{٢٠٣} {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} .
{٢٠٣} {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} “(203) Sayılı günlerde Allah'ı zikredin. Kim iki gün içinde acele ederse (Mina'dan dönerse) ona bir günah yoktur; kim de ertelerse sakınan kimse için ona da bir günah yoktur. Allah'tan sakının ve bilin ki şüphesiz O'nun huzurunda toplanacaksınız.”
يأمر تعالى بذكره في الأيام المعدودات، وهي أيام التشريق الثلاثة بعد العيد، لمزيتها وشرفها، وكون بقية أحكام المناسك تفعل بها، ولكون الناس أضيافا لله فيها، ولهذا حرم صيامها، فللذكر فيها مزية ليست لغيرها، ولهذا قال النبي ﷺ: "أيام التشريق، أيام أكل وشرب، وذكر الله "
Teâlâ sayılı günlerde Kendisini zikretmeyi emretmektedir. Bunlar fazileti, şerefi, hac menasikinin geri kalan hükümlerinin kendilerinde ifa edilmesi ve insanların bu günlerde Allah'ın misafirleri olması sebebiyle -ki bu yüzden oruç tutulması haram kılınmıştır- bayramdan sonraki üç teşrik günüdür. Dolayısıyla bu günlerdeki zikrin başka günlerde olmayan bir üstünlüğü vardır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Teşrik günleri yeme, içme ve Allah'ı zikretme günleridir.”
ويدخل في ذكر الله فيها، ذكره عند رمي الجمار، وعند الذبح، والذكر المقيد عقب الفرائض، بل قال بعض العلماء: إنه يستحب فيها التكبير المطلق، كالعشر، وليس ببعيد.
Bu günlerde Allah'ı zikretmenin içine; şeytan taşlarken, kurban keserken ve farz namazların ardından yapılan mukayyet zikirler dâhildir. Hatta bazı âlimler [Zilhicce'nin ilk] on gününde olduğu gibi bu günlerde de mutlak tekbir getirmenin müstehap olduğunu söylemişlerdir ki bu da uzak bir görüş değildir.
{فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ} أي: خرج من "منى "ونفر منها قبل غروب شمس اليوم الثاني {فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ} بأن بات بها ليلة الثالث ورمى من الغد {فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ} وهذا تخفيف من الله [تعالى] على عباده، في إباحة كلا الأمرين، ولكن من المعلوم أنه إذا أبيح كلا الأمرين، فالمتأخر أفضل، لأنه أكثر عبادة.
{فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ} “Kim iki gün içinde acele ederse” yani Mina'dan ikinci günün güneş batışından önce ayrılıp giderse; {فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ} “ona bir günah yoktur;” {وَمَنْ تَأَخَّرَ} “kim de ertelerse” yani üçüncü gece de orada geceleip ertesi gün taş atarsa; {فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ} “ona da bir günah yoktur.” Bu, her iki durumu da mübah kılmak suretiyle Allah [Teâlâ]'nın kullarına sağladığı bir kolaylıktır. Fakat bilinmektedir ki her iki durum mübah kılındığında ertelemek (geciktirmek) daha faziletlidir; çünkü onda daha çok ibadet vardır.
ولما كان نفي الحرج قد يفهم منه نفي الحرج في ذلك المذكور وفي غيره، والحاصل أن الحرج منفي عن المتقدم، والمتأخر فقط قيده بقوله: {لِمَنِ اتَّقَى} أي: اتقى الله في جميع أموره، وأحوال الحج، فمن اتقى الله في كل شيء، حصل له نفي الحرج في كل شيء، ومن اتقاه في شيء دون شيء، كان الجزاء من جنس العمل.
Günahın (haracın) nefyedilmesinden gerek zikredilen hususta gerekse diğerlerinde günahın bulunmadığı anlaşılabilir. Oysa gerçekte günah sadece öne alan (acele eden) ile erteleyenden nefyedilmiştir. İşte bunu {لِمَنِ اتَّقَى} “sakınan kimse için” buyruğuyla kayıtlamıştır; yani bütün işlerinde ve haccın hâllerinde Allah'tan sakınan kimse içindir. Kim her hususta Allah'tan sakınırsa ona her hususta günahın nefyedilmesi hâsıl olur; kim de bazı şeylerde sakınıp bazılarında sakınmazsa ceza/karşılık amelin cinsinden olur.
{وَاتَّقُوا اللَّهَ} بامتثال أوامره واجتناب معاصيه، {وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} فمجازيكم بأعمالكم، فمن اتقاه، وجد جزاء التقوى عنده، ومن لم يتقه، عاقبه أشد العقوبة، فالعلم بالجزاء من أعظم الدواعي لتقوى الله، فلهذا حث تعالى على العلم بذلك.
Emirlerini tutup yasaklarından kaçınarak {وَاتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'tan sakının” {وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} “ve bilin ki şüphesiz O'nun huzurunda toplanacaksınız.” O amellerinizin karşılığını verecektir. Kim O'ndan sakınırsa takvanın mükafatını O'nun katında bulur; kim de O'ndan sakınmazsa onu en şiddetli cezayla cezalandırır. Karşılığı (cezayı) bilmek Allah'tan sakınmanın en büyük saiklerindendir; bu sebeple Teâlâ bunu bilmeye teşvik etmiştir.
{٢٠٤ - ٢٠٦} {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ * وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الأرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسَادَ * وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالإثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ} .
{٢٠٤ - ٢٠٦} {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ * وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الأرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسَادَ * وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالإثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ} “(204-206) İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatında onun sözü senin hoşuna gider; hatta kalbinde olana Allah'ı şahit tutar. Hâlbuki o, düşmanların en amansızıdır (hasımların en yamanıdır). Dönüp gittiğinde (veya hâkimiyeti ele geçirdiğinde) yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya, ekini ve nesli helak etmeye çalışır. Allah ise bozgunculuğu sevmez. Ona: ‘Allah'tan sakın!’ denildiği zaman gururu (kibri) onu günaha sürükler. Artık ona cehennem yeter; o ne kötü bir yataktır (barınaktır)!”
لما أمر تعالى بالإكثار من ذكره، وخصوصا في الأوقات الفاضلة الذي هو خير ومصلحة وبر، أخبر تعالى بحال من يتكلم بلسانه ويخالف فعله قوله، فالكلام إما أن يرفع الإنسان أو يخفضه فقال: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} أي: إذا تكلم راق كلامه للسامع، وإذا نطق، ظننته يتكلم بكلام نافع، ويؤكد ما يقول بأنه {وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} بأن يخبر أن الله يعلم، أن ما في قلبه موافق لما نطق به، وهو كاذب في ذلك، لأنه يخالف قوله فعله.
Teâlâ Kendi zikrinin çoğaltılmasını -özellikle hayır, maslahat ve iyilik olan faziletli vakitlerde- emredince; diliyle konuşup fiili sözüne uymayan kimsenin hâlini haber verdi. Zira söz insanı ya yükseltir ya da alçaltır. Şöyle buyurdu: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatında onun sözü senin hoşuna gider;” yani konuştuğunda sözü dinleyenin hoşuna gider, laf ettiğinde faydalı bir söz söylediğini zannedersin. Söylediklerini teyit ederek {وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} “kalbinde olana Allah'ı şahit tutar.” Kalbindekinin diliyle söylediklerine uygun olduğunu Allah'ın bildiğini söyler; oysa o bunda yalancıdır, çünkü sözü fiiline zıttır.
فلو كان صادقا، لتوافق القول والفعل، كحال المؤمن غير المنافق، فلهذا قال: {وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ} أي: إذا خاصمته، وجدت فيه من اللدد والصعوبة والتعصب، وما يترتب على ذلك، ما هو من مقابح الصفات، ليس كأخلاق المؤمنين، الذين جعلوا السهولة مركبهم، والانقياد للحق وظيفتهم، والسماحة سجيتهم.
Eğer doğru sözlü olsaydı, münafık olmayan müminin hâlinde olduğu gibi sözü ile fiili birbirine uyardı. Bu sebeple: {وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ} “Hâlbuki o, düşmanların en amansızıdır.” buyurdu. Yani onunla tartıştığında veya mahkemeleştiğinde onda şiddetli husumet, zorluk, taassup ve bunlardan doğan çirkin sıfatlar bulursun. O, kolaylığı binek edinen, hakka boyun eğmeyi vazife bilen ve müsamahayı tabiat edinen müminlerin ahlakı gibi değildir.
{وَإِذَا تَوَلَّى} هذا الذي يعجبك قوله إذا حضر عندك {سَعَى فِي الأرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا} أي: يجتهد على أعمال المعاصي، التي هي إفساد في الأرض {وَيُهْلِكَ} بسبب ذلك {الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ} فالزروع والثمار والمواشي، تتلف وتنقص، وتقل بركتها، بسبب العمل في المعاصي، {وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسَادَ} وإذا كان لا يحب الفساد، فهو يبغض العبد المفسد في الأرض، غاية البغض، وإن قال بلسانه قولا حسنا.
Huzurunda bulunduğunda sözü hoşuna giden bu kimse, {وَإِذَا تَوَلَّى} “Dönüp gittiğinde” {سَعَى فِي الأرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا} “yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışır.” Yani yeryüzünde bozgunculuk demek olan günah amelleri işlemeye gayret eder ve bu sebeple {وَيُهْلِكَ} {الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ} “ekini ve nesli helak etmeye” [çalışır]. Zira günahlar işlenmesi sebebiyle ekinler, meyveler ve hayvanlar telef olur, azalır ve bereketi kaçar. {وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسَادَ} “Allah ise bozgunculuğu sevmez.” Fesadı sevmediğine göre, diliyle güzel söz söylese bile yeryüzünde bozgunculuk yapan kula son derece buğzeder.
ففي هذه الآية دليل على أن الأقوال التي تصدر من الأشخاص، ليست دليلا على صدق ولا كذب، ولا بر ولا فجور حتى يوجد العمل المصدق لها، المزكي لها وأنه ينبغي اختبار أحوال الشهود، والمحق والمبطل من الناس، بسبر أعمالهم، والنظر لقرائن أحوالهم، وأن لا يغتر بتمويههم وتزكيتهم أنفسهم.
Bu ayette; şahıslardan sadır olan sözlerin, onları doğrulayan ve temize çıkaran amel bulunmadıkça ne doğruluğa ne yalana, ne takvaya ne de fısk ve fücura delil teşkil etmediğine delil vardır. İnsanlardan şahitlerin, haklı ve haksız olanların durumlarının amelleri sınanarak ve hâllerinin karinelerine bakılarak denenmesi gerektiğine; onların yanıltmalarına ve kendilerini temize çıkarmalarına aldanılmaması gerektiğine delalet eder.
ثم ذكر أن هذا المفسد في الأرض بمعاصي الله، إذا أمر بتقوى الله تكبر وأنف، و {أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالإثْمِ} فيجمع بين العمل بالمعاصي والكبر (١) على الناصحين.
Sonra Allah'ın günahlarıyla yeryüzünde bu fesadı çıkaran kimsenin, kendisine Allah'tan sakınması emredildiğinde kibirlenip gururlandığını ve {أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالإثْمِ} “gururu (kibri) onu günaha sürükler” buyurulduğunu zikretti. Böylece o, hem günahları işleme cüretini hem de nasihat edenlere karşı kibri (1) kendisinde birleştirir.
{فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ} التي هي دار العاصين والمتكبرين، {وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ} أي: المستقر والمسكن، عذاب دائم، وهم لا ينقطع، ويأس مستمر، لا يخفف عنهم العذاب، ولا يرجون الثواب، جزاء لجناياتهم ومقابلة لأعمالهم، فعياذا بالله من أحوالهم.
{فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ} “Artık ona cehennem yeter” ki orası isyankârların ve kibirlenenlerin yurdudur. {وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ} “O ne kötü bir yataktır (kalınacak yerdir)!” Yani [o ne kötü bir] karargâh ve meskendir. [Orası] daimi bir azap, kesilmeyen bir keder ve süreğen bir ümitsizliktir; onlardan azap hafifletilmez ve bir sevap da umamazlar. [Bu,] cinayetlerinin bir cezası ve amellerinin bir karşılığıdır. Onların bu hâllerinden Allah'a sığınırız!
{٢٠٧} {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ} .
{٢٠٧} {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ} “(207) İnsanlardan öylesi de vardır ki Allah'ın rızasını kazanmak için canını satar (feda eder). Allah ise kullarına çok şefkatlidir (reûftur).”
هؤلاء هم الموفقون الذين باعوا أنفسهم وأرخصوها وبذلوها طلبا لمرضاة الله ورجاء لثوابه، فهم بذلوا الثمن للمليء الوفيّ الرءوف بالعباد، الذي من رأفته ورحمته أن وفقهم لذلك، وقد وعد الوفاء بذلك، فقال: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ} إلى آخر الآية. وفي هذه الآية أخبر أنهم اشتروا أنفسهم وبذلوها، وأخبر برأفته الموجبة لتحصيل ما طلبوا، وبذل ما به رغبوا، فلا تسأل بعد هذا عن ما يحصل لهم من الكريم، وما ينالهم من الفوز والتكريم .
İşte bunlar; Allah'ın rızasını aramak ve O'nun sevabını ummak gayesiyle canlarını satan, onları değersiz sayıp [bu uğurda] feda eden muvaffak kılınmış kimselerdir. Onlar, kullarına son derece şefkatli, [vaadine] sadık ve zengin olan [Allah'a] bedeli vermişlerdir. Onları buna muvaffak kılması da O'nun şefkat ve merhametindendir. O, buna eksiksiz karşılık vereceğini vaad etmiş ve şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ} “Şüphesiz Allah, cennet karşılığında müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır” -ayetin sonuna kadar-. Bu ayette ise onların canlarını feda ettiklerini haber vermiş; talep ettiklerine kavuşmalarını ve arzuladıklarının kendilerine verilmesini gerektiren şefkatini bildirmiştir. Artık bundan sonra, Kerîm olan [Allah] katından kendilerine ne gibi [nimetler] hasıl olacağını ve ne büyük bir kurtuluşa ve ikrama nail olacaklarını sorma!
{٢٠٨ - ٢٠٩} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} .
{٢٠٨ - ٢٠٩} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “(208-209) Ey iman edenler! Hep birden barışa ve İslam'a (bütün şeriat hükümlerine) girin ve şeytanın adımlarını izlemeyin. Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır. Size apaçık deliller geldikten sonra eğer kayarsanız (saparsanız), iyi bilin ki Allah mutlak güç sahibidir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
هذا أمر من الله تعالى للمؤمنين أن يدخلوا {فِي السِّلْمِ كَافَّةً} أي: في جميع شرائع الدين، ولا يتركوا منها شيئا، وأن لا يكونوا ممن اتخذ إلهه هواه، إن وافق الأمر المشروع هواه فعله، وإن خالفه، تركه، بل الواجب أن يكون الهوى، تبعا للدين، وأن يفعل كل ما يقدر عليه، من أفعال الخير، وما يعجز عنه، يلتزمه وينويه، فيدركه بنيته.
Bu, Allah Teâlâ'nın müminlere {فِي السِّلْمِ كَافَّةً} “Hep birden barışa ve İslam'a” yani dinin bütün şeriat hükümlerine girmelerini ve onlardan hiçbir şeyi terk etmemelerini emretmesidir. Keza hevasını ilah edinen, meşru emir hevasına uyarsa yapan, hevasına uymazsa terk eden kimselerden olmamalarını [emretmektedir]. Bilakis vacip olan; hevanın dine tabi olması, kulun güç yetirebildiği bütün hayır fiillerini işlemesi, güç yetiremediğini ise benimseyip niyet etmesidir ki böylece niyetiyle ona erişebilsin.
ولما كان الدخول في السلم كافة، لا يمكن ولا يتصور إلا بمخالفة طرق الشيطان قال: {وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ} أي: في العمل بمعاصي الله {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} والعدو المبين، لا يأمر إلا بالسوء والفحشاء، وما به الضرر عليكم.
İslam'ın ve şeriatın bütün hükümlerine eksiksiz girmek ancak şeytanın yollarına muhalefet etmekle mümkün ve tasavvur edilebilir olduğundan Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ} “ve şeytanın adımlarını izlemeyin.” Yani Allah'ın günahlarını işleme hususunda [onu takip etmeyin]; {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} “Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır.” Apaçık düşman ise ancak kötülüğü, hayâsızlığı ve size zarar verecek şeyleri emreder.
ولما كان العبد لا بد أن يقع منه خلل وزلل، قال تعالى: {فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ} أي: على علم ويقين {فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} .
Kuldan bir kusur ve sürçmenin vaki olması kaçınılmaz olduğundan Teâlâ: {فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ} “Size apaçık deliller geldikten sonra eğer kayarsanız” yani bir ilim ve yakin üzere [kayarsanız] {فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “iyi bilin ki Allah mutlak güç sahibidir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” buyurmuştur.
وفيه من الوعيد الشديد، والتخويف، ما يوجب ترك الزلل، فإن العزيز القاهر الحكيم، إذا عصاه العاصي، قهره بقوته، وعذبه بمقتضى حكمته فإن من حكمته، تعذيب العصاة والجناة.
Bunda, sürçmeyi terk etmeyi gerektiren şiddetli bir tehdit ve korkutma vardır. Zira mutlak güç ve galebe sahibi (el-Azîz), kahredici (el-Kâhir) [ve] hikmet sahibi (el-Hakîm) olan [Allah'a] bir asi isyan ettiğinde; O, kuvvetiyle onu kahreder ve hikmetinin gereği olarak ona azap eder. Çünkü günahkârlara ve suçlulara azap etmek O'nun hikmetindendir.
{٢١٠} {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلائِكَةُ وَقُضِيَ الأمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ} .
{٢١٠} {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلائِكَةُ وَقُضِيَ الأمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ} “(210) Onlar, buluttan gölgeler içinde Allah'ın ve meleklerin kendilerine gelmesinden ve işin bitirilmesinden başka bir şey mi bekliyorlar? Bütün işler ancak Allah'a döndürülür.”
وهذا فيه من الوعيد الشديد والتهديد ما تنخلع له القلوب، يقول تعالى: هل ينتظر الساعون في الفساد في الأرض، المتبعون لخطوات الشيطان، النابذون لأمر الله إلا يوم الجزاء بالأعمال، الذي قد حشي من الأهوال والشدائد والفظائع، ما يقلقل قلوب الظالمين، ويحق به الجزاء السيئ على المفسدين.
Bunda yürekleri yerinden oynatacak derecede şiddetli bir tehdit ve azap uyarısı vardır. Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Yeryüzünde fesat çıkarmaya koşanlar, şeytanın adımlarını izleyenler ve Allah'ın emrini arkalarına atanlar; zalimlerin kalplerini titretecek, bozguncuların üzerine kötü cezayı hak ettirecek korkular, şiddetler ve dehşetlerle doldurulmuş amellerin karşılık gününden başka bir şey mi bekliyorlar?
وذلك أن الله تعالى يطوي السماوات والأرض، وتنثر الكواكب، وتكور الشمس والقمر، وتنزل الملائكة الكرام، فتحيط بالخلائق، وينزل الباري [تبارك] تعالى: {فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ} ليفصل بين عباده بالقضاء العدل.
O gün Allah Teâlâ gökleri ve yeri dürer, yıldızlar dağılır, güneş ve ay dürülüp söndürülür, kerim melekler inip mahlûkatı kuşatır ve Bârî [Tebâreke ve] Teâlâ kulları arasında adil hükümle hükmetmek (fasl-ı kaza) için: {فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ} “buluttan gölgeler içinde” iner.
فتوضع الموازين، وتنشر الدواوين، وتبيض وجوه أهل السعادة وتسود وجوه أهل الشقاوة، ويتميز أهل الخير من أهل الشر، وكل يجازى بعمله، فهنالك يعض الظالم على يديه إذا علم حقيقة ما هو عليه.
Böylece teraziler kurulur, amel defterleri açılır, saadet ehlinin yüzleri ağarır, bedbahtlık ehlinin yüzleri kararır, hayır ehli şer ehlinden ayırt edilir ve herkes ameliyle cezalandırılır (karşılık görür). İşte orada zalim, içinde bulunduğu durumun hakikatini anlayınca ellerini ısırır.
وهذه الآية وما أشبهها دليل لمذهب أهل السنة والجماعة، المثبتين للصفات الاختيارية، كالاستواء، والنزول، والمجيء، ونحو ذلك من الصفات التي أخبر بها تعالى، عن نفسه، أو أخبر بها عنه رسوله ﷺ، فيثبتونها على وجه يليق بجلال الله وعظمته، من غير تشبيه ولا تحريف، خلافا للمعطلة على اختلاف أنواعهم، من الجهمية، والمعتزلة، والأشعرية ونحوهم، ممن ينفي هذه الصفات، ويتأول لأجلها الآيات بتأويلات ما أنزل الله عليها من سلطان، بل حقيقتها القدح في بيان الله وبيان رسوله، والزعم بأن كلامهم هو الذي تحصل به الهداية في هذا الباب، فهؤلاء ليس معهم دليل نقلي، بل ولا دليل عقلي، أما النقلي فقد اعترفوا أن النصوص الواردة في الكتاب والسنة، ظاهرها بل صريحها، دال على مذهب أهل السنة والجماعة، وأنها تحتاج لدلالتها على مذهبهم الباطل، أن تخرج عن ظاهرها ويزاد فيها وينقص، وهذا كما ترى لا يرتضيه من في قلبه مثقال ذرة من إيمان.
Bu ayet ve benzerleri; istiva, nüzul (inme), meci' (gelme) ve Allah Teâlâ'nın Kendisi hakkında haber verdiği veya Rasûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in O'nun hakkında bildirdiği benzeri ihtiyari sıfatları teşbihsiz ve tahrifsiz olarak Allah'ın celaline ve azametine yakışır bir şekilde ispat eden Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in mezhebine delildir. Bu sıfatları nefiy (inkâr) eden ve onlar uğruna ayetleri Allah'ın haklarında hiçbir delil indirmediği tevillere tabi tutan; bilakis hakikati Allah'ın ve Rasûlünün beyanına dil uzatmak ve bu konuda hidayetin ancak kendi kelamlarıyla hâsıl olduğunu iddia etmek olan Cehmiyye, Mutezile, Eş'ariyye ve benzeri muhtelif taalluklarıyla Muattıla'nın hilafınadır. Bunların elinde ne naklî bir delil ne de aklî bir delil vardır. Naklî delile gelince; Kitap ve Sünnet'te varid olan nassların zahirinin, hatta sarih lafızlarının Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in mezhebine delalet ettiğini, kendi batıl mezheplerine delalet etmesi için ise zahirinden saptırılması, içine ekleme ve çıkarma yapılması gerektiğini bizzat kendileri itiraf etmişlerdir. Bu ise gördüğün gibi kalbinde zerre ağırlığınca iman bulunan birinin asla razı olmayacağı bir şeydir.
وأما العقل فليس في العقل ما يدل على نفي هذه الصفات، بل العقل دل على أن الفاعل أكمل من الذي لا يقدر على الفعل، وأن فعله تعالى المتعلق بنفسه والمتعلق بخلقه هو كمال، فإن زعموا أن إثباتها يدل على التشبيه بخلقه، قيل لهم: الكلام على الصفات، يتبع الكلام على الذات، فكما أن لله ذاتا لا تشبهها الذوات، فلله صفات لا تشبهها الصفات، فصفاته تبع لذاته، وصفات خلقه، تبع لذواتهم، فليس في إثباتها ما يقتضي التشبيه بوجه.
Akla gelince; akılda bu sıfatların nefiy edilmesine delalet edecek hiçbir şey yoktur. Bilakis akıl, failin (fiili işleyenin) fiile güç yetiremeyenden daha mükemmel olduğuna ve Teâlâ'nın Kendisiyle ve mahlûkatıyla alakalı fiillerinin bir kemal olduğuna delalet etmiştir. Eğer bu sıfatları ispat etmenin mahlûkata benzemeye (teşbihe) delalet ettiğini iddia ederlerse onlara şöyle denir: Sıfatlar hakkındaki kelam, zat hakkındaki kelama tabidir. Nasıl ki Allah'ın hiçbir zatın benzemediği bir zatı varsa, hiçbir sıfatın benzemediği sıfatları da vardır. O'nun sıfatları Kendi zatına tabidir, mahlûkatın sıfatları ise onların zatlarına tabidir. Dolayısıyla onları ispat etmekte hiçbir surette teşbihi gerektirecek bir durum yoktur.
ويقال أيضا، لمن أثبت بعض الصفات، ونفى بعضا، أو أثبت الأسماء دون الصفات: إما أن تثبت الجميع كما أثبته الله لنفسه، وأثبته رسوله، وإما أن تنفي الجميع، وتكون منكرا لرب العالمين، وأما إثباتك بعض ذلك، ونفيك لبعضه، فهذا تناقض، ففرق بين ما أثبته، وما نفيته، ولن تجد إلى الفرق سبيلا فإن قلت: ما أثبته لا يقتضي تشبيها، قال لك أهل السنة: والإثبات لما نفيته لا يقتضي تشبيها، فإن قلت: لا أعقل من الذي نفيته إلا التشبيه، قال لك النفاة: ونحن لا نعقل من الذي أثبته إلا التشبيه، فما أجبت به النفاة، أجابك به أهل السنة، لما نفيته.
Sıfatların bir kısmını ispat edip bir kısmını nefiy eden yahut sıfatları kabul etmeyip sadece isimleri ispat eden kimseye de şöyle denir: Ya Allah'ın Kendi nefsi için ispat ettiği ve Rasûlünün O'nun için ispat ettiği gibi hepsini ispat edersin ya da hepsini inkâr edip Âlemlerin Rabbini inkâr eden biri olursun! Bir kısmını ispat edip bir kısmını nefiy etmen ise bir çelişkidir; o hâlde ispat ettiğin ile nefiy ettiğinin arasını ayırt et bakalım ki bunu ayırt etmeye asla bir yol bulamazsın. Eğer: ‘İspat ettiğim şey teşbihi gerektirmez’ dersen, Ehl-i Sünnet sana: ‘Nefiy ettiğin şeyi ispat etmek de teşbihi gerektirmez’ der. Eğer: ‘Nefiy ettiğim şeyden teşbihten başka bir mana anlamıyorum’ dersen, inkârcılar (Nüfât) sana: ‘Biz de senin ispat ettiğin şeyden teşbihten başkasını anlamıyoruz’ der. Dolayısıyla senin inkârcılara verdiğin cevabın aynısını, nefiy ettiğin hususlarda Ehl-i Sünnet sana verir.
والحاصل أن من نفى شيئا وأثبت شيئا مما دل الكتاب والسنة على إثباته، فهو متناقض، لا يثبت له دليل شرعي ولا عقلي، بل قد خالف المعقول والمنقول.
Hülasa: Kitap ve Sünnet'in ispatına delalet ettiği şeylerden bir kısmını nefiy edip bir kısmını ispat eden kimse çelişki içindedir; onun lehine ne şer'i ne de aklî bir delil sabit olur, bilakis o hem aklı (makulü) hem de nakli (menkulu) çiğnemiştir.
{٢١١} {سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ} .
{٢١١} {سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ} “(211) İsrailoğullarına sor, kendilerine nice apaçık ayetler verdik! Kim kendisine geldikten sonra Allah'ın nimetini değiştirirse (inkârla karşılarsa), şüphesiz Allah cezası pek çetin olandır.”
بقول تعالى: {سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ} تدل على الحق، وعلى صدق الرسل، فتيقنوها وعرفوها، فلم يقوموا بشكر هذه النعمة، التي تقتضي القيام بها.
Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ} “İsrailoğullarına sor, kendilerine nice apaçık ayetler verdik!” Bu ayetler hakka ve peygamberlerin doğruluğuna delalet ediyordu; onlar bunu kesin olarak bilip tanıdılar, fakat gereğince eda edilmesini icap ettiren bu nimetin şükrünü yerine getirmediler.
بل كفروا بها وبدلوا نعمة الله كفرا، فلهذا استحقوا أن ينزل الله عليهم عقابه ويحرمهم من ثوابه، وسمى الله تعالى كفر النعمة تبديلا لها، لأن من أنعم الله عليه نعمة دينية أو دنيوية، فلم يشكرها، ولم يقم بواجبها، اضمحلت عنه وذهبت، وتبدلت بالكفر والمعاصي، فصار الكفر بدل النعمة، وأما من شكر الله تعالى، وقام بحقها، فإنها تثبت وتستمر، ويزيده الله منها.
Bilakis onu inkâr ettiler ve Allah'ın nimetini küfre tebdil ettiler (değiştirdiler). Bu sebeple Allah'ın onlara cezasını indirmesini ve onları sevabından mahrum etmesini hak ettiler. Allah Teâlâ nimeti inkâr etmeyi onu tebdil etmek (değiştirmek) olarak isimlendirmiştir; çünkü Allah'ın kendisine dini veya dünyevi bir nimet ihsan ettiği kimse ona şükretmez ve hakkını vermezse, o nimet ondan yok olup gider, yerini küfür ve günahlara bırakır; böylece küfür nimetin bedeli (karşılığı) hâline gelir. Allah Teâlâ'ya şükreden ve nimetin hakkını eda eden kimseye gelince; o nimet onda sabit kalır, devam eder ve Allah ona o nimetten daha da artırır.
{٢١٢} {زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} .
{٢١٢} {زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “(212) İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi; bu yüzden onlar iman edenlerle alay ederler. Hâlbuki sakınanlar (müttakiler), kıyamet gününde onların üstündedirler. Allah dilediğine hesapsız rızık verir.”
يخبر تعالى أن الذين كفروا بالله وبآياته ورسله، ولم ينقادوا لشرعه، أنهم زينت لهم الحياة الدنيا، فزينت في أعينهم وقلوبهم، فرضوا بها، واطمأنوا بها وصارت أهواؤهم وإراداتهم وأعمالهم كلها لها، فأقبلوا عليها، وأكبوا على تحصيلها، وعظموها، وعظموا من شاركهم في صنيعهم، واحتقروا المؤمنين، واستهزأوا بهم وقالوا: أهؤلاء منَّ الله عليهم من بيننا؟
Allah Teâlâ; Allah'ı, ayetlerini ve peygamberlerini inkâr eden ve O'nun şeriatına boyun eğmeyen kimselere dünya hayatının süslü gösterildiğini haber vermektedir. Dünya onların gözlerinde ve kalplerinde süslenmiş; böylece ondan razı olmuş, onunla mutmainleşmiş ve bütün hevaları, iradeleri ve amelleri yalnız onun için olmuştur. Dünyaya yönelmiş, onu elde etmeye hırsla sarılmış, onu ve bu yaptıklarında kendilerine ortak olanları yüceltmişler; müminleri ise hakir görüp onlarla alay ederek: “Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?” demişlerdir.
وهذا من ضعف عقولهم ونظرهم القاصر، فإن الدنيا دار ابتلاء وامتحان، وسيحصل الشقاء فيها لأهل الإيمان والكفران، بل المؤمن في الدنيا، وإن ناله مكروه، فإنه يصبر ويحتسب، فيخفف الله عنه بإيمانه وصبره ما لا يكون لغيره.
Bu onların akıllarının zayıflığından ve dar bakış açılarındandır; zira dünya imtihan ve sınanma yurdudur. Dünyada zorluk ve sıkıntı hem iman ehline hem de küfür ehline isabet edecektir. Hatta mümin dünyada başına hoşlanmadığı bir şey gelse dahi sabreder ve ecrini Allah'tan bekler; Allah da imanı ve sabrı vesilesiyle başkasına nasip olmayan bir hafifliği ona ihsan eder.
وإنما الشأن كل الشأن، والتفضيل الحقيقي، في الدار الباقية، فلهذا قال تعالى: {وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} فيكون المتقون في أعلى الدرجات، متمتعين بأنواع النعيم والسرور، والبهجة والحبور.
Asıl önemli olan ve gerçek üstünlük ancak baki olan yurttadır. Bu sebeple Teâlâ: {وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Hâlbuki sakınanlar (müttakiler), kıyamet gününde onların üstündedirler.” buyurmuştur. Böylece müttakiler en yüce derecelerde, türlü nimetlerin, sevincin, neşe ve huzurun tadını çıkarırlar.
والكفار تحتهم في أسفل الدركات، معذبين بأنواع العذاب والإهانة، والشقاء السرمدي، الذي لا منتهى له، ففي هذه الآية تسلية للمؤمنين، ونعي على الكافرين. ولما كانت الأرزاق الدنيوية والأخروية، لا تحصل إلا بتقدير الله، ولن تنال إلا بمشيئة الله، قال تعالى: {وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} فالرزق الدنيوي يحصل للمؤمن والكافر، وأما رزق القلوب من العلم والإيمان، ومحبة الله وخشيته ورجائه، ونحو ذلك، فلا يعطيها إلا من يحب.
Kâfirler ise onların altında, derekelerin en aşağısında, türlü azaplar, zillet ve sonu gelmeyen ebedi bir bedbahtlık içinde azap çekerler. Bu ayette müminler için bir teselli, kâfirler için ise bir kınama ve kötü akıbet ilanı vardır. Dünyevi ve uhrevi rızıklar ancak Allah'ın takdiriyle hâsıl olacağı ve yalnız Allah'ın dilemesiyle elde edileceği için Teâlâ: {وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Allah dilediğine hesapsız rızık verir.” buyurmuştur. Dünyevi rızık mümine de verilir kâfire de; fakat ilim, iman, Allah sevgisi, haşyeti, ümidi ve benzeri kalplerin rızkına gelince, Allah bunları ancak sevdiklerine bahşeder.
{٢١٣} {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} .
{٢١٣} {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “(213) İnsanlar tek bir ümmet idi. Sonra Allah müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberler gönderdi ve insanların ayrılığa düştükleri hususlarda aralarında hüküm vermek için onlarla birlikte hak ile Kitab'ı indirdi. Ancak kendilerine apaçık deliller geldikten sonra aralarındaki azgınlık ve kıskançlık (bağy) yüzünden, kendilerine kitap verilenlerden başkası onda ihtilafa düşmedi. Bunun üzerine Allah, Kendi izniyle iman edenleri, onların üzerinde ihtilafa düştükleri hakka iletti. Allah dilediğini dosdoğru bir yola iletir.”
(أي: كان الناس) [أي: كانوا مجتمعين على الهدى، وذلك عشرة قرون بعد نوح ﵇، فلما اختلفوا في الدين فكفر فريق منهم وبقي الفريق الآخر على الدين، وحصل النزاع وبعث الله الرسل ليفصلوا بين الخلائق ويقيموا الحجة عليهم، وقيل بل كانوا] (١) مجتمعين على الكفر والضلال والشقاء، ليس لهم نور ولا إيمان، فرحمهم الله تعالى بإرسال الرسل إليهم {مُبَشِّرِينَ} من أطاع الله بثمرات الطاعات، من الرزق، والقوة في البدن والقلب، والحياة الطيبة، وأعلى ذلك، الفوز برضوان الله والجنة.
(Yani: İnsanlar) [yani hidayet üzere toplanmış tek bir ümmet idiler; bu da Nuh aleyhisselâm'dan sonra on asır böyle sürdü. Ne zaman ki dinde ihtilafa düştüler, bir kısmı inkâr edip diğer kısmı dinde kaldı ve çekişme baş gösterdi; bunun üzerine Allah mahlûkat arasında hüküm vermek ve aleyhlerine hücceti ikame etmek için peygamberler gönderdi. Denildi ki: Bilakis onlar] (1) küfür, dalalet ve bedbahtlık üzerinde toplanmışlardı; ne bir nurları ne de imanları vardı. Allah Teâlâ onlara peygamberler göndererek merhamet etti. O peygamberler, Allah'a itaat edenleri taatlerin semereleri olan rızık, bedende ve kalpte kuvvet, güzel bir hayat ve bunların en yücesi olan Allah'ın rızasına ve cennete ermekle {مُبَشِّرِينَ} “müjdeleyiciler;”
{وَمُنْذِرِينَ} من عصى الله، بثمرات المعصية، من حرمان الرزق، والضعف، والإهانة، والحياة الضيقة، وأشد ذلك، سخط الله والنار.
Allah'a isyan edenleri ise günahın semereleri olan rızıktan mahrum kalmak, zaaf, zillet, dar bir hayat ve bunların en çetini olan Allah'ın gazabı ve cehennem ateşi ile {وَمُنْذِرِينَ} “uyarıcılar olarak” [gönderildiler].
{وَأَنزلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ} وهو الإخبارات الصادقة، والأوامر العادلة، فكل ما اشتملت عليه الكتب، فهو حق، يفصل بين المختلفين في الأصول والفروع، وهذا هو الواجب عند الاختلاف والتنازع، أن يرد الاختلاف إلى الله وإلى رسوله، ولولا أن في كتابه، وسنة رسوله، فصل النزاع، لما أمر بالرد إليهما.
{وَأَنزلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ} “ve onlarla birlikte hak ile Kitab'ı indirdi.” Bu hak; doğru haberler ve adil emirlerdir. Kitapların ihtiva ettiği her şey, usul ve füru meselelerinde ihtilaf edenlerin arasını ayıran haktır. İhtilaf ve çekişme anında vacip olan da işte budur: İhtilafı Allah'a ve Rasûlüne götürmektir. Şayet O'nun Kitabında ve Rasûlünün Sünnetinde çekişmeyi sonlandıracak kesin hüküm bulunmasaydı, bu ikisine başvurulmasını emretmezdi.
ولما ذكر نعمته العظيمة بإنزال الكتب على أهل الكتاب، وكان هذا يقتضي اتفاقهم عليها واجتماعهم، فأخبر تعالى أنهم بغى بعضهم على بعض، وحصل النزاع والخصام وكثرة الاختلاف.
Ehl-i Kitab'a kitaplar indirmek suretiyle bahşettiği büyük nimetini zikredince -ki bu onların o kitap üzerinde ittifak etmelerini ve birleşmelerini gerektirirdi- Teâlâ, onların birbirlerine azgınlık ve haksızlık (bağy) ettiklerini, aralarında çekişme, husumet ve aşırı ihtilafın baş gösterdiğini haber verdi.
فاختلفوا في الكتاب الذي ينبغي أن يكونوا أولى الناس بالاجتماع عليه، وذلك من بعد ما علموه وتيقنوه بالآيات البينات، والأدلة القاطعات، فضلوا بذلك ضلالا بعيدا.
Böylece üzerinde toplanmaya insanların en layığı olmaları gereken Kitap hakkında ihtilafa düştüler; üstelik bunu apaçık ayetlerle ve kesin delillerle bilip yakinen anladıktan sonra yaptılar ve bu sebeple derin bir sapıklığa düştüler.
{فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} من هذه الأمة {لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ} فكل ما اختلف فيه أهل الكتاب، وأخطأوا فيه الحق والصواب، هدى الله للحق فيه هذه الأمة {بِإِذْنِهِ} تعالى وتيسيره لهم ورحمته.
{فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} “Bunun üzerine Allah iman edenleri” -yani bu ümmeti- {لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ} “onların üzerinde ihtilafa düştükleri hakka iletti.” Ehl-i Kitab'ın ihtilaf ettiği, hakkı ve doğruyu ıskaladığı her meselede Allah Teâlâ, Kendi izniyle {بِإِذْنِهِ}, kolaylaştırması ve rahmetiyle bu ümmeti hakka iletmiştir.
{وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} فعمَّ الخلق تعالى بالدعوة إلى الصراط المستقيم، عدلا منه تعالى، وإقامة حجة على الخلق، لئلا يقولوا: {ما جاءنا من بشير ولا نذير} وهدى - بفضله ورحمته، وإعانته ولطفه - من شاء من عباده، فهذا فضله وإحسانه، وذاك عدله وحكمته.
{وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Allah dilediğini dosdoğru bir yola iletir.” Allah Teâlâ, Kendi adaleti gereği ve mahlûkat üzerine bir hüccet ikâme etmek üzere {ما جاءنا من بشير ولا نذير} “Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi” demesinler diye dosdoğru yola daveti bütün mahlûkata şamil kılmıştır. Kullarından dilediğini de lütfu, rahmeti, yardımı ve inayetiyle hidayete erdirmiştir. İşte bu O'nun fazlı ve ihsanı, şu da O'nun adaleti ve hikmetidir.
{٢١٤} {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ} .
{٢١٤} {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ} “(214) Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin hâli başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk ve darlık dokundu, öyle sarsıldılar ki nihayet peygamber ve onunla birlikte iman edenler: ‘Allah'ın yardımı ne zaman?’ diyecek hâle geldiler. İyi bilin ki Allah'ın yardımı pek yakındır.”
يخبر ﵎ أنه لا بد أن يمتحن عباده بالسراء والضراء والمشقة كما فعل بمن قبلهم، فهي سنته الجارية، التي لا تتغير ولا تتبدل، أن من قام بدينه وشرعه، لا بد أن يبتليه، فإن صبر على أمر الله، ولم يبال بالمكاره الواقفة في سبيله، فهو الصادق الذي قد نال من السعادة كمالها، ومن السيادة آلتها.
Allah celle celâluhu, kendilerinden öncekilere yaptığı gibi kullarını da darlıkla, bollukla ve meşakkatle mutlaka imtihan edeceğini haber vermektedir. Zira O'nun dinini ve şeriatını ayakta tutan kimseyi mutlaka imtihan etmesi O'nun değişmeyen ve başkalaşmayan cari sünnetidir. Kim Allah'ın emrine sabreder ve O'nun yolunda dikilen zorluklara aldırmazsa, işte o saadetin kemaline ve reisliğin (üstünlüğün) vasıtasına erişmiş olan sadık kimsedir.
ومن جعل فتنة الناس كعذاب الله، بأن صدته المكاره عما هو بصدده، وثنته المحن عن مقصده، فهو الكاذب في دعوى الإيمان، فإنه ليس الإيمان بالتحلي والتمني، ومجرد الدعاوى، حتى تصدقه الأعمال أو تكذبه.
İnsanların eziyetini (fitnesini) Allah'ın azabı gibi tutan; yani zorlukların kendisini yöneldiği yoldan alıkoyduğu ve mihnetlerin kendisini maksadından vazgeçirdiği kimse ise iman iddiasında yalancıdır. Çünkü iman ne süslenmekle ne de temenni ve kuru iddialarla olur; ancak ameller onu ya doğrular ya da yalanlar.
فقد جرى على الأمم الأقدمين ما ذكر الله عنهم {مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ} أي: الفقر {وَالضَّرَّاءُ} أي: الأمراض في أبدانهم {وَزُلْزِلُوا} بأنواع المخاوف من التهديد بالقتل، والنفي، وأخذ الأموال، وقتل الأحبة، وأنواع المضار حتى وصلت بهم الحال، وآل بهم الزلزال، إلى أن استبطأوا نصر الله مع يقينهم به.
Nitekim geçmiş ümmetlerin başına Allah'ın haklarında zikrettiği şeyler gelmiştir: {مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ} yani fakirlik, {وَالضَّرَّاءُ} yani bedenlerindeki hastalıklar [dokunmuş]; {وَزُلْزِلُوا} ölüm tehdidi, sürgün, malların gasp edilmesi, sevdiklerinin katledilmesi ve türlü zararlar gibi korkularla sarsılmışlardır. Hatta durumları öyle bir noktaya gelmiş ve sarsıntı onları öyle bir hâle sürüklemiştir ki, Allah'ın yardımına kesin olarak inanmakla birlikte onun geciktiğini düşünmüşlerdir.
ولكن لشدة الأمر وضيقه قال {الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ} .
Fakat durumun şiddeti ve darlığı sebebiyle {الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ} “peygamber ve onunla birlikte iman edenler: ‘Allah'ın yardımı ne zaman?’ dediler.”
فلما كان الفرج عند الشدة، وكلما ضاق الأمر اتسع، قال تعالى: {أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ} فهكذا كل من قام بالحق فإنه يمتحن.
Kurtuluş (ferec) şiddet anında geldiği ve mesele ne kadar daralırsa o kadar genişleyeceği için Teâlâ: {أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ} “İyi bilin ki Allah'ın yardımı pek yakındır.” buyurdu. İşte hakkı ayakta tutan herkes bu şekilde imtihan olunur.
فكلما اشتدت عليه وصعبت، إذا صابر وثابر على ما هو عليه انقلبت المحنة في حقه منحة، والمشقات راحات، وأعقبه ذلك، الانتصار على الأعداء وشفاء ما في قلبه من الداء، وهذه الآية نظير قوله تعالى: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ} .
Ona ne kadar şiddetlenir ve zorlaşırsa zorlaşsın; eğer sabreder ve bulunduğu yol üzerinde sebat gösterirse mihnet onun hakkında bir ihsana (minhaya), meşakkatler rahatlığa dönüşür. Bunun ardından düşmanlara karşı zafer ve kalbindeki dertlerin şifası gelir. Bu ayet Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun benzeridir: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ} “Yoksa siz, Allah içinizden cihat edenleri belirlemeden ve sabredenleri ortaya çıkarmadan cennete gireceğinizi mi sandınız?”
وقوله [تعالى:] {الم أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا يُفْتَنُونَ وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ} فعند الامتحان، يكرم المرء أو يهان.
Ve O'nun [Teâlâ]: {الم أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا يُفْتَنُونَ وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ} “Elif. Lâm. Mîm. İnsanlar, sadece ‘İman ettik’ demeleriyle bırakılacaklarını ve imtihan edilmeyeceklerini mi sandılar? Andolsun Biz, onlardan öncekileri de imtihan ettik. Allah elbette doğru olanları da bilir, yalancıları da mutlaka bilir.” buyruğunun [benzeridir]. İmtihan anında kişi ya aziz olur ya da rezil olur.
{٢١٥} {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ} .
{٢١٥} {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ} “(215) Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: ‘Hayır olarak ne harcarsanız o; ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir. Hayır namına ne işlerseniz şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir.’”
أي: يسألونك عن النفقة، وهذا يعم السؤال عن المنفق والمنفق عليه، فأجابهم عنهما فقال: {قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ} أي: مال قليل أو كثير، فأولى الناس به وأحقهم بالتقديم، أعظمهم حقا عليك، وهم الوالدان الواجب برهما، والمحرم عقوقهما، ومن أعظم برهما، النفقة عليهما، ومن أعظم العقوق، ترك الإنفاق عليهما، ولهذا كانت النفقة عليهما واجبة، على الولد الموسر، ومن بعد الوالدين الأقربون، على اختلاف طبقاتهم، الأقرب فالأقرب، على حسب القرب والحاجة، فالإنفاق عليهم صدقة وصلة، {وَالْيَتَامَى} وهم الصغار الذين لا كاسب لهم، فهم في مظنة الحاجة لعدم قيامهم بمصالح أنفسهم، وفقد الكاسب، فوصى الله بهم العباد، رحمة منه بهم ولطفا، {وَالْمَسَاكِينِ} وهم أهل الحاجات، وأرباب الضرورات الذين أسكنتهم الحاجة، فينفق عليهم، لدفع حاجاتهم وإغنائهم.
Yani sana infakı soruyorlar. Bu soru hem neyin harcanacağını (harcanan malı) hem de kime harcanacağını (harcanan merciyi) kapsar. Teâlâ her ikisine birden cevap vererek şöyle buyurdu: {قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ} “De ki: ‘Hayır olarak ne harcarsanız’” yani az veya çok her türlü maldan harcadığınızda, buna insanların en layığı ve öne alınmaya en hak sahibi olanı, senin üzerinde en büyük hakkı bulunanlardır ki onlar iyilik yapılması vacip, eziyet edilip hakları çiğnenmesi haram olan ana-babadır. Onlara yapılabilecek en büyük iyiliklerden biri nafaka vermektir; en büyük itaatsizlik ve vefasızlıklardan biri de nafakalarını terk etmektir. Bu yüzden imkânı olan (hali vakti yerinde) çocuğun ana-babasına infak etmesi vaciptir. Ana-babadan sonra farklı dereceleriyle akrabalar gelir; yakınlık ve ihtiyaç derecesine göre en yakından başlanarak sırayla verilir. Onlara infak etmek hem sadaka hem de sıla-i rahimdir. {وَالْيَتَامَى} “yetimler;” bunlar kendilerine kazanç sağlayacak kimsesi olmayan küçük çocuklardır. Kendi menfaatlerini çekip çeviremedikleri ve kazananları olmadığı için ihtiyaç içinde olmaları muhtemeldir; bu sebeple Allah onlara merhamet ve lütfundan ötürü kullarına yetimleri tavsiye etmiştir. {وَالْمَسَاكِينِ} “yoksullar;” bunlar ihtiyaç ve zaruret sahipleri olup yoksulluğun çaresiz bıraktığı kimselerdir; ihtiyaçlarını gidermek ve onları zenginleştirmek için kendilerine infak edilir.
{وَابْنَ السَّبِيلِ} أي: الغريب المنقطع به في غير بلده، فيعان على سفره بالنفقة، التي توصله إلى مقصده.
{وَابْنَ السَّبِيلِ} “ve yolda kalmışlar” yani kendi memleketinin dışında yolda kalmış gariptir; maksadına ulaştıracak nafaka ile yolculuğunda kendisine yardım edilir.
ولما خصص الله تعالى هؤلاء الأصناف، لشدة الحاجة، عمم تعالى فقال: {وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ} من صدقة على هؤلاء وغيرهم، بل ومن جميع أنواع الطاعات والقربات، لأنها تدخل في اسم الخير، {فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ} فيجازيكم عليه، ويحفظه لكم، كل على حسب نيته وإخلاصه، وكثرة نفقته وقلتها، وشدة الحاجة إليها، وعظم وقعها ونفعها.
Allah Teâlâ ihtiyacın şiddeti sebebiyle bu sınıfları tahsis ettikten sonra hükmü umumileştirerek şöyle buyurdu: {وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ} “Hayır namına ne işlerseniz” gerek bunlara ve başkalarına yapılan sadakalar olsun gerekse bütün taat ve kurbet çeşitleri olsun -çünkü bunlar da hayır isminin içine girer-, {فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ} “şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir.” O, herkesin niyetine, ihlasına, infakının çokluğuna veya azlığına, ona olan ihtiyacın şiddetine, tesirinin ve faydasının büyüklüğüne göre karşılığını verecek ve onu sizin için muhafaza edecektir.
{٢١٦} {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} .
{٢١٦} {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} “(216) Hoşunuza gitmediği hâlde savaş size farz kılındı. Olur ki bir şeyden hoşlanmazsınız da o sizin için bir hayırdır; ve olur ki bir şeyi seversiniz de o sizin için bir şerdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.”
هذه الآية، فيها فرض القتال في سبيل الله، بعد ما كان المؤمنون مأمورين بتركه، لضعفهم، وعدم احتمالهم لذلك، فلما هاجر النبي ﷺ إلى المدينة، وكثر المسلمون، وقووا أمرهم الله تعالى بالقتال، وأخبر أنه مكروه للنفوس، لما فيه من التعب والمشقة، وحصول أنواع المخاوف والتعرض للمتالف، ومع هذا، فهو خير محض، لما فيه من الثواب العظيم، والتحرز من العقاب الأليم، والنصر على الأعداء والظفر بالغنائم، وغير ذلك، مما هو مرب، على ما فيه من الكراهة {وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ} وذلك مثل القعود عن الجهاد لطلب الراحة، فإنه شر، لأنه يعقب الخذلان، وتسلط الأعداء على الإسلام وأهله، وحصول الذل والهوان، وفوات الأجر العظيم وحصول العقاب.
Bu ayette; zayıflıkları ve buna güç yetirememeleri sebebiyle müminler önceleri savaşı terk etmekle emrolunduktan sonra Allah yolunda savaşın farz kılındığı bildirilmektedir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret edip Müslümanlar çoğalınca ve güç kazanınca Allah Teâlâ onlara savaşı emretti. Yorgunluk, meşakkat, türlü korkuların baş göstermesi ve helak olma tehlikesi taşıması sebebiyle savaşın nefislere hoş gelmediğini bildirdi. Bununla beraber savaş sırf hayırdır; çünkü onda büyük sevap, elim azaptan korunma, düşmanlara karşı zafer, ganimetler elde etme ve hoşlanılmayan yönlerini katbekat aşan daha nice güzellikler vardır. {وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ} “ve olur ki bir şeyi seversiniz de o sizin için bir şerdir.” Tıpkı rahatlık arayışıyla cihattan geri kalmak gibi; zira bu bir şerdir; çünkü ardında hezimet, düşmanların İslam'a ve ehline musallat olması, zillet ve hakirliğin vaki olması, büyük ecirden mahrumiyet ve azabın hak edilmesi vardır.
وهذه الآيات عامة مطردة، في أن أفعال الخير التي تكرهها النفوس لما فيها من المشقة أنها خير بلا شك، وأن أفعال الشر التي تحب النفوس لما تتوهمه فيها من الراحة واللذة فهي شر بلا شك.
Bu ayetler umumidir ve genel bir kural bildirir: İçindeki meşakkat sebebiyle nefislerin hoşlanmadığı hayır amelleri şüphesiz birer hayırdır; nefislerin kendilerinde vehmettiği rahatlık ve lezzet sebebiyle arzuladığı şer amelleri ise şüphesiz birer şerdir.
وأما أحوال الدنيا، فليس الأمر مطردا، ولكن الغالب على العبد المؤمن، أنه إذا أحب أمرا من الأمور، فقيض الله [له] من الأسباب ما يصرفه عنه أنه خير له، فالأوفق له في ذلك، أن يشكر الله، ويجعل الخير في الواقع، لأنه يعلم أن الله تعالى أرحم بالعبد من نفسه، وأقدر على مصلحة عبده منه، وأعلم بمصلحته منه كما قال [تعالى:] {وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} فاللائق بكم أن تتمشوا مع أقداره، سواء سرتكم أو ساءتكم.
Dünya işlerine gelince bu durum her zaman muttarit (aynen geçerli) değildir; fakat mümin kul için galip olan durum şudur: Kul bir işi arzuladığında Allah [ona] kendisini ondan çevirecek sebepler yaratırsa bu onun için bir hayırdır. Bu durumda kula en uygun olan; Allah'a şükretmesi ve hayrın vuku bulan şeyde olduğunu kabul etmesidir. Çünkü o bilir ki Allah Teâlâ kula kendi nefsinden daha merhametlidir, kulunun maslahatını gerçekleştirmeye ondan daha kadirdir ve onun maslahatını ondan daha iyi bilir. Nitekim [Teâlâ]: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} “Allah bilir, siz bilmezsiniz.” buyurmuştur. O hâlde size yakışan, sevindirse de üzse de O'nun takdirleriyle uyum içinde yürümenizdir.
ولما كان الأمر بالقتال، لو لم يقيد، لشمل الأشهر الحرم وغيرها، استثنى تعالى، القتال في الأشهر الحرم فقال:
Savaş emri eğer kayıtlanmasaydı hem haram ayları hem de diğer ayları kapsayacaktı; bu sebeple Teâlâ haram aylarda savaşmayı istisna ederek şöyle buyurdu:
{٢١٧} {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} .
{٢١٧} {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “(217) Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: ‘Onda savaşmak büyük [bir günahtır]. Fakat insanları Allah yolundan alıkoymak, O'nu ve Mescid-i Haram'ı inkâr etmek, halkını oradan çıkarmak Allah katında daha büyüktür. Fitne (şirk ve baskı) ise adam öldürmekten daha büyüktür.’ Eğer güçleri yeterse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler. Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir. İşte onlar cehennemliklerdir, orada ebedi kalacaklardır.”
الجمهور على أن تحريم القتال في الأشهر الحرم، منسوخ بالأمر بقتال المشركين حيثما وجدوا، وقال بعض المفسرين: إنه لم ينسخ، لأن المطلق محمول على المقيد، وهذه الآية مقيدة لعموم الأمر بالقتال مطلقا؛ ولأن من جملة مزية الأشهر الحرم، بل أكبر مزاياها، تحريم القتال فيها، وهذا إنما هو في قتال الابتداء، وأما قتال الدفع فإنه يجوز في الأشهر الحرم، كما يجوز في البلد الحرام.
Cumhura (âlimlerin çoğunluğuna) göre haram aylarda savaşmanın haramlığı, müşriklerin nerede bulunurlarsa öldürülmelerini emreden ayetlerle mensuhtur. Bazı müfessirler ise mensuh olmadığını söylemişlerdir; zira mutlak olan mukayyede hamledilir ve bu ayet genel olan mutlak savaş emrini kayıtlamaktadır. Ayrıca haram ayların faziletlerinden, hatta en büyük meziyetlerinden biri de onlarda savaşın haram olmasıdır. Bu haramlık ancak taarruz (iptidai) savaşı hakkındadır; müdafaa (def) savaşına gelince, tıpkı Harem bölgesinde (Mekke'de) caiz olduğu gibi haram aylarda da caizdir.
ولما كانت هذه الآية نازلة بسبب ما حصل، لسرية عبد الله بن جحش، وقتلهم عمرو بن الحضرمي، وأخذهم أموالهم، وكان ذلك - على ما قيل - في شهر رجب، عيرهم المشركون بالقتال بالأشهر الحرم، وكانوا في تعييرهم ظالمين، إذ فيهم من القبائح ما بعضه أعظم مما عيروا به المسلمين، قال تعالى في بيان ما فيهم: {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} أي: صد المشركين من يريد الإيمان بالله وبرسوله، وفتنتهم من آمن به، وسعيهم في ردهم عن دينهم، وكفرهم الحاصل في الشهر الحرام، والبلد الحرام، الذي هو بمجرده، كاف في الشر، فكيف وقد كان في شهر حرام وبلد حرام؟! {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ} أي: أهل المسجد الحرام، وهم النبي ﷺ وأصحابه، لأنهم أحق به من المشركين، وهم عماره على الحقيقة، فأخرجوهم {مِنْهُ} ولم يمكنوهم من الوصول إليه، مع أن هذا البيت سواء العاكف فيه والباد، فهذه الأمور كل واحد منها {أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ} في الشهر الحرام، فكيف وقد اجتمعت فيهم؟! فعلم أنهم فسقة ظلمة، في تعييرهم المؤمنين.
Bu ayet Abdullah b. Cahş seriyyesinde vaki olan hadise, onların Amr b. el-Hadramî'yi öldürmeleri ve mallarını almaları sebebiyle -ki bunun Recep ayında olduğu söylenmiştir- inmişti. Müşrikler haram aylarda savaştıkları için Müslümanları ayıplamışlardı; oysa ayıplamalarında zalim idiler. Çünkü onların kendilerinde öyle çirkinlikler vardı ki bunların bir kısmı bile Müslümanları ayıpladıkları şeyden çok daha büyüktü. Teâlâ onlardaki çirkinlikleri beyan sadedinde şöyle buyurdu: {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} Yani müşriklerin Allah'a ve Rasûlüne iman etmek isteyenleri engellemeleri, iman edenlere eziyet edip fitneye düşürmeleri, onları dinlerinden döndürmeye çalışmaları, haram ayda ve haram beldede vaki olan küfürleri -ki tek başına küfür bile şer olarak yeterken haram ayda ve haram beldede olması nasıl olur?!-. {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ} Yani Mescid-i Haram'ın asıl ehlini -ki müşriklerden daha çok ona layık olan ve gerçek anlamda orayı imar eden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabıdır- oradan {مِنْهُ} çıkarmaları ve oraya ulaşmalarına engel olmalarıdır. Oysa bu Beyt'te yerli ile dışarıdan gelen eşittir. İşte bu hususların her biri haram ayda {أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ} “adam öldürmekten daha büyüktür;” nerede kaldı ki hepsi birden onlarda toplanmış olsun?! Böylece müminleri ayıplama hususunda onların fasık ve zalim kimseler oldukları anlaşılmış oldu.
ثم أخبر تعالى أنهم لن يزالوا يقاتلون المؤمنين، وليس غرضهم في أموالهم وقتلهم، وإنما غرضهم أن يرجعوهم عن دينهم، ويكونوا كفارا بعد إيمانهم حتى يكونوا من أصحاب السعير، فهم باذلون قدرتهم في ذلك، ساعون بما أمكنهم، {ويأبى الله إلا أن يتم نوره ولو كره الكافرون} .
Sonra Teâlâ onların müminlerle savaşmaya aralıksız devam edeceklerini haber verdi. Onların maksadı sadece malları almak ve müminleri öldürmek değildir; asıl maksatları onları dinlerinden döndürmek ve çılgın alevli cehennem ehli olsunlar diye imanlarından sonra kâfir olmalarını sağlamaktır. Onlar bu uğurda güçlerini harcamakta ve ellerinden geldiğince çabalamaktadırlar; {ويأبى الله إلا أن يتم نوره ولو كره الكافرون} “Kâfirler hoşlanmasa da Allah nurunu tamamlamaktan asla vazgeçmez.”
وهذا الوصف عام لكل الكفار، لا يزالون يقاتلون غيرهم، حتى يردوهم عن دينهم، وخصوصا، أهل الكتاب، من اليهود والنصارى، الذين بذلوا الجمعيات، ونشروا الدعاة، وبثوا الأطباء، وبنوا المدارس، لجذب الأمم إلى دينهم، وتدخيلهم عليهم، كل ما يمكنهم من الشبه، التي تشككهم في دينهم.
Bu vasıf bütün kâfirler için geçerli ve umumidir; insanları dinlerinden döndürünceye kadar başkalarıyla savaşmaktan geri durmazlar. Bilhassa milletleri kendi dinlerine çekmek ve dinleri hususunda şüpheye düşürecek her türlü şüpheyi sokmak maksadıyla cemiyetler kuran, misyonerler (davetçiler) yayan, doktorlar dağıtan ve okullar inşa eden Yahudi ve Hristiyan Ehl-i Kitap böyledir.
ولكن المرجو من الله تعالى، الذي مَنّ على المؤمنين بالإسلام، واختار لهم دينه القيم، وأكمل لهم دينه، أن يتم عليهم نعمته بالقيام به أتم القيام، وأن يخذل كل من أراد أن يطفئ نوره، ويجعل كيدهم في نحورهم، وينصر دينه، ويعلي كلمته.
Fakat müminlere İslam ile lütufta bulunan, onlar için dosdoğru dinini seçen ve dinini kemale erdiren Allah Teâlâ'dan umulan; dinini en güzel şekilde ikame etme hususunda nimetini onların üzerinde tamamlaması, O'nun nurunu söndürmek isteyen herkesi hezimete uğratması, tuzaklarını kendi boyunlarına dolaması, dinine yardım edip kelimesini yüceltmesidir.
وتكون هذه الآية صادقة على هؤلاء الموجودين من الكفار، كما صدقت على من قبلهم: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ} .
Böylece şu ayet öncekiler hakkında tahakkuk ettiği gibi günümüzdeki bu kâfirler hakkında da sadık olmaktadır: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ} “Şüphesiz inkâr edenler mallarını Allah yolundan alıkoymak için harcarlar. Onu harcayacaklar, sonra bu kendilerine bir yürek acısı (hasret) olacak, sonra da mağlup edileceklerdir. İnkâr edenler cehenneme toplanacaklardır.”
ثم أخبر تعالى أن من ارتد عن الإسلام، بأن اختار عليه الكفر واستمر على ذلك حتى مات كافرا، {فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ} لعدم وجود شرطها وهو الإسلام، {وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} .
Sonra Teâlâ İslam'dan irtidat eden, yani İslam'a karşı küfrü seçip bu hâl üzere kalarak nihayet kâfir olarak ölen kimse hakkında: {فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ} “işte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir.” buyurdu; çünkü amellerin şartı olan İslam mevcut değildir. {وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “İşte onlar cehennemliklerdir, orada ebedi kalacaklardır.”
ودلت الآية بمفهومها، أن من ارتد ثم عاد إلى الإسلام، أنه يرجع إليه عمله الذي قبل ردته، وكذلك من تاب من المعاصي، فإنها تعود إليه أعماله المتقدمة.
Ayet mefhumuyla delalet etmektedir ki; irtidat edip sonra tekrar İslam'a dönen kimseye, irtidadından önceki amellerinin sevabı geri döner. Aynı şekilde günahlardan tövbe eden kimseye de önceki amelleri geri verilir.
{٢١٨} {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَةَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .
{٢١٨} {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَةَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “(218) Şüphesiz iman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihat edenler var ya, işte onlar Allah'ın rahmetini umarlar. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
هذه الأعمال الثلاثة، هي عنوان السعادة وقطب رحى العبودية، وبها يعرف ما مع الإنسان، من الربح والخسران، فأما الإيمان، فلا تسأل عن فضيلته، وكيف تسأل عن شيء هو الفاصل بين أهل السعادة وأهل الشقاوة، وأهل الجنة من أهل النار؟ وهو الذي إذا كان مع العبد، قبلت أعمال الخير منه، وإذا عدم منه لم يقبل له صرف ولا عدل، ولا فرض، ولا نفل.
Bu üç amel saadetin unvanı ve kulluk değirmeninin eksenidir. İnsanın kazancı veya hüsranı bunlarla bilinir. İmana gelince; onun faziletini hiç sorma! Saadet ehli ile şekavet ehlini, cennetlikler ile cehennemlikleri birbirinden ayıran bir şeyi nasıl sorabilirsin ki?! İman kulda bulunduğu takdirde hayır amelleri ondan kabul edilir; onda bulunmadığında ise ne bir tevbe ne bir fidye, ne bir farz ne de bir nafile ibadet ondan kabul görür.
وأما الهجرة: فهي مفارقة المحبوب المألوف، لرضا الله تعالى، فيترك المهاجر وطنه وأمواله، وأهله، وخلانه، تقربا إلى الله ونصرة لدينه.
Hicrete gelince; o, Allah Teâlâ'nın rızası uğruna sevilen ve alışılan şeyleri terk etmektir. Muhacir; Allah'a yakınlaşmak ve O'nun dinine yardım etmek maksadıyla vatanını, mallarını, ailesini ve dostlarını terk eder.
وأما الجهاد: فهو بذل الجهد في مقارعة الأعداء، والسعي التام في نصرة دين الله، وقمع دين الشيطان، وهو ذروة الأعمال الصالحة، وجزاؤه، أفضل الجزاء، وهو السبب الأكبر، لتوسيع دائرة الإسلام وخذلان عباد الأصنام، وأمن المسلمين على أنفسهم وأموالهم وأولادهم.
Cihada gelince; o, düşmanlarla vuruşmada bütün gayreti sarf etmek, Allah'ın dinine yardım edip şeytanın dinini ezmek uğrunda tam bir çaba göstermektir. Cihat, salih amellerin zirvesidir; mükâfatı en faziletli mükâfattır. O; İslam dairesinin genişlemesinin, puta tapanların hezimete uğramasının ve Müslümanların canları, malları ve çocukları hususunda emniyete kavuşmasının en büyük sebebidir.
فمن قام بهذه الأعمال الثلاثة على لأوائها ومشقتها كان لغيرها أشد قياما به وتكميلا.
Zorluk ve meşakkatlerine rağmen bu üç ameli yerine getiren kimse, diğer amelleri çok daha kuvvetle yerine getirir ve tamamlar.
فحقيق بهؤلاء أن يكونوا هم الراجون رحمة الله، لأنهم أتوا بالسبب الموجب للرحمة، وفي هذا دليل على أن الرجاء لا يكون إلا بعد القيام بأسباب السعادة، وأما الرجاء المقارن للكسل، وعدم القيام بالأسباب، فهذا عجز وتمن وغرور، وهو دال على ضعف همة صاحبه، ونقص عقله، بمنزلة من يرجو وجود ولد بلا نكاح، ووجود الغلة بلا بذر وسقي، ونحو ذلك.
İşte Allah'ın rahmetini umanların bunlar olması en layık olandır; çünkü onlar rahmeti celbeden sebebi yerine getirmişlerdir. Bunda, recânın (ümidin) ancak saadet sebeplerini yerine getirdikten sonra olacağına delil vardır. Tembellikle ve sebeplere sarılmamakla birlikte olan ümit ise acziyet, kuru bir temenni ve gururdan (aldanıştan) ibarettir. Bu, sahibinin gayret zayıflığına ve aklının noksanlığına delalet eder; tıpkı evlilik yapmadan çocuk sahibi olmayı yahut tohum ekmeden ve sulamadan mahsul elde etmeyi uman kimsenin durumuna benzer.
وفي قوله: {أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَةَ اللَّهِ} إشارة إلى أن العبد ولو أتى من الأعمال بما أتى به لا ينبغي له أن يعتمد عليها، ويعول عليها، بل يرجو رحمة ربه، ويرجو قبول أعماله ومغفرة ذنوبه، وستر عيوبه.
O'nun: {أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَةَ اللَّهِ} “işte onlar Allah'ın rahmetini umarlar.” buyruğunda; kul ne kadar amel işlerse işlesin sadece amellerine bel bağlayıp dayanmaması, bilakis Rabbinin rahmetini umması, amellerinin kabulünü, günahlarının bağışlanmasını ve ayıplarının örtülmesini niyaz etmesi gerektiğine bir işaret vardır.
ولهذا قال: {وَاللَّهُ غَفُورٌ} أي: لمن تاب توبة نصوحا {رَحِيمٌ} وسعت رحمته كل شيء، وعم جوده وإحسانه كل حي.
Bu sebeple: {وَاللَّهُ غَفُورٌ} “Allah çok bağışlayandır;” yani nasuh bir tövbe ile tövbe edenleri çokça bağışlar; {رَحِيمٌ} “çok merhamet edendir.” Rahmeti her şeyi kuşatmış, cömertliği ve ihsanı her canlıyı sarmıştır.
وفي هذا دليل على أن من قام بهذه الأعمال المذكورة، حصل له مغفرة الله، إذ الحسنات يذهبن السيئات وحصلت له رحمة الله.
Bunda zikredilen bu amelleri yerine getiren kimsenin Allah'ın mağfiretine ereceğine -zira iyilikler kötülükleri giderir- ve Allah'ın rahmetine nail olacağına delil vardır.
وإذا حصلت له المغفرة، اندفعت عنه عقوبات الدنيا والآخرة، التي هي آثار الذنوب، التي قد غفرت واضمحلت آثارها، وإذا حصلت له الرحمة، حصل على كل خير في الدنيا والآخرة؛ بل أعمالهم المذكورة من رحمة الله بهم، فلولا توفيقه إياهم، لم يريدوها، ولولا إقدارهم عليها، لم يقدروا عليها، ولولا إحسانه لم يتمها ويقبلها منهم، فله الفضل أولا وآخرا، وهو الذي منّ بالسبب والمسبب.
Kula mağfiret hâsıl olduğunda; bağışlanan ve izleri silinen günahların eseri olan dünya ve ahiret cezaları ondan defedilir. Kula rahmet hâsıl olduğunda ise dünya ve ahiretteki her türlü hayra erişir. Bilakis onların zikredilen bu amelleri bile Allah'ın onlara olan rahmetindendir; şayet O'nun tevfiki olmasaydı bunu isteyemezlerdi, güç yetirmesini sağlamasaydı güç yetiremezlerdi, ihsanı olmasaydı bunları tamamlayıp onlardan kabul etmezdi. Dolayısıyla evvelde de ahirde de lütuf O'nundur; sebebi de sebebi doğuran neticeyi de lütfeden O'dur.
ثم قال تعالى:
Sonra Teâlâ şöyle buyurdu:
{٢١٩} {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} .
{٢١٩} {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} “(219) Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: ‘Onlarda hem büyük bir günah hem de insanlar için birtakım menfaatler vardır; fakat günahları menfaatlerinden daha büyüktür.’”
أي: يسألك - يا أيها الرسول - المؤمنون عن أحكام الخمر والميسر، وقد كانا مستعملين في الجاهلية وأول الإسلام، فكأنه وقع فيهما إشكال، فلهذا سألوا عن حكمهما، فأمر الله تعالى نبيه، أن يبين لهم منافعهما ومضارهما، ليكون ذلك مقدمة لتحريمهما، وتحتيم تركهما.
Yani ey Rasûl! Müminler sana içkinin ve kumarın hükmünü soruyorlar. Bunlar cahiliye döneminde ve İslam'ın ilk zamanlarında kullanılmaktaydı; sanki haklarında bir müşkülat belirmiş gibi oldu ve bu sebeple hükümlerini sordular. Allah Teâlâ da haram kılınmalarına ve terk edilmelerinin kesinleşmesine bir mukaddime (hazırlık) olsun diye Peygamberine onların fayda ve zararlarını insanlara açıklamasını emretti.
فأخبر أن إثمهما ومضارهما، وما يصدر منهما من ذهاب العقل والمال، والصد عن ذكر الله، وعن الصلاة، والعداوة، والبغضاء - أكبر مما يظنونه من نفعهما، من كسب المال بالتجارة بالخمر، وتحصيله بالقمار والطرب للنفوس، عند تعاطيهما، وكان هذا البيان زاجرا للنفوس عنهما، لأن العاقل يرجح ما ترجحت مصلحته، ويجتنب ما ترجحت مضرته، ولكن لما كانوا قد ألفوهما، وصعب التحتيم بتركهما أول وهلة، قدم هذه الآية، مقدمة للتحريم، الذي ذكره في قوله: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأنْصَابُ وَالأزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ} إلى قوله: {مُنْتَهُونَ} وهذا من لطفه ورحمته وحكمته، ولهذا لما نزلت، قال عمر ﵁: انتهينا انتهينا.
Böylece Teâlâ; ikisinin günahının, zararlarının ve bunlardan doğan aklın ve malın gitmesi, Allah'ın zikrinden ve namazdan alıkoyma, düşmanlık ve kin gibi fenalıkların; içki ticaretiyle mal kazanmak, kumarla kazanç sağlamak ve bunları kullanırken nefislerin duyduğu neşe gibi zannettikleri faydalarından çok daha büyük olduğunu haber verdi. Bu açıklama nefisleri bunlardan menedici bir nitelikteydi; çünkü akıl sahibi kimse maslahatı ağır basanı tercih eder, zararı ağır basandan ise kaçınır. Ancak insanlar bunlara alışmış oldukları ve ilk anda kesin bir yasakla terk ettirilmeleri zor geleceği için bu ayeti, şu buyruğunda zikredeceği kesin tahrimin bir mukaddimesi kıldı: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأنْصَابُ وَالأزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ} “Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar (putlar) ve fal okları ancak şeytan işi birer pisliktir...” ayetinden {مُنْتَهُونَ} “[artık vazgeçtiniz değil mi?]” buyruğuna kadar. Bu, Allah'ın kullarına bir lütfu, rahmeti ve hikmetidir. Nitekim o ayet indiğinde Ömer radıyallâhu anh: “Vazgeçtik, vazgeçtik!” demiştir.
فأما الخمر: فهو كل مسكر خامر العقل وغطاه، من أي نوع كان، وأما الميسر: فهو كل المغالبات التي يكون فيها عوض من الطرفين، من النرد، والشطرنج، وكل مغالبة قولية أو فعلية، بعوض سوى مسابقة الخيل، والإبل، والسهام، فإنها مباحة، لكونها معينة على الجهاد، فلهذا رخص فيها الشارع.
Hamr (içki) ise; hangi türden olursa olsun aklı örten ve perdeleyen her türlü sarhoş edicidir. Meysir (kumar) ise; tavla, satranç ve ister sözlü ister fiilî olsun iki taraftan bir bedel (ortaya para/maddi değer) konulan bütün üstünlük ve yarışma oyunlarıdır; bir bedel karşılığı olan [her türlü yarışmadır]. At, deve ve ok yarışları ise müstesnadır; çünkü bunlar cihada yardımcı olmaları hasebiyle mubahtır, bu sebeple Şâri‘ bunlara ruhsat tanımıştır.
{٢١٩ - ٢٢٠} {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ * فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ} .
{٢١٩ - ٢٢٠} {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ * فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ} “(219-220) Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: ‘İhtiyaçtan artanı (kolay geleni).’ Allah düşünesiniz diye size ayetleri böylece açıklar; dünya ve ahiret hakkında.”
وهذا سؤال عن مقدار ما ينفقونه من أموالهم، فيسر الله لهم الأمر، وأمرهم أن ينفقوا العفو، وهو المتيسر من أموالهم، الذي لا تتعلق به حاجتهم وضرورتهم، وهذا يرجع إلى كل أحد بحسبه، من غني وفقير ومتوسط، كل له قدرة على إنفاق ما عفا من ماله، ولو شق تمرة.
Bu, mallarından ne miktarda infak edeceklerine dair bir sorudur. Allah onlara bu işi kolaylaştırmış ve “afv” olanı -yani mallarından kolay gelen, kendi asıl ihtiyaç ve zaruretlerinin taalluk etmediği fazlalığı- infak etmelerini emretmiştir. Bu da zengin, fakir ve orta halli olmak üzere durumuna göre herkese şamildir; zira herkes yarım hurma ile bile olsa malının artanından infak etmeye güç yetirebilir.
ولهذا أمر الله رسوله ﷺ، أن يأخذ العفو من أخلاق الناس وصدقاتهم، ولا يكلفهم ما يشق عليهم. ذلك بأن الله تعالى لم يأمرنا بما أمرنا به حاجة منه لنا، أو تكليفا لنا [بما يشق] (١) بل أمرنا بما فيه سعادتنا، وما يسهل علينا، وما به النفع لنا ولإخواننا فيستحق على ذلك أتم الحمد.
Bu sebeple Allah Rasûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e insanların ahlakından ve sadakalarından kolay geleni (afvı) almasını, onlara ağır gelecek şeyleri yüklememesini emretmiştir. Çünkü Allah Teâlâ bize emrettiği şeyleri Bize muhtaç olduğu için veya bize ağır gelecek şeyleri yüklemek kastıyla emretmemiştir (1); bilakis içimizdeki saadetimizi, bize kolay olanı, bizim ve din kardeşlerimizin menfaatine olanı emretmiştir. Dolayısıyla bundan ötürü en mükemmel hamde layıktır.
ولما بيّن تعالى هذا البيان الشافي، وأطلع العباد على أسرار شرعه قال: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ} أي: الدالات على الحق، المحصلات للعلم النافع والفرقان، {لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ} أي: لكي تستعملوا أفكاركم في أسرار شرعه، وتعرفوا أن أوامره، فيها مصالح الدنيا والآخرة، وأيضا لكي تتفكروا في الدنيا وسرعة انقضائها، فترفضوها وفي الآخرة وبقائها، وأنها دار الجزاء فتعمروها.
Allah Teâlâ bu tatmin edici açıklamayı yapıp kullarını şeriatının sırlarına muttali kılınca şöyle buyurmuştur: { كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ } “İşte Allah, ayetlerini size böylece açıklıyor” yani hakka delalet eden, faydalı ilmi ve furkanı (hakkı batıldan ayıran bilgiyi) kazandıran ayetleri açıklar. { لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ } “Dünya ve ahiret hakkında düşünesiniz diye.” Yani şeriatının sırları üzerinde düşüncelerinizi kullanasınız, O'nun emirlerinde hem dünya hem de ahiret maslahatlarının bulunduğunu bilesiniz; ayrıca dünyanın ve onun çabucak geçiciliğinin üzerinde düşünüp ona bağlanmaktan vazgeçesiniz, ahireti ve onun ebediliğini, oranın ceza (karşılık) yurdu olduğunu tefekkür edip onu imar edesiniz diye [böyle açıklar].
{٢٢٠} {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لأعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}
{٢٢٠} {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لأعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “(220) Sana yetimleri de soruyorlar. De ki: ‘Onların durumunu düzeltmek (ıslah etmek) hayırlıdır. Eğer onlarla birlikte yaşarsanız (mallarını mallarınıza katarsanız), artık onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah bozguncuyu ıslah ediciden ayırt etmesini bilir. Eğer Allah dileseydi sizi elbette sıkıntıya sokardı. Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.’”
لما نزل قوله تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا} شق ذلك على المسلمين، وعزلوا طعامهم عن طعام اليتامى، خوفا على أنفسهم من تناولها، ولو في هذه الحالة التي جرت العادة بالمشاركة فيها، وسألوا النبي ﷺ عن ذلك، فأخبرهم تعالى أن المقصود، إصلاح أموال اليتامى، بحفظها وصيانتها، والاتجار فيها وأن خلطتهم إياهم في طعام أو غيره جائز على وجه لا يضر باليتامى، لأنهم إخوانكم، ومن شأن الأخ مخالطة أخيه، والمرجع في ذلك إلى النية والعمل، فمن علم الله من نيته أنه مصلح لليتيم، وليس له طمع في ماله، فلو دخل عليه شيء من غير قصد لم يكن عليه بأس، ومن علم الله من نيته، أن قصده بالمخالطة، التوصل إلى أكلها وتناولها، فذلك الذي حرج وأثم، و "الوسائل لها أحكام المقاصد "
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا} “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, karınlarına ancak ateş doldurmuş olurlar ve çılgın bir ateşe gireceklerdir.” buyruğu nazil olunca bu durum Müslümanlara ağır geldi. Ortak tüketilmesi adet olan durumlarda dahi yetim malından bir şey yeme korkusuyla kendi yiyeceklerini yetimlerin yiyeceklerinden ayırdılar ve bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordular. Allah Teâlâ da onlara asıl maksadın; yetimlerin mallarını muhafaza edip koruyarak ve ticaretini yaparak ıslah etmek olduğunu haber verdi. Keza yetimlere zarar vermeyecek şekilde yemekte veya başka hususlarda onlarla bir arada yaşayıp mallarını karıştırmalarının caiz olduğunu bildirdi; zira onlar sizin kardeşlerinizdir ve kardeşin kardeşiyle bir arada bulunup karışması olağandır. Bu meselede esas olan niyet ve ameldir: Allah niyetinden yetimi ıslah etmeyi murat ettiğini ve onun malında gözü olmadığını bildiği kimseye, kasıtsız olarak [yetim malından] bir şey geçse dahi bir vebal yoktur. Allah niyetinden, bu birliktelikle yetimin malını yemeyi ve tüketmeyi hedeflediğini bildiği kimseye gelince, işte günaha ve vebale giren odur. Zira ‘Vesileler maksatların hükmünü alır’.
وفي هذه الآية، دليل على جواز أنواع المخالطات، في المآكل والمشارب، والعقود وغيرها، وهذه الرخصة، لطف من الله [تعالى] وإحسان، وتوسعة على المؤمنين، وإلا فـ {لَوْ شَاءَ اللَّهُ لأعْنَتَكُمْ} أي: شق عليكم بعدم الرخصة بذلك، فحرجتم. وشق عليكم وأثمتم، {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ} أي: له القوة الكاملة، والقهر لكل شيء، ولكنه مع ذلك {حَكِيمٌ} لا يفعل إلا ما هو مقتضى حكمته الكاملة وعنايته التامة، فعزته لا تنافي حكمته، فلا يقال: إنه ما شاء فعل، وافق الحكمة أو خالفها، بل يقال: إن أفعاله وكذلك أحكامه، تابعة لحكمته، فلا يخلق شيئا عبثا، بل لا بد له من حكمة، عرفناها، أم لم نعرفها وكذلك لم يشرع لعباده شيئا مجردا عن الحكمة، فلا يأمر إلا بما فيه مصلحة خالصة، أو راجحة، ولا ينهى إلا عما فيه مفسدة خالصة أو راجحة، لتمام حكمته ورحمته.
Bu ayette; yiyecek, içecek, akitler ve benzeri hususlarda her türlü bir arada yaşama ve malı karıştırmanın caiz olduğuna delil vardır. Bu ruhsat Allah [Teâlâ]'dan bir lütuf, ihsan ve müminlere bir genişliktir. Aksi takdirde: {لَوْ شَاءَ اللَّهُ لأعْنَتَكُمْ} “Eğer Allah dileseydi sizi elbette sıkıntıya sokardı.” Yani bu konuda ruhsat vermeyerek size zorluk çıkarır, siz de darlığa düşer, zorlanır ve günaha girerdiniz. {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ} “Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir;” yani tam bir kuvvete ve her şeyi kahredici bir kudrete sahiptir. Fakat bununla birlikte {حَكِيمٌ} “tam hüküm ve hikmet sahibidir.” Ancak tam hikmetinin ve eksiksiz inayetinin gerektirdiği şeyleri yapar. O'nun izzeti hikmetine zıt değildir. Dolayısıyla: ‘O dilediğini yapar; ister hikmete uysun ister uymasın’ denilemez; bilakis O'nun fiilleri de hükümleri de hikmetine tabidir denilir. O hiçbir şeyi boş yere yaratmaz; bildiğimiz veya bilmediğimiz mutlaka bir hikmeti vardır. Aynı şekilde kulları için hikmetten hali hiçbir şey teşri kılmamıştır; hikmet ve merhametinin kemalinden ötürü ancak sırf veya racih (üstün) bir maslahat bulunan şeyleri emreder, ancak sırf veya racih bir mefsedet bulunan şeyleri nehyeder.
{٢٢١} {وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلأمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولَئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} .
{٢٢١} {وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلأمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولَئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “(221) İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin. Mümin bir cariye, hoşunuza gitse bile müşrik bir kadından kesinlikle daha hayırlıdır. İman etmedikçe müşrik erkekleri de (mümin kadınlarla) evlendirmeyin. Mümin bir köle, hoşunuza gitse bile müşrik bir erkekten kesinlikle daha hayırlıdır. Onlar ateşe çağırırlar; Allah ise Kendi izniyle cennete ve bağışlanmaya çağırır. Düşünüp ibret alsınlar diye insanlara ayetlerini açıklar.”
أي: {وَلا تَنْكِحُوا} النساء {الْمُشْرِكَاتِ} ما دمن على شركهن {حَتَّى يُؤْمِنَّ} لأن المؤمنة ولو بلغت من الدمامة ما بلغت خير من المشركة، ولو بلغت من الحسن ما بلغت، وهذه عامة في جميع النساء المشركات، وخصصتها آية المائدة، في إباحة نساء أهل الكتاب كما قال تعالى: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} .
Yani: {وَلا تَنْكِحُوا} {الْمُشْرِكَاتِ} Şirkleri üzere kaldıkları müddetçe müşrik kadınlarla {حَتَّى يُؤْمِنَّ} “iman edinceye kadar evlenmeyin.” Çünkü mümin bir kadın ne kadar çirkin olursa olsun, müşrik bir kadın da ne kadar güzel olursa olsun mümin olanı müşrik olandan daha hayırlıdır. Bu hüküm bütün müşrik kadınlar hakkında umumidir; Maide suresindeki ayet Teâlâ'nın: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da [size helaldir]” buyruğu ile Ehl-i Kitap kadınlarının nikâhını mübah kılarak bu umumu tahsis etmiştir.
{وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا} وهذا عام لا تخصيص فيه.
{وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا} “İman etmedikçe müşrik erkekleri de (mümin kadınlarla) evlendirmeyin.” Bu ise kendisinde hiçbir tahsis bulunmayan umumi bir hükümdür.
ثم ذكر تعالى، الحكمة في تحريم نكاح المسلم أو المسلمة، لمن خالفهما في الدين فقال: {أُولَئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ} أي: في أقوالهم أو أفعالهم وأحوالهم، فمخالطتهم على خطر منهم، والخطر ليس من الأخطار الدنيوية، إنما هو الشقاء الأبدي.
Sonra Teâlâ Müslüman bir erkeğin veya kadının, dine muhalif olan biriyle evlenmesinin haram kılınışındaki hikmeti zikrederek şöyle buyurdu: {أُولَئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ} “Onlar ateşe çağırırlar.” Yani sözleri, fiilleri veya hâlleriyle [ateşe çağırırlar]. Dolayısıyla onlarla bir arada yaşamak onlar sebebiyle büyük bir tehlikedir; bu tehlike dünyevi tehlikelerden değil, ebedi bir bedbahtlıktır.
ويستفاد من تعليل الآية، النهي عن مخالطة كل مشرك ومبتدع، لأنه إذا لم يجز التزوج مع (١) أن فيه مصالح كثيرة فالخلطة المجردة من باب أولى، وخصوصا، الخلطة التي فيها ارتفاع المشرك ونحوه على المسلم، كالخدمة ونحوها.
Ayetin illetinden (gerekçesinden); her türlü müşrik ve bidat ehliyle içli dışlı olmanın nehyedildiği anlaşılır. Zira pek çok maslahatı barındırmasına rağmen evlilik caiz olmayınca (1), sırf beraberlik ve arkadaşlık evleviyetle caiz olmaz. Bilhassa hizmetçilik ve benzeri gibi müşrikin ve benzerinin Müslümana üstünlük kurduğu beraberlikler böyledir.
وفي قوله: {وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ} دليل على اعتبار الولي [في النكاح] .
{وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ} “Müşrik erkekleri evlendirmeyin” buyruğunda [nikâhta] velinin muteber olduğuna delil vardır.
{وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ} أي: يدعو عباده لتحصيل الجنة والمغفرة، التي من آثارها، دفع العقوبات وذلك بالدعوة إلى أسبابها من الأعمال الصالحة، والتوبة النصوح، والعلم النافع، والعمل الصالح.
{وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ} “Allah ise cennete ve bağışlanmaya çağırır.” Yani kullarını; neticesi cezaların defedilmesi olan cenneti ve mağfireti elde etmeye çağırır. Bu da salih ameller, nasuh tövbe, faydalı ilim ve güzel amel gibi onların sebeplerine davet etmekle olur.
{وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ} أي: أحكامه وحكمها {لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} فيوجب لهم ذلك التذكر لما نسوه، وعلم ما جهلوه، والامتثال لما ضيعوه.
{وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ} “ve ayetlerini açıklar;” yani hükümlerini ve hikmetlerini, {لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “düşünüp ibret alsınlar diye insanlara...” Böylece bu açıklama onlara unuttuklarını hatırlamayı, bilmediklerini öğrenmeyi ve zayi ettikleri hükümleri yerine getirmeyi sağlar.