وأما الله تعالى، فإنه يأمر بالعدل والإحسان، وإيتاء ذي القربى، وينهى عن الفحشاء والمنكر والبغي، فلينظر العبد نفسه، مع أي الداعيين هو، ومن أي الحزبين؟ أتتبع داعي الله الذي يريد لك الخير والسعادة الدنيوية والأخروية، الذي كل الفلاح بطاعته، وكل الفوز في خدمته، وجميع الأرباح في معاملة المنعم بالنعم الظاهرة والباطنة، الذي لا يأمر إلا بالخير، ولا ينهى إلا عن الشر، أم تتبع داعي الشيطان، الذي هو عدو الإنسان، الذي يريد لك الشر، ويسعى بجهده على إهلاكك في الدنيا والآخرة؟ الذي كل الشر في طاعته، وكل الخسران في ولايته، الذي لا يأمر إلا بشر، ولا ينهى إلا عن خير.
Allah Teâlâ'ya gelince; O adaleti, ihsanı ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, kötülükten ve azgınlıktan nehyeder. O hâlde kul baksın kendi nefsine; bu iki davetçiden hangisinin yanındadır ve hangi iki gruptandır? Sana hayrı, dünyevi ve uhrevi saadeti dileyen, O'na itaatle her türlü kurtuluşun sağlandığı, O'na kullukta her türlü kazancın bulunduğu, zahiri ve bâtıni nimetleri bahşeden Nimet Sahibi ile muamelede bütün kârların elde edildiği, yalnızca hayrı emredip yalnızca şerden nehyeden Allah'ın davetçisine mi uyacaksın; yoksa insanın düşmanı olan, senin için şerri isteyen, dünyada ve ahirette seni helak etmek için var gücüyle çabalayan, itaatinde her türlü şerrin ve velayetinde her türlü hüsranın bulunduğu, ancak şerri emredip ancak hayırdan nehyeden şeytanın davetçisine mi uyacaksın?
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلا يَهْتَدُونَ} .
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلا يَهْتَدُونَ} “Onlara: ‘Allah'ın indirdiğine uyun!’ denildiği zaman: ‘Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız!’ derler. Peki ya ataları hiçbir şey akletmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler idiyse de mi?”
ثم أخبر تعالى عن حال المشركين إذا أمروا باتباع ما أنزل الله على رسوله - مما تقدم وصفه - رغبوا عن ذلك وقالوا: {بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا} فاكتفوا بتقليد الآباء، وزهدوا في الإيمان بالأنبياء، ومع هذا فآباؤهم أجهل الناس، وأشدهم ضلالا وهذه شبهة لرد الحق واهية، فهذا دليل على إعراضهم عن الحق، ورغبتهم عنه، وعدم إنصافهم، فلو هدوا لرشدهم، وحسن قصدهم، لكان الحق هو القصد، ومن جعل الحق قصده، ووازن بينه وبين غيره، تبين له الحق قطعا، واتبعه إن كان منصفا.
Sonra Teâlâ, müşriklerin Allah'ın Rasûlüne indirdiğine -ki vasfı daha önce geçmişti- uymaları emredildiğinde bundan yüz çevirip {بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا} “Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız!” dediklerini haber verdi. Böylece atalarını taklit etmekle yetindiler ve peygamberlere iman etmekten yüz çevirdiler. Oysa ataları insanların en cahili ve dalaletçe en şiddetlisi idi. Bu, hakkı reddetmek için çürük bir şüphedir. İşte bu, onların haktan yüz çevirdiklerine, ondan hoşlanmadıklarına ve insafsızlıklarına bir delildir. Şayet doğru yollarına iletilmiş ve niyetleri güzel olsaydı, maksatları hak olurdu. Kim hakkı maksadı kılar ve onunla başkasını tartar/kıyaslarsa, hak ona kesin olarak apaçık belli olur ve eğer insaflı ise ona uyar.
ثم قال [تعالى] : {وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لا يَسْمَعُ إِلا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ} .
Sonra [Teâlâ] şöyle buyurdu: {وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لا يَسْمَعُ إِلا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ} “Kâfirlerin durumu, sadece bir çağırma ve haykırmadan başkasını işitmeyen [hayvanlara] bağıran kimsenin durumu gibidir. [Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık akıl da erdirmezler.”
لما بين تعالى عدم انقيادهم لما جاءت به الرسل، وردهم لذلك بالتقليد، علم من ذلك أنهم غير قابلين للحق، ولا مستجيبين له، بل كان معلوما لكل أحد أنهم لن يزولوا عن عنادهم، أخبر تعالى، أن مثلهم عند دعاء الداعي لهم إلى الإيمان كمثل البهائم التي ينعق لها راعيها، وليس لها علم بما يقول راعيها ومناديها، فهم يسمعون مجرد الصوت، الذي تقوم به عليهم الحجة، ولكنهم لا يفقهونه فقها ينفعهم، فلهذا كانوا صما لا يسمعون الحق سماع فهم وقبول، عميا لا ينظرون نظر اعتبار، بكما فلا ينطقون بما فيه خير لهم.
Teâlâ onların peygamberlerin getirdiği şeylere boyun eğmeyişlerini ve bunu taklitle reddedişlerini beyan edince, buradan onların hakkı kabul etmeyecekleri ve ona icabet etmeyecekleri anlaşıldı; bilakis inatlarından vazgeçmeyecekleri herkesçe malum oldu. Teâlâ, davetçinin onları imana çağırması sırasındaki durumlarının, çobanının kendisine seslendiği ama çobanının ve çağıranının ne dediğine dair hiçbir bilgisi olmayan hayvanların durumu gibi olduğunu haber verdi. Onlar yalnızca aleyhlerine hüccetin ikame edildiği kuru sesi işitirler; fakat kendilerine fayda verecek bir kavrayışla onu anlamazlar. Bu sebeple onlar hakkı bir anlama ve kabul etme işitmesiyle işitmeyen sağırlar, ibret nazarıyla bakmayan körler ve kendileri için hayır olan şeyi konuşmayan dilsizler oldular.
والسبب الموجب لذلك كله، أنه ليس لهم عقل صحيح، بل هم أسفه السفهاء، وأجهل الجهلاء.
Bütün bunlara sebep olan şey ise, onların sahih bir akla sahip olmamaları, bilakis beyinsizlerin en beyinsizi ve cahillerin en cahili olmalarıdır.
فهل يستريب العاقل، أن من دعي إلى الرشاد، وذيد عن الفساد، ونهي عن اقتحام العذاب، وأمر بما فيه صلاحه وفلاحه، وفوزه، ونعيمه فعصى الناصح، وتولى عن أمر ربه، واقتحم النار على بصيرة، واتبع الباطل، ونبذ الحق - أن هذا ليس له مسكة من عقل، وأنه لو اتصف بالمكر والخديعة والدهاء، فإنه من أسفه السفهاء.
Akıl sahibi biri; doğru yola çağrılan, fesattan uzaklaştırılan, azaba dalmaktan nehyedilen, kendisinin kurtuluşu, felahı, zaferi ve nimeti bulunan şeyle emrolunan; buna karşın nasihat edene isyan eden, Rabbinin emrinden yüz çeviren, bile bile ateşe dalan, batıla uyup hakkı arkasına atan bir kimsenin aklından hiçbir payı olmadığından ve hilekârlık, aldatma ve kurnazlıkla nitelense bile onun beyinsizlerin en beyinsizi olduğundan hiç şüphe eder mi?
{١٧٢ - ١٧٣} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ * إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .
{١٧٢ - ١٧٣} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ * إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “(172-173) Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin ve eğer yalnızca O'na ibadet ediyorsanız Allah'a şükredin. O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Fakat kim mecbur kalırsa, saldırmamak ve sınırı aşmamak şartıyla ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
هذا أمر للمؤمنين خاصة، بعد الأمر العام، وذلك أنهم هم المنتفعون على الحقيقة بالأوامر والنواهي، بسبب إيمانهم، فأمرهم بأكل الطيبات من الرزق، والشكر لله على إنعامه، باستعمالها بطاعته، والتقوي بها على ما يوصل إليه، فأمرهم بما أمر به المرسلين في قوله {يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا} .
Bu, genel emirden sonra özellikle müminlere yönelik bir emirdir. Zira imanları sebebiyle emir ve yasaklardan hakiki anlamda faydalananlar onlardır. [Allah] onlara rızkın temizlerinden yemelerini ve O'nun nimetine, o nimetleri O'na itaatte kullanarak ve O'na ulaştıran şeylere karşı onlarla güç kazanarak Allah'a şükretmelerini emretti. Böylece: {يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا} “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin!” buyruğunda peygamberlere emrettiği şeyleri onlara da emretmiş oldu.
فالشكر في هذه الآية، هو العمل الصالح، وهنا لم يقل "حلالا "لأن المؤمن أباح الله له الطيبات من الرزق خالصة من التبعة، ولأن إيمانه يحجزه عن تناول ما ليس له.
Bu ayetteki şükür, salih ameldir. Burada “helal” denmemiştir; zira mümin için Allah, rızkın temizlerini hiçbir sorumluluk/vebal olmaksızın mübah kılmıştır ve çünkü imanı, kendisine ait olmayanı tüketmekten onu alıkoyar.
وقوله {إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} أي: فاشكروه، فدل على أن من لم يشكر الله، لم يعبده وحده، كما أن من شكره، فقد عبده، وأتى بما أمر به، ويدل أيضا على أن أكل الطيب، سبب للعمل الصالح وقبوله، والأمر بالشكر، عقيب النعم؛ لأن الشكر يحفظ النعم الموجودة، ويجلب النعم المفقودة كما أن الكفر، ينفر النعم المفقودة ويزيل النعم الموجودة.
O'nun: {إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} “eğer yalnızca O'na ibadet ediyorsanız” buyruğu, yani O'na şükredin demektir. Bu da gösterir ki Allah'a şükretmeyen kimse yalnızca O'na ibadet etmiş olmaz; nitekim O'na şükreden kimse O'na ibadet etmiş ve emrettiği şeyi yerine getirmiş olur. Yine bu, temiz olanı yemenin salih amele ve onun kabulüne bir sebep olduğuna delalet eder. Nimetlerin ardından şükrün emredilmesi ise şükrün mevcut nimetleri koruması ve bulunmayan nimetleri celbetmesi sebebiyledir; nitekim nankörlük de bulunmayan nimetleri kaçırır ve mevcut nimetleri yok eder.
ولما ذكر تعالى إباحة الطيبات ذكر تحريم الخبائث فقال {إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ} وهي: ما مات بغير تذكية شرعية، لأن الميتة خبيثة مضرة، لرداءتها في نفسها، ولأن الأغلب، أن تكون عن مرض، فيكون زيادة ضرر (١) واستثنى الشارع من هذا العموم، ميتة الجراد، وسمك البحر، فإنه حلال طيب.
Teâlâ temiz şeylerin mübahlığını zikredince pis/zararlı şeylerin haramlığını da zikrederek şöyle buyurdu: {إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ} “O size ancak leşi... haram kıldı.” [Leş], şer'i bir tezkiye (kesim) olmaksızın ölendir. Çünkü leş, bizzat kendisindeki bozukluk/kötülük sebebiyle pis ve zararlıdır; ayrıca çoğunlukla bir hastalıktan ötürü ölmüş olur ki bu da zararın katlanması demektir (1). Şâri' (kanun koyucu), çekirge ölüsünü ve deniz balığını bu umumi hükümden istisna etmiştir; zira bunlar helal ve temizdir.
{وَالدَّمَ} أي: المسفوح كما قيد في الآية الأخرى.
{وَالدَّمَ} “ve kanı” yani diğer ayette kayıtlandığı üzere akıtılmış olan [kanı].
{وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ} أي: ذبح لغير الله، كالذي يذبح للأصنام والأوثان من الأحجار، والقبور ونحوها، وهذا المذكور غير حاصر للمحرمات، جيء به لبيان أجناس الخبائث المدلول عليها بمفهوم قوله: {طَيِّبَاتِ} فعموم المحرمات، تستفاد من الآية السابقة، من قوله: {حَلالا طَيِّبًا} كما تقدم.
{وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ} “ve Allah'tan başkası adına kesileni” yani taşlardan putlar, heykeller, kabirler ve benzerleri gibi Allah'tan başkası için kesilenleri. Burada zikredilenler haramları sınırlandırıcı (hasredici) değildir; {طَيِّبَاتِ} “temizler” buyruğunun mefhumuyla delalet edilen habislerin cinslerini açıklamak üzere getirilmiştir. Haramların geneli ise daha önce geçtiği gibi önceki ayetteki {حَلالا طَيِّبًا} “helal ve temiz” buyruğundan anlaşılır.
وإنما حرم علينا هذه الخبائث ونحوها، لطفا بنا، وتنزيها عن المضر، ومع هذا {فَمَنِ اضْطُرَّ} أي: ألجئ إلى المحرم، بجوع وعدم، أو إكراه، {غَيْرَ بَاغٍ} أي: غير طالب للمحرم، مع قدرته على الحلال، أو مع عدم جوعه، {وَلا عَادٍ} أي: متجاوز الحد في تناول ما أبيح له، اضطرارا، فمن اضطر وهو غير قادر على الحلال، وأكل بقدر الضرورة فلا يزيد عليها، {فَلا إِثْمَ} [أي: جناح] عليه، وإذا ارتفع الجناح الإثم (٢) رجع الأمر إلى ما كان عليه، والإنسان بهذه الحالة، مأمور بالأكل، بل منهي أن يلقي بيده إلى التهلكة، وأن يقتل نفسه.
Bize bu habis şeyleri ve benzerlerini haram kılması ancak bize bir lütuf ve zararlı şeylerden tenzih etmek içindir. Bununla birlikte {فَمَنِ اضْطُرَّ} “Fakat kim mecbur kalırsa” yani açlık, yokluk veya zorlama sebebiyle harama mecbur bırakılırsa, {غَيْرَ بَاغٍ} “saldırmaksızın” yani helale gücü yettiği hâlde veya aç olmadığı hâlde haramı talep etmeksizin, {وَلا عَادٍ} “ve sınırı aşmaksızın” yani zaruret sebebiyle kendisine mübah kılınan şeyi tüketmede haddi aşmaksızın; kim helale güç yetiremeyip mecbur kalır ve zaruret miktarınca yiyip bunun üzerine çıkmazsa, {فَلا إِثْمَ} [yani günah] “ona hiçbir günah yoktur.” Günah/vebal kalktığında (2) mesele aslına döner. Bu durumdaki insana yemek yemesi emredilir; hatta kendi eliyle kendisini tehlikeye atması ve nefsini öldürmesi yasaklanmıştır.
فيجب، إذًا عليه الأكل، ويأثم إن ترك الأكل حتى مات، فيكون قاتلا لنفسه.
O hâlde [bu durumda] onun yemesi vacip olur ve ölene kadar yemeyi terk ederse günahkâr olur; böylece kendi nefsini öldürmüş sayılır.
وهذه الإباحة والتوسعة، من رحمته تعالى بعباده، فلهذا ختمها بهذين الاسمين الكريمين المناسبين غاية المناسبة فقال: {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .
Bu mübah kılma ve genişlik, Teâlâ'nın kullarına olan merhametindendir. Bu sebeple [ayeti] son derece uygun düşen bu iki kerim isimle tamamlayarak şöyle buyurdu: {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
ولما كان الحل مشروطا بهذين الشرطين، وكان الإنسان في هذه الحالة، ربما لا يستقصي تمام الاستقصاء في تحقيقها - أخبر تعالى أنه غفور، فيغفر ما أخطأ فيه في هذه الحال، خصوصا وقد غلبته الضرورة، وأذهبت حواسه المشقة.
Helallik bu iki şarta bağlanmış olduğunda ve insan bu durumda bu şartları yerine getirmede belki de tam bir titizlik gösteremeyeceğinden Teâlâ bağışlayıcı olduğunu; özellikle de zaruret kendisine baskın gelmiş ve meşakkat duyularını almışken bu durumda hata ettiği şeyleri bağışlayacağını haber vermiştir.
وفي هذه الآية دليل على القاعدة المشهورة: "الضرورات تبيح المحظورات "فكل محظور، اضطر إليه الإنسان، فقد أباحه له، الملك الرحمن. [فله الحمد والشكر، أولا وآخرا، وظاهرا وباطنا] .
Bu ayette meşhur "Zaruretler yasakları (haramları) mübah kılar" kaidesine bir delil vardır. İnsanın mecbur kaldığı her haramı Melik [ve] Rahmân [olan Allah] ona mübah kılmıştır. [Öncesinde ve sonrasında, zahirinde ve bâtınında hamd ve şükür O'nadır].
{١٧٤ - ١٧٦} {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلا النَّارَ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ * أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ * ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ} .
{١٧٤ - ١٧٦} {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلا النَّارَ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ * أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ * ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ} “(174-176) Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyip onu az bir pahaya satanlar var ya, işte onlar karınlarına ateşten başka bir şey doldurmazlar. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için can yakıcı bir azap vardır. Onlar hidayete karşılık sapıklığı, bağışlanmaya karşılık azabı satın almış kimselerdir. Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar! Bu böyledir; çünkü Allah kitabı hak ile indirmiştir. Kitap hakkında ihtilafa düşenler ise elbette [haktan] uzak bir ayrılık içindedirler.”
هذا وعيد شديد لمن كتم ما أنزل الله على رسله، من العلم الذي أخذ الله الميثاق على أهله، أن يبينوه للناس ولا يكتموه، فمن تعوض عنه بالحطام الدنيوي، ونبذ أمر الله، فأولئك: {مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلا النَّارَ} لأن هذا الثمن الذي اكتسبوه، إنما حصل لهم بأقبح المكاسب، وأعظم المحرمات، فكان جزاؤهم من جنس عملهم، {وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} بل قد سخط عليهم وأعرض عنهم، فهذا أعظم عليهم من عذاب النار، {وَلا يُزَكِّيهِمْ} أي: لا يطهرهم من الأخلاق الرذيلة، وليس لهم أعمال تصلح للمدح والرضا والجزاء عليها، وإنما لم يزكهم لأنهم فعلوا أسباب عدم التزكية التي أعظم أسبابها العمل بكتاب الله، والاهتداء به، والدعوة إليه، فهؤلاء نبذوا كتاب الله، وأعرضوا عنه، واختاروا الضلالة على الهدى، والعذاب على المغفرة، فهؤلاء لا يصلح لهم إلا النار، فكيف يصبرون عليها، وأنى لهم الجلد عليها؟ "
Bu, Allah'ın peygamberlerine indirdiği ilimden, ehlinden insanlara açıklayıp gizlememeleri hususunda kesin söz aldığı şeyleri gizleyen kimselere yönelik şiddetli bir tehdittir. Kim buna karşılık değersiz dünya malını alır ve Allah'ın emrini arkaya atarsa, işte onlar: {مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلا النَّارَ} “karınlarına ateşten başka bir şey doldurmazlar.” Çünkü kazandıkları bu bedel, onlara en çirkin kazançlarla ve en büyük haramlarla hasıl olmuştur; dolayısıyla cezaları kendi amellerinin cinsinden olmuştur. {وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet günü Allah onlarla konuşmayacak...” bilakis onlara gazap etmiş ve onlardan yüz çevirmiştir ki bu, onlara cehennem azabından daha büyüktür. {وَلا يُزَكِّيهِمْ} “ve onları temize çıkarmayacaktır.” yani onları rezil ahlaktan arındırmaz; övgüye, rızaya ve mükâfata layık bir amelleri de yoktur. Onları temize çıkarmamasının sebebi, tezkiye edilmemenin sebeplerini işlemiş olmalarıdır ki [tezkiyenin] en büyük sebepleri Allah'ın kitabıyla amel etmek, onunla hidayet bulmak ve ona davet etmektir. Bunlar ise Allah'ın kitabını arkaya atmış, ondan yüz çevirmiş, hidayete karşılık sapıklığı ve bağışlanmaya karşılık azabı tercih etmişlerdir. Dolayısıyla bunlara ancak ateş yaraşır; ateşe nasıl sabrederler ve ateşe dayanacak güç onlarda nerede?
{ذَلِكَ} المذكور، وهو مجازاته بالعدل، ومنعه أسباب الهداية، ممن أباها واختار سواها.
Bu zikredilen {ذَلِكَ} “Bu” [ceza]; O'nun adaletle cezalandırması ve hidayetten kaçınıp başkasını seçen kimseden hidayet sebeplerini menetmesidir.
{بِأَنَّ اللَّهَ نزلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ} ومن الحق، مجازاة المحسن بإحسانه، والمسيء بإساءته.
{بِأَنَّ اللَّهَ نزلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ} “çünkü Allah kitabı hak ile indirmiştir.” İyilik yapana iyiliğiyle, kötülük yapana da kötülüğüyle karşılık vermek de haktandır.
وأيضا ففي قوله: {نزلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ} ما يدل على أن الله أنزله لهداية خلقه، وتبيين الحق من الباطل، والهدى من الضلال، فمن صرفه عن مقصوده، فهو حقيق بأن يجازى بأعظم العقوبة.
Ayrıca O'nun: {نزلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ} “kitabı hak ile indirmiştir” buyruğunda, Allah'ın onu mahlûkatını hidayete erdirmek, hak ile batılı ve doğru yol ile sapıklığı birbirinden açıklayıp ayırt etmek için indirdiğine delalet eden bir mana vardır. Dolayısıyla kim onu maksadından saptırırsa, en büyük cezayla cezalandırılmaya layık olur.
{وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ} أي: وإن الذين اختلفوا في الكتاب، فآمنوا ببعضه، وكفروا ببعضه، والذين حرفوه وصرفوه على أهوائهم ومراداتهم {لَفِي شِقَاقٍ} أي: محادة، {بَعِيدٍ} عن الحق لأنهم قد خالفوا الكتاب الذي جاء بالحق الموجب للاتفاق وعدم التناقض، فمرج أمرهم، وكثر شقاقهم، وترتب على ذلك افتراقهم، بخلاف أهل الكتاب الذين آمنوا به، وحكموه في كل شيء، فإنهم اتفقوا وارتفقوا بالمحبة والاجتماع عليه.
{وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ} “Kitap hakkında ihtilafa düşenler ise elbette [haktan] uzak bir ayrılık içindedirler.” Yani bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr edenler ile onu tahrif edip kendi hevalarına ve arzularına göre saptıranlar {لَفِي شِقَاقٍ} “elbette bir ayrılık/düşmanlık”, haktan {بَعِيدٍ} “uzak” bir ayrılık içindedirler. Zira onlar, uzlaşmayı ve çelişkisizliği gerektiren hakkı getiren Kitap'a muhalefet etmişlerdir; böylece durumları karışmış, ayrılıkları çoğalmış ve bunun neticesinde fırkalara bölünmüşlerdir. Ona iman eden ve her şeyde onu hakem kılan Kitap ehlinin aksine; onlar uzlaşmışlar, onun etrafında sevgi ve birlik ile birbirlerine kenetlenmişlerdir.
وقد تضمنت هذه الآيات، الوعيد للكاتمين لما أنزل الله، المؤثرين عليه، عرض الدنيا بالعذاب والسخط، وأن الله لا يطهرهم بالتوفيق، ولا بالمغفرة، وذكر السبب في ذلك بإيثارهم الضلالة على الهدى، فترتب على ذلك اختيار العذاب على المغفرة، ثم توجع لهم بشدة صبرهم على النار، لعملهم بالأسباب التي يعلمون أنها موصلة إليها، وأن الكتاب مشتمل على الحق الموجب للاتفاق عليه، وعدم الافتراق، وأن كل من خالفه، فهو في غاية البعد عن الحق، والمنازعة والمخاصمة، والله أعلم.
Bu ayetler, Allah'ın indirdiğini gizleyen ve geçici dünya menfaatini ona tercih eden kimselere azap ve gazap ile tehdidi; Allah'ın onları tevfik ile de mağfiret ile de arındırmayacağını içermiştir. Bunun sebebi olarak da sapıklığı hidayete tercih etmelerini zikretmiştir; zira bunun neticesinde azabı bağışlanmaya tercih etmişlerdir. Sonra, ateşe ulaştıracağını bildikleri sebepleri işlemelerinden ötürü ateşe karşı bu denli dayanmalarına hayret ve acıma bildirilmiştir. Yine [bu ayetler], Kitap'ın üzerinde uzlaşmayı ve ayrılığa düşmemeyi gerektiren hakkı kapsadığını ve ona muhalefet eden herkesin haktan, çekişme ve husumetten son derece uzak olduğunu [içermektedir]. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
{١٧٧} {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} .
{١٧٧} {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} “(177) İyilik (birr), yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz değildir. Asıl iyilik; Allah'a, ahiret gününe, meleklere, kitaba ve peygamberlere iman eden; mala olan sevgisine rağmen onu akrabalara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyenlere ve köleleri azat etmeye veren; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren, antlaşma yaptıklarında sözlerini yerine getiren, darlıkta, hastalıkta ve savaşın kızıştığı anda sabredenlerin [tuttuğu yoldur]. İşte onlar sadık olanlardır ve işte onlar takva sahiplerinin ta kendileridir.”
يقول تعالى: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} أي: ليس هذا هو البر المقصود من العباد، فيكون كثرة البحث فيه والجدال من العناء الذي ليس تحته إلا الشقاق والخلاف، وهذا نظير قوله ﷺ: "ليس الشديد بالصرعة، إنما الشديد الذي يملك نفسه عند الغضب "ونحو ذلك.
Teâlâ şöyle buyurur: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} “İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz değildir.” Yani kullardan hedeflenen asıl iyilik bu değildir; dolayısıyla bu hususta çokça araştırma ve münakaşa yapmak, altında ayrılık ve ihtilaftan başka bir şey olmayan bir zahmetten ibaret olur. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: {ليس الشديد بالصرعة، إنما الشديد الذي يملك نفسه عند الغضب} “Güçlü kimse güreşte rakibini yenen değildir; asıl güçlü kimse, öfke anında kendine hâkim olabilendir.” buyruğuna ve benzerlerine benzemektedir.
{وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ} أي: بأنه إله واحد، موصوف بكل صفة كمال، منزه عن كل نقص.
{وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ} “Fakat asıl iyilik, Allah'a...” yani O'nun tek bir ilah olduğuna, her türlü kemal sıfatıyla muttasıf ve her türlü noksanlıktan münezzeh olduğuna [iman edenin iyiliğidir].
{وَالْيَوْمِ الآخِرِ} وهو كل ما أخبر الله به في كتابه، أو أخبر به الرسول، مما يكون بعد الموت.
{وَالْيَوْمِ الآخِرِ} “ve ahiret gününe” [iman eden]; bu da Allah'ın Kitabında veya Rasûl'ün vefat sonrasına dair haber verdiği her şeydir.
{وَالْمَلائِكَةِ} الذين وصفهم الله لنا في كتابه، ووصفهم رسوله ﷺ {وَالْكِتَابِ} أي: جنس الكتب التي أنزلها الله على رسوله، وأعظمها القرآن، فيؤمن بما تضمنه من الأخبار والأحكام، {وَالنَّبِيِّينَ} عموما، خصوصا خاتمهم وأفضلهم محمد ﷺ.
{وَالْمَلائِكَةِ} “ve meleklere” ki Allah Kitabında, Rasûlü de sallallâhu aleyhi ve sellem bize onları vasfetmiştir; {وَالْكِتَابِ} “ve kitaba” yani Allah'ın peygamberlerine indirdiği kitaplar cinsine -ki en yücesi Kur'an'dır- iman edip içerdiği haberlere ve hükümlere inanır; {وَالنَّبِيِّينَ} “ve peygamberlere” genel olarak, özellikle de onların sonuncusu ve en faziletlisi olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e [iman eder].
{وَآتَى الْمَالَ} وهو كل ما يتموله الإنسان من مال، قليلا كان أو كثيرا، أي: أعطى المال {عَلَى حُبِّهِ} أي: حب المال، بيَّن به أن المال محبوب للنفوس، فلا يكاد يخرجه العبد.
{وَآتَى الْمَالَ} “ve malı veren” ki bu, az olsun çok olsun insanın sahip olduğu her türlü maldır. Yani malı {عَلَى حُبِّهِ} “ona olan sevgisine rağmen” yani mal sevgisine rağmen vermiştir. Bununla malın nefisler tarafından çok sevildiğini, bu yüzden kulun onu kolay kolay elinden çıkaramayacağını beyan etmiştir.
فمن أخرجه مع حبه له تقربا إلى الله تعالى، كان هذا برهانا لإيمانه، ومن إيتاء المال على حبه، أن يتصدق وهو صحيح شحيح، يأمل الغنى، ويخشى الفقر، وكذلك إذا كانت الصدقة عن قلة، كانت أفضل، لأنه في هذه الحال، يحب إمساكه، لما يتوهمه من العدم والفقر.
Dolayısıyla kim onu sevmesine rağmen Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak amacıyla elden çıkarırsa bu, onun imanının bir delili olur. Mala olan sevgisine rağmen onu vermenin bir çeşidi de; kişinin sıhhati yerindeyken, mala düşkünken, zenginliği umup fakirlikten korkarken sadaka vermesidir. Keza sadaka azlıktan verildiğinde daha faziletlidir; çünkü bu durumda kişi, yokluk ve fakirlik vehmettiği için malı tutmayı arzular.
وكذلك إخراج النفيس من المال، وما يحبه من ماله كما قال تعالى: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} فكل هؤلاء ممن آتى المال على حبه.
Aynı şekilde malın kıymetlisini ve malından en sevdiğini elden çıkarmak da böyledir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe (birre) erişemezsiniz.” İşte bütün bunlar, sevgisine rağmen malı veren kimselerdendir.
ثم ذكر المنفق عليهم، وهم أولى الناس ببرك وإحسانك. من الأقارب الذين تتوجع لمصابهم، وتفرح بسرورهم، الذين يتناصرون ويتعاقلون، فمن أحسن البر وأوفقه، تعاهد الأقارب بالإحسان المالي والقولي، على حسب قربهم وحاجتهم.
Sonra kendilerine infak edilecek kimseleri zikretti ki onlar, iyiliğine ve ihsanına insanların en layık olanlarıdır: Musibetlerine üzüldüğün, sevinçleriyle mutlu olduğun, yardımlaşan ve diyete ortak olan akrabalardır. İyiliğin en güzeli ve en uygun olanı, yakınlıklarına ve ihtiyaçlarına göre akrabaları fiili/mali ve sözlü ihsanla gözetip kollamaktır.
ومن اليتامى الذين لا كاسب لهم، وليس لهم قوة يستغنون بها، وهذا من رحمته [تعالى] بالعباد، الدالة على أنه تعالى أرحم بهم من الوالد بولده، فالله قد أوصى العباد، وفرض عليهم في أموالهم، الإحسان إلى من فقد آباؤهم ليصيروا كمن لم يفقد والديه، ولأن الجزاء من جنس العمل فمن رحم يتيم غيره، رُحِمَ يتيمه.
Keza hiçbir kazananı olmayan ve kendilerini müstağni kılacak bir güçleri bulunmayan yetimlerdir. Bu, [Teâlâ'nın] kullarına olan merhametindendir ve Teâlâ'nın onlara, bir babanın evladına olan merhametinden daha merhametli olduğuna delalet eder. Zira Allah kullara vasiyet etmiş ve mallarında, babalarını kaybeden kimselere ihsanda bulunmayı farz kılmıştır ki anne babasını kaybetmemiş kimse gibi olsunlar. Çünkü ceza/mükâfat amelin cinsindendir; kim başkasının yetimine merhamet ederse, kendi yetimine de merhamet edilir.
{وَالْمَسَاكِين} وهم الذين أسكنتهم الحاجة، وأذلهم الفقر فلهم حق على الأغنياء، بما يدفع مسكنتهم أو يخففها، بما يقدرون عليه، وبما يتيسر، {وَابْنَ السَّبِيلِ} وهو الغريب المنقطع به في غير بلده، فحث الله عباده على إعطائه من المال، ما يعينه على سفره، لكونه مظنة الحاجة، وكثرة المصارف، فعلى من أنعم الله عليه بوطنه وراحته، وخوله من نعمته، أن يرحم أخاه الغريب، الذي بهذه الصفة، على حسب استطاعته، ولو بتزويده أو إعطائه آلة لسفره، أو دفع ما ينوبه من المظالم وغيرها.
{وَالْمَسَاكِين} “ve yoksullara” ki onlar ihtiyacın hareketsiz bıraktığı, fakirliğin zillete düşürdüğü kimselerdir. Güçleri yettiğince ve kolaylarına geldiğince onların yoksulluklarını giderecek veya hafifletecek miktarda zenginler üzerinde hakları vardır. {وَابْنَ السَّبِيلِ} “ve yolda kalmışa” ki o, kendi memleketinin dışında yolda kalmış yabancıdır. Allah kullarını, ihtiyaç yeri olması ve masraflarının çokluğu sebebiyle, yolculuğunda kendisine yardımcı olacak miktarda ona mal vermeye teşvik etmiştir. Dolayısıyla Allah'ın vatanı ve rahatıyla nimetlendirdiği ve nimetinden bahşettiği kimseye düşen; bu sıfatta olan garip kardeşine gücü nispetinde, azık temin etmekle, yolculuk vasıtası vermekle yahut başına gelen haksızlıkları ve benzeri sıkıntıları defetmekle de olsa merhamet etmektir.
{وَالسَّائِلِينَ} أي: الذين تعرض لهم حاجة من الحوائج، توجب السؤال، كمن ابتلي بأرش جناية، أو ضريبة عليه من ولاة الأمور، أو يسأل الناس لتعمير المصالح العامة، كالمساجد، والمدارس، والقناطر، ونحو ذلك، فهذا له حق وإن كان غنيا {وَفِي الرِّقَابِ} فيدخل فيه العتق والإعانة عليه، وبذل مال للمكاتب ليوفي سيده، وفداء الأسرى عند الكفار أو عند الظلمة.
{وَالسَّائِلِينَ} “ve isteyenlere” yani bir cinayet diyetiyle yahut yöneticilerin koyduğu bir vergiyle imtihan olunan veya mescitler, medreseler, köprüler gibi umumi menfaatlerin imarı için insanlardan talepte bulunan kimse gibi istemeyi gerektiren bir ihtiyaçla karşılaşan kimselerdir. Bu kimse zengin bile olsa hakkı vardır. {وَفِي الرِّقَابِ} “ve köleleri azat etmeye” buyruğuna ise köle azat etmek ve buna yardımcı olmak, efendisine borcunu ödeyebilmesi için mükâtep köleye mal vermek ve kâfirlerin yahut zalimlerin elindeki esirlerin fidyesini ödemek girer.
{وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ} قد تقدم مرارا، أن الله تعالى يقرن بين الصلاة والزكاة، لكونهما أفضل العبادات، وأكمل القربات، عبادات قلبية، وبدنية، ومالية، وبهما يوزن الإيمان، ويعرف ما مع صاحبه من الإيقان.
{وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ} “namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren”; daha önce defalarca geçtiği üzere Allah Teâlâ, namaz ile zekâtı en faziletli ibadetler ve en kâmil yakınlaşma vesileleri oldukları için birlikte zikretmektedir. Bunlar kalbi, bedeni ve mali ibadetlerdir; iman bunlarla tartılır ve sahibinin ne derece yakin sahibi olduğu bunlarla anlaşılır.
{وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا} والعهد: هو الالتزام بإلزام الله أو إلزام العبد لنفسه. فدخل في ذلك حقوق الله كلها، لكون الله ألزم بها عباده والتزموها، ودخلوا تحت عهدتها، ووجب عليهم أداؤها، وحقوق العباد، التي أوجبها الله عليهم، والحقوق التي التزمها العبد كالأيمان والنذور، ونحو ذلك.
{وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا} “antlaşma yaptıklarında sözlerini yerine getiren”; ahit, Allah'ın bağlamasıyla veya kulun bizzat kendisini bağlamasıyla yükümlülük altına girmektir. Dolayısıyla Allah'ın kullarına emredip onların da yüklendiği, sorumluluğu altına girip yerine getirmeleri vacip olan Allah'ın bütün hakları, Allah'ın kullara farz kıldığı kul hakları ve yeminler, adaklar ve benzerleri gibi kulun bizzat yüklendiği haklar buna dâhil olur.
{وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ} أي: الفقر، لأن الفقير يحتاج إلى الصبر من وجوه كثيرة، لكونه يحصل له من الآلام القلبية والبدنية المستمرة ما لا يحصل لغيره.
{وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ} “darlıkta... sabreden” yani fakirlikte; zira fakir kimse pek çok açıdan sabra muhtaçtır. Çünkü başkalarının başına gelmeyen sürekli kalbi ve bedeni elemler onun başına gelir.
فإن تنعم الأغنياء بما لا يقدر عليه تألم، وإن جاع أو جاعت عياله تألم، وإن أكل طعاما غير موافق لهواه تألم، وإن عرى أو كاد تألم، وإن نظر إلى ما بين يديه وما يتوهمه من المستقبل الذي يستعد له تألم، وإن أصابه البرد الذي لا يقدر على دفعه تألم.
Zira zenginler güç yetiremediği şeylerle nimetlendiğinde acı çeker; kendisi veya ailesi acıktığında acı çeker; canının çekmediği bir yemeği yediğinde acı çeker; çıplak kaldığında veya neredeyse kalacak olduğunda acı çeker; önündeki duruma ve hazırlık yaptığı vehmedilen geleceğe baktığında acı çeker; savuşturmaya güç yetiremediği bir soğuğa maruz kaldığında acı çeker.
فكل هذه ونحوها، مصائب، يؤمر بالصبر عليها، والاحتساب، ورجاء الثواب من الله عليها.
İşte bütün bunlar ve benzerleri, üzerlerine sabretmek, ecrini Allah'tan beklemek ve karşılığında Allah'tan sevap ummakla emrolunan musibetlerdir.
{وَالضَّرَّاءِ} أي: المرض على اختلاف أنواعه، من حمى، وقروح، ورياح، ووجع عضو، حتى الضرس والإصبع ونحو ذلك، فإنه يحتاج إلى الصبر على ذلك؛ لأن النفس تضعف، والبدن يألم، وذلك في غاية المشقة على النفوس، خصوصا مع تطاول ذلك، فإنه يؤمر بالصبر، احتسابا لثواب الله [تعالى] .
{وَالضَّرَّاءِ} “hastalıkta” yani sıtma, çıbanlar/yaralar, gaz/sancı ve diş, parmak gibi bir uzvun ağrısına kadar farklı türleriyle hastalıkta [sabredenler]. Zira kişi bunlara sabretmeye muhtaçtır; çünkü nefis zayıflar, beden acı çeker ve bu, özellikle uzadığında nefisler için son derece meşakkatlidir. Dolayısıyla [Teâlâ'nın] sevabını umarak sabretmekle emrolunur.
{وَحِينَ الْبَأْسِ} أي: وقت القتال للأعداء المأمور بقتالهم، لأن الجلاد، يشق غاية المشقة على النفس، ويجزع الإنسان من القتل، أو الجراح أو الأسر، فاحتيج إلى الصبر في ذلك احتسابا، ورجاء لثواب الله [تعالى] الذي منه النصر والمعونة، التي وعدها الصابرين.
{وَحِينَ الْبَأْسِ} “ve savaşın kızıştığı anda” yani savaşılması emredilen düşmanlarla savaş vaktinde [sabredenler]. Zira çarpışma nefse son derece ağır gelir; insan öldürülmekten, yaralanmaktan veya esir düşmekten dehşete kapılır. Bu yüzden sevabını Allah'tan umarak ve [Teâlâ'nın] sabredenlere vadettiği zafer ve yardımı içeren mükâfatını dileyerek bu hususta sabretmeye ihtiyaç duyulmuştur.
{أُولَئِكَ} أي: المتصفون بما ذكر من العقائد الحسنة، والأعمال التي هي آثار الإيمان، وبرهانه ونوره، والأخلاق التي هي جمال الإنسان وحقيقة الإنسانية، فأولئك هم {الَّذِينَ صَدَقُوا} في إيمانهم، لأن أعمالهم صدقت إيمانهم، {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} لأنهم تركوا المحظور، وفعلوا المأمور؛ لأن هذه الأمور مشتملة على كل خصال الخير، تضمنا ولزوما، لأن الوفاء بالعهد، يدخل فيه الدين كله، ولأن العبادات المنصوص عليها في هذه الآية أكبر العبادات، ومن قام بها، كان بما سواها أقوم، فهؤلاء هم الأبرار الصادقون المتقون.
{أُولَئِكَ} “İşte onlar” yani zikredilen güzel inançlarla, imanın eseri, delili ve nuru olan amellerle ve insanın cemali ile insanlığın hakikati olan ahlakla nitelenen kimseler; işte onlar imanlarında {الَّذِينَ صَدَقُوا} “sadık olanlardır.” Çünkü amelleri imanlarını doğrulamıştır. {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} “ve işte onlar takva sahiplerinin ta kendileridir.” Çünkü onlar yasakları terk etmiş ve emredilenleri yapmışlardır. Zira bu hususlar, tazammun ve lüzum yoluyla bütün hayır hasletlerini kapsamaktadır; çünkü ahde vefa göstermeye dinin tamamı dâhildir ve bu ayette nass ile zikredilen ibadetler ibadetlerin en büyükleridir. Bunları yerine getiren kimse, bunların dışındakileri daha da iyi yerine getirir. İşte bunlar iyiler (ebrâr), sadıklar ve takva sahipleridir.
وقد علم ما رتب الله على هذه الأمور الثلاثة، من الثواب الدنيوي والأخروي، مما لا يمكن تفصيله في [مثل] هذا الموضع.
Allah'ın bu üç hususa bağladığı dünyevi ve uhrevi mükâfatlar malumdur ki [bunun gibi] bir yerde bunları tafsilatıyla anlatmak mümkün değildir.
{١٧٨ - ١٧٩} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأنْثَى بِالأنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ * وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الألْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} .
{١٧٨ - ١٧٩} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأنْثَى بِالأنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ * وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الألْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “(178-179) Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı: Hüre karşı hür, köleye karşı köle, kadına karşı kadın. Fakat kime kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa, artık [tarafların] örfe uyması ve [katilin de diyeti] ona güzellikle ödemesi gerekir. Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir. Kim bundan sonra tecavüzde bulunursa onun için can yakıcı bir azap vardır. Ey akıl sahipleri! Kısasta sizin için hayat vardır; umulur ki sakınırsınız.”
يمتن تعالى على عباده المؤمنين، بأنه فرض عليهم {الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى} أي: المساواة فيه، وأن يقتل القاتل على الصفة، التي قتل عليها المقتول، إقامة للعدل والقسط بين العباد.
Teâlâ mümin kullarına, kullar arasında adalet ve hakkaniyeti ikame etmek üzere {الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى} “Öldürülenler hakkında size kısas...” yani bunda eşitliği ve katilin maktulü öldürdüğü nitelik üzere öldürülmesini farz kılmakla lütufta bulunmaktadır.
وتوجيه الخطاب لعموم المؤمنين، فيه دليل على أنه يجب عليهم كلهم، حتى أولياء القاتل حتى القاتل بنفسه إعانة ولي المقتول، إذا طلب القصاص وتمكينه (١) من القاتل، وأنه لا يجوز لهم أن يحولوا بين هذا الحد، ويمنعوا الولي من الاقتصاص، كما عليه عادة الجاهلية، ومن أشبههم من إيواء المحدثين.
Hitabın müminlerin geneline yöneltilmesinde; katilin velileri hatta bizzat katilin kendisi de dâhil olmak üzere hepsine, kısas talep ettiği takdirde maktulün velisine yardım etmelerinin ve katil üzerinde ona imkân sağlamalarının (1) vacip olduğuna; cahiliye âdetinde ve suçluları/bidatçıları barındırmak bakımından onlara benzeyenlerde olduğu gibi bu haddin önüne geçmelerinin ve veliyi kısas yapmaktan men etmelerinin caiz olmadığına delil vardır.
ثم بيَّن تفصيل ذلك فقال: {الْحُرُّ بِالْحُرِّ} يدخل بمنطوقها، الذكر بالذكر، {وَالأنْثَى بِالأنْثَى} والأنثى بالذكر، والذكر بالأنثى، فيكون منطوقها مقدما على مفهوم قوله: "الأنثى بالأنثى "مع دلالة السنة، على أن الذكر يقتل بالأنثى، وخرج من عموم هذا الأبوان وإن علوا، فلا يقتلان بالولد، لورود السنة بذلك، مع أن في قوله: {الْقِصَاصُ} ما يدل على أنه ليس من العدل، أن يقتل الوالد بولده، ولأن في قلب الوالد من الشفقة والرحمة، ما يمنعه من القتل لولده إلا بسبب اختلال في عقله، أو أذية شديدة جدا من الولد له.
Sonra bunun tafsilatını beyan ederek şöyle buyurdu: {الْحُرُّ بِالْحُرِّ} “Hüre karşı hür”; mantukuyla (açık lafzıyla) erkeğe karşı erkek girer. {وَالأنْثَى بِالأنْثَى} “ve kadına karşı kadın”; kadına karşı erkek ve erkeğe karşı kadın da [hükme girer]. Sünnetin erkeğin kadına karşılık öldürüleceğine delalet etmesiyle birlikte ayetin mantuku “kadına karşı kadın” sözünün mefhumuna takdim edilir. Ne kadar yukarı çıkarsa çıksın anne baba bu umumi hükümden çıkmıştır; zira sünnet bu şekilde geldiği için çocuk sebebiyle öldürülmezler. Bununla birlikte {الْقِصَاصُ} “kısas” buyruğunda, babanın çocuğu sebebiyle öldürülmesinin adaletten olmadığına delalet eden bir mana vardır; çünkü babanın kalbinde, aklındaki bir bozukluk veya çocuğun ona son derece şiddetli bir eziyet vermesi dışında, çocuğunu öldürmesine engel olacak bir şefkat ve merhamet bulunmaktadır.
وخرج من العموم أيضا، الكافر بالسنة، مع أن الآية في خطاب المؤمنين خاصة.
Ayet özellikle müminlere hitap etmekle birlikte, kâfir de sünnet ile bu umumi hükümden çıkmıştır.
وأيضا فليس من العدل أن يقتل ولي الله بعدوه، والعبد بالعبد، ذكرا كان أو أنثى، تساوت قيمتهما أو اختلفت، ودل بمفهومها على أن الحر، لا يقتل بالعبد، لكونه غير مساو له، والأنثى بالأنثى، أخذ بمفهومها بعض أهل العلم فلم يجز قتل الرجل بالمرأة، وتقدم وجه ذلك.
Ayrıca Allah'ın dostunun O'nun düşmanına karşılık öldürülmesi adaletten değildir. İster erkek ister kadın olsun, değerleri eşit olsun veya farklı olsun köleye karşı köle [kısas edilir]. Bunun mefhumuyla, hür olanın köleye eşit olmamasından dolayı köleye karşılık hürün öldürülmeyeceğine delalet etmiştir. “Kadına karşı kadın” buyruğunun mefhumunu ise bazı ilim ehli esas alarak erkeğin kadına karşılık öldürülmesini caiz görmemiştir; bunun açıklaması yukarıda geçmişti.
وفي هذه الآية دليل على أن الأصل وجوب القود في القتل، وأن الدية بدل عنه، فلهذا قال: {فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ} أي: عفا ولي المقتول عن القاتل إلى الدية، أو عفا بعض الأولياء، فإنه يسقط القصاص، وتجب الدية، وتكون الخيرة في القود واختيار الدية إلى الولي.
Bu ayette, adam öldürmede aslolanın kısasın (kaved) vacip oluşu ve diyetin onun bir bedeli olduğuna delil vardır. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ} “Fakat kime kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa...” Yani maktulün velisi katili diyete karşılık affederse yahut velilerden biri affederse kısas düşer ve diyet vacip olur; kısası tatbik etme veya diyeti seçme serbestisi veliye aittir.
فإذا عفا عنه وجب على الولي، [أي: ولي المقتول] أن يتبع القاتل {بِالْمَعْرُوفِ} من غير أن يشق عليه، ولا يحمله ما لا يطيق، بل يحسن الاقتضاء والطلب، ولا يحرجه.
Onu affettiği zaman, velinin [yani maktulün velisinin] katili sıkıntıya sokmaksızın ve güç yetiremeyeceği şeyi ona yüklemeksizin, bilakis güzellikle talep edip isteyerek ve onu zora koşmaksızın {بِالْمَعْرُوفِ} “örfe uyarak” takip etmesi vacip olur.
وعلى القاتل {أَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ} من غير مطل ولا نقص، ولا إساءة فعلية أو قولية، فهل جزاء الإحسان إليه بالعفو، إلا الإحسان بحسن القضاء، وهذا مأمور به في كل ما ثبت في ذمم الناس للإنسان، مأمور من له الحق بالاتباع بالمعروف، ومن عليه الحق، بالأداء بإحسان (٢) .
Katilin üzerine de hiçbir erteleme, eksiltme, fiilî veya kavlî (sözlü) bir kötülük olmaksızın {أَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ} “[diyeti] ona güzellikle ödemesi” gerekir. Zira affetmek suretiyle kendisine yapılan iyiliğin karşılığı, borcu güzelce ödeyerek iyilikte bulunmaktan başka bir şey midir? Bu, insanların zimmetinde bir kimse için sabit olan her türlü hakta emredilmiştir: Hak sahibine örfe uygun şekilde talep etmek, üzerinde hak bulunan kimseye de güzellikle ödemek (2) emrolunmuştur.
وفي قوله: {فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ} ترقيق وحث على العفو إلى الدية، وأحسن من ذلك العفو مجانا.
O'nun: {فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ} “Fakat kime kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa...” buyruğunda [kalpleri] yumuşatma ve diyete karşılık affetmeye bir teşvik vardır; bundan daha güzeli ise karşılıksız olarak tamamen affetmektir.
وفي قوله: {أَخِيهِ} دليل على أن القاتل لا يكفر، لأن المراد بالأخوة هنا أخوة الإيمان، فلم يخرج بالقتل منها، ومن باب أولى أن سائر المعاصي التي هي دون الكفر، لا يكفر بها فاعلها، وإنما ينقص بذلك إيمانه.
O'nun: {أَخِيهِ} “kardeşi” buyruğunda, katilin kâfir olmayacağına delil vardır. Zira buradaki kardeşlikten kasıt iman kardeşliğidir; katil öldürme fiiliyle bu kardeşlikten çıkmamıştır. Evleviyetle küfrün altındaki diğer günahları işleyen kimse de bunlarla kâfir olmaz, ancak bu sebeple imanı eksilir.
وإذا عفا أولياء المقتول، أو عفا بعضهم، احتقن دم القاتل، وصار معصوما منهم ومن غيرهم، ولهذا قال: {فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ} أي: بعد العفو {فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ} أي: في الآخرة، وأما قتله وعدمه، فيؤخذ مما تقدم، لأنه قتل مكافئا له، فيجب قتله بذلك.
Maktulün velileri yahut onlardan biri affettiğinde katilin kanı korunur; hem onlara hem de başkalarına karşı masum (dokunulmaz) hâle gelir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ} yani aftan sonra “Kim bundan sonra tecavüzde bulunursa” {فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “onun için can yakıcı bir azap vardır.” Yani ahirette [azap vardır]. Onun öldürülüp öldürülmeyeceğine gelince, bu önceki geçen hükümlerden anlaşılır; zira o kendisine denk birini öldürmüştür, dolayısıyla bu sebeple öldürülmesi vacip olur.
وأما من فسر العذاب الأليم بالقتل، فإن الآية تدل على أنه يتعين قتله، ولا يجوز العفو عنه، وبذلك قال بعض العلماء والصحيح الأول، لأن جنايته لا تزيد على جناية غيره.
Can yakıcı azabı öldürülmekle tefsir edenlere göre ise ayet, onun kesin olarak öldürülmesinin gerekeceğine ve affedilmesinin caiz olmayacağına delalet eder; bazı âlimler bu görüşü savunmuştur. Sahih olan ise birinci görüştür; çünkü onun cinayeti başkasının cinayetinden daha fazla değildir.
ثم بين تعالى حكمته العظيمة في مشروعية القصاص فقال: {وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ} أي: تنحقن بذلك الدماء، وتنقمع به الأشقياء، لأن من عرف أنه مقتول إذا قتل، لا يكاد يصدر منه القتل، وإذا رئي القاتل مقتولا انذعر بذلك غيره وانزجر، فلو كانت عقوبة القاتل غير القتل، لم يحصل انكفاف الشر، الذي يحصل بالقتل، وهكذا سائر الحدود الشرعية، فيها من النكاية والانزجار، ما يدل على حكمة الحكيم الغفار، ونكَّر "الحياة "لإفادة التعظيم والتكثير.
Sonra Teâlâ, kısasın meşru kılınmasındaki yüce hikmetini beyan ederek şöyle buyurdu: {وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ} “Kısasta sizin için hayat vardır.” Yani bununla kanlar korunur ve şakiler bununla sindirilir. Zira öldürdüğü takdirde öldürüleceğini bilen kimseden neredeyse hiç öldürme fiili sadır olmaz. Katilin öldürüldüğü görüldüğünde başkası bundan dehşete kapılır ve vazgeçer. Eğer katilin cezası öldürülmekten başka bir şey olsaydı, öldürmekle sağlanan şerrin engellenmesi gerçekleşmezdi. Şer'i hadlerin tamamı da böyledir; onlarda Hakîm ve Ğaffâr olan [Allah'ın] hikmetine delalet eden caydırıcılık ve engelleme vardır. “Hayat” kelimesi tazim (yüceltme) ve teksir (çoğaltma) ifade etmesi için nekra (belirsiz) getirilmiştir.
ولما كان هذا الحكم، لا يعرف حقيقته، إلا أهل العقول الكاملة والألباب الثقيلة، خصهم بالخطاب دون غيرهم، وهذا يدل على أن الله تعالى، يحب من عباده، أن يعملوا أفكارهم وعقولهم، في تدبر ما في أحكامه من الحكم، والمصالح الدالة على كماله، وكمال حكمته وحمده، وعدله ورحمته الواسعة، وأن من كان بهذه المثابة فقد استحق المدح بأنه من ذوي الألباب الذين وجه إليهم الخطاب، وناداهم رب الأرباب، وكفى بذلك فضلا وشرفا لقوم يعقلون.
Bu hükmün hakikatini ancak kâmil akıl ve olgun idrak sahipleri kavrayabileceğinden, başkalarını değil özellikle onları hitaba muhatap kılmıştır. Bu da gösterir ki Allah Teâlâ, kullarının O'nun kemaline, hikmetinin ve hamdinin kemaline, adaletine ve geniş rahmetine delalet eden hükümlerindeki hikmetleri ve maslahatları tefekkür etmek için fikirlerini ve akıllarını çalıştırmalarını sevmektedir. Bu mertebede olan kimse; kendilerine hitabın yöneltildiği ve Rablerin Rabbinin seslendiği akıl sahiplerinden biri olarak övgüyü hak etmiştir; akleden bir topluluk için bu bir fazilet ve şeref olarak yeter.
وقوله: {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} وذلك أن من عرف ربه وعرف ما في دينه وشرعه من الأسرار العظيمة والحكم البديعة والآيات الرفيعة، أوجب له ذلك أن ينقاد لأمر الله، ويعظم معاصيه فيتركها، فيستحق بذلك أن يكون من المتقين.
O'nun {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “Umulur ki sakınırsınız” buyruğuna gelince; şüphesiz Rabbini tanıyan, O'nun dininde ve şeriatında bulunan yüce sırları, eşsiz hikmetleri ve yüksek delilleri (ayetleri) bilen kimse için bu durum, Allah'ın emrine boyun eğmesini ve O'na isyanı [gözünde] büyüterek günahları terk etmesini gerektirir; böylelikle o, takva sahiplerinden olmayı hak eder.
{١٨٠ - ١٨٢} {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ * فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} .
{١٨٠ - ١٨٢} {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ * فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “(180-181) Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa ana babaya ve akrabalara örfe uygun olarak vasiyette bulunmak, takva sahipleri üzerine bir hak olarak size farz kılındı. Kim onu işittikten sonra değiştirirse, onun günahı ancak onu değiştirenlerin üzerinedir. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
أي: فرض الله عليكم، يا معشر المؤمنين {إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ} أي: أسبابه، كالمرض المشرف على الهلاك، وحضور أسباب المهالك، وكان قد {تَرَكَ خَيْرًا} [أي: مالا] وهو المال الكثير عرفا، فعليه أن يوصي لوالديه وأقرب الناس إليه بالمعروف، على قدر حاله من غير سرف، ولا اقتصار على الأبعد، دون الأقرب، بل يرتبهم على القرب والحاجة، ولهذا أتى فيه بأفعل التفضيل.
Yani ey müminler topluluğu! Helake yaklaştıran hastalık ve helak sebeplerinin hazır bulunması gibi {إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ} “Birinize ölüm geldiği zaman” yani sebepleri geldiğinde ve {تَرَكَ خَيْرًا} [yani mal] ki örfen çok mal bırakacak olduğunda; durumuna göre israf etmeksizin ve yakını bırakıp uzağa hasretmeksizin, bilakis yakınlık ve ihtiyaç durumlarına göre onları sıralayarak ana babasına ve insanlardan kendisine en yakın olanlara örfe uygun vasiyette bulunmayı Allah size farz kılmıştır. Bu sebeple burada ism-i tafdil kalıbı (الأقربين / en yakınlar) getirilmiştir.
وقوله: {حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ} دل على وجوب ذلك، لأن الحق هو: الثابت، وقد جعله الله من موجبات التقوى.
O'nun: {حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ} “takva sahipleri üzerine bir hak olarak” buyruğu bunun vacip olduğuna delalet etmiştir. Zira hak; sabit olan şeydir ve Allah onu takvanın gereklerinden kılmıştır.
واعلم أن جمهور المفسرين يرون أن هذه الآية منسوخة بآية المواريث، وبعضهم يرى أنها في الوالدين والأقربين غير الوارثين، مع أنه لم يدل على التخصيص بذلك دليل، والأحسن في هذا أن يقال: إن هذه الوصية للوالدين والأقربين مجملة، ردها الله تعالى إلى العرف الجاري.
Bil ki müfessirlerin cumhuru bu ayetin miras ayetleriyle neshedildiği görüşündedir. Bir kısmı ise bunun, mirasçı olmayan ana baba ve akrabalar hakkında olduğunu kabul eder; bununla birlikte buna tahsis edildiğine dair bir delil bulunmamaktadır. Bu hususta en güzel olanı şöyle denmesidir: Ana babaya ve akrabalara yapılan bu vasiyet mücmeldir (genel ve açıklanmaya muhtaçtır); Allah Teâlâ onu cari olan örfe havale etmiştir.
ثم إن الله تعالى قدر للوالدين الوارثين وغيرهما من الأقارب الوارثين هذا المعروف في آيات المواريث، بعد أن كان مجملا وبقي الحكم فيمن لم يرثوا من الوالدين الممنوعين من الإرث وغيرهما ممن حجب بشخص أو وصف، فإن الإنسان مأمور بالوصية لهؤلاء وهم أحق الناس ببره، وهذا القول تتفق عليه الأمة، ويحصل به الجمع بين القولين المتقدمين، لأن كلا من القائلين بهما كل منهم لحظ ملحظا، واختلف المورد.
Sonra Allah Teâlâ mirasçı olan ana baba ve diğer mirasçı akrabalar için bu maruf miktarı, önceden mücmel iken miras ayetlerinde takdir buyurmuştur. Mirastan menedilen ana baba ve bir şahıs veya bir vasıf sebebiyle hacbedilen (mirastan mahrum kalan) kimselerden mirasçı olamayanlar hakkındaki hüküm ise baki kalmıştır. Zira insana bunlara vasiyette bulunması emredilmiştir ve onlar insanın iyiliğine insanların en layık olanlarıdır. Bu görüş üzerinde ümmet ittifak eder ve bununla önceki iki görüşün arası cem edilmiş (birleştirilmiş) olur; çünkü bu iki görüşü savunanların her biri bir yönü gözetmiş ve değerlendirme yeri farklı olmuştur.
فبهذا الجمع، يحصل الاتفاق، والجمع بين الآيات، لأنه (١) مهما أمكن الجمع كان أحسن من ادعاء النسخ، الذي لم يدل عليه دليل صحيح.
İşte bu cem etme ile ayetler arasında uyum ve cem gerçekleşir; çünkü (1) cem etmek mümkün olduğu sürece, hakkında sahih bir delil bulunmayan nesh iddiasından daha güzeldir.
ولما كان الموصي قد يمتنع من الوصية، لما يتوهمه أن من بعده، قد يبدل ما وصى به قال تعالى: {فَمَنْ بَدَّلَهُ} أي: الإيصاء للمذكورين أو غيرهم {بَعْدَمَا سَمِعَهُ} [أي:] بعدما عقله، وعرف طرقه وتنفيذه، {فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ} وإلا فالموصي وقع أجره على الله، وإنما الإثم على المبدل المغير.
Vasiyet edenin, kendisinden sonrakilerin vasiyet ettiği şeyi değiştirebileceklerini vehmederek vasiyetten kaçınması ihtimali olunca Teâlâ şöyle buyurdu: {فَمَنْ بَدَّلَهُ} Yani zikredilenlere veya başkalarına yapılan vasiyeti {بَعْدَمَا سَمِعَهُ} [yani] onu kavradıktan, yollarını ve nasıl uygulanacağını bildikten sonra “Kim onu işittikten sonra değiştirirse”, {فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ} “onun günahı ancak onu değiştirenlerin üzerinedir.” Yoksa vasiyet edenin mükâfatı Allah'a aittir; günah ise ancak değiştiren ve bozan kimsenin üzerinedir.
{إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ} يسمع سائر الأصوات، ومنه سماعه لمقالة الموصي ووصيته، فينبغي له أن يراقب من يسمعه ويراه، وأن لا يجور في وصيته، {عَلِيمٌ} بنيته، وعليم بعمل الموصى إليه، فإذا اجتهد الموصي، وعلم الله من نيته ذلك، أثابه ولو أخطأ، وفيه التحذير للموصى إليه من التبديل، فإن الله عليم به، مطلع على ما فعله، فليحذر من الله، هذا حكم الوصية العادلة.
{إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir”; bütün sesleri işitir, vasiyet edenin sözünü ve vasiyetini işitmesi de buna dâhildir. O hâlde [vasiyet edenin] kendisini işiten ve gören [Allah'ı] gözetmesi ve vasiyetinde haksızlık etmemesi gerekir. {عَلِيمٌ} “[Hakkıyla] bilendir”; onun niyetini bilir, kendisine vasiyet edilenin amellerini de bilir. Vasiyet eden gayret gösterir ve Allah da onun niyetinde bunu bilirse, hata etse bile onu mükâfatlandırır. Bunda kendisine vasiyet edilene, [vasiyeti] değiştirmesine karşı bir uyarı vardır; zira şüphesiz Allah onu bilir, yaptığından haberdardır. O hâlde Allah'tan sakınsın. Bu, adil vasiyetin hükmüdür.
{فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .
{فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “(182) Kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya günaha girmesinden endişe edip de aralarını düzeltirse ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
وأما الوصية التي فيها حيف وجنف، وإثم، فينبغي لمن حضر الموصي وقت الوصية بها، أن ينصحه بما هو الأحسن والأعدل، وأن ينهاه عن الجور والجنف، وهو: الميل بها عن خطأ، من غير تعمد، والإثم: وهو التعمد لذلك.
İçinde haksızlık, tarafgirlik ve günah bulunan vasiyete gelince; vasiyet anında vasiyet edenin yanında bulunan kimseye düşen, en güzel ve en adil olanı ona tavsiye etmesi, haksızlıktan ve kasıtsız bir hata ile haktan sapmak demek olan cenef (meyletme) ile bunu kasten yapmak demek olan günahtan (ism) onu nehyetmesidir.
فإن لم يفعل ذلك، فينبغي له أن يصلح بين الموصى إليهم، ويتوصل إلى العدل بينهم على وجه التراضي والمصالحة، ووعظهم بتبرئة ذمة ميتهم فهذا قد فعل معروفا عظيما، وليس عليهم إثم، كما على مبدل الوصية الجائزة، ولهذا قال: {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ} أي: يغفر جميع الزلات، ويصفح عن التبعات لمن تاب إليه، ومنه مغفرته لمن غض من نفسه، وترك بعض حقه لأخيه، لأن من سامح، سامحه الله، غفور لميتهم الجائر في وصيته، إذا احتسبوا بمسامحة بعضهم بعضا لأجل براءة ذمته، رحيم بعباده، حيث شرع لهم كل أمر به يتراحمون ويتعاطفون، فدلت هذه الآيات على الحث على الوصية، وعلى بيان من هي له، وعلى وعيد المبدل للوصية العادلة، والترغيب في الإصلاح في الوصية الجائرة.
Eğer bunu yapamamışsa, vasiyet edilenlerin arasını düzeltmeli, rıza ve uzlaşma yoluyla aralarında adaleti sağlamaya çalışmalı ve ölülerinin zimmetini temize çıkarmaları için onlara vaaz u nasihatte bulunmalıdır. Böyle yapan kimse çok büyük bir iyilik yapmıştır; caiz olan vasiyeti değiştirene yüklenen günah gibi onlara hiçbir günah yoktur. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır”; yani Kendisine tevbe eden kimsenin bütün hatalarını bağışlar ve veballerini affeder. Kendinden fedakârlıkta bulunup hakkının bir kısmını kardeşine bırakan kimseyi bağışlaması da buna dâhildir; zira kim müsamaha gösterirse Allah da ona müsamaha gösterir. Ölülerinin zimmetinin temize çıkması için birbirlerine müsamaha gösterip ecrini Allah'tan beklediklerinde, vasiyetinde haksızlık yapmış olan ölülerini de bağışlar. Kullarına karşı [rahîm / merhametlidir]; zira kendisiyle birbirlerine merhamet edip şefkat duyacakları her hususu onlar için meşru kılmıştır. Bu ayetler vasiyete teşvike, vasiyetin kimlere yapılacağının beyanına, adil vasiyeti değiştirene yönelik tehdide ve haksız vasiyette ıslah yapmaya teşvik etmeye delalet etmiştir.
{١٨٣ - ١٨٥} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ * أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} .
{١٨٣ - ١٨٥} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ * أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “(183-185) Ey iman edenler! Sizden öncekilere farz kılındığı gibi, sakınasınız diye size de oruç farz kılındı. Sayılı günlerdir. Sizden kim hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde [tutar]. Ona güç yetirenlerin (zorlukla tutabilenlerin) üzerine bir yoksulu doyuracak fidye gerekir. Kim gönülden bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır. Eğer bilirseniz oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır. O (sayılı günler), insanlar için bir hidayet rehberi, doğru yolun ve hak ile batılı birbirinden ayıran hükümlerin apaçık delilleri olarak Kur'an'ın kendisinde indirildiği Ramazan ayıdır. Öyleyse sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun. Kim de hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde [tutsun]. Allah sizin için kolaylık diler, sizin için zorluk dilemez. Sayıyı tamamlamanızı, sizi hidayete erdirmesine karşılık Allah'ı yüceltmenizi diler; umulur ki şükredersiniz.”
يخبر تعالى بما منَّ به على عباده، بأنه فرض عليهم الصيام، كما فرضه على الأمم السابقة، لأنه من الشرائع والأوامر التي هي مصلحة للخلق في كل زمان.
Teâlâ kullarına olan lütfunu haber vererek; her zamanda mahlûkatın maslahatına olan şeriatlardan ve emirlerden olduğu için önceki ümmetlere farz kıldığı gibi onlara da orucu farz kıldığını bildirmektedir.
وفيه تنشيط لهذه الأمة، بأنه ينبغي لكم أن تنافسوا غيركم في تكميل الأعمال، والمسارعة إلى صالح الخصال، وأنه ليس من الأمور الثقيلة، التي اختصيتم بها.
Bunda bu ümmeti gayrete getirme vardır; şöyle ki: Amelleri kemale erdirmede ve hayırlı hasletlere koşmada başkalarıyla yarışmanız gerekir ve bu sadece size has kılınmış ağır işlerden değildir.
ثم ذكر تعالى حكمته في مشروعية الصيام فقال: {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} فإن الصيام من أكبر أسباب التقوى، لأن فيه امتثال أمر الله واجتناب نهيه.
Sonra Teâlâ orucun meşru kılınmasındaki hikmetini zikrederek: {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “sakınasınız diye” buyurdu. Zira oruç takvanın en büyük sebeplerindendir; çünkü onda Allah'ın emrine itaat ve yasağından sakınma vardır.
فمما اشتمل عليه من التقوى: أن الصائم يترك ما حرم الله عليه من الأكل والشرب والجماع ونحوها، التي تميل إليها نفسه، متقربا بذلك إلى الله، راجيا بتركها، ثوابه، فهذا من التقوى.
[Orucun] içerdiği takvadan bazıları şunlardır: Oruçlu kimse nefsinin meylettiği yeme, içme, cinsi münasebet ve benzerleri gibi Allah'ın kendisine haram kıldığı şeyleri, bununla Allah'a yakınlaşarak ve bunları terk etmekle O'nun sevabını umarak terk eder; işte bu takvadandır.
ومنها: أن الصائم يدرب نفسه على مراقبة الله تعالى، فيترك ما تهوى نفسه، مع قدرته عليه، لعلمه باطلاع الله عليه، ومنها: أن الصيام يضيق مجاري الشيطان، فإنه يجري من ابن آدم مجرى الدم، فبالصيام، يضعف نفوذه، وتقل منه المعاصي، ومنها: أن الصائم في الغالب، تكثر طاعته، والطاعات من خصال التقوى، ومنها: أن الغني إذا ذاق ألم الجوع، أوجب له ذلك، مواساة الفقراء المعدمين، وهذا من خصال التقوى.
Onlardan biri: Oruçlu kimse nefsini Allah Teâlâ'yı murakabe etmeye alıştırır; gücü yettiği hâlde Allah'ın kendisini gördüğünü bildiği için nefsinin arzuladığı şeyleri terk eder. Onlardan biri: Oruç şeytanın yollarını daraltır; zira o Âdemoğlunun damarlarında kanın dolaştığı gibi dolaşır, oruç sayesinde onun nüfuzu zayıflar ve günahlar azalır. Onlardan biri: Oruçlunun çoğunlukla itaati artar ve itaatler takva hasletlerindendir. Onlardan biri: Zengin kimse açlığın acısını tattığında bu durum ona hiçbir şeyi olmayan fakirleri gözetmeyi gerekli kılar; bu da takva hasletlerindendir.
ولما ذكر أنه فرض عليهم الصيام، أخبر أنه أيام معدودات، أي: قليلة في غاية السهولة.
Onlara orucu farz kıldığını zikredince, onun sayılı günler yani son derece kolay ve az günler olduğunu haber verdi.
ثم سهل تسهيلا آخر. فقال: {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} وذلك للمشقة، في الغالب، رخص الله لهما، في الفطر.
Sonra başka bir kolaylık daha sağladı ve şöyle buyurdu: {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} “Sizden kim hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde [tutar].” Bu da çoğunlukla meşakkat sebebiyle olduğundan Allah her ikisine de oruç açma ruhsatı vermiştir.
ولما كان لا بد من حصول مصلحة الصيام لكل مؤمن، أمرهما أن يقضياه في أيام أخر إذا زال المرض، وانقضى السفر، وحصلت الراحة.
Orucun maslahatının her mümin için gerçekleşmesi kaçınılmaz olduğundan, hastalık geçip yolculuk sona erdiğinde ve rahatlık hâsıl olduğunda o ikisine [orucu] başka günlerde kaza etmelerini emretti.
وفي قوله: {فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ} فيه دليل على أنه يقضي عدد أيام رمضان، كاملا كان، أو ناقصا، وعلى أنه يجوز أن يقضي أياما قصيرة باردة، عن أيام طويلة حارة كالعكس.
O'nun: {فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ} “başka günlerde [tutar]” buyruğunda; Ramazan ayı tam (30 gün) olsun eksik (29 gün) olsun günlerinin sayısı kadar kaza edeceğine ve uzun sıcak günlerin yerine kısa soğuk günleri -veya tersi şekilde- kaza etmesinin caiz olduğuna delil vardır.
وقوله: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} أي: يطيقون الصيام {فِدْيَةٌ} عن كل يوم يفطرونه {طَعَامُ مِسْكِينٍ} وهذا في ابتداء فرض الصيام، لما كانوا غير معتادين للصيام، وكان فرضه حتما، فيه مشقة عليهم، درجهم الرب الحكيم، بأسهل طريق، وخيَّر المطيق للصوم بين أن يصوم، وهو أفضل، أو يطعم، ولهذا قال: {وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ} .
O'nun: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} yani oruca güç yetirenlerin üzerine, oruç açtıkları her gün için {فِدْيَةٌ} “bir fidye” {طَعَامُ مِسْكِينٍ} “bir yoksul doyumu” gerekir buyruğuna gelince; bu, orucun farz kılınışının başlangıcındaydı. Oruca alışkın olmadıkları ve kesin olarak farz kılınmasında kendilerine meşakkat bulunduğu için Hakîm olan Rab onları en kolay yolla aşama aşama alıştırdı; oruca güç yetiren kimseyi -daha faziletli olan- oruç tutmak ile yoksulu doyurmak arasında serbest bıraktı. Bu sebeple: {وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ} “oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır.” buyurmuştur.
ثم بعد ذلك، جعل الصيام حتما على المطيق وغير المطيق، يفطر ويقضيه في أيام أخر [وقيل: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} أي: يتكلفونه، ويشق عليهم مشقة غير محتملة، كالشيخ الكبير، فدية عن كل يوم مسكين (١) وهذا هو الصحيح] (٢) .
Daha sonra ise orucu güç yetirene kesin bir farz kıldı; güç yetiremeyen ise oruç açıp başka günlerde kaza eder. [Denildi ki: {وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ} yani ona ancak büyük bir külfetle güç yetiren ve yaşlı kimse gibi kendisine katlanılamaz bir meşakkat veren kimselere her gün için bir yoksul doyumu (1) fidye gerekir. Sahih olan da budur] (2).
{شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} أي: الصوم المفروض عليكم، هو شهر رمضان، الشهر العظيم، الذي قد حصل لكم فيه من الله الفضل العظيم، وهو القرآن الكريم، المشتمل على الهداية لمصالحكم الدينية والدنيوية، وتبيين الحق بأوضح بيان، والفرقان بين الحق والباطل، والهدى والضلال، وأهل السعادة وأهل الشقاوة.
{شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} “Ramazan ayı ki Kur'an onda indirilmiştir.” Yani size farz kılınan oruç; kendisinde Allah'tan size büyük bir lütfun hâsıl olduğu o yüce ay olan Ramazan ayıdır. O [lütuf] da; dini ve dünyevi maslahatlarınıza dair hidayeti, hakkı en açık beyanla açıklamayı, hak ile batılı, doğru yol ile sapıklığı, saadet ehli ile bedbahtlık ehlini birbirinden ayıran Furkan'ı içeren Kur'an-ı Kerim'dir.
فحقيق بشهر، هذا فضله، وهذا إحسان الله عليكم فيه، أن يكون موسما للعباد مفروضا فيه الصيام.
Fazileti bu olan ve içinde Allah'ın size ihsanı bu derece bulunan bir aya, kullar için orucun farz kılındığı bir [ibadet] mevsimi olmak pek yaraşır!
فلما قرره، وبين فضيلته، وحكمة الله تعالى في تخصيصه قال: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} هذا فيه تعيين الصيام على القادر الصحيح الحاضر.
Bunu tespit edip faziletini ve Allah Teâlâ'nın onu tahsis etmesindeki hikmetini beyan edince şöyle buyurdu: {فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} “Öyleyse sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun.” Bunda, mukim (hâzır), sağlıklı ve güç yetiren kimse üzerine orucun bizzat tayin edildiği hükmü vardır.
ولما كان النسخ للتخيير، بين الصيام والفداء خاصة، أعاد الرخصة للمريض والمسافر، لئلا يتوهم أن الرخصة أيضا منسوخة [فقال] {يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} أي: يريد الله تعالى أن ييسر عليكم الطرق الموصلة إلى رضوانه أعظم تيسير، ويسهلها أشد (٣) تسهيل، ولهذا كان جميع ما أمر الله به عباده في غاية السهولة في أصله.
Nesh sadece oruç ile fidye arasındaki muhayyerliğe has olduğundan, ruhsatın da neshedildiği vehmedilmesin diye hasta ve yolcu için olan ruhsatı tekrar zikretti [ve şöyle buyurdu:] {يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} “Allah sizin için kolaylık diler, sizin için zorluk dilemez.” Yani Allah Teâlâ, rızasına ulaştıran yolları size en büyük bir kolaylaştırmayla kolaylaştırmak ve onları en ileri derecede (3) basitleştirmek diler. Bu sebeple Allah'ın kullarına emrettiği her şey aslında son derece kolaydır.
وإذا حصلت بعض العوارض الموجبة لثقله، سهَّله تسهيلا آخر، إما بإسقاطه، أو تخفيفه بأنواع التخفيفات.
Ağırlığını gerektiren bazı engeller ortaya çıktığında ise onu ya tamamen düşürerek veya çeşitli hafifletmelerle hafifleterek başka bir kolaylaştırmayla kolaylaştırmıştır.
وهذه جملة لا يمكن تفصيلها، لأن تفاصيلها، جميع الشرعيات، ويدخل فيها جميع الرخص والتخفيفات.
Bu, tafsilatına girilmesi mümkün olmayan kapsamlı bir kaidedir; zira onun tafsilatı bütün şer'i hükümleri kapsar ve her türlü ruhsat ile hafifletme bunun içine girer.
{وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} وهذا - والله أعلم - لئلا يتوهم متوهم، أن صيام رمضان، يحصل المقصود منه ببعضه، دفع هذا الوهم بالأمر بتكميل عدته، ويشكر الله [تعالى] عند إتمامه على توفيقه وتسهيله وتبيينه لعباده، وبالتكبير عند انقضائه، ويدخل في ذلك التكبير عند رؤية هلال شوال إلى فراغ خطبة العيد.
{وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ} “...ve sayıyı tamamlamanız içindir” Bu da —en doğrusunu Allah bilir— herhangi bir kimsenin, Ramazan orucundan maksadın onun bir kısmını tutmakla hâsıl olacağını zannetmemesi içindir. [Cenâb-ı Hak], sayısının tamamlanmasını emrederek bu zannı ortadan kaldırmıştır. [Ayrıca kul,] oruç tamamlandığı vakit kullarına olan tevfiki, kolaylaştırması ve [hükümlerini] açıklaması sebebiyle Allah [Teâlâ]’ya şükretsin ve [Ramazan] sona erdiğinde tekbir getirsin [diye emretmiştir]. Şevval hilalinin görülmesinden bayram hutbesinin bitimine kadar getirilen tekbirler de buna dâhildir.
{١٨٦} {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ} .
{١٨٦} {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ} “(186) Kullarım sana Beni sordukları zaman [de ki]: ‘Şüphesiz Ben [onlara] çok yakınım. Bana dua ettiği vakit dua edenin duasına icabet ederim. O hâlde onlar da Bana icabet etsinler ve Bana iman etsinler; umulur ki doğru yolu bulurlar.’”
هذا جواب سؤال، سأل النبي ﷺ بعض أصحابه فقالوا: يا رسول الله، أقريب ربنا فنناجيه، أم بعيد فنناديه؟ فنزل: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ} لأنه تعالى، الرقيب الشهيد، المطلع على السر وأخفى، يعلم خائنة الأعين وما تخفي الصدور، فهو قريب أيضا من داعيه، بالإجابة، ولهذا قال: {أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ} والدعاء نوعان: دعاء عبادة، ودعاء مسألة.
Bu, sahabeden bazılarının Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduğu bir sorunun cevabıdır. Onlar: “Ey Allah'ın Rasûlü! Rabbimiz yakın mıdır ki O'na fısıltıyla yakaralım; yoksa uzak mıdır ki O'na seslenelim?” demişlerdi. Bunun üzerine: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ} “Kullarım sana Beni sordukları zaman [de ki]: ‘Şüphesiz Ben [onlara] çok yakınım.’” ayeti nazil oldu. Çünkü Teâlâ; gözetleyen, şahit olan, gizliye ve gizlinin de gizlisine muttali olan, gözlerin hain bakışını ve göğüslerin gizlediğini bilendir. O, icabet etmek suretiyle Kendisine dua edene de yakındır; bu sebeple: {أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ} “Bana dua ettiği vakit dua edenin duasına icabet ederim.” buyurmuştur. Dua ise iki kısımdır: İbadet duası ve talep (isteme) duası.
والقرب نوعان: قرب بعلمه من كل خلقه، وقرب من عابديه وداعيه بالإجابة والمعونة والتوفيق.
Yakınlık da iki kısımdır: İlmiyle bütün yaratılmışlara olan yakınlığı ve ibadet edenlerine ile dua edenlerine icabet, yardım ve tevfik ile olan yakınlığı.
فمن دعا ربه بقلب حاضر، ودعاء مشروع، ولم يمنع مانع من إجابة الدعاء، كأكل الحرام ونحوه، فإن الله قد وعده بالإجابة، وخصوصا إذا أتى بأسباب إجابة الدعاء، وهي الاستجابة لله تعالى بالانقياد لأوامره ونواهيه القولية والفعلية، والإيمان به، الموجب للاستجابة، فلهذا قال: {فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ} أي: يحصل لهم الرشد الذي هو الهداية للإيمان والأعمال الصالحة، ويزول عنهم الغي المنافي للإيمان والأعمال الصالحة. ولأن الإيمان بالله والاستجابة لأمره، سبب لحصول العلم كما قال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا} .
Kim hazır bir kalple, meşru bir duayla Rabbine dua eder ve haram yemek gibi duanın kabulüne bir engel bulunmazsa, Allah ona icabeti vadetmiştir. Özellikle de duanın icabet sebeplerini yerine getirdiğinde ki bu; sözlü ve fiilî emir ve yasaklarına boyun eğerek Allah Teâlâ'ya icabet etmek ve icabeti gerektiren O'na imandır. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ} “O hâlde onlar da Bana icabet etsinler ve Bana iman etsinler; umulur ki doğru yolu bulurlar.” Yani imana ve salih amellere hidayet demek olan rüşd onlara hâsıl olsun ve imana ve salih amellere zıt olan azgınlık onlardan yok olsun. Zira Allah'a iman ve O'nun emrine icabet etmek ilmin elde edilmesine sebeptir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا} “Ey iman edenler! Eğer Allah'tan sakınırsanız, O size [hak ile batılı ayıran] bir furkan verir.”
{١٨٧} . ثم قال تعالى: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} .
{١٨٧} . Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “(187) Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak (cinsi münasebet) size helal kılındı. Onlar sizin için bir elbise, siz de onlar için bir elbisesiniz. Allah nefislerinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi de tevbenizi kabul edip sizi bağışladı. Artık şimdi onlara yaklaşın ve Allah'ın sizin için takdir ettiğini talep edin. Fecirden beyaz iplik siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin için; sonra da orucu geceye kadar tamamlayın. Mescitlerde itikafta bulunduğunuz sırada kadınlara yaklaşmayın. Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın onlara yaklaşmayın. Allah ayetlerini insanlara böylece açıklar; umulur ki sakınırlar.”
كان في أول فرض الصيام، يحرم على المسلمين في الليل بعد النوم الأكل والشرب والجماع، فحصلت المشقة لبعضهم، فخفف الله تعالى عنهم ذلك، وأباح في ليالي الصيام كلها الأكل والشرب والجماع، سواء نام أو لم ينم، لكونهم يختانون أنفسهم بترك بعض ما أمروا به.
Orucun farz kılınışının başlangıcında, Müslümanlara geceleri uyuduktan sonra yemek, içmek ve cinsi münasebet haramdı. Bu durum bazısına meşakkat verdi; bunun üzerine Allah Teâlâ bunu onlardan hafifletti ve emrolundukları bazı şeyleri terk ederek nefislerine hıyanet ettikleri için, uyusun veya uyumasın oruç gecelerinin tamamında yemeyi, içmeyi ve cinsi münasebeti mübah kıldı.
{فتاب} الله {عليكم} بأن وسع لكم أمرا كان - لولا توسعته - موجبا للإثم {وعفا عنكم} ما سلف من التخون.
Genişletmesi olmasaydı günaha sebep olacak olan bir hususu size genişletmek suretiyle Allah {فتاب} “tevbenizi kabul etti” {عليكم} “sizin” {وعفا عنكم} “ve sizi bağışladı”, yani geçmişteki hıyaneti affetti.