiştir. İhsandan biri de ayrılık karşılığında kadının malından hiçbir şey almamasıdır; çünkü bu bir zulümdür ve karşılıksız mal almaktır. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلا أَنْ يَخَافَا أَلا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ} “Kadınların ve erkeklerin Allah'ın koyduğu sınırları koruyamamaktan korkmaları durumu müstesna, onlara verdiklerinizden bir şeyi geri almanız size helal olmaz.” Bu da meşru hul'dur (muhâlea): Kadın; kocasının ahlakı, yaratılışı yahut dinindeki eksikliği sebebiyle ondan hoşlanmaz ve onun hakkında Allah'a itaat edememekten korkarsa; {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ} “Eğer onların Allah'ın sınırlarını koruyamayacaklarından korkarsanız, kadının (boşanmak için) fidye vermesinde ikisine de bir günah yoktur.” Çünkü bu, kadının ayrılık maksadına ulaşması için verdiği bir bedeldir. Bu hikmet mevcut olduğunda hul'un meşruiyetine bunda delil vardır.

{تِلْكَ} أي ما تقدم من الأحكام الشرعية {حُدُودُ اللَّهِ} أي: أحكامه التي شرعها لكم، وأمر بالوقوف معها، {وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} وأي ظلم أعظم ممن اقتحم الحلال، وتعدى منه إلى الحرام، فلم يسعه ما أحل الله؟

{تِلْكَ} “İşte bunlar” yani yukarıda geçen şer'î hükümler {حُدُودُ اللَّهِ} “Allah'ın sınırlarıdır;” yani sizin için teşri kıldığı ve sınırında durmanızı emrettiği hükümleridir. {وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” Helalin sınırını çiğneyip oradan harama geçen ve Allah'ın helal kıldığı şey kendisine dar gelen kimseden daha zalim kim olabilir?

والظلم ثلاثة أقسام:

Zulüm üç kısımdır:

ظلم العبد فيما بينه وبين الله، وظلم العبد الأكبر الذي هو الشرك، وظلم العبد فيما بينه وبين الخلق، فالشرك لا يغفره الله إلا بالتوبة، وحقوق العباد، لا يترك الله منها شيئا، والظلم الذي بين العبد وربه فيما دون الشرك، تحت المشيئة والحكمة.

Kulun Allah ile kendi arasındaki zulmü, kulun en büyük zulmü olan şirk ve kulun mahlûkatla kendi arasındaki zulmü. Şirki Allah ancak tövbe ile bağışlar; kulların haklarından ise Allah hiçbir şeyi karşılıksız bırakmaz. Kul ile Rabbi arasındaki şirkten başka zulümlere gelince, onlar Allah'ın meşieti ve hikmeti altındadır.

{٢٣٠ - ٢٣١} {فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} .

{٢٣٠ - ٢٣١} {فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} “(230-231) Eğer erkek onu (üçüncü defa) boşarsa, kadın ondan başka bir koca ile evlenmedikçe artık ona helal olmaz. Eğer o (ikinci koca) da onu boşarsa, Allah'ın sınırlarını koruyacaklarına inandıkları takdirde (eski karı kocanın) birbirlerine dönmelerinde (yeniden evlenmelerinde) ikisine de bir günah yoktur. İşte bunlar bilen bir topluluk için Allah'ın açıkladığı sınırlardır.”

يقول تعالى: {فَإِنْ طَلَّقَهَا} أي: الطلقة الثالثة {فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ} أي: نكاحا صحيحا ويطؤها، لأن النكاح الشرعي لا يكون إلا صحيحا، ويدخل فيه العقد والوطء، وهذا بالاتفاق.

Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {فَإِنْ طَلَّقَهَا} “Eğer erkek onu boşarsa;” yani üçüncü talakla boşarsa, {فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ} “ondan başka bir koca ile evlenmedikçe artık ona helal olmaz.” Yani sahih bir nikâhla evlenip kocası onunla cinsi münasebette bulunmadıkça helal olmaz; çünkü şer'î nikâh ancak sahih olan nikâhtır ve ittifakla buna hem akit hem de cima dâhildir.

ويشترط (١) أن يكون نكاح الثاني، نكاح رغبة، فإن قصد به تحليلها للأول، فليس بنكاح، ولا يفيد التحليل، ولا يفيد وطء السيد، لأنه ليس بزوج، فإذا تزوجها الثاني راغبا ووطئها، ثم فارقها وانقضت عدتها {فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا} أي: على الزوج الأول والزوجة {أَنْ يَتَرَاجَعَا} أي: يجددا عقدا جديدا بينهما، لإضافته التراجع إليهما، فدل على اعتبار التراضي.

İkinci kocanın nikâhının bir arzu ve rağbet nikâhı olması şarttır (1). Şayet bununla kadını birinci kocaya helal kılmak (hülle) kastedilirse bu meşru bir nikâh sayılmaz ve helallik sağlamaz. Efendinin cariyesiyle münasebeti de helallik sağlamaz; çünkü o koca değildir. İkinci koca kadınla arzu ederek evlenir, onunla cinsi münasebette bulunur, sonra ondan ayrılır ve kadının iddeti biterse: {فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا} “ikisine de bir günah yoktur;” yani birinci koca ile kadına; {أَنْ يَتَرَاجَعَا} “birbirlerine dönmelerinde” yani aralarında yeni bir nikâh akdi yapmalarında günah yoktur. Ayette geri dönüşün her ikisine birden izafe edilmesi karşılıklı rızanın şart olduğuna delalet eder.

ولكن يشترط في التراجع أن يظنا {أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ} بأن يقوم كل منهما، بحق صاحبه، وذلك إذا ندما على عشرتهما السابقة الموجبة للفراق، وعزما أن يبدلاها بعشرة حسنة، فهنا لا جناح عليهما في التراجع.

Fakat geri dönmede; her birinin diğerinin hakkını yerine getireceği şekilde {أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ} “Allah'ın sınırlarını koruyacaklarına inanmaları (zannetmeleri)” şarttır. Bu da ayrılığa sebep olan önceki kötü geçimlerine pişman olup bunu güzel bir muaşeretle değiştirmeye azmettikleri takdirde olur. İşte o zaman birbirlerine dönmelerinde günah yoktur.

ومفهوم الآية الكريمة، أنهما إن لم يظنا أن يقيما حدود الله، بأن غلب على ظنهما أن الحال السابقة باقية، والعشرة السيئة غير زائلة أن عليهما في ذلك جناحا، لأن جميع الأمور، إن لم يقم فيها أمر الله، ويسلك بها طاعته، لم يحل الإقدام عليها.

Bu kerim ayetin mefhumundan anlaşılan şudur: Eğer Allah'ın sınırlarını koruyacaklarını zannetmezlerse -yani önceki durumun devam edeceği ve kötü geçimin ortadan kalkmayacağı zannı ağır basarsa- bu durumda evlenmelerinde günah vardır. Zira içerisinde Allah'ın emrinin ikame edilmediği ve O'na itaatin gözetilmediği hiçbir işe girişmek helal olmaz.

وفي هذا دلالة على أنه ينبغي للإنسان، إذا أراد أن يدخل في أمر من الأمور، خصوصا الولايات، الصغار، والكبار، نظر في نفسه (٢) ، فإن رأى من نفسه قوة على ذلك، ووثق بها، أقدم، وإلا أحجم.

Bunda; insanın herhangi bir işe -bilhassa küçük ve büyük yöneticilik ve makamlara- girmek istediğinde nefsini tartıp bakması gerektiğine delalet vardır (2). Eğer kendisinde buna güç görür ve nefsine güvenirse girişir, aksi takdirde geri durur.

ولما بين تعالى هذه الأحكام العظيمة قال: {وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ} أي: شرائعه التي حددها وبينها ووضحها.

Allah Teâlâ bu yüce hükümleri beyan edince şöyle buyurdu: {وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ} “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır;” yani sınırlarını çizdiği, beyan ettiği ve açıkladığı şeriatıdır.

{يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} لأنهم هم المنتفعون بها، النافعون لغيرهم.

{يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} “Bilen bir topluluk için açıklar.” Çünkü onlardan asıl faydalanan ve başkalarına fayda sağlayanlar ancak onlardır.

وفي هذا من فضيلة أهل العلم، ما لا يخفى، لأن الله تعالى جعل تبيينه لحدوده، خاصا بهم، وأنهم المقصودون بذلك، وفيه أن الله تعالى يحب من عباده، معرفة حدود ما أنزل على رسوله والتفقه بها.

Bunda, ilim ehlinin gizli kalmayacak derecede [açık] bir üstünlüğü vardır. Çünkü Allah Teâlâ, sınırlarını açıklamasını onlara has kılmış ve bununla kastedilenlerin onlar olduğunu [bildirmiştir]. Yine bunda, Allah Teâlâ'nın, kullarının Resûlüne indirdiği şeylerin sınırlarını bilmelerini ve onları derinlemesine kavramalarını (fıkhetmelerini) sevdiği [hükmü] de bulunmaktadır.

{وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} .

{وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “(231) Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerinin sonuna yaklaştıklarında, ya onları güzellikle tutun yahut güzellikle salıverin. Fakat haklarına tecavüz etmek için onlara zarar vermek kastıyla tutmayın. Kim bunu yaparsa, şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın! Allah'ın sizin üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek için indirdiği Kitab'ı ve hikmeti hatırlayın. Allah'tan sakının ve bilin ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

ثم قال تعالى: {وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ} أي: طلاقا رجعيا بواحدة أو ثنتين.

Sonra Teâlâ: {وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ} “Kadınları boşadığınızda” buyurdu; yani bir veya iki talakla ric'î olarak boşadığınızda.

{فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} أي: قاربن انقضاء عدتهن.

{فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} “ve onlar da bekleme sürelerinin sonuna yaklaştıklarında;” yani iddetlerinin bitmesine az bir zaman kaldığında...

{فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ} أي: إما أن تراجعوهن، ونيتكم القيام بحقوقهن، أو تتركوهن بلا رجعة ولا إضرار، ولهذا قال: {وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا} أي: مضارة بهن {لِتَعْتَدُوا} في فعلكم هذا الحلال، إلى الحرام، فالحلال: الإمساك بمعروف (١) والحرام: المضارة، {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ} ولو كان الحق يعود للمخلوق فالضرر عائد إلى من أراد الضرار.

{فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ} “ya onları güzellikle tutun yahut güzellikle salıverin.” Yani ya haklarını yerine getirme niyetiyle onlara geri dönün ya da geri dönmeyip hiçbir zarar vermeksizin onları kendi hallerine bırakın. Bu sebeple: {وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا} “Fakat onlara zarar vermek kastıyla tutmayın;” {لِتَعْتَدُوا} “haklarına tecavüz etmek için...” buyurmuştur. Yani bu fiilinizle helalden harama geçmiş olursunuz. Helal olan: Güzellikle tutmaktır (1); haram olan ise: Zarar vermektir. {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ} “Kim bunu yaparsa, şüphesiz kendine zulmetmiş olur.” Hak kula taalluk etse bile zarar, zarar vermek isteyene geri döner.

{وَلا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا} لما بين تعالى حدوده غاية التبيين، وكان المقصود، العلم بها والعمل، والوقوف معها، وعدم مجاوزتها، لأنه تعالى لم ينزلها عبثا، بل أنزلها بالحق والصدق والجد، نهى عن اتخاذها هزوا، أي: لعبا بها، وهو التجرؤ عليها، وعدم الامتثال لواجبها، مثل استعمال المضارة في الإمساك، أو الفراق، أو كثرة الطلاق، أو جمع الثلاث، والله من رحمته جعل له واحدة بعد واحدة، رفقا به وسعيا في مصلحته.

{وَلا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا} “Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın!” Teâlâ sınırlarını en mükemmel şekilde açıklayınca -ki asıl maksat onları bilmek, amel etmek, sınırlarında durmak ve aşmamaktır; zira Teâlâ onları boş yere indirmemiş, bilakis hak, sıdk ve ciddiyetle indirmiştir- ayetleri alaya almayı yani onlarla oynamayı yasaklamıştır. Ayetlerle oynamak; onlara karşı cüretkâr davranmak ve gereğini yerine getirmemektir; tıpkı eşi tutarken veya boşarken zarar verme yoluna başvurmak, çokça boşamaya kalkışmak yahut üç talakı bir arada vermek gibi. Oysa Allah rahmetinden ötürü, kuluna merhamet ederek ve maslahatını gözeterek talakı birer birer kılmıştır.

{وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} عموما باللسان ثناء وحمدا، وبالقلب اعترافا وإقرارا، وبالأركان بصرفها في طاعة الله، {وَمَا أَنزلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ} أي: السنة اللذين بيّن لكم بهما طرق الخير ورغبكم فيها، وطرق الشر وحذركم إياها، وعرفكم نفسه ووقائعه في أوليائه وأعدائه، وعلمكم ما لم تكونوا تعلمون.

{وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın sizin üzerinizdeki nimetini hatırlayın;” genel olarak dille sena ve hamdederek, kalple itiraf ve ikrar ederek, azalarla da Allah'ın taatine sarf ederek [hatırlayın]; {وَمَا أَنزلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ} “ve size indirdiği Kitab'ı ve hikmeti...” Yani Sünnet'i... Ki bu ikisiyle size hayır yollarını açıklamış ve onlara teşvik etmiş, şer yollarını açıklamış ve onlardan sakındırmış, Kendi Zatını, dostlarına ve düşmanlarına yönelik tasarruflarını size tanıtmış ve bilmediklerinizi size öğretmiştir.

وقيل: المراد بالحكمة أسرار الشريعة، فالكتاب فيه، الحكم، والحكمة فيها، بيان حكمة الله في أوامره ونواهيه، وكلا المعنيين صحيح، ولهذا قال {يَعِظُكُمْ بِهِ} أي: بما أنزل عليكم، وهذا مما يقوي أن المراد بالحكمة، أسرار الشريعة، لأن الموعظة ببيان الحكم والحكمة، والترغيب، أو الترهيب، فالحكم به، يزول الجهل، والحكمة مع الترغيب، يوجب الرغبة، والحكمة مع الترهيب يوجب الرهبة.

Denildi ki: Hikmetten murat şeriatın sırlarıdır. Kitap'ta hüküm yer alır; hikmette ise Allah'ın emir ve yasaklarındaki hikmetin beyanı bulunur. Her iki mana da sahihtir; nitekim Teâlâ: {يَعِظُكُمْ بِهِ} “size onunla öğüt veriyor;” yani size indirdiği şeylerle [öğüt veriyor] buyurmuştur. Bu da hikmetten muradın şeriatın sırları olduğu görüşünü kuvvetlendirir. Çünkü vaaz; hükmün, hikmetin, tergîb (teşvik) veya terhîbin (korkutmanın) beyanıyla olur. Hüküm ile cehalet zail olur; teşvik ile birleşen hikmet şevk ve rağbet doğurur, korkutma ile birleşen hikmet ise haşyet ve sakınma doğurur.

{وَاتَّقُوا اللَّهَ} في جميع أموركم {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} فلهذا بيّن لكم هذه الأحكام بغاية الإحكام والإتقان التي هي جارية مع المصالح في كل زمان ومكان، [فله الحمد والمنة] .

{وَاتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'tan sakının” bütün işlerinizde; {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “ve bilin ki şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” İşte bundan dolayı O, her zaman ve mekânda maslahatlarla uyum içinde olan bu hükümleri son derece muhkem ve sağlam bir şekilde sizlere açıklamıştır. [Hamd ve minnet O'na aittir].

{٢٣٢} {وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} .

{٢٣٢} {وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} “(232) Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerini tamamladıklarında, aralarında örfe uygun şekilde anlaştıkları takdirde (eski) kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın (onlara baskı yapmayın). Bu, içinizden Allah'a ve ahiret gününe iman edenlere verilen bir öğüttür. Bu sizin için daha nezih ve daha temizdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.”

هذا خطاب لأولياء المرأة المطلقة دون الثلاث إذا خرجت من العدة، وأراد زوجها أن ينكحها، ورضيت بذلك، فلا يجوز لوليها، من أب وغيره; أن يعضلها; أي: يمنعها من التزوج به حنقا عليه; وغضبا; واشمئزازا لما فعل من الطلاق الأول.

Bu hitap; üç talaktan az boşanıp iddeti biten kadının velilerine yöneliktir. Eski kocası onunla tekrar evlenmek ister ve kadın da buna razı olursa; babası olsun veya başkası olsun velisinin, önceki boşamadan dolayı adama öfkelenip kızarak ve içerleyerek kadının onunla evlenmesine engel olması (adl yapması) caiz değildir.

وذكر أن من كان يؤمن بالله واليوم الآخر فإيمانه يمنعه من العضل، فإن ذلك أزكى لكم وأطهر وأطيب مما يظن الولي أن عدم تزويجه هو الرأي: واللائق وأنه يقابل بطلاقه الأول بعدم التزويج له (١) كما هو عادة المترفعين المتكبرين.

Allah Teâlâ; Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimsenin imanının onu baskı yapıp evliliğe engel olmaktan menedeceğini zikretmiştir. Şüphesiz bu, velinin evlendirmemenin en doğru ve layık fikir olduğunu zannetmesinden ve kibirli kimselerin adeti olduğu üzere adamın ilk boşamasına kadını onunla evlendirmeyerek karşılık vermesinden çok daha nezih, daha temiz ve daha hoştur (1).

فإن كان يظن أن المصلحة في عدم تزويجه، فالله {يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} فامتثلوا أمر من هو عالم بمصالحكم، مريد لها، قادر عليها، ميسر لها من الوجه الذي تعرفون وغيره.

Eğer veli maslahatın onu evlendirmemekte olduğunu zannetse bile Allah {يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} “bilir, siz ise bilmezsiniz.” O hâlde maslahatlarınızı bilen, sizin için hayır dileyen, buna güç yetiren, bildiğiniz ve bilmediğiniz cihetlerden bunu size kolaylaştıran Zat'ın emrine uyunuz!

وفي هذه الآية، دليل على أنه لا بد من الولي في النكاح، لأنه نهى الأولياء عن العضل، ولا ينهاهم إلا عن أمر، هو تحت تدبيرهم ولهم فيه حق.

Bu ayette nikâhta velinin şart olduğuna delil vardır; çünkü Allah velileri kadına engel olmaktan nehyetmiştir. Nehiy ise ancak onların yetkisi altında olan ve kendilerinin hak sahibi bulunduğu bir hususta yöneltilir.

ثم قال تعالى:

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

{٢٣٣} {وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلا وُسْعَهَا لا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} .

{٢٣٣} {وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلا وُسْعَهَا لا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “(233) Emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için anneler çocuklarını tam iki bütün yıl emzirirler. Annelerin yiyeceği ve giyeceği, örfe uygun olarak çocuk kendisinin olan babaya aittir. Hiç kimseye gücünün üstünde bir yük yüklenmez. Ne bir anne çocuğu yüzünden ne de çocuk kendisinin olan baba çocuğu yüzünden zarara sokulmalıdır. Mirasçıya da bunun aynısı düşer. Eğer anne baba aralarında karşılıklı rıza ve danışma ile çocuğu sütten kesmek isterlerse, kendilerine hiçbir günah yoktur. Eğer çocuklarınızı (sütanneye) emzirtmek isterseniz, vereceğiniz ücreti örfe uygun şekilde güzelce ödediğiniz takdirde size hiçbir günah yoktur. Allah'tan sakının ve bilin ki Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”

هذا خبر بمعنى الأمر، تنزيلا له منزلة المتقرر، الذي لا يحتاج إلى أمر بأن {يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ} .

Bu, emir manasında bir haberdir; {يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ} “çocuklarını iki yıl emzirirler” hükmünün emre dahi ihtiyaç duyulmayacak derecede yerleşik ve kesin bir görev olduğunu hissettirmek için haber kipiyle getirilmiştir.

ولما كان الحول، يطلق على الكامل، وعلى معظم الحول قال: {كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ} فإذا تم للرضيع حولان، فقد تم رضاعه وصار اللبن بعد ذلك، بمنزلة سائر الأغذية، فلهذا كان الرضاع بعد الحولين، غير معتبر، لا يحرم.

Yıl (havl) kelimesi bazen tam bir yıla, bazen de bir yılın çoğuna ıtlak edildiği için: {كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ} “Emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için tam iki bütün yıl” buyurmuştur. Emzirilen çocuk iki tam yılını bitirince emzirilmesi tamamlanmış olur ve bundan sonra anne sütü diğer gıdalar hükmüne geçer. Bu sebeple iki yaştan sonraki emzirme muteber değildir ve haramlık (süt hısımlığı) doğurmaz.

ويؤخذ من هذا النص، ومن قوله تعالى: {وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلاثُونَ شَهْرًا} أن أقل مدة الحمل ستة أشهر، وأنه يمكن وجود الولد بها.

Bu nastan ve Teâlâ'nın: {وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلاثُونَ شَهْرًا} “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” buyruğundan, hamileliğin asgari süresinin altı ay olduğu ve bu sürede çocuğun doğup yaşamasının mümkün olduğu hükmü çıkarılır.

{وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ} أي: الأب {رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} وهذا شامل لما إذا كانت في حباله أو مطلقة، فإن على الأب رزقها، أي: نفقتها وكسوتها، وهي الأجرة للرضاع.

{وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ} “Çocuk kendisinin olan babaya aittir;” {رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “annelerin yiyeceği ve giyeceği, örfe uygun olarak...” Bu hüküm, kadın halen onun nikâhı altında olsun veya boşanmış bulunsun her iki hâli de kapsar. Annenin rızkı yani nafakası ve giyimi babanın üzerinedir; bu da emzirmenin ücreti mesabesindedir.

ودل هذا، على أنها إذا كانت في حباله، لا يجب لها أجرة، غير النفقة والكسوة، وكل بحسب حاله، فلهذا قال: {لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلا وُسْعَهَا} فلا يكلف الفقير أن ينفق نفقة الغني، ولا من لم يجد شيئا بالنفقة حتى يجد، {لا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ} أي: لا يحل أن تضار الوالدة بسبب ولدها، إما أن تمنع من إرضاعه، أو لا تعطى ما يجب لها من النفقة، والكسوة أو الأجرة، {وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ} بأن تمتنع من إرضاعه على وجه المضارة له، أو تطلب زيادة عن الواجب، ونحو ذلك من أنواع الضرر.

Bu ayet, kadın nikâh altında olduğu takdirde nafaka ve giyim dışında ona ayrıca bir ücret gerekmediğine delalet eder. Herkes kendi durumuna göre mükelleftir; nitekim Teâlâ: {لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلا وُسْعَهَا} “Hiç kimseye gücünün üstünde bir yük yüklenmez.” buyurmuştur. Fakir olan kimse zenginin nafakasıyla sorumlu tutulamaz; hiçbir şey bulamayan kimseye de buluncaya kadar nafaka yüklenemez. {لا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ} “Ne bir anne çocuğu yüzünden ne de çocuk kendisinin olan baba çocuğu yüzünden zarara sokulmalıdır.” Yani annenin çocuğu sebebiyle zarara uğratılması helal değildir; ya emzirmesine engel olunarak yahut hak ettiği nafaka, giyecek veya ücret verilmeyerek bu zarar verilir. Aynı şekilde annenin babaya zarar vermek maksadıyla çocuğu emzirmekten kaçınması yahut vacip olandan fazlasını talep etmesi ve benzeri zararlar vermesi de helal değildir.

ودل قوله: {مَوْلُودٌ لَهُ} أن الولد لأبيه، لأنه موهوب له، ولأنه من كسبه، فلذلك جاز له الأخذ من ماله، رضي أو لم يرض، بخلاف الأم.

{مَوْلُودٌ لَهُ} “çocuk kendisinin olan” buyruğu, çocuğun babaya ait olduğuna delalet eder; çünkü çocuk babaya hibe edilmiş bir lütuftur ve onun kazancındandır. Bu sebeple baba, razı olsun veya olmasın çocuğunun malından alabilir; anne ise böyle değildir.

وقوله: {وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ} أي: على وارث الطفل إذا عدم الأب، وكان الطفل ليس له مال، مثل ما على الأب من النفقة للمرضع والكسوة، فدل على وجوب نفقة الأقارب المعسرين، على القريب الوارث الموسر، {فَإِنْ أَرَادَا} أي: الأبوان {فِصَالا} أي: فطام الصبي قبل الحولين، {عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا} بأن يكونا راضيين {وَتَشَاوُرٍ} فيما بينهما، هل هو مصلحة للصبي أم لا؟ فإن كان مصلحة ورضيا {فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا} في فطامه قبل الحولين، فدلت الآية بمفهومها، على أنه إن رضي أحدهما دون الآخر، أو لم يكن مصلحة للطفل، أنه لا يجوز فطامه.

O'nun: {وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ} “Mirasçıya da bunun aynısı düşer.” buyruğu; baba bulunmadığında ve çocuğun da malı olmadığında, emziren kadının nafaka ve giyeceğinden babanın üzerine düşen yükümlülüğün çocuğun varisine ait olduğunu gösterir. Bu da darlık içindeki fakir akrabaların nafakasının zengin ve varis olan akraba üzerine vacip olduğuna delalet eder. {فَإِنْ أَرَادَا} Yani anne baba iki yıldan önce {فِصَالا} “çocuğu sütten kesmek” isterlerse; {عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا} “aralarında karşılıklı rıza” ile her ikisi de razı olarak ve bunun çocuk için maslahat olup olmadığı hususunda aralarında {وَتَشَاوُرٍ} “danışma ile” hareket ederlerse; şayet bir maslahat varsa ve her ikisi de razı olmuşsa iki yıldan önce çocuğu sütten kesmelerinde {فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا} “kendilerine hiçbir günah yoktur.” Ayet mefhumuyla delalet eder ki; biri razı olup diğeri razı olmazsa yahut çocuk için bir maslahat bulunmazsa çocuğu vaktinden önce sütten kesmek caiz olmaz.

وقوله: {وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ} أي: تطلبوا لهم المراضع غير أمهاتهم على غير وجه المضارة {فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ} أي: للمرضعات، {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} فمجازيكم على ذلك بالخير والشر.

O'nun: {وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ} “Eğer çocuklarınızı emzirtmek isterseniz;” yani anneye zarar vermeksizin çocuklarınıza annelerinden başka sütanneler aramak isterseniz, {فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ} “vereceğiniz ücreti örfe uygun şekilde güzelce ödediğiniz takdirde size hiçbir günah yoktur.” Yani sütannelere haklarını teslim ettiğinizde günah yoktur. {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir;” dolayısıyla hayır veya şer bütün amellerinizin karşılığını size verecektir.

{٢٣٤} {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} .

{٢٣٤} {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “(234) İçinizden ölüp de arkalarında eşler bırakanların hanımları, kendi kendilerine dört ay on gün beklerler. Bekleme sürelerini tamamladıklarında, meşru ve örfe uygun olarak kendileri hakkında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

أي: إذا توفي الزوج، مكثت زوجته، متربصة أربعة أشهر وعشرة أيام وجوبا، والحكمة في ذلك، ليتبين الحمل في مدة الأربعة، ويتحرك في ابتدائه في الشهر الخامس، وهذا العام مخصوص بالحوامل، فإن عدتهن بوضع الحمل، وكذلك الأمة، عدتها على النصف من عدة الحرة، شهران وخمسة أيام.

Yani koca vefat ettiğinde geride bıraktığı eşi vacip olarak dört ay on gün bekler. Buradaki hikmet; dört aylık sürede gebeliğin iyice belirginleşmesi ve beşinci ayın başında ceninin hareket etmesidir. Bu genel hüküm hamile kadınlarla tahsis edilmiştir; zira hamilelerin iddeti doğum yapmalarıyla biter. Cariye de böyledir; onun vefat iddeti hür kadının yarısı kadar olup iki ay beş gündür.

وقوله: {فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} أي: انقضت عدتهن {فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ} أي: من مراجعتها للزينة والطيب، {بِالْمَعْرُوفِ} أي: على وجه غير محرم ولا مكروه.

O'nun: {فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} “Bekleme sürelerini tamamladıklarında” yani iddetleri bittiğinde {فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ} “kendileri hakkında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur.” Yani kadının ziynete ve kokuya tekrar dönmesi gibi şeylerde günah yoktur; {بِالْمَعْرُوفِ} yani haram veya mekruh olmayan meşru ve örfe uygun bir surette olması kaydıyla.

وفي هذا وجوب الإحداد مدة العدة، على المتوفى عنها زوجها، دون غيرها من المطلقات والمفارقات، وهو مجمع عليه بين العلماء.

Bunda; diğer boşanmış ve ayrılmış kadınlardan farklı olarak, kocası ölen kadının iddet süresince ihdat (yas tutma ve süslenmeyi terk etme) yapmasının vacip olduğuna delil vardır ve bu hüküm âlimler arasında icma ile sabittir.

{وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} أي: عالم بأعمالكم، ظاهرها وباطنها، جليلها وخفيها، فمجازيكم عليها.

{وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır;” yani açık olsun gizli olsun, büyük olsun küçük olsun bütün amellerinizi bilendir ve onlara göre size karşılık verecektir.

وفي خطابه للأولياء بقوله: {فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ} دليل على أن الولي ينظر على المرأة، ويمنعها مما لا يجوز فعله ويجبرها على ما يجب، وأنه مخاطب بذلك، واجب عليه.

Teâlâ'nın: {فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ} “kendileri hakkında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur” buyruğu ile velilere hitap etmesinde; velinin kadın üzerinde gözetim sahibi olduğuna, yapılması caiz olmayan şeylerden onu menedeceğine, vacip olanları yapmaya onu yönlendireceğine ve velinin bu konuda muhatap olup bunun üzerine vacip bulunduğuna delil vardır.

{٢٣٥} {وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَكِنْ لا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلا أَنْ تَقُولُوا قَوْلا مَعْرُوفًا وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ} .

{٢٣٥} {وَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَكِنْ لا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلا أَنْ تَقُولُوا قَوْلا مَعْرُوفًا وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ} “(235) (İddet bekleyen) kadınlara evlenme isteğinizi üstü kapalı (tariz yoluyla) çıtlatmanızda veya içinizde saklamanızda size hiçbir günah yoktur. Allah onları anacağınızı elbette bilmektedir. Fakat meşru ve örfe uygun bir söz söylemeniz müstesna, onlarla gizlice sözleşmeyin. Belirlenen bekleme süresi sona ermedikçe nikâh akdine kesin karar vermeyin. Bilin ki Allah içinizde olanı bilir; o hâlde O'ndan sakının! Ve yine bilin ki şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok hilim sahibidir.”

هذا حكم المعتدة من وفاة، أو المبانة في الحياة، فيحرم على غير مبينها أن يصرح لها في الخطبة، وهو المراد بقوله: {وَلَكِنْ لا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا} وأما التعريض، فقد أسقط تعالى فيه الجناح.

Bu, vefat iddeti bekleyen yahut hayatta iken bâin talakla boşanmış kadının hükmüdür: Boşayan koca dışındakilerin ona açıkça evlilik teklifinde bulunması haramdır. Teâlâ'nın: {وَلَكِنْ لا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا} “Fakat onlarla gizlice sözleşmeyin” buyruğundan murat da budur. Tariz yoluyla üstü kapalı çıtlatmaya gelince; Teâlâ onda günahı kaldırmıştır.

والفرق بينهما: أن التصريح، لا يحتمل غير النكاح، فلهذا حرم، خوفا من استعجالها، وكذبها في انقضاء عدتها، رغبة في النكاح، ففيه دلالة على منع وسائل المحرم، وقضاء لحق زوجها الأول، بعدم مواعدتها لغيره مدة عدتها.

İkisi arasındaki fark şudur: Açık teklif (tasrih) nikâhtan başka bir manaya ihtimal taşımaz; bu sebeple kadının evlenme arzusuyla acele edip iddetinin bittiği hususunda yalan söylemesi endişesiyle haram kılınmıştır. Bunda harama götüren vesilelerin seddedilmesine (önlenmesine) delil olduğu gibi, iddeti süresince başkasıyla sözleşmeyerek önceki kocasının hakkını ifa etme gayesi de vardır.

وأما التعريض، وهو الذي يحتمل النكاح وغيره، فهو جائز للبائن كأن يقول لها: إني أريد التزوج، وإني أحب أن تشاوريني عند انقضاء عدتك، ونحو ذلك، فهذا جائز لأنه ليس بمنزلة الصريح، وفي النفوس داع قوي إليه.

Tariz ise nikâha da başka manalara da ihtimal taşıyan sözdür. Bâin boşanan kadın için bu caizdir; örneğin adama: ‘Ben evlenmek istiyorum’, ‘İddetin bittiğinde bana danışmanı arzu ederim’ ve benzeri sözler söylemesi gibi. Bu caizdir; çünkü açık teklif mertebesinde değildir ve nefislerde buna yönelik kuvvetli bir temayül bulunmaktadır.

وكذلك إضمار الإنسان في نفسه أن يتزوج من هي في عدتها، إذا انقضت، ولهذا قال: {أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ} هذا التفصيل كله في مقدمات العقد.

Aynı şekilde iddeti bittiğinde iddet bekleyen o kadınla evlenmeyi insanın içinde gizlemesi de caizdir. Bu sebeple: {أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ} “veya içinizde saklamanızda [size bir günah yoktur]. Allah onları anacağınızı elbette bilmektedir.” buyurmuştur. Bu tafsilatın tamamı nikâh akdinin mukaddimeleri (ön hazırlıkları) hakkındadır.

وأما عقد النكاح فلا يحل {حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ} أي: تنقضي العدة.

Nikâh akdini kıymaya gelince; {حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ} “belirlenen bekleme süresi sona ermedikçe” yani iddet tamamlanmadıkça asla helal olmaz.

{وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ} أي: فانووا الخير، ولا تنووا الشر، خوفا من عقابه ورجاء لثوابه.

{وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ} “Bilin ki Allah içinizde olanı bilir;” o hâlde O'nun azabından korkarak ve sevabını umarak içinizde hayır niyet besleyin, şer niyet beslemeyin.