{فالآن} بعد هذه الرخصة والسعة من الله {باشروهن} وطأ وقبلة ولمسا وغير ذلك.
Allah'tan gelen bu ruhsat ve genişlikten sonra {فالآن} “Artık şimdi” {باشروهن} “onlara yaklaşın”; cinsi münasebet, öpme, dokunma ve benzeri şekillerde.
{وابتغوا ما كتب الله لكم} أي: انووا في مباشرتكم لزوجاتكم التقرب إلى الله تعالى والمقصود الأعظم من الوطء، وهو حصول الذرية وإعفاف فرجه وفرج زوجته، وحصول مقاصد النكاح.
{وابتغوا ما كتب الله لكم} “ve Allah'ın sizin için takdir ettiğini talep edin”; yani eşlerinize yaklaşırken Allah Teâlâ'ya yakınlaşmayı ve cinsi münasebetin en büyük maksadı olan neslin meydana gelmesini, kendi ırzını ve eşinin ırzını korumayı (iffetli kılmayı) ve nikâhın maksatlarının hâsıl olmasını niyet edin.
ومما كتب الله لكم ليلة القدر، الموافقة لليالي صيام رمضان، فلا ينبغي لكم أن تشتغلوا بهذه اللذة عنها وتضيعوها، فاللذة مدركة، وليلة القدر إذا فاتت لم تدرك.
Allah'ın sizin için takdir ettiği şeylerden biri de Ramazan orucu gecelerine denk gelen Kadir Gecesi'dir. Dolayısıyla bu lezzetle meşgul olup ondan gafil olmanız ve onu zayi etmeniz yakışmaz; zira lezzete her zaman ulaşılır, Kadir Gecesi ise kaçırıldığında bir daha ulaşılamaz.
{وكلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر} هذا غاية للأكل والشرب والجماع، وفيه أنه إذا أكل ونحوه شاكا في طلوع الفجر فلا بأس عليه.
{وكلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر} “Fecirden beyaz iplik siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin için”; bu, yemenin, içmenin ve cinsi münasebetin son sınırıdır. Bunda, fecrin doğuşunda şüphe ederek yiyip içen kimseye bir sakınca olmadığı hükmü vardır.
وفيه: دليل على استحباب السحور للأمر، وأنه يستحب تأخيره أخذا من معنى رخصة الله وتسهيله على العباد.
Bunda, emir sebebiyle sahurun müstehap olduğuna ve Allah'ın ruhsatı ile kullarına kolaylaştırması anlamından hareketle onu geciktirmenin müstehap olduğuna delil vardır.
وفيه أيضا دليل على أنه يجوز أن يدركه الفجر وهو جنب من الجماع قبل أن يغتسل، ويصح صيامه، لأن لازم إباحة الجماع إلى طلوع الفجر، أن يدركه الفجر وهو جنب، ولازم الحق حق.
Bunda ayrıca, kişinin gusletmeden önce cinsi münasebetten dolayı cünüp olarak fecir vaktine girmesinin caiz olduğuna ve orucunun sahih olduğuna delil vardır; çünkü fecrin doğuşuna kadar cinsi münasebetin mübah kılınmasının gereği, kişinin fecir vaktine cünüp olarak girmesidir ve hakkın gereği de haktır.
{ثم} إذا طلع الفجر {أتموا الصيام} أي: الإمساك عن المفطرات {إلى الليل} وهو غروب الشمس ولما كان إباحة الوطء في ليالي الصيام ليست إباحته (١) عامة لكل أحد، فإن المعتكف لا يحل له ذلك، استثناه بقوله: {ولا تباشروهن وأنتم عاكفون في المساجد} أي: وأنتم متصفون بذلك، ودلت الآية على مشروعية الاعتكاف، وهو لزوم المسجد لطاعة الله [تعالى] ، وانقطاعا إليه، وأن الاعتكاف لا يصح إلا في المسجد.
{ثم} “Sonra” fecir doğduğunda {أتموا الصيام} “orucu tamamlayın” yani orucu bozan şeylerden imsak edin (kaçının) {إلى الليل} “geceye kadar” ki bu güneşin batışıdır. Oruç gecelerinde cinsi münasebetin mübahlığı herkese yönelik genel bir mübahlık (1) olmadığından -çünkü itikaftaki kimseye bu helal değildir- Teâlâ onu: {ولا تباشروهن وأنتم عاكفون في المساجد} “Mescitlerde itikafta bulunduğunuz sırada kadınlara yaklaşmayın.” yani bu sıfatla nitelendiğiniz hâlde [yaklaşmayın] buyruğuyla istisna etmiştir. Ayet, Allah [Teâlâ]'ya itaat için ve O'na yönelerek mescitte kalmak demek olan itikafın meşruiyetine ve itikafın ancak mescitte sahih olacağına delalet etmiştir.
ويستفاد من تعريف المساجد، أنها المساجد المعروفة عندهم، وهي التي تقام فيها الصلوات الخمس.
Mescitler lafzının marife (belirli) kılınmasından, bunların onların nezdinde bilinen ve içinde beş vakit namaz kılınan mescitler olduğu anlaşılır.
وفيه أن الوطء من مفسدات الاعتكاف.
Bunda, cinsi münasebetin itikafı bozan şeylerden olduğuna dair hüküm vardır.
{تلك} المذكورات - وهو تحريم الأكل والشرب والجماع ونحوه من المفطرات في الصيام، وتحريم الفطر على غير المعذور، وتحريم الوطء على المعتكف، ونحو ذلك من المحرمات {حدود الله} التي حدها لعباده، ونهاهم عنها، فقال: {فلا تقربوها} أبلغ من قوله: "فلا تفعلوها "لأن القربان، يشمل النهي عن فعل المحرم بنفسه، والنهي عن وسائله الموصلة إليه.
{تلك} “Bunlar”; zikredilen bu hususlar -ki oruçta yeme, içme, cinsi münasebet ve benzeri orucu bozan şeylerin haramlığı, mazeretsiz kimseye oruç açmanın haramlığı, itikaftaki kimseye cinsi münasebetin haramlığı ve benzeri haramlardır- Allah'ın kulları için sınırlandırdığı ve onları kendisinden nehyettiği {حدود الله} “Allah'ın sınırlarıdır.” Dolayısıyla {فلا تقربوها} “sakın onlara yaklaşmayın.” buyurmuştur ki bu, “onları yapmayın” sözünden daha beliğdir. Çünkü yaklaşmak; bizzat haram olan fiili işlemekten nehyi de ona ulaştıran vesilelerden nehyi de kapsar.
والعبد مأمور بترك المحرمات، والبعد منها غاية ما يمكنه، وترك كل سبب يدعو إليها، وأما الأوامر فيقول الله فيها: {تلك حدود الله فلا تعتدوها} فينهى عن مجاوزتها.
Kul haramları terk etmekle, olanca gücüyle onlardan uzak durmakla ve onlara çağıran her sebebi bırakmakla emrolunmuştur. Emirlere gelince; Allah onlar hakkında: {تلك حدود الله فلا تعتدوها} “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın onları aşmayın!” buyurarak onları aşmaktan nehyeder.
{كذلك} أي: بيَّن [الله] لعباده الأحكام السابقة أتم تبيين، وأوضحها لهم أكمل إيضاح.
{كذلك} “böylece” yani [Allah] önceki hükümleri kullarına en kâmil şekilde beyan etmiş ve onları en mükemmel tarzda açıklamıştır.
{يبين الله آياته للناس لعلهم يتقون} فإنهم إذا بان لهم الحق اتبعوه، وإذا تبين لهم الباطل اجتنبوه، فإن الإنسان قد يفعل المحرم على وجه الجهل بأنه محرم، ولو علم تحريمه لم يفعله، فإذا بين الله للناس آياته، لم يبق لهم عذر ولا حجة، فكان ذلك سببا للتقوى.
{يبين الله آياته للناس لعلهم يتقون} “Allah ayetlerini insanlara sakınsınlar diye böylece açıklar.” Zira hak kendilerine apaçık belli olduğunda ona tâbi olurlar; batıl kendilerine açıklığa kavuştuğunda ise ondan sakınırlar. Çünkü insan, haram olduğunu bilmemesi (cehaleti) sebebiyle haram bir fiili işleyebilir; şayet onun haram olduğunu bilseydi onu yapmazdı. Allah ayetlerini insanlara açıklayınca artık onların hiçbir mazereti ve tutunacak delili kalmaz; böylece bu [açıklama], takvanın bir sebebi olur.
{١٨٨} {وَلا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} .
{١٨٨} {وَلا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “(188) Birbirinizin mallarını aranızda haksızlıkla (batıl yollarla) yemeyin ve insanların mallarından bir kısmını bile bile günahla yemek için onları hâkimlere (rüşvet/dava olarak) aktarmayın.”
أي: ولا تأخذوا أموالكم أي: أموال غيركم، أضافها إليهم، لأنه ينبغي للمسلم أن يحب لأخيه ما يحب لنفسه، ويحترم ماله كما يحترم ماله؛ ولأن أكله لمال غيره يجرئ غيره على أكل ماله عند القدرة.
Yani birbirinizin mallarını, yani başkalarının mallarını [haksızca] almayın. [Allah bu malları] onlara izafe etmiştir; çünkü Müslümana düşen, kendisi için sevdiğini kardeşi için de sevmesi ve kendi malına hürmet ettiği gibi onun malına da hürmet etmesidir. Ayrıca onun başkasının malını yemesi, güç yetirdiğinde başkasını da kendi malını yemeye cüretlendirir.
ولما كان أكلها نوعين: نوعا بحق، ونوعا بباطل، وكان المحرم إنما هو أكلها بالباطل، قيده تعالى بذلك، ويدخل في ذلك أكلها على وجه الغصب والسرقة والخيانة في وديعة أو عارية، أو نحو ذلك، ويدخل فيه أيضا، أخذها على وجه المعاوضة، بمعاوضة محرمة، كعقود الربا، والقمار كلها، فإنها من أكل المال بالباطل، لأنه ليس في مقابلة عوض مباح، ويدخل في ذلك أخذها بسبب غش في البيع والشراء والإجارة، ونحوها، ويدخل في ذلك استعمال الأجراء وأكل أجرتهم، وكذلك أخذهم أجرة على عمل لم يقوموا بواجبه، ويدخل في ذلك أخذ الأجرة على العبادات والقربات التي لا تصح حتى يقصد بها وجه الله تعالى، ويدخل في ذلك الأخذ من الزكوات والصدقات، والأوقاف، والوصايا، لمن ليس له حق منها، أو فوق حقه.
Mal yemek iki türlü olduğundan: Biri hak ile, diğeri batıl ile ve haram olan da ancak onun batıl yolla yenmesi olduğundan Teâlâ onu bununla kayıtlamıştır. Gasbetmek, çalmak, emanete veya ödünç alınan mala hıyanet etmek ve benzeri yollarla onu yemek buna dâhildir. Faiz akitleri ve kumarın bütün çeşitleri gibi haram bir ivaz (karşılık) ile değişim yoluyla almak da buna dâhildir; zira bunlar mübah bir karşılık mukabilinde olmadığı için malı batıl yolla yemektir. Alım satımda, kiralamada ve benzerlerinde aldatma (hile) sebebiyle almak; işçileri çalıştırıp ücretlerini yemek; keza işçilerin hakkını vermedikleri bir iş karşılığında ücret almaları; Allah Teâlâ'nın rızası kastedilmedikçe sahih olmayan ibadetler ve taatler karşılığında ücret almak; zekâtlardan, sadakalardan, vakıflardan ve vasiyetlerden hakkı olmayan kimsenin veya hakkının üzerinde bir pay alması da buna dâhildir.
فكل هذا ونحوه، من أكل المال بالباطل، فلا يحل ذلك بوجه من الوجوه، حتى ولو حصل فيه النزاع وحصل الارتفاع إلى حاكم الشرع، وأدلى من يريد أكلها بالباطل بحجة، غلبت حجة المحق، وحكم له الحاكم بذلك، فإن حكم الحاكم، لا يبيح محرما، ولا يحلل حراما، إنما يحكم على نحو مما يسمع، وإلا فحقائق الأمور باقية، فليس في حكم الحاكم للمبطل راحة، ولا شبهة، ولا استراحة.
İşte bütün bunlar ve benzerleri, malı batıl yolla yemektir; hiçbir surette bu helal olmaz. Hatta bu hususta anlaşmazlık çıkıp şeriat hâkimine başvurulsa ve malı batıl yolla yemek isteyen kimse, hak sahibinin deliline üstün gelen bir delil sunup hâkim de onun lehine hükmetse bile durum değişmez. Zira hâkimin hükmü ne bir haramı mübah kılar ne de haramı helalleştirir; o ancak işittiğine göre hüküm verir, yoksa işlerin hakikati olduğu gibi kalır. Dolayısıyla hâkimin hükmünde haksız olan (batıl ehli) için ne bir iç rahatlığı, ne bir şüphe [dayanağı], ne de bir huzur vardır.
فمن أدلى إلى الحاكم بحجة باطلة، وحكم له بذلك، فإنه لا يحل له، ويكون آكلا لمال غيره، بالباطل والإثم، وهو عالم بذلك. فيكون أبلغ في عقوبته، وأشد في نكاله.
Kim hâkime batıl bir delil sunar ve hâkim de buna göre onun lehine hüküm verirse bu ona helal olmaz; o, bunu bildiği hâlde başkasının malını batıl ve günah yolla yemiş olur. Dolayısıyla bu, cezasının daha ağır ve azabının daha şiddetli olmasına sebep olur.
وعلى هذا فالوكيل إذا علم أن موكله مبطل في دعواه، لم يحل له أن يخاصم عن الخائن كما قال تعالى: {وَلا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} .
Buna göre vekil, müvekkilinin davasında haksız olduğunu bildiği takdirde haini savunması ona helal olmaz; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} “Hainlerin savunucusu olma!”
{١٨٩} {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} .
{١٨٩} {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “(189) Sana hilalleri soruyorlar. De ki: ‘Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir.’ İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir. Asıl iyilik, [Allah'tan] sakınan kimsenin [tuttuğu yoldur]. Evlere kapılarından girin ve Allah'tan sakının; umulur ki kurtuluşa erersiniz.”
يقول (١) تعالى: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأهِلَّةِ} جمع - هلال - ما فائدتها وحكمتها؟ أو عن ذاتها، {قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ} أي: جعلها الله تعالى بلطفه ورحمته على هذا التدبير يبدو الهلال ضعيفا في أول الشهر، ثم يتزايد إلى نصفه، ثم يشرع في النقص إلى كماله، وهكذا، ليعرف الناس بذلك، مواقيت عباداتهم من الصيام، وأوقات الزكاة، والكفارات، وأوقات الحج.
Teâlâ şöyle buyurmaktadır (1): {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأهِلَّةِ} Hilalin çoğulu olan “Sana hilalleri soruyorlar.”; yani onların faydası ve hikmeti nedir yahut mahiyeti nedir diye soruyorlar. {قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ} “De ki: ‘Onlar insanlar... için vakit ölçüleridir.’” Yani Allah Teâlâ lütfu ve merhametiyle onu şu intizam üzere var etmiştir: Hilal ayın başında zayıf olarak görünür, sonra ortasına kadar büyür, sonra sonuna kadar küçülmeye başlar ve bu böyle sürer. İnsanlar bununla oruç ibadetlerinin vakitlerini, zekât, kefaret ve hac vakitlerini bilsinler diye [böyle yapılmıştır].
ولما كان الحج يقع في أشهر معلومات، ويستغرق أوقاتا كثيرة قال: {وَالْحَجِّ} وكذلك تعرف بذلك، أوقات الديون المؤجلات، ومدة الإجارات، ومدة العدد والحمل، وغير ذلك مما هو من حاجات الخلق، فجعله تعالى، حسابا، يعرفه كل أحد، من صغير، وكبير، وعالم، وجاهل، فلو كان الحساب بالسنة الشمسية، لم يعرفه إلا النادر من الناس.
Hac belirli aylarda gerçekleştiği ve çok vakit aldığı için: {وَالْحَجِّ} “ve hac [için vakit ölçüleridir]” buyurdu. Aynı şekilde vadeli borçların vakitleri, kiralama süreleri, iddet ve hamilelik süreleri ve mahlûkatın ihtiyaç duyduğu diğer hususlar da bununla bilinir. Teâlâ onu küçüğünden büyüğüne, âliminden cahiline herkesin bilebileceği bir hesap kılmıştır. Eğer hesap güneş yılına göre olsaydı, insanların pek azından başkası onu bilemezdi.
{وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا} وهذا كما كان الأنصار وغيرهم من العرب، إذا أحرموا، لم يدخلوا البيوت من أبوابها، تعبدا بذلك، وظنا أنه بر. فأخبر الله أنه ليس ببر (٢) لأن الله تعالى، لم يشرعه لهم، وكل من تعبد بعبادة لم يشرعها الله ولا رسوله، فهو متعبد ببدعة، وأمرهم أن يأتوا البيوت من أبوابها لما فيه من السهولة عليهم، التي هي قاعدة من قواعد الشرع.
{وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا} “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir.” Bu, Ensar'ın ve diğer Arapların ihrama girdiklerinde ibadet kastıyla ve bunun bir iyilik olduğunu zannederek evlere kapılarından girmemeleri gibiydi. Allah Teâlâ bunun bir iyilik olmadığını (2) haber verdi; çünkü Allah Teâlâ bunu onlar için meşru kılmamıştır. Allah'ın ve Rasûlünün meşru kılmadığı bir ibadetle ibadet eden herkes bir bidatle ibadet etmiş olur. Şeriatın kaidelerinden biri olan kolaylık kendisinde bulunduğu için evlere kapılarından girmelerini onlara emretti.
ويستفاد من إشارة الآية أنه ينبغي في كل أمر من الأمور، أن يأتيه الإنسان من الطريق السهل القريب، الذي قد جعل له موصلا فالآمر بالمعروف، والناهي عن المنكر، ينبغي أن ينظر في حالة المأمور، ويستعمل معه الرفق والسياسة، التي بها يحصل المقصود أو بعضه، والمتعلم والمعلم، ينبغي أن يسلك أقرب طريق وأسهله، يحصل به مقصوده، وهكذا كل من حاول أمرا من الأمور وأتاه من أبوابه وثابر عليه، فلا بد أن يحصل له المقصود بعون الملك المعبود.
Ayetin işaretinden şu anlaşılır: İnsanın her işte, ona ulaştırıcı kılınan en kolay ve en yakın yoldan gitmesi gerekir. İyiliği emreden ve kötülükten nehyeden kimsenin kendisine emir/nehiy yöneltilen kişinin durumunu gözetmesi, maksadın tamamının veya bir kısmının hâsıl olacağı yumuşaklığı ve siyaseti (uygun yöntemi) kullanması gerekir. Öğrenen ve öğreten kimsenin de maksadına ulaştıracak en yakın ve en kolay yolu tutması gerekir. İşte böylece, herhangi bir işe girişip ona kapılarından gelen ve sebat gösteren herkesin Mabud olan Melik'in (Allah'ın) yardımıyla maksadına ulaşması kaçınılmazdır.
{وَاتَّقُوا اللَّهَ} هذا هو البر الذي أمر الله به، وهو لزوم تقواه على الدوام، بامتثال أوامره، واجتناب نواهيه، فإنه سبب للفلاح، الذي هو الفوز بالمطلوب، والنجاة من المرهوب، فمن لم يتق الله تعالى، لم يكن له سبيل إلى الفلاح، ومن اتقاه، فاز بالفلاح والنجاح.
{وَاتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'a karşı gelmekten sakının”; Allah'ın emrettiği asıl iyilik (birr) işte budur. O da emirlerini yerine getirmek ve yasaklarından kaçınmak suretiyle sürekli O'na karşı takvalı olmaya sarılmaktır. Zira bu; arzulananı elde etmek ve korkulandan kurtulmak demek olan felâhın (kurtuluşun) sebebidir. Allah Teâlâ'ya karşı takvalı davranmayan kimsenin kurtuluşa hiçbir yolu yoktur; O'na karşı takvalı olan ise kurtuluş ve başarıya nail olmuştur.
{١٩٠ - ١٩٣} {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} .
{١٩٠ - ١٩٣} {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} “(190-193) Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın ve aşırı gitmeyin (haddi aşmayın). Şüphesiz Allah aşırı gidenleri sevmez.”
هذه الآيات، تتضمن الأمر بالقتال في سبيل الله، وهذا كان بعد الهجرة إلى المدينة، لما قوي المسلمون للقتال، أمرهم الله به، بعد ما كانوا مأمورين بكف أيديهم، وفي تخصيص القتال {فِي سَبِيلِ اللَّهِ} حث على الإخلاص، ونهي عن الاقتتال في الفتن بين المسلمين.
Bu ayetler Allah yolunda savaş emrini içermektedir. Bu, Medine'ye hicretten sonra, Müslümanlar savaşa güç yetirecek hâle gelince gerçekleşmiştir; ellerini çekmekle emrolunduktan sonra Allah onlara savaşı emretmiştir. Savaşın {فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda” ifadesiyle tahsis edilmesinde ihlasa teşvik ve Müslümanlar arasındaki fitnelerde birbirini öldürmekten nehiy vardır.
{الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ} أي: الذين هم مستعدون لقتالكم، وهم المكلفون الرجال، غير الشيوخ الذين لا رأي لهم ولا قتال.
{الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ} “Sizinle savaşanlarla”; yani sizinle savaşmaya hazır olan, mükellef erkeklerle [savaşın]. Ne bir görüşü ne de savaşı bulunan yaşlılar müstesnadır.
والنهي عن الاعتداء، يشمل أنواع الاعتداء كلها، من قتل من لا يقاتل، من النساء، والمجانين والأطفال، والرهبان ونحوهم والتمثيل بالقتلى، وقتل الحيوانات، وقطع الأشجار [ونحوها] ، لغير مصلحة تعود للمسلمين.
Haddi aşmaktan (aşırı gitmekten) nehiy; kadınlar, deliler, çocuklar, rahipler ve benzeri savaşmayanların öldürülmesi, ölülere işkence yapılması (müsle), hayvanların öldürülmesi ve Müslümanlara dönecek bir maslahat olmaksızın ağaçların [ve benzerlerinin] kesilmesi gibi haddi aşmanın bütün çeşitlerini kapsar.
ومن الاعتداء، مقاتلة من تقبل منهم الجزية إذا بذلوها، فإن ذلك لا يجوز.
Cizye kendilerinden kabul edilen kimseler cizyeyi verdikleri takdirde onlarla savaşmak da haddi aşmaktandır; zira bu caiz değildir.
{وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ * فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوَانَ إِلا عَلَى الظَّالِمِينَ} .
{وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ * فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوَانَ إِلا عَلَى الظَّالِمِينَ} “Onları nerede yakalarsanız öldürün ve sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın. Fitne (şirk ve baskı), öldürmekten daha şiddetlidir. Mescid-i Haram yanında onlar sizinle savaşmadıkça siz de onlarla orada savaşmayın. Fakat sizinle savaşırlarsa onları öldürün; kâfirlerin cezası işte böyledir. Eğer vazgeçerlerse şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Fitne kalmayıncaya ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer vazgeçerlerse artık zalimlerden başkasına düşmanlık (saldırı) yoktur.”
{وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ} هذا أمر بقتالهم، أينما وجدوا في كل وقت، وفي كل زمان قتال مدافعة، وقتال مهاجمة ثم استثنى من هذا العموم قتالهم {عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} وأنه لا يجوز إلا أن يبدأوا بالقتال، فإنهم يقاتلون جزاء لهم على اعتدائهم، وهذا مستمر في كل وقت، حتى ينتهوا عن كفرهم فيسلموا، فإن الله يتوب عليهم، ولو حصل منهم ما حصل من الكفر بالله والشرك في المسجد الحرام، وصد الرسول والمؤمنين عنه وهذا من رحمته وكرمه بعباده.
{وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ} “Onları nerede yakalarsanız öldürün”; bu, nerede bulunurlarsa bulunsunlar her vakitte ve her zamanda onlarla müdafaa savaşı ve taarruz savaşı yapma emridir. Sonra bu umumi hükümden {عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Mescid-i Haram yanında” onlarla savaşmayı istisna etti; onların savaşı ilk başlatan olmaları müstesna [orada onlarla savaşmak] caiz değildir. Şayet savaşı başlatırlarsa, haddi aşmalarına ceza olarak onlarla savaşılır. Bu hüküm, küfürlerinden vazgeçip Müslüman oluncaya kadar her vakitte geçerlidir. Küfürden vazgeçerlerse, Allah'a küfür, Mescid-i Haram'da şirk koşma ve Peygamber ile müminleri oradan alıkoyma gibi kendilerinden sadır olan onca şeye rağmen Allah onların tevbelerini kabul eder. Bu da O'nun kullarına olan merhamet ve keremindendir.
ولما كان القتال عند المسجد الحرام، يتوهم أنه مفسدة في هذا البلد الحرام، أخبر تعالى أن المفسدة بالفتنة عنده بالشرك، والصد عن دينه، أشد من مفسدة القتل، فليس عليكم - أيها المسلمون - حرج في قتالهم.
Mescid-i Haram yanında savaşmanın bu haram beldede bir fesat olduğu vehmedilebileceği için Teâlâ, orada şirk koşmak ve Allah'ın dininden alıkoymak suretiyle ortaya çıkan fitne fesadının öldürme fesadından daha şiddetli olduğunu haber vermiştir. Dolayısıyla ey Müslümanlar, onlarla savaşmanızda size bir günah yoktur.
ويستدل بهذه (١) الآية على القاعدة المشهورة، وهي: أنه يرتكب أخف المفسدتين، لدفع أعلاهما.
Bu ayetle (1) meşhur olan şu kaideye delil getirilir: İki mefsedetten daha büyüğünü defetmek için daha hafif olanı irtikâp edilir (işlenir).
ثم ذكر تعالى المقصود من القتال في سبيله، وأنه ليس المقصود به، سفك دماء الكفار، وأخذ أموالهم، ولكن المقصود به أن {يَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ} تعالى، فيظهر دين الله [تعالى] ، على سائر الأديان، ويدفع كل ما يعارضه، من الشرك وغيره، وهو المراد بالفتنة، فإذا حصل هذا المقصود، فلا قتل ولا قتال، {فَإِنِ انْتَهَوْا} عن قتالكم عند المسجد الحرام {فَلا عُدْوَانَ إِلا عَلَى الظَّالِمِينَ} أي: فليس عليهم منكم اعتداء، إلا من ظلم منهم، فإنه يستحق المعاقبة، بقدر ظلمه.
Sonra Teâlâ, Kendi yolunda savaşmanın asıl maksadını zikretti. Bundan maksat, kâfirlerin kanını dökmek ve mallarını almak değildir; aksine bundan maksat, {يَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ} “dinin [yalnızca] Allah için olması”dır. Böylece Allah Teâlâ'nın dini diğer bütün dinlere üstün gelir, şirk ve benzeri ona aykırı olan her şey bertaraf edilir. [Ayet-i kerimede geçen] fitneden maksat da budur. Bu maksat hâsıl olduğunda artık ne öldürme ne de savaş söz konusudur. Mescid-i Haram yanında sizinle savaşmaktan {فَإِنِ انْتَهَوْا} “vazgeçerlerse”, {فَلا عُدْوَانَ إِلا عَلَى الظَّالِمِينَ} “artık zalimlerden başkasına düşmanlık (saldırı) yoktur.” Yani: Onlardan zulmedenler hariç, artık sizin tarafınızdan onlara bir saldırı yoktur. Çünkü zulmeden kimse, zulmü nispetinde cezalandırılmayı hak eder.
{١٩٤} {الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} .
{١٩٤} {الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} “(194) Haram ay haram aya karşılıktır ve dokunulmazlıklar (hürmetler) kısastır. O hâlde kim size saldırırsa siz de onun size saldırdığı gibi misliyle saldırın. Allah'tan sakının ve bilin ki Allah sakınanlarla beraberdir.”
يقول تعالى: {الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ} يحتمل أن يكون المراد به ما وقع من صد المشركين للنبي ﷺ وأصحابه عام الحديبية، عن الدخول لمكة، وقاضوهم على دخولها من قابل، وكان الصد والقضاء في شهر حرام، وهو ذو القعدة، فيكون هذا بهذا، فيكون فيه، تطييب لقلوب الصحابة، بتمام نسكهم، وكماله.
Teâlâ: {الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ} “Haram ay haram aya karşılıktır” buyurmaktadır. Bununla kastedilenin; Hudeybiye senesinde müşriklerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını Mekke'ye girmekten alıkoymaları ve ertesi yıl girmeleri üzere onlarla anlaşmaları olması muhtemeldir. Zira alıkoyma da kaza da haram bir ay olan Zilkade ayındaydı. Böylece bu buna karşılık olmuş olur ve bunda ashabın gönüllerini ibadetlerini tamamlayıp kemale erdirmek suretiyle hoşnut etme anlamı bulunur.
ويحتمل أن يكون المعنى: إنكم إن قاتلتموهم في الشهر الحرام (١) فقد قاتلوكم فيه، وهم المعتدون، فليس عليكم في ذلك حرج، وعلى هذا فيكون قوله: {وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ} من باب عطف العام على الخاص، أي: كل شيء يحترم من شهر حرام، أو بلد حرام، أو إحرام، أو ما هو أعم من ذلك، جميع ما أمر الشرع باحترامه، فمن تجرأ عليها فإنه يقتص منه، فمن قاتل في الشهر الحرام، قوتل، ومن هتك البلد الحرام، أخذ منه الحد، ولم يكن له حرمة، ومن قتل مكافئا له قتل به، ومن جرحه أو قطع عضوا، منه، اقتص منه، ومن أخذ مال غيره المحترم، أخذ منه بدله، ولكن هل لصاحب الحق أن يأخذ من ماله بقدر حقه أم لا؟ خلاف بين العلماء، الراجح من ذلك، أنه إن كان سبب الحق ظاهرا كالضيف، إذا لم يقره غيره، والزوجة، والقريب إذا امتنع من تجب عليه النفقة [من الإنفاق عليه] فإنه يجوز أخذه من ماله.
Anlamın şu olması da muhtemeldir: Eğer siz onlarla haram ayda savaşırsanız (1), onlar da sizinle onda savaşmışlardır ve asıl saldıranlar onlardır; dolayısıyla bunda size bir vebal yoktur. Buna göre O'nun: {وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ} “dokunulmazlıklar (hürmetler) kısastır.” buyruğu genel olanın özel olana atfedilmesi (atf-ı âmm ale'l-hâs) kabilindendir. Yani haram ay, haram belde, ihram veya bundan daha umumi olarak şeriatın hürmet gösterilmesini emrettiği her şeye kim tecavüze cüret ederse ondan kısas alınır. Haram ayda savaşanla savaşılır; haram beldenin hürmetini çiğneyenden had cezası alınır ve onun için bir dokunulmazlık kalmaz; kendine denk birini öldüren onun karşılığında öldürülür; onu yaralayan veya bir uzvunu kesenden kısas alınır; başkasının dokunulmaz malını alan kimseden de onun bedeli alınır. Fakat hak sahibinin, onun malından hakkı kadarını [kendiliğinden] alıp alamayacağı hususunda âlimler arasında ihtilaf vardır. Tercih edilen görüş şudur: Şayet hakkın sebebi, başkası tarafından ağırlanmayan misafir gibi yahut nafakası vacip olan kimse nafakayı vermekten kaçındığında eş ve akraba gibi zahir (açık) ise, onun malından [hakkı kadarını] alması caizdir.
وإن كان السبب خفيا، كمن جحد دين غيره، أو خانه في وديعة، أو سرق منه ونحو ذلك، فإنه لا يجوز له أن يأخذ من ماله مقابلة له، جمعا بين الأدلة، ولهذا قال تعالى، تأكيدا وتقوية لما تقدم: {فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ} هذا تفسير لصفة المقاصة، وأنها هي المماثلة في مقابلة المعتدي.
Eğer sebep; bir kimsenin başkasının borcunu inkâr etmesi, emanetine hıyanet etmesi veya ondan çalması ve benzeri gizli bir sebep ise delillerin arasını cem etmek için onun malından buna mukabil bir şey alması caiz değildir. Bu sebeple Teâlâ geçmiş hükümleri teyit ve takviye etmek üzere: {فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ} “O hâlde kim size saldırırsa siz de onun size saldırdığı gibi misliyle saldırın.” buyurmuştur. Bu, kısasın (karşılık vermenin) keyfiyetinin tefsiridir ve onun da saldırgana mukabelede misliyle muamele etmek olduğunu gösterir.
ولما كانت النفوس - في الغالب - لا تقف على حدها إذا رخص لها في المعاقبة لطلبها التشفي، أمر تعالى بلزوم تقواه، التي هي الوقوف عند حدوده، وعدم تجاوزها، وأخبر تعالى أنه {مَعَ الْمُتَّقِينَ} أي: بالعون، والنصر، والتأييد، والتوفيق.
Nefisler -çoğunlukla- intikam alma ve hırsını dindirme arzusuyla cezalandırmaya ruhsat verildiğinde sınırında durmadığı için Teâlâ, O'nun sınırlarında durmak ve onları aşmamak demek olan takvasına sarılmayı emretmiş ve Kendisinin {مَعَ الْمُتَّقِينَ} “sakınanlarla beraber” olduğunu, yani yardım, zafer, teyit ve tevfik ile beraber bulunduğunu haber vermiştir.
ومن كان الله معه، حصل له السعادة الأبدية، ومن لم يلزم التقوى تخلى عنه وليه، وخذله، فوكله إلى نفسه فصار هلاكه أقرب إليه من حبل الوريد.
Allah her kiminle beraber olursa, o kimse ebedî mutluluğu elde eder. Kim de takvaya sarılmazsa, dostu ve yardımcısı [olan Allah] onu kendi hâline terk eder, yüzüstü bırakır ve onu nefsiyle baş başa bırakır; böylece helaki kendisine şah damarından daha yakın hâle gelir.
{١٩٥} {وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} .
{١٩٥} {وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “(195) Allah yolunda infak edin ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın. İyilik edin (ihsanda bulunun); şüphesiz Allah iyilik edenleri (ihsan sahiplerini) sever.”
يأمر تعالى عباده بالنفقة في سبيله، وهو إخراج الأموال في الطرق الموصلة إلى الله، وهي كل طرق الخير، من صدقة على مسكين، أو قريب، أو إنفاق على من تجب مؤنته.
Teâlâ kullarına Kendi yolunda infak etmeyi emretmektedir. Bu da malları Allah'a ulaştıran yollara -ki bunlar yoksula ya da akrabaya sadaka vermek veya nafakası vacip olan kimselere harcamada bulunmak gibi her türlü hayır yollarıdır- sarf etmektir.
وأعظم ذلك وأول ما دخل في ذلك الإنفاق في الجهاد في سبيل الله، فإن النفقة فيه جهاد بالمال، وهو فرض كالجهاد بالبدن، وفيها من المصالح العظيمة، الإعانة على تقوية المسلمين، وعلى توهية الشرك وأهله، وعلى إقامة دين الله وإعزازه، فالجهاد في سبيل الله لا يقوم إلا على ساق النفقة، فالنفقة له كالروح، لا يمكن وجوده بدونها، وفي ترك الإنفاق في سبيل الله، إبطال للجهاد، وتسليط للأعداء، وشدة تكالبهم، فيكون قوله تعالى: {وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} كالتعليل لذلك، والإلقاء باليد إلى التهلكة يرجع إلى أمرين: ترك ما أمر به العبد، إذا كان تركه موجبا أو مقاربا لهلاك البدن أو الروح، وفعل ما هو سبب موصل إلى تلف النفس أو الروح، فيدخل تحت ذلك أمور كثيرة، فمن ذلك، ترك الجهاد في سبيل الله، أو النفقة فيه، الموجب لتسلط الأعداء، ومن ذلك تغرير الإنسان بنفسه في مقاتلة أو سفر مخوف، أو محل مسبعة أو حيات، أو يصعد شجرا أو بنيانا خطرا، أو يدخل تحت شيء فيه خطر ونحو ذلك، فهذا ونحوه، ممن ألقى بيده إلى التهلكة.
Bunun en büyüğü ve buna ilk dâhil olanı Allah yolunda cihada infak etmektir. Zira cihad yolundaki infak malla cihad etmektir ve o da bedenle cihad gibi farzdır. Onda Müslümanların güçlendirilmesine, şirkin ve ehlinin zayıflatılmasına, Allah'ın dininin ikame edilip yüceltilmesine yardım etmek gibi büyük maslahatlar vardır. Zira Allah yolunda cihad ancak infak ayağı üzerinde durur; infak onun için ruh gibidir, o olmadan varlığı mümkün değildir. Allah yolunda infakı terk etmekte ise cihadın iptali, düşmanların musallat kılınması ve azgınlıklarının şiddetlenmesi vardır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: {وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} “kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” buyruğu bunun gerekçesi (illeti) gibidir. Kendi eliyle kendini tehlikeye atmak iki hususa döner: Kulun, terk edilmesi bedenin veya ruhun helakini gerektiren yahut buna yaklaştıran emrolunmuş bir şeyi terk etmesi ve nefsin veya ruhun telef olmasına ulaştıran bir sebebi işlemesi. Bunun altına pek çok husus girer: Düşmanların musallat olmasına yol açan Allah yolunda cihadı veya infakı terk etmek bunlardandır. Keza insanın savaşta, korkulu bir yolculukta, yırtıcı hayvanların veya yılanların bulunduğu bir yerde kendini tehlikeye atması; tehlikeli bir ağaca veya yapıya tırmanması yahut tehlikeli bir şeyin altına girmesi ve benzerleri de böyledir. İşte bu ve benzerleri kendi elleriyle kendilerini tehlikeye atan kimselerdendir.
ومن الإلقاء باليد إلى التهلكة (١) الإقامة على معاصي الله، واليأس من التوبة، ومنها ترك ما أمر الله به من الفرائض، التي في تركها هلاك للروح والدين.
Kendi eliyle kendini tehlikeye atmaktan (1) biri de Allah'ın günahları üzerinde ısrar etmek ve tevbeden ümit kesmektir. Terkinde ruh ve dinin helaki bulunan, Allah'ın emrettiği farzları terk etmek de bunlardandır.
ولما كانت النفقة في سبيل الله نوعا من أنواع الإحسان، أمر بالإحسان عموما فقال: {وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} وهذا يشمل جميع أنواع الإحسان، لأنه لم يقيده بشيء دون شيء، فيدخل فيه الإحسان بالمال كما تقدم.
Allah yolunda infak ihsan çeşitlerinden bir çeşit olduğu için, genel olarak ihsanı emredip şöyle buyurdu: {وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “İyilik edin (ihsanda bulunun); şüphesiz Allah iyilik edenleri (ihsan sahiplerini) sever.” Bu, ihsanın bütün çeşitlerini kapsar; zira Teâlâ onu bir şeyi hariç tutarak kayıtlamamıştır. Dolayısıyla daha önce geçtiği üzere malla ihsanda bulunmak da buna dâhildir.
ويدخل فيه الإحسان بالجاه، بالشفاعات ونحو ذلك، ويدخل في ذلك، الإحسان بالأمر بالمعروف، والنهي عن المنكر، وتعليم العلم النافع، ويدخل في ذلك قضاء حوائج الناس، من تفريج كرباتهم وإزالة شداتهم، وعيادة مرضاهم، وتشييع جنائزهم، وإرشاد ضالهم، وإعانة من يعمل عملا والعمل لمن لا يحسن العمل ونحو ذلك، مما هو من الإحسان الذي أمر الله به، ويدخل في الإحسان أيضا، الإحسان في عبادة الله تعالى، وهو كما ذكر النبي ﷺ: "أن تعبد الله كأنك تراه، فإن لم تكن تراه، فإنه يراك "
Makam ve itibar ile (şefaatler ve benzeri yollarla) ihsan da buna dâhildir. İyiliği emredip kötülükten nehyetmek ve faydalı ilmi öğretmek suretiyle ihsan da buna girer. İnsanların sıkıntılarını gidermek, darlıklarını ortadan kaldırmak, hastalarını ziyaret etmek, cenazelerine katılmak, yolunu şaşıranına yol göstermek, iş yapana yardım etmek ve iş yapmayı beceremeyenin işini yapmak gibi insanların ihtiyaçlarını gidermek ve benzeri Allah'ın emrettiği ihsandan olan her şey de buna dâhildir. Allah Teâlâ'ya ibadette ihsan da yine bu ihsanın içine girer ki o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikrettiği gibidir: “Allah'a O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmüyorsan da O seni görmektedir.”
فمن اتصف بهذه الصفات، كان من الذين قال الله فيهم: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} وكان الله معه يسدده ويرشده ويعينه على كل أموره.
Kim bu sıfatlarla nitelenirse Allah'ın haklarında: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzeli (cennet) ve fazlası (Allah'ın cemalini görmek) vardır.” buyurduğu kimselerden olur ve Allah onunla beraber olup onu doğrultur, ona hidayet verir ve bütün işlerinde ona yardım eder.
ولما فرغ تعالى من [ذكر] أحكام الصيام فالجهاد، ذكر أحكام الحج فقال:
Yüce [Allah], oruç ve ardından cihat hükümlerini [zikretmeyi] bitirince hac hükümlerini zikrederek şöyle buyurdu:
{١٩٦} {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ} .
{١٩٦} {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ} “(196) Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın. Eğer [hacdan] alıkonursanız kolayınıza gelen bir kurban [gönderin/kesin]. Kurban yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. Sizden kim hasta olur veya başında bir eziyet bulunursa [tıraş olmasından dolayı] oruçtan veya sadakadan yahut kurbandan bir fidye gerekir. Güvene kavuştuğunuzda ise kim hacca kadar umre ile faydalanırsa (hacc-ı temettu yaparsa), kolayına gelen bir kurban kesmesi gerekir. Kim de [kurban] bulamazsa hacda üç gün, döndüğünüzde ise yedi gün oruç [tutsun]; işte bu tam on gündür. Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir. Allah'tan sakının ve bilin ki Allah cezası pek çetin olandır.”
يستدل بقوله [تعالى] : {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ} على أمور:
[Teâlâ'nın]: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ} “Haccı ve umreyi... tamamlayın” buyruğundan şu hususlara delil getirilir:
أحدها: وجوب الحج والعمرة، وفرضيتهما.
Birincisi: Hac ve umrenin vücubiyeti ve farziyetidir.
الثاني: وجوب إتمامهما بأركانهما، وواجباتهما، التي قد دل عليها فعل النبي ﷺ وقوله: "خذوا عني مناسككم "
İkincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiilinin ve “Hac ibadetlerinizi benden alınız (öğreniniz).” hadisinin delalet ettiği rükünleri ve vacipleriyle birlikte her ikisini tamamlamanın vücubiyetidir.
الثالث: أن فيه حجة لمن قال بوجوب العمرة.
Üçüncüsü: Umrenin vacip (farz) olduğunu söyleyenler için bunda bir hüccet (delil) bulunmasıdır.
الرابع: أن الحج والعمرة يجب إتمامهما بالشروع فيهما، ولو كانا نفلا.
Dördüncüsü: Nafile bile olsalar, başlandığı takdirde hac ve umrenin tamamlanmasının vacip olmasıdır.
الخامس: الأمر بإتقانهما وإحسانهما، وهذا قدر زائد على فعل ما يلزم لهما.
Beşincisi: Her ikisini en güzel ve sağlam şekilde yapma emridir; bu da onlar için zorunlu olan şeyleri yapmanın ötesinde bir derecedir.
السادس: وفيه الأمر بإخلاصهما لله تعالى.
Altıncısı: Bunda her ikisini de Allah Teâlâ için ihlasla yerine getirme emri vardır.
السابع: أنه لا يخرج المحرم بهما بشيء من الأشياء حتى يكملهما، إلا بما استثناه الله، وهو الحصر، فلهذا قال: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ} أي: منعتم من الوصول إلى البيت لتكميلهما، بمرض، أو ضلالة، أو عدو، ونحو ذلك من أنواع الحصر، الذي هو المنع.
Yedincisi: Hac ve umre için ihrama giren kimsenin, her ikisini tamamlayıncaya kadar hiçbir surette ihramdan çıkamamasıdır; Allah'ın istisna ettiği husus müstesna ki o da ihsardır (engellenmektir). Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ} “Eğer [hacdan] alıkonursanız” yani hastalık, yol kaybetme, düşman ve engelleme demek olan ihsarın benzeri çeşitleri sebebiyle her ikisini tamamlamak üzere Beytullah'a ulaşmaktan alıkonursanız...
{فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} أي: فاذبحوا ما استيسر من الهدي، وهو سبع بدنة، أو سبع بقرة، أو شاة يذبحها المحصر، ويحلق ويحل من إحرامه بسبب الحصر كما فعل النبي ﷺ وأصحابه، لما صدهم المشركون عام الحديبية، فإن لم يجد الهدي، فليصم بدله عشرة أيام كما في المتمتع ثم يحل.
{فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “kolayınıza gelen bir kurban [kesin]” yani bir devenin yedide biri, bir sığırın yedide biri yahut bir koyun kurban edin. İhsara uğrayan kimse onu keser, tıraş olur ve Hudeybiye senesinde müşrikler onları engellediğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının yaptığı gibi ihsar sebebiyle ihramdan çıkar. Eğer kurban bulamazsa, temettu yapan kimsede olduğu gibi onun yerine on gün oruç tutar ve sonra ihramdan çıkar.
ثم قال تعالى: {وَلا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ} وهذا من محظورات الإحرام، إزالة الشعر، بحلق أو غيره، لأن المعنى واحد من الرأس، أو من البدن، لأن المقصود من ذلك، حصول الشعث والمنع من الترفه بإزالته، وهو موجود في بقية الشعر.
Sonra Teâlâ: {وَلا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ} “Kurban yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin.” buyurdu. Bu, ihram yasaklarındandır; yani ister baştan ister bedenden olsun tıraşla veya başka bir yolla kıl/saç gidermektir. Çünkü mana birdir; zira bundan maksat saç-başın dağınık (şa'as) olması ve onu gidermek suretiyle rahata ermekten (tereffüh) men edilmektir ve bu durum diğer kıllarda da mevcuttur.
وقاس كثير من العلماء على إزالة الشعر، تقليم الأظفار بجامع الترفه، ويستمر المنع مما ذكر، حتى يبلغ الهدي محله، وهو يوم النحر، والأفضل أن يكون الحلق بعد النحر، كما تدل عليه الآية.
Âlimlerin birçoğu, rahata erme (tereffüh) ortak paydasında tırnak kesmeyi de saç/kıl gidermeye kıyas etmiştir. Zikredilen bu şeylerin yasaklığı, kurban yerine -ki kurban bayramı günüdür- varıncaya kadar devam eder. Ayetin de delalet ettiği üzere tıraşın kurbandan sonra olması daha faziletlidir.
ويستدل بهذه الآية على أن المتمتع إذا ساق الهدي، لم يتحلل من عمرته قبل يوم النحر، فإذا طاف وسعى للعمرة، أحرم بالحج، ولم يكن له إحلال بسبب سوق الهدي، وإنما منع ﵎ من ذلك، لما فيه من الذل والخضوع لله والانكسار له، والتواضع الذي هو عين مصلحة العبد، وليس عليه في ذلك من ضرر، فإذا حصل الضرر بأن كان به أذى من مرض، ينتفع بحلق رأسه له، أو قروح، أو قمل ونحو ذلك فإنه يحل له أن يحلق رأسه، ولكن يكون عليه فدية من صيام ثلاثة أيام، أو صدقة على ستة مساكين (١) أو نسك ما يجزئ في أضحية، فهو مخير، والنسك أفضل، فالصدقة، فالصيام.
Bu ayetten şu hükme delil getirilir: Temettu yapan kimse kurbanı beraberinde sevk ederse (getirirse), kurban bayramı gününden önce umresinden çıkıp ihramdan çözülemez. Umre için tavaf ve sa'y yapınca hac için ihrama girer ve kurban sevk ettiği için ihramdan çıkması caiz olmaz. Yüce Şari' bundan men etmiştir; zira bunda Allah'a boyun eğme, O'na teslim olma, kırılma ve kulun bizzat maslahatı olan tevazu vardır ve bunda ona bir zarar da yoktur. Fakat başını tıraş etmekle fayda göreceği bir hastalık, yaralar, bitlenme ve benzeri bir eziyet sebebiyle zarar meydana gelirse, başını tıraş etmesi ona helal olur; ancak üzerine üç gün oruç yahut altı yoksula sadaka (1) veya kurbanda caiz olan bir hayvanı kurban etmek şeklinde bir fidye gerekir. O muhayyerdir; en faziletlisi kurban, sonra sadaka, sonra da oruçtur.
ومثل هذا، كل ما كان في معنى ذلك، من تقليم الأظفار، أو تغطية الرأس، أو لبس المخيط، أو الطيب، فإنه يجوز عند الضرورة، مع وجوب الفدية المذكورة لأن القصد من الجميع، إزالة ما به يترفه.
Bunun gibi, tırnak kesmek, başı örtmek, dikilmiş elbise giymek veya koku sürünmek gibi bu manada olan her şey; hepsiyle kastedilen rahatlığı (tereffühü) gidermek olduğundan, zikredilen fidyenin vacip olması şartıyla zaruret hâlinde caizdir.
ثم قال تعالى: {فَإِذَا أَمِنْتُمْ} أي: بأن قدرتم على البيت من غير مانع عدو وغيره، {فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ} بأن توصل بها إليه، وانتفع بتمتعه بعد الفراغ منها.
Sonra Teâlâ: {فَإِذَا أَمِنْتُمْ} “Güvene kavuştuğunuzda ise” yani düşman veya başka bir engel olmaksızın Beytullah'a güç yetirdiğinizde; {فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ} “kim hacca kadar umre ile faydalanırsa” yani umre ile hacca ulaşıp umreyi bitirdikten sonra [ihramdan çıkarak] temettudan (mübah kılınan şeylerden) faydalanırsa...
{فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} أي: فعليه ما تيسر من الهدي، وهو ما يجزئ في أضحية، وهذا دم نسك، مقابلة لحصول النسكين له في سفرة واحدة، ولإنعام الله عليه بحصول الانتفاع بالمتعة بعد فراغ العمرة، وقبل الشروع في الحج، ومثلها القِران لحصول النسكين له.
{فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “kolayına gelen bir kurban kesmesi gerekir.” Yani kurbanda caiz olan kolayına gelmiş bir hayvanı kesmelidir. Bu, tek bir yolculukta iki ibadetin birden ona nasip olması ve umreyi bitirip hacca başlamadan önceki arada temettudan faydalanmayı Allah'ın ona bir nimet olarak ihsan etmesi karşılığında bir şükür (nüsuk) kanıdır. Kendisinde iki ibadetin birden hâsıl olması sebebiyle Kıran haccı da bunun gibidir.
ويدل مفهوم الآية، على أن المفرد للحج، ليس عليه هدي، ودلت الآية، على جواز، بل فضيلة المتعة، وعلى جواز فعلها في أشهر الحج.
Ayetin mefhumu, İfrad haccı yapan kimseye kurban vacip olmadığına delalet eder. Ayet ayrıca temettu haccının caiz oluşuna -hatta faziletine- ve hac aylarında yapılmasının cevazına delalet etmiştir.
{فَمَنْ لَمْ يَجِدْ} أي الهدي أو ثمنه {فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ} أول جوازها من حين الإحرام بالعمرة، وآخرها ثلاثة أيام بعد النحر، أيام رمي الجمار، والمبيت بـ "منى" ولكن الأفضل منها، أن يصوم السابع، والثامن، والتاسع، {وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ} أي: فرغتم من أعمال الحج، فيجوز فعلها في مكة، وفي الطريق، وعند وصوله إلى أهله.
{فَمَنْ لَمْ يَجِدْ} “Kim de bulamazsa” yani kurbanı veya onun bedelini bulamazsa; {فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ} “hacda üç gün oruç [tutsun].” Bunun cevazının başlangıcı umre ihramına girildiği andan, sonu ise kurban bayramından sonraki üç gün -yani şeytan taşlama (remiy-i cimar) ve Mina'da geceleme günleri-dir; fakat en faziletlisi yedinci, sekizinci ve dokuzuncu günleri tutmasıdır. {وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ} “döndüğünüzde ise yedi gün” yani hac amellerini bitirdiğinizde; bunları Mekke'de, yolda yahut ailesinin yanına vardığında tutması caizdir.
{ذَلِكَ} المذكور من وجوب الهدي على المتمتع {لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} بأن كان عند مسافة قصر فأكثر، أو بعيدا عنه عرفات، فهذا الذي يجب عليه الهدي، لحصول النسكين له في سفر واحد، وأما من كان أهله من حاضري المسجد الحرام، فليس عليه هدي لعدم الموجب لذلك.
Temettu yapan kimseye kurbanın vacip oluşuna dair zikredilen {ذَلِكَ} “Bu” hüküm, {لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir.” Yani sefer mesafesinde veya daha uzakta yahut Arafat'tan ötede olan kimsedir. İşte tek bir yolculukta iki ibadeti birleştirdiği için kurban vacip olan kimse budur. Ailesi Mescid-i Haram civarında ikamet edenlere gelince, bunu gerektiren sebep bulunmadığı için onlara kurban vacip değildir.
{وَاتَّقُوا اللَّهَ} أي: في جميع أموركم، بامتثال أوامره، واجتناب نواهيه، ومن ذلك، امتثالكم، لهذه المأمورات، واجتناب هذه المحظورات المذكورة في هذه الآية.
{وَاتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'tan sakının”; yani O'nun emirlerini yerine getirip yasaklarından kaçınarak bütün işlerinizde [sakının]. Bu ayette zikredilen emirleri tutmanız ve bu yasaklardan kaçınmanız da bunlardandır.
{وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ} أي: لمن عصاه، وهذا هو الموجب للتقوى، فإن من خاف عقاب الله، انكف عما يوجب العقاب، كما أن من رجا ثواب الله عمل لما يوصله إلى الثواب، وأما من لم يخف العقاب، ولم يرج الثواب، اقتحم المحارم، وتجرأ على ترك الواجبات.
{وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ} “Ve bilin ki şüphesiz Allah'ın cezası pek şiddetlidir.” Yani O'na isyan eden kimse için [cezası pek şiddetlidir]. Takvayı gerektiren husus da budur. Zira Allah'ın cezasından korkan kimse, cezayı gerektiren şeylerden el çeker; nitekim Allah'ın mükâfatını uman kimse de kendisini mükâfata ulaştıracak ameller işler. Cezadan korkmayan ve mükâfat da ummayan kimseye gelince; o haramlara dalar ve vacipleri terk etmeye cüret gösterir.
{١٩٧} {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الألْبَابِ} .
{١٩٧} {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الألْبَابِ} “(197) Hac bilinen aylardır. Kim o aylarda haccı [kendisine] farz kılarsa (ihrama girerse), artık hacda kadına yaklaşmak (ve müstehcen söz), günah işlemek ve kavga etmek yoktur. Siz ne hayır yaparsanız Allah onu bilir. Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır. Ey akıl sahipleri! Benden sakının.”
يخبر تعالى أن {الْحَجَّ} واقع في {أشهر معلومات} عند المخاطبين، مشهورات، بحيث لا تحتاج إلى تخصيص، كما احتاج الصيام إلى تعيين شهره، وكما بين تعالى أوقات الصلوات الخمس.
Teâlâ, {الْحَجَّ} “Hac”cın, muhataplar nezdinde {أشهر معلومات} “bilinen aylardır”, yani orucun ayının tayinine veya Teâlâ'nın beş vakit namazın vakitlerini beyan etmesine ihtiyaç duyulduğu gibi ayrıca tahsise ihtiyaç bırakmayacak derecede meşhur olan aylarda vaki olduğunu haber vermektedir.
وأما الحج فقد كان من ملة إبراهيم، التي لم تزل مستمرة في ذريته معروفة بينهم.
Hac ise, İbrahim'in milletinden (dininden) olup onun zürriyetinde kesintisiz devam etmiş ve aralarında bilinegelmiştir.
والمراد بالأشهر المعلومات عند جمهور العلماء: شوال، وذو القعدة، وعشر من ذي الحجة، فهي التي يقع فيها الإحرام بالحج غالبا.
Âlimlerin çoğunluğuna (cumhura) göre bilinen aylarla kastedilen: Şevval, Zilkade ve Zilhicce'nin ilk on günüdür; zira hac için ihrama girme çoğunlukla bu vakitlerde gerçekleşir.
{فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ} أي: أحرم به، لأن الشروع فيه يصيره فرضا، ولو كان نفلا.
{فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ} “Kim o aylarda haccı [kendisine] farz kılarsa” yani hac için ihrama girerse; çünkü nafile bile olsa ona başlamak haccı farz hâline getirir.
واستدل بهذه الآية الشافعي ومن تابعه، على أنه لا يجوز الإحرام بالحج قبل أشهره، قلت لو قيل: إن فيها دلالة لقول الجمهور، بصحة الإحرام [بالحج] قبل أشهره لكان قريبا، فإن قوله: {فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ} دليل على أن الفرض قد يقع في الأشهر المذكورة وقد لا يقع فيها، وإلا لم يقيده.
Şafii ve ona tabi olanlar bu ayetle, hac aylarından önce hac için ihrama girmenin caiz olmadığına delil getirmişlerdir. Derim ki: Eğer bu ayette, hac aylarından önce [hac için] ihrama girmenin sahih olduğuna dair cumhurun kavline bir delalet olduğu söylenseydi bu da makul olurdu; çünkü O'nun: {فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ} “Kim o aylarda haccı farz kılarsa” buyruğu, farz kılmanın (ihrama girmenin) bu aylarda olabileceği gibi bu ayların dışında da olabileceğine delildir, aksi takdirde onu [bu aylarla] kaytlamazdı.
وقوله: {فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} أي: يجب أن تعظموا الإحرام بالحج، وخصوصا الواقع في أشهره، وتصونوه عن كل ما يفسده أو ينقصه، من الرفث وهو الجماع ومقدماته الفعلية والقولية، خصوصا عند النساء بحضرتهن.
O'nun: {فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “artık hacda kadına yaklaşmak (ve müstehcen söz), günah işlemek ve kavga etmek yoktur.” buyruğuna gelince; yani hac ihramını -özellikle kendi aylarında vaki olanını- yüceltmeniz, onu bozan veya değerini düşüren her şeyden korumanız gerekir. Bunlar: Refes -ki cinsi münasebet ile bunun fiilî ve sözlü ön hazırlıklarıdır, bilhassa kadınların yanında ve huzurunda olanıdır-,
والفسوق وهو: جميع المعاصي، ومنها محظورات الإحرام.
Fısk -ki bütün günahlardır ve ihram yasakları da bunlardandır-
والجدال وهو: المماراة والمنازعة والمخاصمة، لكونها تثير الشر، وتوقع العداوة.
Ve Cidal -ki münakaşa etmek, çekişmek ve kavga etmektir; çünkü bu şerri körükler ve düşmanlık doğurur-dir.
والمقصود من الحج، الذل والانكسار لله، والتقرب إليه بما أمكن من القربات، والتنزه عن مقارفة السيئات، فإنه بذلك يكون مبرورا والمبرور، ليس له جزاء إلا الجنة، وهذه الأشياء وإن كانت ممنوعة في كل مكان وزمان، فإنها (١) يتغلظ المنع عنها في الحج.
Hacdan maksat Allah için tezellül etmek (boyun bükmek), O'nun huzurunda kırılmak, mümkün olan ibadetlerle O'na yakınlaşmak ve kötülükleri işlemekten uzak durmaktır. Zira hac ancak bununla mebrur (makbul) olur; mebrur haccın karşılığı ise ancak cennettir. Bu şeyler her yerde ve her zamanda yasak olmakla birlikte, hac esnasında onlardan men edilmek çok daha şiddetlidir (1).
واعلم أنه لا يتم التقرب إلى الله بترك المعاصي حتى يفعل الأوامر، ولهذا قال تعالى: {وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ} أتى بـ "من "لتنصيص على العموم، فكل خير وقربة وعبادة، داخل في ذلك، أي: فإن الله به عليم، وهذا يتضمن غاية الحث على أفعال الخير، وخصوصا في تلك البقاع الشريفة والحرمات المنيفة، فإنه ينبغي تدارك ما أمكن تداركه فيها، من صلاة، وصيام، وصدقة، وطواف، وإحسان قولي وفعلي.
Bil ki emirler yerine getirilmedikçe sadece günahları terk etmekle Allah'a yakınlık tam olmaz. Bu sebeple Teâlâ: {وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ} “Siz ne hayır yaparsanız Allah onu bilir.” buyurmuştur. Umumu bildirmek (istiğrak) için “min” edatını getirmiştir; dolayısıyla her türlü hayır, taat ve ibadet buna dâhildir. Yani Allah onu hakkıyla bilendir. Bu, hayır ameller işlemeye son derece bir teşviki içerir; bilhassa o şerefli mekânlarda ve yüce haram bölgelerde namaz, oruç, sadaka, tavaf, sözlü ve fiilî ihsan gibi yapılması mümkün olan ne varsa telafi edip yerine getirmek gerekir.
ثم أمر تعالى بالتزود لهذا السفر المبارك، فإن التزود فيه الاستغناء عن المخلوقين، والكف عن أموالهم، سؤالا واستشرافا، وفي الإكثار منه نفع وإعانة للمسافرين، وزيادة قربة لرب العالمين، وهذا الزاد الذي المراد منه إقامة البنية بلغة ومتاع.
Sonra Teâlâ bu mübarek yolculuk için azık edinmeyi emretti. Çünkü azık edinmekte mahlûkattan müstağni olmak, istemek veya göz dikmek suretiyle onların mallarına tamah etmekten el çekmek vardır. Azığı çoğaltmakta yolculara fayda ve yardım sağlamak ve Âlemlerin Rabbine yakınlığı artırmak vardır. İşte bu, kendisiyle bedeni ayakta tutmak hedeflenen geçimlik ve azıktır.
وأما الزاد الحقيقي المستمر نفعه لصاحبه، في دنياه، وأخراه، فهو زاد التقوى الذي هو زاد إلى دار القرار، وهو الموصل لأكمل لذة، وأجل نعيم دائم أبدا، ومن ترك هذا الزاد، فهو المنقطع به الذي هو عرضة لكل شر، وممنوع من الوصول إلى دار المتقين. فهذا مدح للتقوى.
Sahibine hem dünyasında hem de ahiretinde faydası sürekli olan gerçek azığa gelince; o, karar yurduna (ahirete) uzanan azık olan takva azığıdır. O, en mükemmel lezzete ve sonsuza kadar devam edecek en yüce nimete ulaştırandır. Bu azığı terk eden kimse ise yarı yolda kalmış, her türlü şerre açık ve müttakilerin yurduna ulaşmaktan men edilmiş kimsedir. Bu da takvaya yönelik bir övgüdür.
ثم أمر بها أولي الألباب فقال: {وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الألْبَابِ} أي: يا أهل العقول الرزينة، اتقوا ربكم الذي تقواه أعظم ما تأمر به العقول، وتركها دليل على الجهل، وفساد الرأي.
Sonra [Allah] akıl sahiplerine takvayı emrederek şöyle buyurdu: { وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الألْبَابِ } “Ey akıl sahipleri, Bana karşı takva sahibi olun!” Yani: Ey olgun ve kâmil akıl sahipleri! Rabbinize karşı takva sahibi olun; zira O'na karşı takvalı olmak, akılların emrettiği en büyük şeydir. Takvayı terk etmek ise cehaletin ve bozuk fikirli olmanın delilidir.
{١٩٨ - ٢٠٢} {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلا مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ * ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ * وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ * أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ} .
{١٩٨ - ٢٠٢} {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلا مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ * ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ * وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ * أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “(198-202) Rabbinizden bir lütuf (ticaret/kazanç) aramanızda sizin için bir günah yoktur. Arafat'tan akın ettiğinizde Meş'ar-i Haram yanında Allah'ı zikredin. Sizi hidayete erdirdiği gibi siz de O'nu zikredin; doğrusu siz bundan önce sapıklardan idiniz. Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin ve Allah'tan bağışlanma dileyin. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Hac ibadetlerinizi bitirdiğiniz zaman, atalarınızı andığınız gibi -hatta daha kuvvetli bir anışla- Allah'ı zikredin. İnsanlardan öylesi vardır ki: ‘Rabbimiz! Bize dünyada ver’ der; onun ahirette hiçbir nasibi yoktur. Onlardan öylesi de vardır ki: ‘Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru’ der. İşte bunlar için kazandıklarından bir nasip vardır. Allah hesabı pek çabuk görendir.”
لما أمر تعالى بالتقوى، أخبر تعالى أن ابتغاء فضل الله بالتكسب في مواسم الحج وغيره، ليس فيه حرج إذا لم يشغل عما يجب إذا كان المقصود هو الحج، وكان الكسب حلالا منسوبا إلى فضل الله، لا منسوبا إلى حذق العبد، والوقوف مع السبب، ونسيان المسبب، فإن هذا هو الحرج بعينه.
Teâlâ takvayı emrettikten sonra; asıl maksat hac olmak, vacip olan şeylerden alıkoymamak ve kazanç helal olup kulun kendi becerisine bağlanmayıp sebebe takılıp Sebepleri Yaratan'ı (Müsebbib'i) unutmaktan ziyade Allah'ın lütfuna izafe edilmek şartıyla, hac mevsimlerinde ve diğer zamanlarda kazanç sağlayarak Allah'ın lütfunu aramakta bir günah olmadığını haber vermiştir; zira [sebebe takılıp Müsebbib'i unutmak] günah ve vebalin ta kendisidir.
وفي قوله: {فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ} دلالة على أمور:
O'nun: {فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ} “Arafat'tan akın ettiğinizde Meş'ar-i Haram yanında Allah'ı zikredin.” buyruğunda şu hususlara delalet vardır:
أحدها: الوقوف بعرفة، وأنه كان معروفا أنه ركن من أركان الحج، فالإفاضة من عرفات، لا تكون إلا بعد الوقوف.
Birincisi: Arafat'ta vakfe yapılması ve bunun haccın rükünlerinden biri olarak bilinmesidir; zira Arafat'tan akın etmek ancak vakfeden sonra olur.
الثاني: الأمر بذكر الله عند المشعر الحرام، وهو المزدلفة، وذلك أيضا معروف، يكون ليلة النحر بائتا بها، وبعد صلاة الفجر، يقف في المزدلفة داعيا، حتى يسفر جدا، ويدخل في ذكر الله عنده، إيقاع الفرائض والنوافل فيه.
İkincisi: Müzdelife olan Meş'ar-i Haram yanında Allah'ı zikretme emridir. Bu da bilinmektedir: Kurban bayramı gecesinde orada geceleyerek olur ve sabah namazından sonra ortalık iyice aydınlanıncaya kadar Müzdelife'de dua ederek vakfe yapar. Orada farzları ve nafileleri eda etmek de Allah'ı zikretmenin içine girer.
الثالث: أن الوقوف بمزدلفة، متأخر عن الوقوف بعرفة، كما تدل عليه الفاء والترتيب.
Üçüncüsü: Takip bildiren “fe” harfi ve tertibin delalet ettiği üzere Müzdelife vakfesinin Arafat vakfesinden sonra olmasıdır.
الرابع، والخامس: أن عرفات ومزدلفة، كلاهما من مشاعر الحج المقصود فعلها، وإظهارها.
Dördüncüsü ve beşincisi: Arafat ile Müzdelife'nin her ikisinin de ifa edilmesi ve açığa vurulması hedeflenen hac şiarlarından olmasıdır.
السادس: أن مزدلفة في الحرم، كما قيده بالحرام.
Altıncısı: [Teâlâ'nın] onu “el-Harâm” sıfatıyla kayıtlaması sebebiyle Müzdelife'nin Harem sınırları içinde olmasıdır.
السابع: أن عرفة في الحل، كما هو مفهوم التقييد بـ "مزدلفة "
Yedincisi: “Müzdelife” kaydının mefhumundan anlaşıldığı üzere Arafat'ın Hil (Harem dışı) bölgesinde olmasıdır.
{وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ} أي: اذكروا الله تعالى كما منّ عليكم بالهداية بعد الضلال، وكما علمكم ما لم تكونوا تعلمون، فهذه من أكبر النعم، التي يجب شكرها ومقابلتها بذكر المنعم بالقلب واللسان.
{وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ} “Sizi hidayete erdirdiği gibi siz de O'nu zikredin; doğrusu siz bundan önce sapıklardan idiniz.” Yani sapıklıktan sonra hidayet bahşetmek suretiyle size lütufta bulunduğu ve bilmediğiniz şeyleri size öğrettiği gibi siz de Allah Teâlâ'yı zikredin. Zira bu, şükredilmesi ve Nimet Veren'i kalple ve dille zikrederek karşılık verilmesi gereken en büyük nimetlerdendir.
{ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} أي: ثم أفيضوا من مزدلفة من حيث أفاض الناس، من لدن إبراهيم ﵇ إلى الآن، والمقصود من هذه الإفاضة كان معروفا عندهم، وهو رمي الجمار، وذبح الهدايا، والطواف، والسعي، والمبيت بـ "منى "ليالي التشريق وتكميل باقي المناسك.
{ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” yani sonra İbrahim aleyhisselâm zamanından bugüne kadar insanların akın ettiği yerden, Müzdelife'den akın edin. Bu akından maksat onların nezdinde biliniyordu ki o da; şeytan taşlamak, kurbanları kesmek, tavaf ve sa'y yapmak, teşrik gecelerinde Mina'da gecelemek ve menasikin kalan kısmını tamamlamaktır.
ولما كانت [هذه] الإفاضة، يقصد بها ما ذكر، والمذكورات آخر المناسك، أمر تعالى عند الفراغ منها باستغفاره والإكثار من ذكره، فالاستغفار للخلل الواقع من العبد، في أداء عبادته وتقصيره فيها، وذكر الله شكر الله على إنعامه عليه بالتوفيق لهذه العبادة العظيمة والمنة الجسيمة.
Bu akın ile zikredilen hususlar hedeflendiği ve bunlar da menasikin sonu olduğu için Teâlâ, bunlardan boşalındığında Kendisinden bağışlanma dilenmesini ve zikrinin çoğaltılmasını emretmiştir. İstiğfar; kulun ibadetini eda ederken vaki olan kusuru ve bundaki noksanlığı içindir. Allah'ı zikretmek ise bu yüce ibadete ve büyük lütfa muvaffak kılması sebebiyle O'na olan nimetine şükretmektir.
وهكذا ينبغي للعبد، كلما فرغ من عبادة، أن يستغفر الله عن التقصير، ويشكره على التوفيق، لا كمن يرى أنه قد أكمل العبادة، ومن بها على ربه، وجعلت له محلا ومنزلة رفيعة، فهذا حقيق بالمقت، ورد الفعل، كما أن الأول، حقيق بالقبول والتوفيق لأعمال أخر.
İşte kula gereken; ibadeti tamamladığını görüp Rabbine minnet eden ve bunun kendisi için yüce bir makam ve derece sağladığını düşünen kimse gibi olmak yerine, bir ibadeti her bitirdiğinde kusurundan ötürü Allah'tan bağışlanma dilemesi ve tevfikinden ötürü O'na şükretmesidir. Zira [minnet eden] kimse buğzedilmeye ve amelinin reddedilmesine layıktır; tıpkı birinci kimsenin ise kabul edilmeye ve başka amellere muvaffak kılınmaya layık olması gibi.
ثم أخبر تعالى عن أحوال الخلق، وأن الجميع يسألونه مطالبهم، ويستدفعونه ما يضرهم، ولكن مقاصدهم تختلف، فمنهم: {مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا} أي: يسأله من مطالب الدنيا ما هو من شهواته، وليس له في الآخرة من نصيب، لرغبته عنها، وقصر همته على الدنيا، ومنهم من يدعو الله لمصلحة الدارين، ويفتقر إليه في مهمات دينه ودنياه، وكل من هؤلاء وهؤلاء، لهم نصيب من كسبهم وعملهم، وسيجازيهم تعالى على حسب أعمالهم، وهماتهم ونياتهم، جزاء دائرا بين العدل والفضل، يحمد عليه أكمل حمد وأتمه، وفي هذه الآية دليل على أن الله يجيب دعوة كل داع، مسلما أو كافرا، أو فاسقا، ولكن ليست إجابته دعاء من دعاه، دليلا على محبته له وقربه منه، إلا في مطالب الآخرة ومهمات الدين.
Sonra Teâlâ mahlûkatın hâllerini ve hepsinin taleplerini O'ndan istediğini, kendilerine zarar veren şeyleri defetmesini dilediğini, ancak maksatlarının farklı olduğunu haber verdi. Onlardan: {مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا} “öylesi vardır ki: ‘Rabbimiz! Bize dünyada ver’ der.” Yani O'ndan dünya arzularından ibaret olan şeyleri ister; ahiretten yüz çevirdiği ve gayesini sadece dünyaya hasrettiği için onun ahirette hiçbir nasibi yoktur. Onlardan kimi de her iki yurdun maslahatı için Allah'a dua eder, dininin ve dünyasının mühim işlerinde O'na muhtaç olduğunu arz eder. Bunların her birine kazançlarından ve amellerinden bir nasip vardır. Teâlâ onlara amellerine, gayretlerine ve niyetlerine göre adalet ile fazl (lütuf) arasında dönen ve üzerinde en mükemmel şekilde övüleceği bir karşılık verecektir. Bu ayette; ister Müslüman ister kâfir veya fasık olsun Allah'ın her dua edenin duasına icabet ettiğine delil vardır; fakat Kendisine dua edenin duasına icabet etmesi, ahiret talepleri ve dinin mühim meseleleri müstesna, onu sevdiğine ve ona yakın olduğuna bir delil teşkil etmez.
والحسنة المطلوبة في الدنيا يدخل فيها كل ما يحسن وقعه عند العبد، من رزق هنيء واسع حلال، وزوجة صالحة، وولد تقر به العين، وراحة، وعلم نافع، وعمل صالح، ونحو ذلك، من المطالب المحبوبة والمباحة.
Dünyada talep edilen “hasene” (iyilik); afiyetli, geniş ve helal bir rızık, saliha bir eş, göz aydınlığı bir evlat, rahatlık, faydalı ilim, salih amel ve benzeri sevilen ve mübah kılınan taleplerden olup kul nezdinde güzel bir tesiri bulunan her şeyi içine alır.
وحسنة الآخرة، هي السلامة من العقوبات، في القبر، والموقف، والنار، وحصول رضا الله، والفوز بالنعيم المقيم، والقرب من الرب الرحيم، فصار هذا الدعاء، أجمع دعاء وأكمله، وأولاه بالإيثار، ولهذا كان النبي ﷺ يكثر من الدعاء به، والحث عليه.
Ahiretteki “hasene” (iyilik) ise; kabirde, mahşer yerinde ve cehennem ateşinde cezalardan kurtulmak, Allah'ın rızasına ermek, ebedi nimeti kazanmak ve Rahîm olan Rabbe yakın olmaktır. Böylece bu dua en kapsamlı, en mükemmel ve tercih edilmeye en layık dua olmuştur. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu dua ile çokça dua eder ve ona teşvik ederdi.