Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 6. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أي: {وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ} في أسفارك وغيرها، وهذا للعموم، {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} أي: جهته.

Yani: Yolculuklarında ve diğer durumlarında {وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ} “nereden yola çıkarsan çık” -ki bu umum ifade eder- {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir,” yani onun yönüne [çevir].

ثم خاطب الأمة عموما فقال: {وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} وقال: {وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ} أكده بـ "إن "واللام، لئلا يقع لأحد فيه أدنى شبهة، ولئلا يظن أنه على سبيل التشهي لا الامتثال.

Sonra ümmete genel olarak hitap edip şöyle buyurdu: {وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} “Nerede olursanız yüzlerinizi onun tarafına çevirin.” Ve: {وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ} “Şüphesiz bu, Rabbinden gelen bir haktır” buyurdu; hiç kimsede buna dair en ufak bir şüphe vuku bulmasın ve bunun emre uymak değil de nefsin arzusuna göre yapıldığı zannedilmesin diye bunu “inne” ve “lâm” harfleriyle tekit etti.

{وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} بل هو مطلع عليكم في جميع أحوالكم، فتأدبوا معه، وراقبوه بامتثال أوامره، واجتناب نواهيه، فإن أعمالكم غير مغفول عنها، بل مجازون عليها أتم الجزاء، إن خيرا فخير، وإن شرا فشر.

{وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.” Bilakis O, her halinizde sizi gözetleyendir. O halde O’na karşı edepli olun, emirlerini yerine getirip yasaklarından sakınarak O’nun murakabesi altında bulunun. Zira amellerinizden gafil olunmuş değildir; bilakis hayır ise hayırla, şer ise şerle olmak üzere onlara tam bir karşılık verilecektir.

وقال هنا: {لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ} أي: شرعنا لكم استقبال الكعبة المشرفة، لينقطع عنكم احتجاج الناس من أهل الكتاب والمشركين، فإنه لو بقي مستقبلا بيت المقدس، لتوجهت عليه الحجة، فإن أهل الكتاب، يجدون في كتابهم أن قبلته المستقرة، هي الكعبة البيت الحرام، والمشركون يرون أن من مفاخرهم، هذا البيت العظيم، وأنه من ملة إبراهيم، وأنه إذا لم يستقبله محمد ﷺ، توجهت نحوه حججهم، وقالوا: كيف يدعي أنه على ملة إبراهيم، وهو من ذريته، وقد ترك استقبال قبلته؟

Burada şöyle buyurmuştur: {لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ} “İnsanların size karşı bir delili olmasın diye.” Yani: Ehl-i Kitap’tan ve müşriklerden olan insanların size karşı delil getirmeleri kesilsin diye şerefli Kâbe’ye yönelmeyi size meşru kıldık. Çünkü Peygamber Beytü'l-Makdis’e yönelmeye devam etseydi, onların hücceti ona yönelecekti. Zira Ehl-i Kitap kendi kitaplarında onun kalıcı kıblesinin Beyt-i Haram olan Kâbe olduğunu bulmaktadırlar; müşrikler ise bu yüce Beyt’i övünç kaynaklarından biri ve İbrahim’in dininden görmekteydiler. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem oraya yönelmediği takdirde onların delilleri ona yönelecek ve: “İbrahim’in zürriyetinden olup onun dini üzere olduğunu iddia ettiği halde nasıl olur da onun kıblesine yönelmeyi terk eder?” diyeceklerdi.

فباستقبال الكعبة (١) قامت الحجة على أهل الكتاب والمشركين، وانقطعت حججهم عليه.

Kâbe’ye yönelmekle (١) Ehl-i Kitap ve müşriklere karşı hüccet ikame edilmiş ve onların Peygambere karşı ileri sürdükleri deliller kesilmiştir.

{إِلا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ} أي: من احتج منهم بحجة، هو ظالم فيها، وليس لها مستند إلا اتباع الهوى والظلم، فهذا لا سبيل إلى إقناعه والاحتجاج عليه، وكذلك لا معنى لجعل الشبهة التي يوردونها على سبيل الاحتجاج محلا يؤبه لها، ولا يلقى لها بال، فلهذا قال تعالى: {فَلا تَخْشَوْهُمْ} لأن حجتهم باطلة، والباطل كاسمه مخذول، مخذول صاحبه، وهذا بخلاف صاحب الحق، فإن للحق صولة وعزا، يوجب خشية من هو معه، وأمر تعالى بخشيته، التي هي أصل (٢) كل خير، فمن لم يخش الله، لم ينكف عن معصيته، ولم يمتثل أمره.

{إِلا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ} “İçlerinden zulmedenler müstesna.” Yani: Onlardan haksız olduğu, hevasına uymaktan ve zulümden başka hiçbir dayanağı bulunmayan bir delil ileri süren kimseye gelince; onu ikna etmenin ve ona karşı delil getirmenin bir yolu yoktur. Aynı şekilde onların delil getirme kabilinden ileri sürdükleri şüpheye itibar edip ona kulak asmanın da bir anlamı yoktur. İşte bu sebeple Yüce Allah: {فَلا تَخْشَوْهُمْ} “Onlardan korkmayın” buyurmuştur; zira onların delili batıldır. Batıl ise adı gibi hezimete uğramış, sahibi de yardımsız bırakılmıştır. Hak sahibi ise böyle değildir; çünkü hakkın bir heybeti ve izzeti vardır ki onunla beraber olan kimseden korkmayı gerektirir. Yüce Allah her hayrın aslı olan (٢) Kendi korkusunu emretmiştir; zira Allah’tan korkmayan kimse O’na isyandan vazgeçmez ve O’nun emrini yerine getirmez.

وكان صرف المسلمين إلى الكعبة، مما حصلت فيه فتنة كبيرة، أشاعها أهل الكتاب، والمنافقون، والمشركون، وأكثروا فيها من الكلام والشبه، فلهذا بسطها الله تعالى، وبينها أكمل بيان، وأكدها بأنواع من التأكيدات، التي تضمنتها هذه الآيات.

Müslümanların Kâbe’ye döndürülmesi; Ehl-i Kitap’ın, münafıkların ve müşriklerin yaygara kopardığı, hakkında pek çok laf ve şüphe ürettiği büyük bir fitnenin koptuğu hususlardandı. İşte bu yüzden Yüce Allah onu etraflıca açıklamış, en mükemmel şekilde beyan etmiş ve bu ayetlerin içerdiği çeşitli tekitlerle onu pekiştirmiştir.

منها: الأمر بها، ثلاث مرات، مع كفاية المرة الواحدة، ومنها: أن المعهود، أن الأمر، إما أن يكون للرسول، فتدخل فيه الأمة تبعا، أو للأمة عموما، وفي هذه الآية أمر فيها الرسول بالخصوص في قوله: {فَوَلِّ وَجْهَكَ} والأمة عموما في قوله: {فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ} .

Bu tekitlerden biri: Bir defası yeterli olduğu halde üç defa emredilmiş olmasıdır. Diğeri: Alışılagelmiş olan; emrin ya Peygambere verilip ümmetin ona tabi olarak dahil olması veya genel olarak ümmete verilmesidir. Bu ayette ise hem {فَوَلِّ وَجْهَكَ} “yüzünü çevir” buyruğuyla Peygamber özel olarak emredilmiş, hem de {فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ} “yüzlerinizi çevirin” buyruğuyla ümmet genel olarak emrolunmuştur.

ومنها: أنه رد فيه جميع الاحتجاجات الباطلة، التي أوردها أهل العناد وأبطلها شبهة شبهة، كما تقدم توضيحها، ومنها: أنه قطع الأطماع من اتباع الرسول قبلة أهل الكتاب، ومنها قوله: {وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ} فمجرد إخبار الصادق العظيم كاف شاف، ولكن مع هذا قال: {وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ} .

Bir diğeri: İnat ehlinin ileri sürdüğü bütün batıl delilleri reddetmiş ve daha önce açıklandığı üzere onları şüphe şüphe iptal etmiştir. Bir diğeri: Peygamberin Ehl-i Kitap’ın kıblesine tabi olacağına dair beklentileri tamamen kesmiştir. Bir diğeri ise: {وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ} “Şüphesiz bu, Rabbinden gelen bir haktır” buyurmasıdır; zira yüce ve doğru sözlü olan Allah’ın sırf haberi bile yeterli ve şifadır; fakat bununla beraber: {وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ} buyurmuştur.

ومنها: أنه أخبر - وهو العالم بالخفيات - أن أهل الكتاب متقرر عندهم، صحة هذا الأمر، ولكنهم يكتمون هذه الشهادة مع العلم.

Bu tekitlerden biri de şudur: Gizlilikleri en iyi bilen Allah, Ehl-i Kitap nezdinde bu meselenin doğruluğunun kesin ve sabit olduğunu, fakat onların bildikleri halde bu şahitliği gizlediklerini haber vermiştir.

ولما كان توليته لنا إلى استقبال القبلة، نعمة عظيمة، وكان لطفه بهذه الأمة ورحمته، لم يزل يتزايد، وكلما شرع لهم شريعة، فهي نعمة عظيمة قال: {وَلأتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ} .

Bizi kıbleye yöneltmesi büyük bir nimet olduğu ve O’nun bu ümmete olan lütuf ve merhameti durmaksızın arttığı, onlar için meşru kıldığı her bir şeriat da büyük bir nimet teşkil ettiği için şöyle buyurmuştur: {وَلأتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ} “Ta ki üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım.”

فأصل النعمة، الهداية لدينه، بإرسال رسوله، وإنزال كتابه، ثم بعد ذلك، النعم المتممات لهذا الأصل، لا تعد كثرة، ولا تحصر، منذ بعث الله رسوله إلى أن قرب رحيله من الدنيا، وقد أعطاه الله من الأحوال والنعم، وأعطى أمته، ما أتم به نعمته عليه وعليهم، وأنزل الله عليه: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإسْلامَ دِينًا} .

Nimetin aslı; Resûlünü göndermek ve Kitabını indirmek suretiyle dinine hidayet etmesidir. Bundan sonra bu aslı tamamlayan nimetler ise, Allah’ın Resûlünü gönderdiği andan dünyadan ayrılışının yaklaştığı vakte kadar sayılamayacak ve sınırlandırılamayacak kadar çoktur. Allah ona ve ümmetine, onun ve onların üzerindeki nimetini tamamlayacak haller ve nimetler vermiş ve ona şu ayeti indirmiştir: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإسْلامَ دِينًا} “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslam’dan razı oldum.”

فلله الحمد على فضله، الذي لا نبلغ له عدا، فضلا عن القيام بشكره، {وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} أي: تعلمون الحق، وتعملون به، فالله ﵎ من رحمته - بالعباد، قد يسر لهم أسباب الهداية غاية التيسير، ونبههم على سلوك طرقها، وبينها لهم أتم تبيين، حتى إن من جملة ذلك أنه يقيض للحق، المعاندين له فيجادلون فيه، فيتضح بذلك الحق، وتظهر آياته وأعلامه، ويتضح بطلان الباطل، وأنه لا حقيقة له، ولولا قيامه في مقابلة الحق، لربما لم يتبين حاله لأكثر الخلق، وبضدها تتبين الأشياء، فلولا الليل، ما عرف فضل النهار، ولولا القبيح، ما عرف فضل الحسن، ولولا الظلمة ما عرف منفعة النور، ولولا الباطل ما اتضح الحق اتضاحا ظاهرا، فلله الحمد على ذلك.

Şükrünü [hakkıyla] ifa etmek şöyle dursun, saymakla tüketemeyeceğimiz lütfundan ötürü Allah’a hamdolsun. {وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “Umulur ki doğru yolu bulursunuz.” Yani: Hakkı bilir ve onunla amel edersiniz. Nitekim Allah teâlâ kullarına olan merhametinden ötürü, onlar için hidayet sebeplerini son derece kolaylaştırmış, onları bu yollara girmeleri hususunda uyarmış ve yolları kendilerine en mükemmel şekilde açıklamıştır. Hatta bu cümleden olarak, hakka karşı inatla direnen kimseleri [onun karşısına] çıkarır; onlar da onunla mücadele ederler. Böylece hak açıklığa kavuşur, onun ayetleri ve açık delilleri ortaya çıkar; bâtılın geçersizliği ve hiçbir hakikatinin bulunmadığı ayan beyan belli olur. Eğer bâtıl hakkın karşısına dikilmemiş olsaydı, insanların çoğuna belki de onun durumu açıklığa kavuşmayacaktı. Zira eşya zıddıyla tebeyyün eder (açığa çıkar). Eğer gece olmasaydı gündüzün fazileti bilinmezdi; çirkin olmasaydı güzelin üstünlüğü anlaşılmazdı; karanlık olmasaydı aydınlığın faydası idrak edilemezdi ve bâtıl olmasaydı hak bu denli açık bir şekilde ortaya çıkmazdı. Bundan ötürü Allah’a hamdolsun.

{١٥١ - ١٥٢} {كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ * فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ} .

{١٥١ - ١٥٢} {كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ * فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ} “Nitekim kendi içinizden size ayetlerimizi okuyan, sizi arındıran, size Kitabı ve hikmeti öğreten ve bilmediklerinizi size bildiren bir elçi gönderdik. * O halde siz beni zikredin ki ben de sizi zikredeyim. Bana şükredin ve nankörlük etmeyin!”

يقول تعالى: إن إنعامنا عليكم باستقبال الكعبة وإتمامها بالشرائع والنعم المتممة، ليس ذلك ببدع من إحساننا، ولا بأوله، بل أنعمنا عليكم بأصول النعم ومتمماتها، فأبلغها إرسالنا إليكم هذا الرسول الكريم منكم، تعرفون نسبه وصدقه، وأمانته وكماله ونصحه.

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kâbe’ye yöneltmek ve onu tamamlayıcı şeriatlar ve nimetlerle kemale erdirmek suretiyle size olan nimetimiz, ihsanımızın ilki olmadığı gibi görülmemiş bir şey de değildir. Bilakis Biz size nimetlerin asıllarını ve tamamlayıcılarını bahşettik. Bunların en üstünü ise, içinizden soyunu, doğruluğunu, güvenilirliğini, mükemmelliğini ve samimiyetini bildiğiniz bu şerefli elçiyi size göndermiş olmamızdır.

{يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا} وهذا يعم الآيات القرآنية وغيرها، فهو يتلو عليكم الآيات المبينة للحق من الباطل، والهدى من الضلال، التي دلتكم أولا على توحيد الله وكماله، ثم على صدق رسوله، ووجوب الإيمان به، ثم على جميع ما أخبر به من المعاد والغيوب، حتى حصل لكم الهداية التامة، والعلم اليقيني.

{يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا} “Size ayetlerimizi okuyan.” Bu ifade Kur’an ayetlerini ve diğer ayetleri kapsar. O, hakkı batıldan, doğru yolu sapıklıktan ayıran ayetleri size okumaktadır. Bu ayetler size öncelikle Allah’ın birliğini ve kemalini, ardından Resûlünün doğruluğunu ve ona imanın vacip olduğunu, daha sonra da ahiret ve gayb hususunda haber verdiği her şeyi göstermiş; nihayet tam bir hidayet ve kesin bir ilim elde etmenizi sağlamıştır.

{وَيُزَكِّيكُمْ} أي: يطهر أخلاقكم ونفوسكم، بتربيتها على الأخلاق الجميلة، وتنزيهها عن الأخلاق الرذيلة، وذلك كتزكيتكم من الشرك، إلى التوحيد ومن الرياء إلى الإخلاص، ومن الكذب إلى الصدق، ومن الخيانة إلى الأمانة، ومن الكبر إلى التواضع، ومن سوء الخلق إلى حسن الخلق، ومن التباغض والتهاجر والتقاطع، إلى التحاب والتواصل والتوادد، وغير ذلك من أنواع التزكية.

{وَيُزَكِّيكُمْ} “Ve sizi arındıran.” Yani: Güzel ahlak üzere eğiterek ve kötü ahlaktan tenzih ederek ahlakınızı ve nefislerinizi temizleyen. Bu da şirkten tevhide, riyadan ihlasa, yalandan doğruluğa, hıyanetten emanete, kibirden tevazuya, kötü ahlaktan güzel ahlaka, birbirinden nefret edip küsüşmekten ve irtibatı kesmekten birbirini sevmeye, kaynaşmaya ve dost olmaya ulaştırmak gibi arındırma çeşitleridir.

{وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ} أي: القرآن، ألفاظه ومعانيه، {وَالْحِكْمَةَ} قيل: هي السنة، وقيل: الحكمة، معرفة أسرار الشريعة والفقه فيها، وتنزيل الأمور منازلها.

{وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ} “Size Kitabı öğreten,” yani Kur’an’ın lafızlarını ve manalarını [öğreten], {وَالْحِكْمَةَ} “ve hikmeti [öğreten].” Hikmetin sünnet olduğu söylenmiştir; ayrıca şeriatın sırlarını ve fıkhını bilmek, işleri yerli yerine koymak olduğu da söylenmiştir.

فيكون - على هذا - تعليم السنة داخلا في تعليم الكتاب، لأن السنة، تبين القرآن وتفسره، وتعبر عنه، {وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ} لأنهم كانوا قبل بعثته، في ضلال مبين، لا علم ولا عمل، فكل علم أو عمل، نالته هذه الأمة فعلى يده ﷺ، وبسببه كان، فهذه النعم هي أصول النعم على الإطلاق، ولهي أكبر نعم ينعم بها على عباده، فوظيفتهم شكر الله عليها والقيام بها؛ فلهذا قال تعالى: {فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ} فأمر تعالى بذكره، ووعد عليه أفضل جزاء، وهو ذكره لمن ذكره، كما قال تعالى على لسان رسوله: {من ذكرني في نفسه ذكرته في نفسي، ومن ذكرني في ملأ ذكرته في ملأ خير منهم} .

Buna göre sünnetin öğretilmesi, Kitabın öğretilmesine dahil olur; çünkü sünnet Kur’an’ı açıklar, tefsir eder ve onu beyan eder. {وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ} “Ve bilmediklerinizi size bildiren;” çünkü onlar onun peygamber olarak gönderilmesinden önce ne bir ilme ne de bir amele sahip olmaksızın apaçık bir sapıklık içindeydiler. Dolayısıyla bu ümmetin elde ettiği her ilim ve amel, onun sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle ve onun vesilesiyle gerçekleşmiştir. İşte bu nimetler mutlak olarak nimetlerin asıllarıdır ve Allah’ın kullarına bahşettiği en büyük nimetlerdir. Kulların görevi ise bunlardan ötürü Allah’a şükretmek ve gereğini yerine getirmektir. Bu sebeple Yüce Allah: {فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ} “O halde siz beni zikredin ki ben de sizi zikredeyim” buyurmuştur. Allah Kendi zikrini emretmiş ve buna karşılık en faziletli mükâfatı, yani Kendisini zikredeni zikretmeyi vaat etmiştir. Nitekim Yüce Allah Resûlünün diliyle şöyle buyurmuştur: {من ذكرني في نفسه ذكرته في نفسي، ومن ذكرني في ملأ ذكرته في ملأ خير منهم} “Kim beni kendi içinde zikrederse, ben de onu kendi içimde zikrederim; kim beni bir topluluk içinde zikrederse, ben de onu onlardan daha hayırlı bir topluluk içinde zikrederim.”

وذكر الله تعالى، أفضله، ما تواطأ عليه القلب واللسان، وهو الذكر الذي يثمر معرفة الله ومحبته، وكثرة ثوابه، والذكر هو رأس الشكر، فلهذا أمر به خصوصا، ثم من بعده أمر بالشكر عموما فقال: {وَاشْكُرُوا لِي} أي: على ما أنعمت عليكم بهذه النعم، ودفعت عنكم صنوف النقم، والشكر يكون بالقلب، إقرارا بالنعم، واعترافا، وباللسان، ذكرا وثناء، وبالجوارح، طاعة لله وانقيادا لأمره، واجتنابا لنهيه، فالشكر فيه بقاء النعمة الموجودة، وزيادة في النعم المفقودة، قال تعالى: {لَئِنْ شَكَرْتُمْ لأزِيدَنَّكُمْ} وفي الإتيان بالأمر بالشكر بعد النعم الدينية، من العلم وتزكية الأخلاق والتوفيق للأعمال، بيان أنها أكبر النعم، بل هي النعم الحقيقية؟ التي تدوم، إذا زال غيرها وأنه ينبغي لمن وفقوا لعلم أو عمل، أن يشكروا الله على ذلك، ليزيدهم من فضله، وليندفع عنهم الإعجاب، فيشتغلوا بالشكر.

Yüce Allah’ı zikretmenin en faziletlisi, kalbin ve dilin üzerinde birleştiği zikirdir. Bu, Allah’ı tanımayı, O’nu sevmeyi ve bolca sevap kazanmayı meyve veren zikirdir. Zikir şükrün başıdır; bu yüzden özel olarak emredilmiştir. Ardından da genel olarak şükrü emrederek: {وَاشْكُرُوا لِي} “Bana şükredin” buyurmuştur. Yani: Size bu nimetleri bahşettiğim ve çeşitli felaketleri sizden defettiğim için [şükredin]. Şükür; kalple nimetleri ikrar ve itiraf etmekle, dille zikir ve övgüde bulunmakla, uzuvlarla da Allah’a itaat edip emrine boyun eğmek ve yasağından sakınmakla olur. Şükürde mevcut nimetin devamı ve henüz elde edilmemiş nimetlerin artışı vardır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {لَئِنْ شَكَرْتُمْ لأزِيدَنَّكُمْ} “Andolsun eğer şükrederseniz elbette size [nimetimi] artırırım.” İlim, ahlakın arındırılması ve amellere muvaffak kılınma gibi dinî nimetlerin ardından şükür emrinin getirilmesinde; bu nimetlerin en büyük nimetler, hatta diğerleri yok olduğunda baki kalan hakiki nimetler olduğuna ve ilme veya amele muvaffak kılınan kimselerin Allah’ın lütfunu artırması ve kendilerinden ucub (kendini beğenme) duygusunun defolması için şükürle meşgul olarak Allah’a şükretmeleri gerektiğine bir beyan vardır.

ولما كان الشكر ضده الكفر، نهى عن ضده فقال: {وَلا تَكْفُرُونِ} المراد بالكفر هاهنا ما يقابل الشكر، فهو كفر النعم وجحدها، وعدم القيام بها، ويحتمل أن يكون المعنى عاما، فيكون الكفر أنواعا كثيرة، أعظمه الكفر بالله، ثم أنواع المعاصي، على اختلاف أنواعها وأجناسها، من الشرك، فما دونه.

Şükrün zıddı küfür (nankörlük) olunca, onun zıddını yasaklayarak şöyle buyurdu: {وَلا تَكْفُرُونِ} “Ve nankörlük etmeyin!” Buradaki küfürden maksat şükrün karşılığı olan durumdur; yani nimetleri inkâr etmek, nankörlük yapmak ve onların hakkını yerine getirmemektir. Mananın genel olması da muhtemeldir; böylece küfrün pek çok türü olur ki bunların en büyüğü Allah’ı inkâr etmek, ardından şirk ve şirkten daha aşağı derecedeki günahlar olmak üzere çeşitleri ve türleriyle bütün günahlardır.

{١٥٣} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ} .

{١٥٣} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ} “Ey iman edenler! Sabır ve namazla yardım dileyin. Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir.”

أمر الله تعالى المؤمنين، بالاستعانة على أمورهم الدينية والدنيوية {بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ} فالصبر هو: حبس النفس وكفها عما تكره، فهو ثلاثة أقسام: صبرها على طاعة الله حتى تؤديها، وعن معصية الله حتى تتركها، وعلى أقدار الله المؤلمة فلا تتسخطها، فالصبر هو المعونة العظيمة على كل أمر، فلا سبيل لغير الصابر، أن يدرك مطلوبه، خصوصا الطاعات الشاقة المستمرة، فإنها مفتقرة أشد الافتقار، إلى تحمل الصبر، وتجرع المرارة الشاقة، فإذا لازم صاحبها الصبر، فاز بالنجاح، وإن رده المكروه والمشقة عن الصبر والملازمة عليها، لم يدرك شيئا، وحصل على الحرمان، وكذلك المعصية التي تشتد دواعي النفس ونوازعها إليها وهي في محل قدرة العبد، فهذه لا يمكن تركها إلا بصبر عظيم، وكف لدواعي قلبه ونوازعها لله تعالى، واستعانة بالله على العصمة منها، فإنها من الفتن الكبار. وكذلك البلاء الشاق، خصوصا إن استمر، فهذا تضعف معه القوى النفسانية والجسدية، ويوجد مقتضاها، وهو التسخط، إن لم يقاومها صاحبها بالصبر لله، والتوكل عليه، واللجأ إليه، والافتقار على الدوام.

Yüce Allah müminlere dinî ve dünyevi işlerinde {بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ} “sabır ve namazla” yardım dilemelerini emretmiştir. Sabır: Nefsi hoşlanmadığı şeylerden alıkoymak ve tutmaktır. O üç kısımdır: Onu yerine getirinceye kadar Allah’a itaat üzerine sabretmek, onu terk edinceye kadar Allah’a isyandan sakınmak üzerine sabretmek ve öfkelenip isyan etmeksizin Allah’ın elem verici takdirlerine sabretmektir. Sabır her işte en büyük yardımcıdır; sabretmeyen bir kimsenin arzusuna ulaşmasına imkân yoktur. Özellikle devamlı ve meşakkatli olan taatler, sabrı yüklenmeye ve zorlu acıları yudumlamaya son derece muhtaçtır. Şayet sahibi sabra sarılırsa başarıya ulaşır; fakat hoşnutsuzluk ve zorluk onu sabretmekten ve taate devam etmekten alıkoyarsa hiçbir şey elde edemez ve mahrum kalır. Aynı şekilde nefsin meyillerinin ve dürtülerinin şiddetlendiği ve kulun da işlemeye gücü yettiği günahlar da ancak büyük bir sabırla, kalbin arzularını ve dürtülerini Allah rızası için dizginlemekle ve ondan korunmak için Allah’tan yardım dilemekle terk edilebilir; zira bu günahlar büyük fitnelerdendir. Yine özellikle devam ettiği takdirde ağır imtihan ve belalar da böyledir; bunlarla nefsi ve bedeni kuvvetler zayıflar ve sahibi Allah için sabretmekle, O’na tevekkül edip O’na sığınmakla ve sürekli O’na muhtaç olduğunu bilmekle karşı koymadığı takdirde bu durumun gerektirdiği şey, yani hoşnutsuzluk ve isyan ortaya çıkar.

فعلمت أن الصبر محتاج إليه العبد، بل مضطر إليه في كل حالة من أحواله، فلهذا أمر الله تعالى به، وأخبر أنه {مَعَ الصَّابِرِينَ} أي: مع من كان الصبر لهم خلقا، وصفة، وملكة بمعونته وتوفيقه، وتسديده، فهانت عليهم بذلك، المشاق والمكاره، وسهل عليهم كل عظيم، وزالت عنهم كل صعوبة، وهذه معية خاصة، تقتضي محبته ومعونته، ونصره وقربه، وهذه [منقبة عظيمة] (١) للصابرين، فلو لم يكن للصابرين فضيلة إلا أنهم فازوا بهذه المعية من الله، لكفى بها فضلا وشرفا، وأما المعية العامة، فهي معية العلم والقدرة، كما في قوله تعالى: {وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ} وهذه عامة للخلق.

Böylece anladın ki kul her halinde sabra muhtaçtır, hatta mecburdur. İşte bu sebeple Yüce Allah sabrı emretmiş ve Kendisinin {مَعَ الصَّابِرِينَ} “sabredenlerle beraber” olduğunu haber vermiştir. Yani: Yardımıyla, muvaffak kılmasıyla ve doğrultmasıyla sabır kendileri için bir ahlak, sıfat ve meleke haline gelmiş kimselerle beraberdir. Böylece zorluklar ve sıkıntılar onlara hafif gelir, her büyük mesele onlar için kolaylaşır ve her güçlük onlardan zail olur. Bu, Allah’ın sevgisini, yardımını, zaferini ve yakınlığını gerektiren özel bir beraberliktir (maiyyet-i hâssa). Bu, sabredenler için [büyük bir menkıbedir] (١). Sabredenlerin Allah’tan gelen bu beraberliği kazanmalarından başka hiçbir fazileti olmasaydı bile, bu onlara bir lütuf ve şeref olarak yeterdi. Genel beraberliğe (maiyyet-i âmme) gelince; o, Yüce Allah’ın: {وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ} “Nerede olursanız olun O sizinle beraberdir” buyruğunda olduğu gibi ilim ve kudret beraberliğidir ki bu bütün yaratılmışlar için geçerlidir.

وأمر تعالى بالاستعانة بالصلاة لأن الصلاة هي عماد الدين، ونور المؤمنين، وهي الصلة بين العبد وبين ربه، فإذا كانت صلاة العبد صلاة كاملة، مجتمعا فيها ما يلزم فيها، وما يسن، وحصل فيها حضور القلب، الذي هو لبها فصار العبد إذا دخل فيها، استشعر دخوله على ربه، ووقوفه بين يديه، موقف العبد الخادم المتأدب، مستحضرا لكل ما يقوله وما يفعله، مستغرقا بمناجاة ربه ودعائه لا جرم أن هذه الصلاة، من أكبر المعونة على جميع الأمور فإن الصلاة تنهى عن الفحشاء والمنكر، ولأن هذا الحضور الذي يكون في الصلاة، يوجب للعبد في قلبه، وصفا، وداعيا يدعوه إلى امتثال أوامر ربه، واجتناب نواهيه، هذه هي الصلاة التي أمر الله أن نستعين بها على كل شيء.

Yüce Allah namazla yardım dilemeyi emretmiştir; çünkü namaz dinin direği, müminlerin nurudur ve kul ile Rabbi arasındaki bağdır. Kulun namazı; gereken [farz] ve sünnetlerin kendisinde bir araya geldiği, namazın özü olan kalp huzurunun gerçekleştiği kâmil bir namaz olduğu takdirde, kul namaza durduğunda Rabbinin huzuruna çıktığını ve edepli bir hizmetkârın duruşu gibi O'nun huzurunda durduğunu hisseder. Söylediği ve yaptığı her şeyin bilincinde olarak, Rabbinin münâcâtı ve O’na duayla meşgul olur. Hiç şüphe yok ki böylesi bir namaz, bütün işlerde en büyük yardımcıdır; çünkü namaz hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar. Zira namazda oluşan bu kalp huzuru, kulun kalbinde onu Rabbinin emirlerine uymaya ve yasaklarından kaçınmaya çağıran bir nitelik ve bir davetçi meydana getirir. İşte Allah’ın her hususta kendisiyle yardım dilememizi emrettiği namaz budur.

{١٥٤} {وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لا تَشْعُرُونَ} .

{١٥٤} {وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لا تَشْعُرُونَ} “Allah yolunda öldürülenlere ‘ölüler’ demeyin. Bilakis onlar diridirler, fakat siz farkında değilsiniz.”

لما ذكر ﵎، الأمر بالاستعانة بالصبر على جميع الأمور (١) ذكر نموذجا مما يستعان بالصبر عليه، وهو الجهاد في سبيله، وهو أفضل الطاعات البدنية، وأشقها على النفوس، لمشقته في نفسه، ولكونه مؤديا للقتل، وعدم الحياة، التي إنما يرغب الراغبون في هذه الدنيا لحصول الحياة ولوازمها، فكل ما يتصرفون به، فإنه سعى لها، ودفع لما يضادها.

Yüce Allah bütün işlerde sabırla yardım dileme emrini zikredince (١), uğrunda sabırla yardım dilenecek şeylerin bir numunesini zikretti ki o da Allah yolunda cihattır. Cihat bedenî taatlerin en faziletlisi ve nefislere en ağır gelenidir; çünkü hem bizzat kendisi meşakkatlidir hem de öldürülmeye ve hayatın sona ermesine yol açar. Oysa bu dünyada rağbet edenler ancak hayata ve hayatın gereklerine kavuşmak için rağbet ederler; yaptıkları her tasarruf da hayatı kazanma ve ona zıt olan şeyleri defetme çabasıdır.

ومن المعلوم أن المحبوب لا يتركه العاقل إلا لمحبوب أعلى منه وأعظم، فأخبر تعالى: أن من قتل في سبيله، بأن قاتل في سبيل الله، لتكون كلمة الله هي العليا، ودينه الظاهر، لا لغير ذلك من الأغراض، فإنه لم تفته الحياة المحبوبة، بل حصل له حياة أعظم وأكمل، مما تظنون وتحسبون.

Malumdur ki akıllı bir kimse sevilen bir şeyi ancak ondan daha üstün ve daha yüce bir sevgili uğruna terk eder. Yüce Allah haber verdi ki; O’nun yolunda öldürülen, yani başka gayeler için değil de sadece Allah’ın kelimesi en yüce olsun ve dini üstün gelsin diye Allah yolunda savaşan kimse, o sevilen hayatı kaçırmış değildir; bilakis zannettiğiniz ve hesap ettiğinizden çok daha büyük ve mükemmel bir hayata kavuşmuştur.

فالشهداء {أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ} .

Zira şehitler: {أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ} “Rableri katında diridirler, rızıklandırılırlar. Allah’ın lütfundan kendilerine verdikleriyle sevinç içindedirler ve arkalarından henüz kendilerine katılmayanlara da hiçbir korku olmayacağını ve onların üzülmeyeceklerini müjdelemek isterler. Onlar Allah’tan bir nimeti, bir lütfu ve Allah’ın müminlerin ecrini zayi etmeyeceğini müjdelerler.”

فهل أعظم من هذه الحياة المتضمنة للقرب من الله تعالى، وتمتعهم برزقه البدني في المأكولات والمشروبات اللذيذة، والرزق الروحي، وهو الفرح، والاستبشار (٢) وزوال كل خوف وحزن، وهذه حياة برزخية أكمل من الحياة الدنيا، بل قد أخبر النبي ﷺ أن أرواح الشهداء في أجواف طيور (٣) خضر ترد أنهار الجنة، وتأكل من ثمارها، وتأوي إلى قناديل معلقة بالعرش. وفي هذه الآية، أعظم حث على الجهاد في سبيل الله، وملازمة الصبر عليه، فلو شعر العباد بما للمقتولين في سبيل الله من الثواب لم يتخلف عنه أحد، ولكن عدم العلم اليقيني التام، هو الذي فتر العزائم، وزاد نوم النائم، وأفات الأجور العظيمة والغنائم، لم لا يكون كذلك والله تعالى قد: {اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ} .

Yüce Allah’a yakınlığı, lezzetli yiyecek ve içeceklerdeki bedenî rızkından faydalanmalarını ve sevinç, müjdelenme (٢) ile her türlü korku ve hüznün yok olması şeklindeki ruhani rızkı içeren bu hayattan daha büyüğü var mıdır? Bu, dünya hayatından daha mükemmel bir berzah hayatıdır. Hatta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şehitlerin ruhlarının yeşil kuşların (٣) kursaklarında olduğunu, cennet nehirlerine vardıklarını, meyvelerinden yediklerini ve Arş’a asılı kandillere sığındıklarını haber vermiştir. Bu ayette Allah yolunda cihada ve ona sabırla devam etmeye en büyük teşvik vardır. Kullar Allah yolunda öldürülenler için ne büyük sevaplar olduğunu idrak etselerdi hiç kimse ondan geri kalmazdı. Fakat tam ve kesin ilmin bulunmayışıdır ki azimleri gevşetmiş, uyuyanın uykusunu artırmış ve büyük ecirler ile ganimetleri kaçırmıştır. Nasıl böyle olmasın ki Yüce Allah: {اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ} “Şüphesiz Allah, karşılığında kendilerine cennet vermek üzere müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır. Onlar Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler” buyurmuştur.

فوالله لو كان للإنسان ألف نفس، تذهب نفسا فنفسا في سبيل الله، لم يكن عظيما في جانب هذا الأجر العظيم، ولهذا لا يتمنى الشهداء بعدما عاينوا من ثواب الله وحسن جزائه إلا أن يردوا إلى الدنيا، حتى يقتلوا في سبيله مرة بعد مرة.

Allah’a yemin olsun ki şayet insanın bin canı olsa ve Allah yolunda birer birer feda olup gitse, [yine de] bu muazzam mükâfatın yanında büyük bir şey sayılmazdı. Bu sebepledir ki şehitler, Allah’ın sevabını ve güzel mükâfatını bizzat gördükten sonra, O'nun yolunda tekrar tekrar öldürülmek üzere dünyaya geri döndürülmekten başka bir şey temenni etmezler.

وفي الآية، دليل على نعيم البرزخ وعذابه، كما تكاثرت بذلك النصوص.

Ayette, bu husustaki nassların çokça geldiği gibi kabir/berzah nimetine ve azabına delil vardır.

{١٥٥ - ١٥٧} {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الأمْوَالِ وَالأنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ * الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ * أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ} .

{١٥٥ - ١٥٧} {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الأمْوَالِ وَالأنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ * الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ * أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ} “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla, bir de mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltmekle sınayacağız. Sabredenleri müjdele! * Onlar ki kendilerine bir musibet dokunduğunda: ‘Şüphesiz biz Allah’a aidiz ve muhakkak O’na döneceğiz’ derler. * İşte Rablerinden bağışlanmalar (övgüler) ve rahmet onların üzerinedir ve doğru yolu bulanlar da işte onlardır.”

أخبر تعالى أنه لا بد أن يبتلي عباده بالمحن، ليتبين الصادق من الكاذب، والجازع من الصابر، وهذه سنته تعالى في عباده؛ لأن السراء لو استمرت لأهل الإيمان، ولم يحصل معها محنة، لحصل الاختلاط الذي هو فساد، وحكمة الله تقتضي تمييز أهل الخير من أهل الشر. هذه فائدة المحن، لا إزالة ما مع المؤمنين من الإيمان، ولا ردهم عن دينهم، فما كان الله ليضيع إيمان المؤمنين، فأخبر في هذه الآية أنه سيبتلي عباده {بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ} من الأعداء {وَالْجُوعِ} أي: بشيء يسير منهما؛ لأنه لو ابتلاهم بالخوف كله، أو الجوع، لهلكوا، والمحن تمحص لا تهلك.

Yüce Allah; doğru sözlü olanı yalancıdan, feryat edip sızlananı sabredenden ayırt etmek için kullarını imtihanlarla sınamasının kaçınılmaz olduğunu haber vermiştir. Bu, Yüce Allah’ın kulları hakkındaki sünnetidir. Zira şayet iman ehli için genişlik ve ferahlık sürekli devam etseydi ve bununla birlikte hiçbir imtihan gerçekleşmeseydi, fesat demek olan bir karışıklık meydana gelirdi; oysa Allah’ın hikmeti hayır ehlini şer ehlinden ayırt etmeyi iktiza eder. İmtihanların faydası budur; yoksa müminlerin sahip olduğu imanı yok etmek veya onları dinlerinden döndürmek değildir. Zira Allah müminlerin imanını zayi edecek değildir. İşte bu ayette Yüce Allah kullarını düşmanlardan kaynaklanan {بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ} “biraz korku” ve {وَالْجُوعِ} “ve açlıkla,” yani bu ikisinden az bir şeyle sınayacağını haber vermiştir. Çünkü şayet onları bütünüyle korku veya açlıkla sınasaydı helak olurlardı; oysa imtihanlar arındırmak içindir, helak etmek için değil.

{وَنَقْصٍ مِنَ الأمْوَالِ} وهذا يشمل جميع النقص المعتري للأموال من جوائح سماوية، وغرق، وضياع، وأخذ الظلمة للأموال من الملوك الظلمة، وقطاع الطريق وغير ذلك.

{وَنَقْصٍ مِنَ الأمْوَالِ} “Bir de mallardan eksiltmekle;” bu ifade semavi afetler, boğulma, kaybolma, zalim kralların ve yol kesicilerin malları gasbetmesi ve benzeri sebeplerle mallara arız olan her türlü eksilmeyi kapsar.

{وَالأنْفُسِ} أي: ذهاب الأحباب من الأولاد، والأقارب، والأصحاب، ومن أنواع الأمراض في بدن العبد، أو بدن من يحبه، {وَالثَّمَرَاتِ} أي: الحبوب، وثمار النخيل، والأشجار كلها، والخضر ببرد، أو برد، أو حرق، أو آفة سماوية، من جراد (١) ونحوه.

{وَالأنْفُسِ} “Canlardan;” yani çocuklardan, akrabalardan ve dostlardan sevilenlerin yitip gitmesi, kulun kendi bedeninde veya sevdiği kimsenin bedeninde ortaya çıkan hastalık çeşitleri [ile eksiltmekle]. {وَالثَّمَرَاتِ} “Ve ürünlerden;” yani ekinlerin, hurma ağaçlarının ve diğer bütün ağaçların meyvelerinin, sebzelerin soğuk, dolu, yanma yahut çekirge (١) ve benzeri semavi bir afet sebebiyle [eksiltilmesiyle].

فهذه الأمور، لا بد أن تقع، لأن العليم الخبير، أخبر بها، فوقعت كما أخبر، فإذا وقعت انقسم الناس قسمين: جازعين وصابرين، فالجازع، حصلت له المصيبتان، فوات المحبوب، وهو وجود هذه المصيبة، وفوات ما هو أعظم منها، وهو الأجر بامتثال أمر الله بالصبر، ففاز بالخسارة والحرمان، ونقص ما معه من الإيمان، وفاته الصبر والرضا والشكران، وحصل [له] السخط الدال على شدة النقصان.

Bu hususların vuku bulması kaçınılmazdır; çünkü Alîm ve Habîr olan Allah bunları haber vermiştir ve haber verdiği gibi vuku bulmuştur. Bunlar vuku bulduğunda insanlar iki kısma ayrılır: Sızlanıp feryat edenler ve sabredenler. Sızlanan kimse iki musibete birden uğramış olur: Birincisi sevilen şeyin elden çıkmasıdır ki bu mezkûr musibetin varlığıdır; ikincisi ise ondan daha büyük olan şeyin, yani Allah’ın sabır emrine uymakla elde edilecek ecir ve sevabın elden çıkmasıdır. Böylece o hüsran ve mahrumiyet kazanmış, sahip olduğu imanı eksilmiş, sabrı, rızayı ve şükranı kaçırmış ve [kendisinde] aşırı derecedeki noksanlığa delalet eden hoşnutsuzluk hâsıl olmuştur.

وأما من وفقه الله للصبر عند وجود هذه المصائب، فحبس نفسه عن التسخط، قولا وفعلا واحتسب أجرها عند الله، وعلم أن ما يدركه من الأجر بصبره أعظم من المصيبة التي حصلت له، بل المصيبة تكون نعمة في حقه، لأنها صارت طريقا لحصول ما هو خير له وأنفع منها، فقد امتثل أمر الله، وفاز بالثواب، فلهذا قال تعالى: {وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ} أي: بشرهم بأنهم يوفون أجرهم بغير حساب.

Bu musibetler meydana geldiğinde Allah’ın sabretmeye muvaffak kıldığı kimseye gelince; o, söz ve fiil olarak nefsini isyandan ve hoşnutsuzluktan alıkoymuş, ecrini Allah’tan beklemiş ve sabretmekle elde edeceği mükâfatın başına gelen musibetten çok daha büyük olduğunu bilmiştir. Hatta bu musibet onun hakkında bir nimete dönüşmüştür; zira kendisi için ondan daha hayırlı ve daha faydalı olan şeye kavuşmanın bir yolu olmuştur. İşte o, Allah’ın emrini yerine getirmiş ve sevaba nail olmuştur. Bu sebeple Yüce Allah: {وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ} “Sabredenleri müjdele!” buyurmuştur. Yani: Onlara mükâfatlarının hesapsızca tastamam ödeneceğini müjdele.

فالصابرين، هم الذين فازوا بالبشارة العظيمة، والمنحة الجسيمة، ثم وصفهم بقوله: {الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ} وهي كل ما يؤلم القلب أو البدن أو كليهما مما تقدم ذكره.

Sabredenler, işte bu büyük müjdeyi ve yüce ihsanı kazanan kimselerdir. Sonra Allah onları şu buyruğuyla nitelendirmiştir: {الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ} “Onlar ki kendilerine bir musibet dokunduğunda;” musibet ise yukarıda zikri geçenlerden kalbe, bedene yahut her ikisine birden elem veren her türlü şeydir.

{قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ} أي: مملوكون لله، مدبرون تحت أمره وتصريفه، فليس لنا من أنفسنا وأموالنا شيء، فإذا ابتلانا بشيء منها، فقد تصرف أرحم الراحمين، بمماليكه وأموالهم، فلا اعتراض عليه، بل من كمال عبودية العبد، علمه، بأن وقوع البلية من المالك الحكيم، الذي أرحم بعبده من نفسه، فيوجب له ذلك، الرضا عن الله، والشكر له على تدبيره، لما هو خير لعبده، وإن لم يشعر بذلك، ومع أننا مملوكون لله، فإنا إليه راجعون يوم المعاد، فمجاز كل عامل بعمله، فإن صبرنا واحتسبنا وجدنا أجرنا موفورا عنده، وإن جزعنا وسخطنا، لم يكن حظنا إلا السخط وفوات الأجر، فكون العبد لله، وراجع إليه، من أقوى أسباب الصبر.

{قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ} “‘Şüphesiz biz Allah’a aidiz’ derler.” Yani: Bizler Allah’ın mülküyüz, O’nun emri ve tasarrufu altında idare edilmekteyiz; dolayısıyla kendi nefislerimizden ve mallarımızdan hiçbir şeye malik değiliz. O bizi bunlardan bir şeyle sınadığı zaman merhametlilerin en merhametlisi olan Allah Kendi mülkünde ve onların mallarında tasarrufta bulunmuş olur; artık O’na hiçbir itiraz yapılamaz. Bilakis kulun kulluğunun kemalindendir ki; belanın vuku bulmasının kuluna kendisinden daha merhametli olan Hâkim ve Mâlik olan Allah’tan geldiğini bilmesidir. Bu da kulda Allah’tan razı olmayı ve farkında olmasa bile kulu için hayırlı olan şeyleri takdir edip idare etmesinden ötürü O’na şükretmeyi gerektirir. Bizler Allah’ın mülkü olmakla birlikte, hesap gününde şüphesiz O’na döneceğiz ve her amel eden ameliyle karşılık görecektir. Eğer sabreder ve ecrini Allah’tan umarsak, mükâfatımızı O’nun katında tastamam buluruz; eğer feryat edip isyan edersek nasibimiz ancak hoşnutsuzluk ve ecrin elden kaçması olur. Dolayısıyla kulun Allah’a ait olması ve O’na dönecek bulunması, sabrın en güçlü sebeplerindendir.

{أُولَئِكَ} الموصوفون بالصبر المذكور {عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ} أي: ثناء وتنويه بحالهم {وَرَحْمَةٌ} عظيمة، ومن رحمته إياهم، أن وفقهم للصبر الذي ينالون به كمال الأجر، {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ} الذين عرفوا الحق، وهو في هذا الموضع، علمهم بأنهم لله، وأنهم إليه راجعون، وعملوا به وهو هنا صبرهم لله.

Zikredilen sabırla nitelenen {أُولَئِكَ} “işte onlar,” {عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ} “üzerlerine Rablerinden bağışlanmalar (övgüler) vardır;” yani Rableri tarafından hallerinin övülmesi ve yüceltilmesi vardır; {وَرَحْمَةٌ} “ve büyük bir rahmet vardır.” O’nun onlara olan rahmetindendir ki kendisiyle tam bir mükâfata erecekleri sabra onları muvaffak kılmıştır. {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ} “Ve doğru yolu bulanlar da işte onlardır;” hakkı bilen -ki bu makamda hak, Allah’a ait olduklarını ve O’na döneceklerini bilmeleridir- ve onunla amel eden kimselerdir ki bu da burada Allah için sabretmeleridir.

ودلت هذه الآية، على أن من لم يصبر، فله ضد ما لهم، فحصل له الذم من الله، والعقوبة، والضلال والخسار، فما أعظم الفرق بين الفريقين وما أقل تعب الصابرين، وأعظم عناء الجازعين، فقد اشتملت هاتان الآيتان على توطين النفوس على المصائب قبل وقوعها، لتخف وتسهل، إذا وقعت، وبيان ما تقابل به، إذا وقعت، وهو الصبر، وبيان ما يعين على الصبر، وما للصابر من الأجر، ويعلم حال غير الصابر، بضد حال الصابر.

Bu ayet göstermiştir ki sabretmeyen kimse için onların kazandıklarının zıddı vardır; dolayısıyla o kimse Allah’tan kınama, ceza, sapıklık ve hüsran elde eder. İki fırka arasındaki fark ne kadar büyüktür! Sabredenlerin yorgunluğu ne kadar az, feryat edip sızlananların zahmeti ise ne kadar büyüktür! Bu iki ayet; vuku bulduklarında hafif ve kolay gelsin diye başa gelmeden önce nefisleri musibetlere hazırlamayı, vuku bulduklarında onların ne ile karşılanacağını -ki o sabırdır-, sabra neyin yardımcı olacağını ve sabredene ne gibi ecirler verileceğini içermiştir; sabretmeyenin durumu da sabredenin durumunun zıddıyla anlaşılır.

وأن هذا الابتلاء والامتحان، سنة الله التي قد خلت، ولن تجد لسنة الله تبديلا وبيان أنواع المصائب.

[Yine bu ayetler göstermiştir ki] bu sınama ve imtihan, Allah’ın öteden beri süregelen sünnetidir ve sen Allah’ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın; ayrıca musibetlerin türlerinin açıklanmasını da [içermektedir].

{١٥٨} {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ} .

{١٥٨} {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Safa ile Merve Allah’ın nişanelerindendir (şeâirullah). Kim Beyt’i hacceder veya umre yaparsa, o ikisi arasında tavaf (sa’y) etmesinde kendisine hiçbir günah yoktur. Kim de gönülden bir hayır yaparsa, şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir, her şeyi bilendir.”

يخبر تعالى أن الصفا والمروة وهما معروفان {مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} أي أعلام دينه الظاهرة، التي تعبد الله بها عباده، وإذا كانا من شعائر الله، فقد أمر الله بتعظيم شعائره فقال: {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ} فدل مجموع النصين أنهما من شعائر الله، وأن تعظيم شعائره، من تقوى القلوب.

Yüce Allah herkesçe bilinen Safa ile Merve’nin {مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} “Allah’ın nişanelerinden” yani Allah’ın kullarını kendileriyle ibadete sevk ettiği dininin zahir alametlerinden olduğunu haber vermektedir. Bu ikisi Allah’ın nişanelerinden olunca, Allah şeâirine tazim göstermeyi emrederek: {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ} “Kim Allah’ın nişanelerine tazim gösterirse şüphesiz bu kalplerin takvasındandır” buyurmuştur. İki nassın toplamı göstermiştir ki bu iki tepe Allah’ın nişanelerindendir ve O’nun nişanelerine tazim göstermek kalplerin takvasındandır.

والتقوى واجبة على كل مكلف، وذلك يدل على أن السعي بهما فرض لازم للحج والعمرة، كما عليه الجمهور، ودلت عليه الأحاديث النبوية وفعله النبي ﷺ وقال: "خذوا عني مناسككم "

Takva her mükellefe vaciptir. Bu durum, cumhurun görüşü olduğu üzere Safa ile Merve arasında sa’y etmenin hac ve umre için farz ve gerekli olduğuna delalet eder. Nitekim Nebevi hadisler de buna delalet etmiş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu bizzat uygulamış ve: “Hac ibadetlerinizi benden alınız” buyurmuştur.

{فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} هذا دفع لوهم من توهم وتحرج من المسلمين عن الطواف بينهما، لكونهما في الجاهلية تعبد عندهما الأصنام، فنفى تعالى الجناح لدفع هذا الوهم، لا لأنه غير لازم.

{فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “Kim Beyt’i hacceder veya umre yaparsa, o ikisi arasında tavaf (sa’y) etmesinde kendisine hiçbir günah yoktur.” Bu buyruk, Cahiliye devrinde bu iki tepenin yanında putlara tapınıldığından ötürü aralarında sa’y etmekten çekinen ve vehme kapılan Müslümanların vehmini defetmek içindir. Dolayısıyla Yüce Allah sa’yin gerekli olmamasından ötürü değil, bu vehmi gidermek için günahı nefyetmiştir.

ودل تقييد نفي الجناح فيمن تطوف بهما في الحج والعمرة، أنه لا يتطوع بالسعي مفردا إلا مع انضمامه لحج أو عمرة، بخلاف الطواف بالبيت، فإنه يشرع مع العمرة والحج، وهو عبادة مفردة.

Günahın nefyedilmesinin hac ve umrede o ikisi arasında sa’y eden kimse ile kayıtlanması göstermiştir ki, sa’y hac veya umreye katılmaksızın müstakil bir nafile olarak yapılmaz. Kâbe’yi tavaf etmek ise böyle değildir; zira o hem umre ve hac ile meşrudur hem de tek başına müstakil bir ibadettir.

فأما السعي والوقوف بعرفة ومزدلفة، ورمي الجمار فإنها تتبع النسك، فلو فعلت غير تابعة للنسك، كانت بدعة، لأن البدعة نوعان: نوع يتعبد لله بعبادة، لم يشرعها أصلا ونوع يتعبد له بعبادة قد شرعها على صفة مخصوصة، فتفعل على غير تلك الصفة، وهذا منه.

Sa’y, Arafat ve Müzdelife vakfesi ile şeytan taşlama (remy-i cimâr) ise menasike tabidir. Şayet menasike tabi olmaksızın yapılırsa bidat olur. Çünkü bidat iki kısımdır: Birincisi, Allah’a O’nun asla meşru kılmadığı bir ibadetle kulluk etmektir; ikincisi ise Allah’a O’nun belirli bir nitelikte meşru kıldığı bir ibadetle, o niteliğin dışında bir şekilde kulluk etmektir; bu da ikinci kısma dahildir.

وقوله: {وَمَنْ تَطَوَّعَ} أي: فعل طاعة مخلصا بها لله تعالى {خَيْرًا} من حج وعمرة، وطواف، وصلاة، وصوم وغير ذلك {فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ} فدل هذا، على أنه كلما ازداد العبد من طاعة الله، ازداد خيره وكماله، ودرجته عند الله، لزيادة إيمانه.

{وَمَنْ تَطَوَّعَ} “Kim de gönülden yaparsa,” yani Yüce Allah’a ihlasla bir taatte bulunursa, {خَيْرًا} “bir hayır” ki o hac, umre, tavaf, namaz, oruç ve benzeri şeylerdir; “bu kendisi için daha hayırlıdır.” Bu durum göstermiştir ki kul Allah’a itaati artırdıkça, imanının artması sebebiyle hayrı, kemali ve Allah katındaki derecesi de artar.

ودل تقييد التطوع بالخير، أن من تطوع بالبدع، التي لم يشرعها الله ولا رسوله، أنه لا يحصل له إلا العناء، وليس بخير له، بل قد يكون شرا له إن كان متعمدا عالما بعدم مشروعية العمل.

Gönüllü ibadetin (tatavvuun) “hayır” ile kayıtlanması göstermiştir ki; Allah’ın ve Resûlünün meşru kılmadığı bidatlarla nafile ibadet yapan kimsenin eline yorgunluktan başka bir şey geçmez ve bu onun için hayırlı değildir. Hatta amelin meşru olmadığını bildiği halde kasten yapıyorsa onun için bir şer bile olabilir.

{فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ} الشاكر والشكور، من أسماء الله تعالى، الذي يقبل من عباده اليسير من العمل، ويجازيهم عليه، العظيم من الأجر، الذي إذا قام عبده بأوامره، وامتثل طاعته، أعانه على ذلك، وأثنى عليه ومدحه، وجازاه في قلبه نورا وإيمانا وسعة، وفي بدنه قوة ونشاطا، وفي جميع أحواله زيادة بركة ونماء، وفي أعماله زيادة توفيق.

{فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir, her şeyi bilendir.” Şâkir ve Şekûr, Yüce Allah’ın isimlerindendir. O, kullarından az ameli kabul edip buna karşılık onlara büyük ecirler veren, kulu emirlerini yerine getirip itaatine uyduğunda ona yardım eden, onu övüp senada bulunan; kalbinde nur, iman ve genişlikle, bedeninde kuvvet ve canlılıkla, bütün hallerinde bereket ve artışla, amellerinde de fazladan muvaffakiyetle onu mükâfatlandıran Zât’tır.

ثم بعد ذلك، يقدم على الثواب الآجل عند ربه كاملا موفرا، لم تنقصه هذه الأمور.

Daha sonra da [kul], bu dünyevi nimetlerin hiçbir şeyi eksiltmediği Rabbinin katındaki tam ve eksiksiz ahiret mükâfatına kavuşur.

ومن شكره لعبده، أن من ترك شيئا لله أعاضه الله خيرا منه، ومن تقرب منه شبرا، تقرب منه ذراعا، ومن تقرب منه ذراعا، تقرب منه باعا، ومن أتاه يمشي، أتاه هرولة، ومن عامله، ربح عليه أضعافا مضاعفة.

O’nun kuluna şükrünün (karşılık vermesinin) bir tecellisi de şudur: Kim Allah için bir şeyi terk ederse, Allah ona ondan daha hayırlısını verir. Kim O’na bir karış yaklaşırsa, O ona bir arşın yaklaşır; kim O’na bir arşın yaklaşırsa, O ona bir kulaç yaklaşır; kim O’na yürüyerek gelirse, O ona koşarak varır; kim O’nun rızası için muamelede bulunursa kat kat fazlasıyla kazançlı çıkar.

ومع أنه شاكر، فهو عليم بمن يستحق الثواب الكامل، بحسب نيته وإيمانه وتقواه، ممن ليس كذلك، عليم بأعمال العباد، فلا يضيعها، بل يجدونها أوفر ما كانت، على حسب نياتهم التي اطلع عليها العليم الحكيم.

O, şükrün karşılığını veren (Şâkir) olmakla beraber; niyeti, imanı ve takvasına göre tam mükâfata layık olan kimseyi öyle olmayan kimseden ayırt edip çok iyi bilendir (Alîm). Kulların amellerini bilendir, onları asla zayi etmez; bilakis kullar, Alîm ve Hakîm olan Allah’ın muttali olduğu niyetlerine göre amellerini en bol ve eksiksiz şekilde bulurlar.

{١٥٩ - ١٦٢} {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاعِنُونَ * إِلا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ * إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ * خَالِدِينَ فِيهَا لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ} .

{١٥٩ - ١٦٢} {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاعِنُونَ * إِلا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ * إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ * خَالِدِينَ فِيهَا لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ} “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti, biz onu insanlara Kitapta açıkladıktan sonra gizleyenler var ya; işte onlara hem Allah lanet eder hem de bütün lanet ediciler lanet eder. * Ancak tövbe edenler, ıslah edenler ve açıklayanlar müstesnadır. İşte onların tövbesini kabul ederim; zira ben tövbeleri çokça kabul edenim, çok merhametliyim. * Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler var ya; işte Allah’ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir. * Onlar onun (lanetin/ateşin) içinde ebedî kalacaklardır; onlardan azap hafifletilmeyecek ve onlara mühlet de verilmeyecektir.”

هذه الآية وإن كانت نازلة في أهل الكتاب، وما كتموا من شأن الرسول ﷺ وصفاته، فإن حكمها عام لكل من اتصف بكتمان ما أنزل الله {مِنَ الْبَيِّنَاتِ} الدالات على الحق المظهرات له، {وَالْهُدَى} وهو العلم الذي تحصل به الهداية إلى الصراط المستقيم، ويتبين به طريق أهل النعيم، من طريق أهل الجحيم، فإن الله أخذ الميثاق على أهل العلم، بأن يبينوا الناس ما منّ الله به عليهم من علم الكتاب ولا يكتموه، فمن نبذ ذلك وجمع بين المفسدتين، كتم ما أنزل الله، والغش لعباد الله، فأولئك {يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ} أي: يبعدهم ويطردهم عن قربه ورحمته.

Bu ayet, her ne kadar Ehl-i Kitap ve onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumu ve sıfatlarına dair gizledikleri hususlar hakkında inmiş olsa da, hükmü Allah’ın indirdiği ve hakka delalet edip onu ortaya koyan {مِنَ الْبَيِّنَاتِ} “apaçık delilleri” ve kendisiyle dosdoğru yola hidayetin hâsıl olduğu, cennet ehlinin yolu ile cehennem ehlinin yolunun birbirinden ayrıldığı ilim olan {وَالْهُدَى} “hidayeti” gizleme vasfını taşıyan herkes için geneldir. Zira Allah ilim ehlinden; Kitap ilminden kendilerine bahşettiği şeyleri insanlara açıklamaları ve onu gizlememeleri hususunda kesin söz (misak) almıştır. Kim bunu bir kenara atar ve iki fesadı birden -yani Allah’ın indirdiğini gizlemeyi ve Allah’ın kullarını aldatmayı- bir araya getirirse, işte {يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ} “Allah onlara lanet eder,” yani onları Kendi yakınlığından ve rahmetinden uzaklaştırıp kovar.

{وَيَلْعَنُهُمُ اللاعِنُونَ} وهم جميع الخليقة، فتقع عليهم اللعنة من جميع الخليقة، لسعيهم في غش الخلق وفساد أديانهم، وإبعادهم من رحمة الله، فجوزوا من جنس عملهم، كما أن معلم الناس الخير، يصلي الله عليه وملائكته، حتى الحوت في جوف الماء، لسعيه في مصلحة الخلق، وإصلاح أديانهم، وقربهم من رحمة الله، فجوزي من جنس عمله، فالكاتم لما أنزل الله، مضاد لأمر الله، مشاق لله، يبين الله الآيات للناس ويوضحها، وهذا يطمسها (١) فهذا عليه هذا الوعيد الشديد.

{وَيَلْعَنُهُمُ اللاعِنُونَ} “Ve bütün lanet ediciler de onlara lanet eder.” Onlar bütün yaratılmışlardır. İnsanları aldatmaya, dinlerini bozmaya ve onları Allah’ın rahmetinden uzaklaştırmaya çalıştıkları için bütün mahlukatın laneti onların üzerine iner; böylece amellerinin cinsiyle cezalandırılmış olurlar. Nitekim insanlara hayrı öğreten kimseye de mahlukatın maslahatına, dinlerinin ıslahına ve Allah’ın rahmetine yaklaşmalarına gayret ettiği için Allah, melekleri ve hatta suyun içindeki balık bile dua eder; o da amelinin cinsiyle mükâfatlandırılır. Allah’ın indirdiğini gizleyen kimse ise Allah’ın emrine zıt giden ve Allah’a düşmanlık edendir. Allah ayetleri insanlara açıklayıp beyan eder, bu kimse ise onu silip yok etmeye çalışır (١). İşte bu kimseye bu şiddetli tehdit vardır.

{إِلا الَّذِينَ تَابُوا} أي رجعوا عما هم عليه من الذنوب، ندما وإقلاعا، وعزما على عدم المعاودة {وَأَصْلَحُوا} ما فسد من أعمالهم، فلا يكفي ترك القبيح حتى يحصل فعل الحسن.

{إِلا الَّذِينَ تَابُوا} “Ancak tövbe edenler müstesnadır;” yani pişmanlık duyarak, günahı terk ederek ve bir daha dönmemeye azmederek üzerinde bulundukları günahlardan vazgeçenler, {وَأَصْلَحُوا} “ve ıslah edenler;” yani amellerinden bozulanları düzeltenler [müstesnadır]. Zira güzel olanı yapmak gerçekleşmedikçe sadece çirkin olanı terk etmek yeterli olmaz.

ولا يكفي ذلك في الكاتم أيضا، حتى يبين ما كتمه، ويبدي ضد ما أخفى، فهذا يتوب الله عليه، لأن توبة الله غير محجوب عنها، فمن أتى بسبب التوبة، تاب الله عليه، لأنه {التَّوَّابُ} أي: الرجاع على عباده بالعفو والصفح، بعد الذنب إذا تابوا، وبالإحسان والنعم بعد المنع، إذا رجعوا، {الرَّحِيمُ} الذي اتصف بالرحمة العظيمة، التي وسعت كل شيء ومن رحمته أن وفقهم للتوبة والإنابة فتابوا وأنابوا، ثم رحمهم بأن قبل ذلك منهم، لطفا وكرما، هذا حكم التائب من الذنب.

Gizleyen kimsede de gizlediği şeyi açıklamadıkça ve gizlediğinin zıddını ortaya koymadıkça bu durum yeterli olmaz. İşte böylesinin tövbesini Allah kabul eder; çünkü Allah’ın tövbesi perdelenmiş değildir. Kim tövbe sebebini yerine getirirse Allah onun tövbesini kabul eder; çünkü O {التَّوَّابُ} Tevvâb'dır; yani tövbe ettiklerinde günahın ardından kullarına af ve mağfiretle, döndüklerinde mahrumiyetin ardından ihsan ve nimetlerle çokça dönendir. {الرَّحِيمُ} Rahîm'dir; her şeyi kuşatan büyük bir rahmetle nitelenmiştir. O’nun rahmetindendir ki onları tövbe ve inabeye muvaffak kılmış, onlar da tövbe edip yönelmişlerdir; sonra da bir lütuf ve kerem olarak bunu onlardan kabul etmek suretiyle onlara merhamet etmiştir. Günahtan tövbe edenin hükmü budur.

وأما من كفر واستمر على كفره حتى مات ولم يرجع إلى ربه، ولم ينب إليه، ولم يتب عن قريب فأولئك {عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} لأنه لما صار كفرهم وصفا ثابتا، صارت اللعنة عليهم وصفا ثابتا لا تزول، لأن الحكم يدور مع علته، وجودا وعدما.

İnkâr eden ve Rabbine dönmeksizin, O’na yönelmeksizin ve vakit varken tövbe etmeksizin ölünceye kadar küfründe devam eden kimseye gelince; işte {عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} “Allah’ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir.” Çünkü onların küfrü sabit bir vasıf haline gelince, lanet de üzerlerinde zail olmayan sabit bir vasıf olmuştur; zira hüküm varlık ve yokluk bakımından illetine tabidir.

و {خَالِدِينَ فِيهَا} أي: في اللعنة، أو في العذاب والمعنيان (٢) .

Ve {خَالِدِينَ فِيهَا} “Onlar onun içinde ebedî kalacaklardır;” yani lanetin veya azabın içinde [ebedî kalacaklardır]; her iki mana da geçerlidir (٢).

{لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ} بل عذابهم دائم شديد مستمر {وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ} أي: يمهلون، لأن وقت الإمهال وهو الدنيا قد مضى، ولم يبق لهم عذر فيعتذرون.

{لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ} “Onlardan azap hafifletilmez.” Bilakis onların azabı daimî, şiddetli ve süreklidir. {وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ} “Onlara mühlet de verilmez.” Yani kendilerine süre tanınmaz; çünkü mühlet vakti olan dünya artık geçip gitmiştir ve mazeret beyan edebilecekleri hiçbir mazeretleri de kalmamıştır.

{١٦٣} {وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ} .

{١٦٣} {وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ} “Sizin ilahınız tek bir ilahtır. O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. O Rahmân’dır, Rahîm’dir.”

يخبر تعالى - وهو أصدق القائلين - أنه {إِلَهٌ وَاحِدٌ} أي: متوحد منفرد في ذاته، وأسمائه، وصفاته، وأفعاله، فليس له شريك في ذاته، ولا سمي له ولا كفو له، ولا مثل، ولا نظير، ولا خالق، ولا مدبر غيره، فإذا كان كذلك، فهو المستحق لأن يؤله ويعبد بجميع أنواع العبادة، ولا يشرك به أحد من خلقه، لأنه {الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ} المتصف بالرحمة العظيمة، التي لا يماثلها رحمة أحد، فقد وسعت كل شيء وعمت كل حي، فبرحمته وجدت المخلوقات، وبرحمته حصلت لها أنواع الكمالات، وبرحمته اندفع عنها كل نقمة، وبرحمته عرّف عباده نفسه بصفاته وآلائه، وبيَّن لهم كل ما يحتاجون إليه من مصالح دينهم ودنياهم، بإرسال الرسل، وإنزال الكتب.

Söz söyleyenlerin en doğrusu olan Yüce Allah Kendi Zâtı hakkında {إِلَهٌ وَاحِدٌ} “tek bir ilah” olduğunu haber vermektedir. Yani O; Zâtında, isimlerinde, sıfatlarında ve fiillerinde tektir ve benzersizdir. O’nun Zâtında hiçbir ortağı yoktur; O’nun hiçbir adaşı, hiçbir dengi, hiçbir benzeri, hiçbir naziri, O’ndan başka hiçbir yaratıcı ve hiçbir idare edici (müdebbir) yoktur. Durum böyle olunca, ibadetin her türlüsüyle sadece O’na ilah olarak kulluk edilmeye ve ibadet olunmaya layık olan da O’dur; yaratıklarından hiçbirisi O’na ortak koşulamaz. Çünkü O, hiçbir kimsenin rahmetinin dengi olamayacağı büyük bir rahmetle nitelenmiş olan {الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ} Rahmân ve Rahîm'dir. O’nun rahmeti her şeyi kuşatmış ve her canlıya şamil olmuştur. Mahlukat O’nun rahmetiyle var olmuş, türlü türlü kemal vasıflarına O’nun rahmetiyle kavuşmuş, her türlü musibet ve ceza onlardan O’nun rahmetiyle defolmuş; yine O rahmetiyle peygamberler gönderip kitaplar indirerek kullarına Kendi sıfatlarını ve nimetlerini tanıtmış, din ve dünyalarına dair muhtaç oldukları bütün maslahatları onlara beyan etmiştir.

فإذا علم أن ما بالعباد من نعمة، فمن الله، وأن أحدا من المخلوقين، لا ينفع أحدا، علم أن الله هو المستحق لجميع أنواع العبادة، وأن يفرد بالمحبة والخوف، والرجاء، والتعظيم، والتوكل، وغير ذلك من أنواع الطاعات.

Kulların sahip olduğu her nimetin Allah’tan olduğu ve mahlukattan hiçbir kimsenin hiç kimseye [müstakil olarak] fayda veremeyeceği bilinince; ibadetin her çeşidine ancak Allah’ın layık olduğu ve sevgi, korku, ümit, tazim, tevekkül ve diğer bütün itaat türlerinde yalnızca O’nun tekleştirilmesi gerektiği anlaşılmış olur.

وأن من أظلم الظلم، وأقبح القبيح، أن يعدل عن عبادته إلى عبادة العبيد، وأن يشرك المخلوق (١) من تراب، برب الأرباب، أو يعبد المخلوق المدبر العاجز من جميع الوجوه، مع الخالق المدبر القادر القوي، الذي قد قهر كل شيء ودان له كل شيء.

Yine zulmün en zalimcesinin ve çirkinin en çirkininin; Allah’a kulluktan yüz çevirip kullara tapınmak, topraktan yaratılmış olan mahluku (١) Rablerin Rabbine ortak koşmak yahut her bakımdan idare edilen ve aciz olan mahluka her şeyi kahretmiş ve her şeyin kendisine boyun eğdiği her şeye kadir, güçlü, Yaratıcı ve İdare Edici olan Allah ile birlikte kulluk etmek olduğu anlaşılmış olur.

ففي هذه الآية، إثبات وحدانية الباري وإلهيته، وتقريرها بنفيها عن غيره من المخلوقين وبيان أصل الدليل على ذلك وهو إثبات رحمته التي من آثارها وجود جميع النعم، واندفاع [جميع] النقم، فهذا دليل إجمالي على وحدانيته تعالى.

İşte bu ayette, Yaratıcı’nın birliğinin ve ilahlığının ispatı, yaratılmışlardan O’nun dışındakilerden bunu nefyetmek suretiyle pekiştirilmesi ve bunun asıl delilinin beyanı yer almaktadır. Bu [asıl delil] de bütün nimetlerin varlığı ve [bütün] sıkıntı ve azapların bertaraf edilmesi eserlerinden ibaret olan rahmetinin ispatıdır. İşte bu, Yüce Allah’ın birliğine dair icmâlî (özet) bir delildir.

{١٦٤} . ثم ذكر الأدلة التفصيلية فقال: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأرْضِ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} .

{١٦٤} Sonra tafsili delilleri zikrederek şöyle buyurmuştur: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأرْضِ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde, insanlara fayda veren şeylerle denizde akıp giden gemilerde, Allah’ın gökten indirip onunla ölümünden sonra yeri dirilttiği suda, orada her türlü canlıyı yaymasında, rüzgârları sevk etmesinde ve gökle yer arasında boyun eğdirilmiş bulutlarda, akleden bir topluluk için elbette nice ayetler (deliller) vardır.”

أخبر تعالى أن في هذه المخلوقات العظيمة، آيات أي: أدلة على وحدانية الباري وإلهيته، وعظيم سلطانه ورحمته وسائر صفاته، ولكنها {لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} أي: لمن لهم عقول يعملونها فيما خلقت له، فعلى حسب ما منّ الله على عبده من العقل، ينتفع بالآيات ويعرفها بعقله وفكره وتدبُّره، ففي {خَلْقِ السَّمَاوَاتِ} في ارتفاعها واتساعها، وإحكامها، وإتقانها، وما جعل الله فيها من الشمس والقمر، والنجوم، وتنظيمها لمصالح العباد.

Yüce Allah bu büyük yaratılışlarda ayetlerin, yani Yaratıcı’nın birliğine, ilahlığına, saltanatının büyüklüğüne, rahmetine ve diğer bütün sıfatlarına delalet eden delillerin bulunduğunu haber vermiştir; fakat bunlar {لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} “akleden bir topluluk içindir.” Yani akıllarını ne için yaratılmışsa onda kullanan kimseler içindir. Allah kuluna ne kadar akıl bahşetmişse, o nisbette ayetlerden istifade eder ve onları aklıyla, fikriyle ve tefekkürüyle tanır. {خَلْقِ السَّمَاوَاتِ} “Göklerin yaratılışında,” onların yüksekliğinde, genişliğinde, sağlamlığında, kusursuzluğunda, Allah’ın oralarda var ettiği güneş, ay ve yıldızlarda ve kulların menfaatleri doğrultusunda bunların nizamında [nice deliller vardır].

وفي خلق {الأرْضِ} مهادا للخلق، يمكنهم القرار عليها والانتفاع بما عليها، والاعتبار. ما يدل ذلك على انفراد الله تعالى بالخلق والتدبير، وبيان قدرته العظيمة التي بها خلقها، وحكمته التي بها أتقنها، وأحسنها ونظمها، وعلمه ورحمته التي بها أودع ما أودع، من منافع الخلق ومصالحهم، وضروراتهم وحاجاتهم. وفي ذلك أبلغ الدليل على كماله، واستحقاقه أن يفرد بالعبادة، لانفراده بالخلق والتدبير، والقيام بشئون عباده {و} في {اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} وهو تعاقبهما على الدوام، إذا ذهب أحدهما، خلفه الآخر، وفي اختلافهما في الحر، والبرد، والتوسط، وفي الطول، والقصر، والتوسط، وما ينشأ عن ذلك من الفصول، التي بها انتظام مصالح بني آدم وحيواناتهم، وجميع ما على وجه الأرض، من أشجار ونوابت، كل ذلك بانتظام وتدبير، وتسخير، تنبهر له العقول، وتعجز عن إدراكه من الرجال الفحول، ما يدل ذلك على قدرة مصرفها، وعلمه وحكمته، ورحمته الواسعة، ولطفه الشامل، وتصريفه وتدبيره، الذي تفرد به، وعظمته، وعظمة ملكه وسلطانه، مما يوجب أن يؤله ويعبد، ويفرد بالمحبة والتعظيم، والخوف والرجاء، وبذل الجهد في محابه ومراضيه.

{الأرْضِ} “Yerin yaratılışında,” mahlukat için üzerinde yerleşmelerine, üzerindekilerden faydalanmalarına ve ibret almalarına imkân veren bir beşik kılınmasında; Yüce Allah’ın yaratmada ve idare etmede tek olduğuna, onu kendisiyle var ettiği azametli kudretine, onu mükemmel kılıp güzelleştirdiği ve intizama soktuğu hikmetine, mahlukatın menfaatlerini, maslahatlarını, zaruri ihtiyaçlarını yerleştirdiği ilmine ve rahmetine delalet eden hususlar vardır. Bunda O’nun kemaline, yaratmada, idarede ve kullarının işlerini çekip çevirmede tek olmasından ötürü sadece Kendisine ibadet edilmeye layık olduğuna en beliğ delil vardır. {و} {اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} “Gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde,” yani biri gittiğinde diğerinin onun yerini alarak sürekli birbirini takip etmesinde; sıcaklık, soğukluk ve ılımlılıkta, uzunluk, kısalık ve denklikte farklılaşmalarında ve bundan kaynaklanarak ademoğullarının, hayvanlarının ve yeryüzündeki bütün ağaç ve bitkilerin maslahatlarının düzene girdiği mevsimlerin meydana gelmesinde -ki bütün bunlar akılları hayrete düşüren ve en dirayetli insanların bile idrak etmekten aciz kaldığı bir intizam, tedbir ve teshir iledir- bunların Yöneticisinin kudretine, ilmine, hikmetine, geniş rahmetine, kuşatıcı lütfuna, tek başına yürüttüğü sevk ve idaresine, azametine, mülk ve saltanatının büyüklüğüne delalet eden şeyler vardır. Bütün bunlar O’na ilah olarak kulluk edilmesini, ibadet olunmasını; sevgide, tazimde, korkuda, ümitte ve O’nun sevip razı olduğu hususlarda gayret sarf etmede yalnızca O’nun tekleştirilmesini gerektirir.

{و} في {وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ} وهي السفن والمراكب ونحوها، مما ألهم الله عباده صنعتها، وخلق لهم من الآلات الداخلية والخارجية ما أقدرهم عليها.

{و} {وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ} “Ve denizde akıp giden gemilerde,” yani gemiler, tekneler ve benzeri deniz vasıtalarında [deliller vardır]; Allah kullarına bunların sanatını ilham etmiş, onları buna muktedir kılacak dâhili ve harici vasıtaları ve kabiliyetleri onlar için yaratmıştır.

ثم سخر لها هذا البحر العظيم والرياح، التي تحملها بما فيها من الركاب والأموال، والبضائع التي هي من منافع الناس، وبما تقوم به مصالحهم وتنتظم معايشهم.

Sonra da içindeki yolcuları, malları ve insanların menfaatine olan, maslahatlarının ayakta durduğu ve maişetlerinin düzene girdiği ticari eşyaları taşıyan bu vasıtalar için şu muazzam denizi ve rüzgârları boyun eğdirmiştir.

فمن الذي ألهمهم صنعتها، وأقدرهم عليها، وخلق لهم من الآلات ما به يعملونها؟ أم من الذي سخر لها البحر، تجري فيه بإذنه وتسخيره، والرياح؟ أم من الذي خلق للمراكب البرية والبحرية، النار والمعادن المعينة على حملها، وحمل ما فيها من الأموال؟ فهل هذه الأمور، حصلت اتفاقا، أم استقل بعملها هذا المخلوق الضعيف العاجز، الذي خرج من بطن أمه، لا علم له ولا قدرة، ثم خلق له ربه القدرة، وعلمه ما يشاء تعليمه، أم المسخر لذلك رب واحد، حكيم عليم، لا يعجزه شيء، ولا يمتنع عليه شيء؟ بل الأشياء قد دانت لربوبيته، واستكانت لعظمته، وخضعت لجبروته.

Onlara bunların sanatını ilham eden, onları buna muktedir kılan ve bunu yapacakları aletleri onlar için yaratan kimdir? Yahut Kendi izni ve teshiriyle içinde akıp gittiği denizi ve rüzgârları bu vasıtaların emrine veren kimdir? Ya da kara ve deniz taşıtları için ateşi ve onların taşınmasına ve içlerindeki malları yüklenmelerine yardımcı olan madenleri yaratan kimdir? Bütün bu hususlar bir tesadüf eseri olarak mı meydana gelmiştir, yoksa anasının karnından hiçbir ilim ve kudrete sahip olmaksızın çıkan, sonra da Rabbinin kendisinde kudret yaratıp dilediği şeyleri öğrettiği şu zayıf ve aciz mahluk bunları tek başına mı yapmıştır? Yoksa bunları boyun eğdiren; hiçbir şeyin Kendisini aciz bırakamadığı ve hiçbir şeyin Kendisine engel olamadığı tek, Hakîm ve Alîm bir Rab midir? Bilakis her şey O’nun rububiyetine boyun eğmiş, O’nun azameti karşısında dize gelmiş ve O’nun ceberutuna teslim olmuştur.

وغاية العبد الضعيف، أن جعله الله جزءا من أجزاء الأسباب، التي بها وجدت هذه الأمور العظام، فهذا يدل على رحمة الله وعنايته بخلقه، وذلك يوجب أن تكون المحبة كلها له، والخوف والرجاء، وجميع الطاعة، والذل والتعظيم.

Zayıf kulun nihai konumu ise Allah’ın onu bu muazzam işlerin var olmasını sağlayan sebeplerden bir sebep kılmış olmasıdır. İşte bu durum Allah’ın rahmetine ve mahlukatına olan inayetine delalet eder; bu da sevginin bütünüyle O’na ait olmasını, korku ve ümidin, bütün itaatin, zillet ve tazimin yalnızca O’na has kılınmasını gerektirir.

{وَمَا أَنزلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ} وهو المطر النازل من السحاب.

{وَمَا أَنزلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ} “Ve Allah’ın gökten indirdiği suda;” o da bulutlardan inen yağmurdur.

{فَأَحْيَا بِهِ الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا} فأظهرت من أنواع الأقوات، وأصناف النبات، ما هو من ضرورات الخلائق، التي لا يعيشون بدونها.

{فَأَحْيَا بِهِ الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا} “Onunla ölümünden sonra yeri diriltmesinde;” böylece yer, mahlukatın onsuz yaşayamayacağı zaruri gıda maddeleri ve bitki çeşitlerini ortaya çıkarmıştır.

أليس ذلك دليلا على قدرة من أنزله، وأخرج به ما أخرج ورحمته، ولطفه بعباده، وقيامه بمصالحهم، وشدة افتقارهم وضرورتهم إليه من كل وجه؟ أما يوجب ذلك أن يكون هو معبودهم وإلههم؟ أليس ذلك دليلا على إحياء الموتى ومجازاتهم بأعمالهم؟ {وَبَثَّ فِيهَا} أي: في الأرض {مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ} أي: نشر في أقطار الأرض من الدواب المتنوعة، ما هو دليل على قدرته وعظمته، ووحدانيته وسلطانه العظيم، وسخرها للناس، ينتفعون بها بجميع وجوه الانتفاع.

Bu durum; suyu indirenin ve onunla bu ürünleri çıkaranın kudretine, rahmetine, kullarına olan lütfuna, onların maslahatlarını gözetmesine ve kulların her bakımdan O’na olan şiddetli muhtaçlıklarına ve zaruri ihtiyaçlarına bir delil değil midir? Bu durum O’nun onların yegâne mabudu ve ilahı olmasını gerektirmez mi? Bu, ölülerin diriltileceğine ve amelleriyle cezalandırılıp mükâfatlandırılacaklarına bir delil değil midir? {وَبَثَّ فِيهَا} yani yeryüzünde {مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ} “her türlü canlıyı yaymasında;” yani O’nun kudretine, azametine, birliğine ve yüce saltanatına delalet eden çeşitli canlıları yeryüzünün dört bir yanına yaymış ve her türlü faydalanma şekliyle istifade etsinler diye onları insanların hizmetine vermiştir.

فمنها: ما يأكلون من لحمه، ويشربون من دره، ومنها: ما يركبون، ومنها: ما هو ساع في مصالحهم وحراستهم، ومنها: ما يعتبر به، ومع (١) أنه بث فيها من كل دابة، فإنه سبحانه هو القائم بأرزاقهم، المتكفل بأقواتهم، فما من دابة في الأرض إلا على الله رزقها، ويعلم مستقرها ومستودعها.

Onlardan kimi vardır etini yer, sütünü içerler; kimi vardır binerler; kimi vardır onların işlerinde ve korunmalarında koşturur; kimi de vardır kendisinden ibret alınır. Yeryüzünde her türlü canlıyı yaymış olmasıyla (١) birlikte, onların rızıklarını temin eden ve azıklarına kefil olan da Yüce Allah’tır. Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah’a ait olmasın; O onların duracakları yeri de emaneten kalacakları yeri de bilir.

وفي {تَصْرِيفِ الرِّيَاحِ} باردة وحارة، وجنوبا وشمالا وشرقا ودبورا وبين ذلك، وتارة تثير السحاب، وتارة تؤلف بينه، وتارة تلقحه، وتارة تدره، وتارة تمزقه وتزيل ضرره، وتارة تكون رحمة، وتارة ترسل بالعذاب.

{تَصْرِيفِ الرِّيَاحِ} “Rüzgârları sevk etmesinde;” soğuk ve sıcak olarak, güneyden, kuzeyden, doğudan, batıdan ve bunların arasından estirmesinde; bazen bulutları harekete geçirmesinde, bazen onları bir araya getirmesinde, bazen aşılamasında, bazen yağmur yağdırmasında, bazen parçalayıp zararını gidermesinde, bazen bir rahmet olmasında ve bazen de azapla gönderilmesinde [nice deliller vardır].

فمن الذي صرفها هذا التصريف، وأودع فيها من منافع العباد، ما لا يستغنون عنه؟ وسخرها ليعيش فيها جميع الحيوانات، وتصلح الأبدان والأشجار، والحبوب والنوابت، إلا العزيز الحكيم الرحيم، اللطيف بعباده المستحق لكل ذل وخضوع، ومحبة وإنابة وعبادة؟.

Onları bu şekilde sevk ve idare eden, içlerine kulların onsuz yapamayacakları menfaatleri yerleştiren, bütün hayvanların yaşamasını, bedenlerin, ağaçların, ekinlerin ve bitkilerin salah bulmasını sağlasın diye onları boyun eğdiren kimdir? Kullarına karşı pek lütufkâr olan, her türlü zillete, boyun eğmeye, sevgiye, yönelmeye ve ibadete layık bulunan o Azîz, Hakîm ve Rahîm olan Allah’tan başkası mıdır?

وفي تسخير السحاب بين السماء والأرض على خفته ولطافته يحمل الماء الكثير، فيسوقه الله إلى حيث شاء، فيحيي به البلاد والعباد، ويروي التلول والوهاد، وينزله على الخلق وقت حاجتهم إليه، فإذا كان يضرهم كثرته، أمسكه عنهم، فينزله رحمة ولطفا، ويصرفه عناية وعطفا، فما أعظم سلطانه، وأغزر إحسانه، وألطف امتنانه"

Hafifliğine ve inceliğine rağmen bol miktarda su taşıyan bulutun gökle yer arasında boyun eğdirilmesinde de [deliller vardır]; Allah onu dilediği yere sevk eder, onunla beldeleri ve kulları diriltir, tepeleri ve vadileri sular; mahlukata tam muhtaç oldukları vakitte onu indirir, fazlalığı onlara zarar verecek olduğunda ise onu tutar. Böylece onu bir rahmet ve lütuf olarak indirir, bir inayet ve şefkat olarak yönlendirir. O’nun saltanatı ne kadar yüce, ihsanı ne kadar bol ve lütufkârlığı ne kadar incedir!

أليس من القبيح بالعباد، أن يتمتعوا برزقه، ويعيشوا ببره وهم يستعينون بذلك على مساخطه ومعاصيه؟ أليس ذلك دليلا على حلمه وصبره، وعفوه وصفحه، وعميم لطفه؟

Kulların O’nun rızkından faydalanıp O’nun ihsanıyla yaşarken, bütün bunları O’nun gazabına ve isyanına yol açacak şeylerde kullanmaları onlar için çok çirkin bir şey değil midir? Bu durum O’nun hilmine, sabrına, affına, müsamahasına ve kuşatıcı lütfuna bir delil değil midir?

فله الحمد أولا وآخرا، وباطنا وظاهرا.

Evvelinde ve ahirinde, bâtınında ve zahirinde hamd yalnızca O’na mahsustur.

والحاصل، أنه كلما تدبر العاقل في هذه المخلوقات، وتغلغل فكره في بدائع المبتدعات، وازداد تأمله للصنعة وما أودع فيها من لطائف البر والحكمة، علم بذلك، أنها خلقت للحق وبالحق، وأنها صحائف آيات، وكتب دلالات، على ما أخبر به الله عن نفسه ووحدانيته، وما أخبرت به الرسل من اليوم الآخر، وأنها مسخرات، ليس لها تدبير ولا استعصاء على مدبرها ومصرفها.

Hâsılı; akıl sahibi kimse bu mahlukatı düşündükçe, fikriyle bu harikulade yaratılışların derinliklerine daldıkça ve bu sanatı ve onun içine yerleştirilmiş olan lütuf ve hikmet inceliklerini daha çok tefekkür ettikçe bilir ki: Bütün bunlar hak için ve hak ile yaratılmıştır; bunlar Allah’ın Kendi Zâtı ve birliği hakkında haber verdiklerine ve peygamberlerin ahiret gününe dair bildirdiklerine şahitlik eden ayet sayfaları ve delil kitaplarıdır. Yine bilir ki bütün bunlar boyun eğdirilmiştir; bunların hiçbir müstakil idaresi olmadığı gibi, Yöneticisi ve Yönlendiricisine karşı gelmeleri de asla mümkün değildir.

فتعرف أن العالم العلوي والسفلي كلهم إليه مفتقرون، وإليه صامدون، وأنه الغني بالذات عن جميع المخلوقات، فلا إله إلا الله، ولا رب سواه.

Böylece yüce ve aşağı âlemin tamamının O’na muhtaç olduğunu, O’na yönelip dayandığını ve O’nun bütün yaratılmışlardan Zâtı gereği müstağni (Ganiyy) olduğunu anlarsın. Artık Allah’tan başka hiçbir ilah ve O’ndan başka hiçbir rab yoktur.

{١٦٥ - ١٦٧} . ثم قال تعالى: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ * إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأسْبَابُ * وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ} .

{١٦٥ - ١٦٧} Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ * إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأسْبَابُ * وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ} “İnsanlardan öyleleri vardır ki, Allah’tan başka eşler ve ortaklar (endâd) edinirler de onları Allah’ı sever gibi severler. İman edenlerin Allah’a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir. O zalimler azabı gördükleri zaman, bütün kuvvetin Allah’a ait olduğunu ve Allah’ın azabının pek şiddetli olduğunu bir bilselerdi! * O zaman uyulanlar (önderler), azabı gördüklerinde kendilerine uyanlardan uzaklaşıp kaçmış ve aralarındaki bütün bağlar kopmuştur. * Uyanlar da şöyle der: ‘Keşke bizim için (dünyaya) bir dönüş olsaydı da onların bizden uzaklaştığı gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık!’ İşte böylece Allah onlara amellerini üzerlerine çöken pişmanlıklar (hasretler) olarak gösterecektir; onlar ateşten çıkacak da değillerdir.”

ما أحسن اتصال هذه الآية بما قبلها، فإنه تعالى، لما بين وحدانيته وأدلتها القاطعة، وبراهينها الساطعة الموصلة إلى علم اليقين، المزيلة لكل شك، ذكر هنا أن {مِنَ النَّاسِ} مع هذا البيان التام من يتخذ من المخلوقين أندادا لله أي: نظراء ومثلاء، يساويهم في الله بالعبادة والمحبة، والتعظيم والطاعة.

Bu ayetin kendisinden önceki ayetlerle olan irtibatı ne kadar güzeldir! Zira Yüce Allah Kendi birliğini, her türlü şüpheyi gideren ve insanı ayne’l-yakîn ilme ulaştıran kesin delillerini ve parlak bürhanlarını beyan ettikten sonra, burada bu eksiksiz açıklamaya rağmen {مِنَ النَّاسِ} insanlardan bazılarının yaratılmışlardan Allah’a ortaklar ve eşler edindiğini; yani ibadette, sevgide, tazimde ve itaatte onları Allah’a denk tuttuklarını zikretmiştir.

ومن كان بهذه الحالة - بعد إقامة الحجة، وبيان التوحيد - علم أنه معاند لله، مشاق له، أو معرض عن تدبر آياته والتفكر في مخلوقاته، فليس له أدنى عذر في ذلك، بل قد حقت عليه كلمة العذاب.

Hüccetin ikame edilmesinden ve tevhidin açıklanmasından sonra bu halde bulunan kimsenin Allah’a inatla karşı çıkan, O’na düşmanlık eden yahut O’nun ayetlerini tefekkür etmekten ve yarattıklarını düşünmekten yüz çeviren biri olduğu anlaşılır. Artık onun bu hususta en ufak bir mazereti yoktur; bilakis azap sözü onun aleyhine hak olmuştur.

وهؤلاء الذين يتخذون الأنداد مع الله، لا يسوونهم بالله في الخلق والرزق والتدبير، وإنما يسوونهم به في العبادة، فيعبدونهم، ليقربوهم إليه، وفي قوله: {اتخذوا} دليل على أنه ليس لله ند وإنما المشركون جعلوا بعض المخلوقات أندادا له، تسمية مجردة، ولفظا فارغا من المعنى، كما قال تعالى: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لا يَعْلَمُ فِي الأرْضِ أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ} .

Allah ile birlikte ortaklar edinen bu kimseler, onları yaratmada, rızık vermede ve idare etmede Allah’a denk tutmazlar; ancak onları ibadette O’na denk tutarlar ve kendilerini O’na yaklaştırsınlar diye onlara taparlar. {اتخذوا} (edindiler) buyruğunda, Allah’ın hiçbir dengi ve ortağının bulunmadığına bir delil vardır. Müşrikler bazı mahlukları O’na ancak kuru bir isimlendirme ve içi boş bir lafızla denk kılmışlardır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لا يَعْلَمُ فِي الأرْضِ أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ} “Allah’a ortaklar koştular. De ki: ‘Onları isimlendirin bakalım! Yoksa siz O’na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz, yoksa içi boş kuru bir laf mı ediyorsunuz?’”

{إِنْ هِيَ إِلا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنزلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ} فالمخلوق ليس ندا لله لأن الله هو الخالق، وغيره مخلوق، والرب الرازق ومن عداه مرزوق، والله هو الغني وأنتم الفقراء، وهو الكامل من كل الوجوه، والعبيد ناقصون من جميع الوجوه، والله هو النافع الضار، والمخلوق ليس له من النفع والضر والأمر شيء، فعلم علما يقينا، بطلان قول من اتخذ من دون الله آلهة وأندادا، سواء كان ملكا أو نبيا، أو صالحا، صنما، أو غير ذلك، وأن الله هو المستحق للمحبة الكاملة، والذل التام، فلهذا مدح الله المؤمنين بقوله: {وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ} أي: من أهل الأنداد لأندادهم، لأنهم أخلصوا محبتهم له، وهؤلاء أشركوا بها، ولأنهم أحبوا من يستحق المحبة على الحقيقة، الذي محبته هي عين صلاح العبد وسعادته وفوزه، والمشركون أحبوا من لا يستحق من الحب شيئا، ومحبته عين شقاء العبد وفساده، وتشتت أمره.

{إِنْ هِيَ إِلا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنزلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ} “Bunlar sizin ve atalarınızın taktığı isimlerden başka bir şey değildir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Onlar ancak zanna uyuyorlar.” Mahluk Allah’a denk olamaz; çünkü Allah Yaratıcıdır, O’nun dışındakiler ise yaratılmıştır; Rab rızık verendir, O’nun dışındakiler ise rızıklanandır; Allah Ganî'dir (zengindir), sizler ise muhtaçlarsınız; O her bakımdan kâmildir, kullar ise her bakımdan noksandır; fayda ve zarar veren Allah’tır, mahluk ise fayda, zarar ve tasarruf namına hiçbir şeye sahip değildir. Böylece melek olsun, peygamber olsun, salih kul olsun, put veya başka bir şey olsun Allah’tan başka ilahlar ve eşler edinen kimsenin sözünün batıl olduğu kesin bir ilimle anlaşılmış olur. Tam sevgiye ve mutlak boyun eğmeye ancak Allah layıktır. Bu sebeple Allah: {وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ} “İman edenlerin Allah’a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir” buyurarak müminleri övmüştür. Yani onların sevgisi, putperestlerin putlarına duyduğu sevgiden çok daha güçlüdür; çünkü müminler sevgilerini yalnızca O’na has kılmışlar, diğerleri ise sevgiye ortak koşmuşlardır; yine müminler sevilmeye gerçekten layık olan ve sevgisi kulun tam salahı, saadeti ve kurtuluşu olan Zât’ı sevmişler, müşrikler ise sevgiden hiçbir paya layık olmayan ve sevgisi kulun mutlak şekaveti, fesadı ve perişanlığı olan şeyleri sevmişlerdir.

فلهذا توعدهم الله بقوله: {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} باتخاذ الأنداد والانقياد لغير رب العباد وظلموا الخلق بصدهم عن سبيل الله، وسعيهم فيما يضرهم.

Bu sebeple Allah onları şu buyruğuyla tehdit etmiştir: {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} “O zulmedenler bir görselerdi!” Yani ortaklar edinerek, kulların Rabbinden başkasına boyun eğerek zulmedenler ve insanları Allah’ın yolundan alıkoyup onlara zarar verecek şeylere çalışarak mahlukata zulmedenler [azabı görselerdi].

{إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ} أي: يوم القيامة عيانا بأبصارهم، {أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ} أي: لعلموا علما جازما، أن القوة والقدرة لله كلها، وأن أندادهم ليس فيها من القوة شيء، فتبين لهم في ذلك اليوم ضعفها وعجزها، لا كما اشتبه عليهم في الدنيا، وظنوا أن لها من الأمر شيئا، وأنها تقربهم إليه وتوصلهم إليه، فخاب ظنهم، وبطل سعيهم، وحق عليهم شدة العذاب، ولم تدفع عنهم أندادهم شيئا، ولم تغن عنهم مثقال ذرة من النفع، بل يحصل لهم الضرر منها، من حيث ظنوا نفعها.

{إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ} yani kıyamet gününde gözleriyle azabı açıkça gördüklerinde, {أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ} “bütün kuvvetin Allah’a ait olduğunu ve Allah’ın azabının pek şiddetli olduğunu [bir bilselerdi!]” Yani bütün kuvvet ve kudretin Allah’a ait olduğunu, taptıkları ortaklarda ise hiçbir kuvvet bulunmadığını kesin bir ilimle bilmiş olurlardı. Dünyada zannettikleri, onların bir yetkisi olduğunu, kendilerini Allah’a yaklaştırıp ulaştıracağını sandıkları gibi değil; o gün o putların zayıflığı ve acizliği apaçık ortaya çıkar. Zannları boşa çıkmış, gayretleri heba olmuş, şiddetli azap üzerlerine hak olmuş; taptıkları putlar onlardan hiçbir şeyi savamamış ve onlara zerre kadar bir fayda sağlayamamıştır. Bilakis fayda umdukları taraftan kendilerine büyük bir zarar gelmiştir.

وتبرأ المتبوعون من التابعين، وتقطعت بينهم الوصل، التي كانت في الدنيا، لأنها كانت لغير الله، وعلى غير أمر الله، ومتعلقة بالباطل الذي لا حقيقة له، فاضمحلت أعمالهم، وتلاشت أحوالهم، وتبين لهم أنهم كانوا كاذبين، وأن أعمالهم التي يؤملون نفعها وحصول نتيجتها، انقلبت عليهم حسرة وندامة، وأنهم خالدون في النار لا يخرجون منها أبدا، فهل بعد هذا الخسران خسران؟ ذلك بأنهم اتبعوا الباطل، فعملوا العمل الباطل ورجوا غير مرجو، وتعلقوا بغير متعلق، فبطلت الأعمال ببطلان متعلقها، ولما بطلت وقعت الحسرة بما فاتهم من الأمل فيها، فضرتهم غاية الضرر، وهذا بخلاف من تعلق بالله الملك الحق المبين، وأخلص العمل لوجهه، ورجا نفعه، فهذا قد وضع الحق في موضعه، فكانت أعماله حقا، لتعلقها بالحق، ففاز بنتيجة عمله، ووجد جزاءه عند ربه، غير منقطع كما قال تعالى: {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَآمَنُوا بِمَا نزلَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَهُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ كَفَّرَ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَأَصْلَحَ بَالَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا اتَّبَعُوا الْبَاطِلَ وَأَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِنْ رَبِّهِمْ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ لِلنَّاسِ أَمْثَالَهُمْ} .

Kendilerine uyulanlar uyanlardan uzaklaşıp kaçmış ve dünyadaki aralarındaki bütün bağlar kopmuştur. Çünkü bu bağlar Allah’tan başkası için, Allah’ın emri hilafına idi ve hiçbir hakikati olmayan batıla bağlıydı. Böylece amelleri yok olmuş, halleri dağılmış, yalancı oldukları kendilerine ayan beyan ortaya çıkmış, faydasını ve sonucunu umdukları amelleri aleyhlerine bir hasret ve nedamete dönüşmüş ve ebediyen çıkamayacakları şekilde ateşte kalmışlardır. Bu hüsrandan sonra başka bir hüsran var mıdır? Bunun sebebi, onların batıla uymaları, batıl ameller işlemeleri, umulmayacak şeyden ümit beklemeleri ve tutunulmayacak şeye tutunmalarıdır. Tutunulan şey batıl olunca ameller de batıl olmuştur; ameller boşa çıkınca da beslenen ümitlerin yitip gitmesiyle hasret ve pişmanlık çökmüş, böylece onlara en büyük zararı vermiştir. Apaçık Hak ve Melik olan Allah’a bağlanan, amelini O’nun rızasına has kılan ve O’nun mükâfatını uman kimse ise böyle değildir. İşte o, hakkı yerine koymuş ve hakka bağlılığı sebebiyle amelleri de hak olmuştur. Böylece amelinin semeresine nail olmuş ve Rabbinin katında kesintisiz karşılığını bulmuştur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَآمَنُوا بِمَا نزلَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَهُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ كَفَّرَ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَأَصْلَحَ بَالَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا اتَّبَعُوا الْبَاطِلَ وَأَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِنْ رَبِّهِمْ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ لِلنَّاسِ أَمْثَالَهُمْ} “İnkâr edenlerin ve Allah yolundan alıkoyanların amellerini Allah boşa çıkarmıştır. İman edip salih amel işleyenlerin ve Muhammed’e indirilene -ki o Rablerinden gelen haktır- inananların ise günahlarını örtmüş ve hallerini düzeltmiştir. Bunun sebebi; inkâr edenlerin batıla uymaları, iman edenlerin ise Rablerinden gelen hakka uymuş olmalarıdır. İşte Allah insanlara kendi durumlarını böyle misallerle anlatır.”

وحينئذ يتمنى التابعون أن يردوا إلى الدنيا فيتبرأوا من متبوعيهم، بأن يتركوا الشرك بالله، ويقبلوا على إخلاص العمل لله، وهيهات، فات الأمر، وليس الوقت وقت إمهال وإنظار، ومع هذا، فهم كذبة، فلو ردوا لعادوا لما نهوا عنه، وإنما هو قول يقولونه، وأماني يتمنونها، حنقا وغيظا على المتبوعين لما تبرأوا منهم والذنب ذنبهم، فرأس المتبوعين على الشر إبليس، ومع هذا يقول لأتباعه لما قضي الأمر {إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ} .

İşte o zaman uyanlar, dünyaya geri döndürülmeyi ve Allah'a ortak koşmayı terk edip ameli yalnızca O'na halis kılmaya yönelmek suretiyle kendilerine uyulan kimselerden beri olmayı (uzaklaşmayı) temenni ederler. Heyhat! İş işten geçmiştir; vakit mühlet ve erteleme vakti değildir. Bununla birlikte onlar yalancıdırlar; eğer geri döndürülselerdi, menedildikleri şeylere muhakkak yine dönerlerdi. Bu [sözleri], kendilerine uyulanlar kendilerinden teberri edip uzaklaşınca, onlara duydukları öfke ve gayızdan ötürü söyledikleri bir söz ve kurdukları bir temenniden ibarettir; oysa günah kendi günahlarıdır. Şer konusunda kendilerine uyulanların başı ise İblis'tir. Durum böyleyken iş bitirilip hüküm verildiğinde o, kendi takipçilerine şöyle der: {إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ} “Şüphesiz ki Allah size hak olanı vadetti; ben de size vadettim ama size verdiğim sözden caydım. Zaten benim sizin üzerinizde, sizi çağırmamdan ve sizin de bana icabet etmenizden başka hiçbir hâkimiyetim yoktu. O hâlde beni kınamayın, kendinizi kınayın!”

{١٦٨ - ١٧٠} {يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الأرْضِ حَلالا طَيِّبًا وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} .

{١٦٨ - ١٧٠} {يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الأرْضِ حَلالا طَيِّبًا وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} “(168-169) Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerden helal ve temiz olanları yiyin; şeytanın adımlarına uymayın. Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır. O size ancak kötülüğü, hayasızlığı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder.”

هذا خطاب للناس كلهم، مؤمنهم وكافرهم، فامتن عليهم بأن أمرهم أن يأكلوا من جميع ما في الأرض، من حبوب، وثمار، وفواكه، وحيوانات، حالة كونها {حَلالا} أي: محللا لكم تناوله، ليس بغصب ولا سرقة، ولا محصلا بمعاملة محرمة أو على وجه محرم، أو معينا على محرم.

Bu, mümin olsun kâfir olsun bütün insanlara yönelik bir hitaptır. [Allah] yeryüzünde bulunan tanelerden, mahsullerden, meyvelerden ve hayvanlardan {حَلالا} “helal” yani gasbedilmemiş, çalınmamış, haram bir muameleyle veya haram bir yolla elde edilmemiş yahut harama yardımcı kılınmamış olarak tüketilmesi size helal kılınmış olan her şeyden yemelerini emretmek suretiyle onlara lütufta bulunmuştur.

{طَيِّبًا} أي: ليس بخبيث، كالميتة والدم، ولحم الخنزير، والخبائث كلها، ففي هذه الآية، دليل على أن الأصل في الأعيان الإباحة، أكلا وانتفاعا، وأن المحرم نوعان: إما محرم لذاته، وهو الخبيث الذي هو ضد الطيب، وإما محرم لما عرض له، وهو المحرم لتعلق حق الله، أو حق عباده به، وهو ضد الحلال.

{طَيِّبًا} “temiz/tayyib” yani leş, kan, domuz eti ve bütün pis/zararlı şeyler gibi habis olmayan. Bu ayette, yemek ve faydalanmak bakımından eşyada aslolanın mübahlık olduğuna ve haramın iki kısım olduğuna delil vardır: Ya zatı gereği haramdır ki bu, tayyibin zıddı olan habistir; ya da sonradan arız olan bir sebepten dolayı haramdır ki bu da helalin zıddı olup Allah'ın hakkının veya kullarının hakkının ona taalluk etmesi sebebiyle haram olandır.

وفيه دليل على أن الأكل بقدر ما يقيم البنية واجب، يأثم تاركه لظاهر الأمر، ولما أمرهم باتباع ما أمرهم به - إذ هو عين صلاحهم - نهاهم عن اتباع {خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ} أي: طرقه التي يأمر بها، وهي جميع المعاصي من كفر، وفسوق، وظلم، ويدخل في ذلك تحريم السوائب، والحام، ونحو ذلك، ويدخل فيه أيضا تناول المأكولات المحرمة، {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} أي: ظاهر العداوة، فلا يريد بأمركم إلا غشكم، وأن تكونوا من أصحاب السعير، فلم يكتف ربنا بنهينا عن اتباع خطواته، حتى أخبرنا - وهو أصدق القائلين - بعداوته الداعية للحذر منه، ثم لم يكتف بذلك، حتى أخبرنا بتفصيل ما يأمر به، وأنه أقبح الأشياء، وأعظمها مفسدة فقال: {إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ} .

Bunda, bedeni ayakta tutacak miktarda yemenin vacip olduğuna ve emrin zahiri gereğince bunu terk edenin günahkâr olacağına delil vardır. Onlara emrettiği şeylere uymalarını emredince -ki bu onların tam anlamıyla ıslahı demektir- onları {خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ} “şeytanın adımlarına” yani emrettiği yollara uymaktan nehyetti. Bu da küfür, fısk ve zulümden ibaret olan bütün günahlardır. Saibeleri (putlara adanıp salıverilen develeri), hamı (sırtına yük vurulmayan aygır deveyi) ve benzerlerini haram kılmak da buna dâhildir; keza haram kılınan yiyecekleri tüketmek de bunun içine girer. {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} “Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır.” yani düşmanlığı meydandadır. Size emretmekle sadece sizi aldatmayı ve çılgın alevli cehennem ehlinden olmanızı ister. Rabbimiz, bizi onun adımlarına uymaktan nehyetmekle yetinmedi; söz söyleyenlerin en doğrusu olarak, kendisinden sakınmayı gerektiren düşmanlığını da bize haber verdi. Sonra bununla da yetinmeyip neyi emrettiğini, bunun en çirkin ve fesadı en büyük şeyler olduğunu bize tafsilatıyla bildirerek şöyle buyurdu: {إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ} “O size ancak kötülüğü... emreder.”

أي: الشر الذي يسوء صاحبه، فيدخل في ذلك، جميع المعاصي، فيكون قوله: {وَالْفَحْشَاءِ} من باب عطف الخاص على العام؛ لأن الفحشاء من المعاصي، ما تناهى قبحه، كالزنا، وشرب الخمر، والقتل، والقذف، والبخل ونحو ذلك، مما يستفحشه من له عقل، {وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} فيدخل في ذلك، القول على الله بلا علم، في شرعه، وقدره، فمن وصف الله بغير ما وصف به نفسه، أو وصفه به رسوله، أو نفى عنه ما أثبته لنفسه، أو أثبت له ما نفاه عن نفسه، فقد قال على الله بلا علم، ومن زعم أن لله ندا، وأوثانا، تقرب من عبدها من الله، فقد قال على الله بلا علم، ومن قال: إن الله أحل كذا، أو حرم كذا، أو أمر بكذا، أو نهى عن كذا، بغير بصيرة، فقد قال على الله بلا علم، ومن قال: الله خلق هذا الصنف من المخلوقات، للعلة الفلانية بلا برهان له بذلك، فقد قال على الله بلا علم، ومن أعظم القول على الله بلا علم، أن يتأول المتأول كلامه، أو كلام رسوله، على معان اصطلح عليها طائفة من طوائف الضلال، ثم يقول: إن الله أرادها، فالقول على الله بلا علم، من أكبر المحرمات، وأشملها، وأكبر طرق الشيطان التي يدعو إليها، فهذه طرق الشيطان التي يدعو إليها هو وجنوده، ويبذلون مكرهم وخداعهم، على إغواء الخلق بما يقدرون عليه.

Yani sahibini üzen şerdir; dolayısıyla bütün günahlar buna dâhil olur. Bu durumda O'nun: {وَالْفَحْشَاءِ} “ve hayasızlığı...” buyruğu, hâssın (özelin) âmma (genele) atfedilmesi kabilinden olur. Zira fuhşiyat; zina, içki içmek, adam öldürmek, zina iftirasında bulunmak (kazf), cimrilik ve aklı olan kimselerin çirkin gördüğü benzeri şeyler gibi günahların çirkinlikte son raddeye varanlarıdır. {وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} “ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi...” buyruğuna ise Allah'ın şeriatı ve kaderi hususunda O'nun hakkında ilimsizce söz söylemek girer. Kim Allah'ı Kendisini vasfettiğinden veya Rasûlünün O'nu vasfettiğinden farklı bir şekilde nitelerse ya da Kendisi için ispat ettiğini O'ndan nefyeder yahut Kendisinden nefyettiğini O'na nispet ederse, Allah hakkında ilimsizce söz söylemiş olur. Kim Allah'ın dengi ve kendisine ibadet edenleri Allah'a yaklaştıracak putları olduğunu iddia ederse, Allah hakkında ilimsizce söz söylemiş olur. Kim bir basirete (delile) dayanmaksızın: “Allah şunu helal kıldı, bunu haram kıldı, şunu emretti, bunu nehyetti” derse, Allah hakkında ilimsizce söz söylemiş olur. Kim buna dair hiçbir delili olmaksızın: “Allah şu mahlûkat sınıfını falan illet (gerekçe) için yarattı” derse, Allah hakkında ilimsizce söz söylemiş olur. Allah hakkında ilimsizce söz söylemenin en büyüklerinden biri de tevil edenin, O'nun kelamını veya Rasûlünün kelamını sapkın fırkalardan bir fırkanın kendi arasında terimleştirdiği manalara tevil edip sonra da: “Allah bunu kastetti” demesidir. Dolayısıyla Allah hakkında ilimsizce söz söylemek en büyük ve en kapsamlı haramlardan olup şeytanın [insanları] davet ettiği en büyük yollarındandır. İşte şeytanın ve ordularının [insanları] davet ettiği yollar bunlardır; onlar güçlerinin yettiği her şeyle mahlûkatı saptırmak için hilelerini ve tuzaklarını seferber ederler.