Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فلما دعا لهم بالرزق، وقيده بالمؤمن، وكان رزق الله شاملا للمؤمن والكافر، والعاصي والطائع، قال تعالى: {وَمَنْ كَفَرَ} أي: أرزقهم كلهم، مسلمهم وكافرهم، أما المسلم فيستعين بالرزق على عبادة الله، ثم ينتقل منه إلى نعيم الجنة، وأما الكافر، فيتمتع فيها قليلا {ثُمَّ أَضْطَرُّهُ} أي: ألجئه وأخرجه مكرها {إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} .

Onlara rızık için dua edip bunu müminle kayıtlayınca —hâlbuki Allah'ın [dünyadaki] rızkı mümini de kâfiri de, isyankârı da itaatkârı da kapsamaktadır— Yüce Allah şöyle buyurdu: {وَمَنْ كَفَرَ} “İnkâr edeni de”; yani Müslüman olsun kâfir olsun hepsini rızıklandırırım. Müslümana gelince o, rızktan Allah'a ibadet yolunda yardım alır, sonra da oradan cennet nimetine intikal eder. Kâfire gelince o, dünyada bundan az bir süre faydalanır, {ثُمَّ أَضْطَرُّهُ} “sonra onu sürüklerim” —yani onu mecbur edip istemeye istemeye sevk ederim— {إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “ateş azabına. Ne kötü bir dönüş yeridir orası!”

{١٢٧ - ١٢٩} {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ * رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ * رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} .

{١٢٧ - ١٢٩} {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ * رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ * رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Hani İbrahim ve İsmail Ev'in (Kâbe'nin) temellerini yükseltiyorlardı da [şöyle dua ediyorlardı]: «Rabbimiz! Bizden kabul buyur; şüphesiz sen Semî'sin (hakkıyla işitensin), Alîm'sin (hakkıyla bilensin). Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş iki kul kıl ve soyumuzdan da sana teslim olmuş Müslüman bir ümmet var et! Bize ibadet yerlerimizi/yöntemlerimizi göster ve tevbemizi kabul buyur; şüphesiz sen Tevvâb'sın (tevbeleri çokça kabul edensin), Rahîm'sin (çok merhametlisin). Rabbimiz! Onlara içlerinden, kendilerine senin ayetlerini okuyacak, Kitab'ı ve hikmeti öğretecek ve onları arındıracak bir elçi gönder! Şüphesiz sen Azîz'sin (mutlak galipsin), Hakîm'sin (hüküm ve hikmet sahibisin).»”

أي: واذكر إبراهيم وإسماعيل، في حالة رفعهما القواعد من البيت الأساس، واستمرارهما على هذا العمل العظيم، وكيف كانت حالهما من الخوف والرجاء، حتى إنهما مع هذا العمل دعوا الله أن يتقبل منهما عملهما، حتى يحصل (١) فيه النفع العميم.

Yani İbrahim ve İsmail'i, Ev'in temel taşlarını yükseltirlerken, bu yüce amel üzerinde sebat gösterirlerken ve korku ile ümit arasındaki o hâllerini hatırla; öyle ki onlar bu amelle birlikte amellerini kendilerinden kabul etmesi için Allah'a dua ettiler, tâ ki bunda kapsamlı bir menfaat hâsıl olsun.

ودعوا لأنفسهما، وذريتهما بالإسلام، الذي حقيقته، خضوع القلب، وانقياده لربه المتضمن لانقياد الجوارح. {وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا} أي: علمناها على وجه الإراءة والمشاهدة، ليكون أبلغ. يحتمل أن يكون المراد بالمناسك: أعمال الحج كلها، كما يدل عليه السياق والمقام، ويحتمل أن يكون المراد ما هو أعم من ذلك وهو الدين كله، والعبادات كلها، كما يدل عليه عموم اللفظ، لأن النسك: التعبد، ولكن غلب على متعبدات الحج، تغليبا عرفيا، فيكون حاصل دعائهما، يرجع إلى التوفيق للعلم النافع، والعمل الصالح، ولما كان العبد - مهما كان - لا بد أن يعتريه التقصير، ويحتاج إلى التوبة قالا {وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} .

Kendileri ve zürriyetleri için; hakikati kalbin Rabbine boyun eğmesi ve organların itaatini de içeren teslimiyet (İslam) ile dua ettiler. {وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا} “Bize ibadet usullerimizi/yerlerimizi göster”; yani daha etkili ve tesirli olması için bize onları göstererek ve müşahede ettirerek öğret. Menâsik ile hac amellerinin tamamının kastedilmiş olması muhtemeldir; nitekim bağlam ve makam buna delalet etmektedir. Lafzın umumiliğinin gösterdiği üzere bundan daha genel bir mananın, yani dinin ve ibadetlerin tamamının kastedilmiş olması da muhtemeldir; çünkü nüsuk: ibadet etmek demektir, fakat örfî olarak hac ibadetlerine galip gelmiştir. Dolayısıyla dualarının özü; faydalı ilme ve salih amele muvaffak kılınmaya racidir. Kul her ne durumda olursa olsun mutlaka kusur işleyeceğinden ve tevbeye muhtaç olduğundan ötürü onlar: {وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Ve tevbemizi kabul buyur; şüphesiz sen Tevvâb'sın, Rahîm'sin” dediler.

{رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ} أي: في ذريتنا {رَسُولا مِنْهُمْ} ليكون أرفع لدرجتهما، ولينقادوا له، وليعرفوه حقيقة المعرفة. {يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ} لفظا، وحفظا، وتحفيظا {وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} معنى.

{رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ} “Rabbimiz! Onların içinde” —yani neslimizin içinde— {رَسُولا مِنْهُمْ} “içlerinden bir elçi gönder!” tâ ki dereceleri daha yüksek olsun, ona boyun eğsinler ve onu hakkıyla tanısınlar. {يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ} “Kendilerine senin ayetlerini okusun”; lafız olarak okuma, ezberleme ve ezberletme bakımından; {وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} “ve onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretsin”; mana bakımından.

{وَيُزَكِّيهِمْ} بالتربية على الأعمال الصالحة والتبري من الأعمال الردية، التي لا تزكي النفوس (٢) معها. {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ} أي: القاهر لكل شيء، الذي لا يمتنع على قوته شيء. {الْحَكِيمُ} الذي يضع الأشياء مواضعها، فبعزتك وحكمتك، ابعث فيهم هذا الرسول. فاستجاب الله لهما، فبعث الله هذا الرسول الكريم، الذي رحم الله به ذريتهما خاصة، وسائر الخلق عامة، ولهذا قال ﵊: "أنا دعوة أبي إبراهيم ".

{وَيُزَكِّيهِمْ} “Ve onları arındırsın”; salih amellerle terbiye ederek ve kendileriyle nefislerin asla arınamayacağı kötü amellerden uzaklaştırarak. {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ} “Şüphesiz sen Azîz'sin”; yani her şeye galip gelensin, kudretine hiçbir şey engel olamaz; {الْحَكِيمُ} “Hakîm'sin”; her şeyi yerli yerine koyansın. İzzetin ve hikmetinle onların içinde bu Elçiyi gönder! Allah da o ikisinin duasına icabet etti ve Allah'ın kendisiyle bilhassa onların nesline ve genelde bütün yaratılmışlara merhamet ettiği bu Kerim Resulü gönderdi. Nitekim Peygamber aleyhisselâm: “Ben babam İbrahim'in duasıyım” buyurmuştur.

ولما عظم الله إبراهيم هذا التعظيم، وأخبر عن صفاته الكاملة قال تعالى:

Allah Teâlâ İbrahim'i bu derece yüceltip onun kâmil sıfatlarını haber verince şöyle buyurdu:

{١٣٠ - ١٣٤} {وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ * إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ * وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ * أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ * تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} .

{١٣٠ - ١٣٤} {وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ * إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ * وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ * أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ * تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Kendini bilmeyenden başka kim İbrahim'in dininden yüz çevirir? Andolsun ki biz onu dünyada seçtik; şüphesiz o ahirette de salihlerdendir. Hani Rabbi ona: «Teslim ol!» dediğinde o: «Âlemlerin Rabbine teslim oldum» demişti. İbrahim bunu oğullarına vasiyet etti; Yakub da: «Ey oğullarım! Şüphesiz Allah sizin için bu dini seçti. Öyleyse ancak Müslümanlar olarak can verin!» [diye vasiyet etti]. Yoksa siz Yakub'a ölüm geldiği zaman orada şahitler miydiniz? Hani o oğullarına: «Benden sonra neye ibadet edeceksiniz?» demişti. Onlar: «Senin ilahına ve ataların İbrahim, İsmail ve İshak'ın tek olan ilahına ibadet edeceğiz; biz O'na teslim olmuş kimseleriz» dediler. İşte onlar bir ümmetti, gelip geçti. Onların kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorumlu tutulmazsınız.”

أي: ما يرغب {عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ} بعد ما عرف من فضله {إِلا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ} أي: جهلها وامتهنها، ورضي لها بالدون، وباعها بصفقة المغبون، كما أنه لا أرشد وأكمل، ممن رغب في ملة إبراهيم، ثم أخبر عن حالته في الدنيا والآخرة فقال: {وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا} أي: اخترناه ووفقناه للأعمال، التي صار بها من المصطفين الأخيار.

Yani onun fazileti bilindikten sonra {عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ} “İbrahim'in dininden” {إِلا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ} “kendini bilmeyenden” —yani nefsine karşı cahillik edip onu alçaltan, onun için aşağılığa razı olan ve onu aldanmış kimsenin alışverişiyle satan kimseden— başkası yüz çevirmez; tıpkı İbrahim'in dinine rağbet eden kimseden daha olgun ve daha kâmil hiç kimsenin olamayacağı gibi. Sonra dünyadaki ve ahiretteki durumunu haber vererek şöyle buyurdu: {وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا} “Andolsun ki biz onu dünyada seçtik”; yani onu seçtik ve kendisiyle seçkin hayırlı kimselerden olduğu amellere onu muvaffak kıldık.

{وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} الذين لهم أعلى الدرجات.

{وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} “Şüphesiz o ahirette de salihlerdendir”; yani kendileri için en yüce dereceler bulunan kimselerdendir.

{إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ} امتثالا لربه {أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} إخلاصا وتوحيدا، ومحبة، وإنابة فكان التوحيد لله نعته.

{إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ} “Hani Rabbi ona: «Teslim ol!» dediğinde o”, Rabbine imtisal ederek, ihlas, tevhid, sevgi ve inabe ile: {أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “«Âlemlerin Rabbine teslim oldum» demişti.” Böylece Allah'ı birlemek (tevhid) onun ayrılmaz bir vasfı oldu.

ثم ورثه في ذريته، ووصاهم به، وجعلها كلمة باقية في عقبه، وتوارثت فيهم، حتى وصلت ليعقوب فوصى بها بنيه.

Sonra bunu zürriyetine miras bıraktı, onlara bunu vasiyet etti ve onu ardından gelenler arasında kalıcı bir kelime kıldı; bu vasiyet nesiller boyu miras kalarak nihayet Yakub'a ulaştı ve o da bunu oğullarına vasiyet etti.

فأنتم - يا بني يعقوب - قد وصاكم أبوكم بالخصوص، فيجب عليكم كمال الانقياد، واتباع خاتم الأنبياء قال: {يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ} أي: اختاره وتخيره لكم، رحمة بكم، وإحسانا إليكم، فقوموا به، واتصفوا بشرائعه، وانصبغوا بأخلاقه، حتى تستمروا على ذلك فلا يأتيكم الموت إلا وأنتم عليه، لأن من عاش على شيء، مات عليه، ومن مات على شيء، بعث عليه.

Ey Yakuboğulları! Babanız bilhassa size vasiyette bulunmuştur; dolayısıyla tam bir teslimiyet göstermek ve Peygamberlerin Sonuncusuna tâbi olmak size vaciptir. Şöyle dedi: {يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ} “«Ey oğullarım! Şüphesiz Allah sizin için bu dini seçti»”; yani size merhametinden ve ihsanından ötürü sizin için onu seçip beğendi. Öyleyse onu ikame edin, şeriatlarıyla vasıflanın ve onun ahlakıyla boyanın; tâ ki bu hâl üzere devam edesiniz ve ölüm size ancak siz bu hâl üzerindeyken gelsin. Zira bir kimse ne üzere yaşarsa onun üzere ölür; ne üzere ölürse onun üzere diriltilir.

ولما كان اليهود يزعمون أنهم على ملة إبراهيم، ومن بعده يعقوب، قال تعالى منكرا عليهم: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ} أي: حضورا {إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ} أي: مقدماته وأسبابه، فقال لبنيه على وجه الاختبار، ولتقر عينه في حياته بامتثالهم ما وصاهم به: {مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي} ؟ فأجابوه بما قرت به عينه فقالوا: {نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا} فلا نشرك به شيئا، ولا نعدل به أحدا، {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} فجمعوا بين التوحيد والعمل.

Yahudiler kendilerinin İbrahim'in ve ondan sonra da Yakub'un dini üzere olduklarını iddia ettiklerinde, Yüce Allah onları kınayarak şöyle buyurdu: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ} “Yoksa siz şahitler miydiniz” —yani orada hazır bulunanlar mıydınız— {إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ} “Yakub'a ölüm geldiği zaman?” —yani ölümün öncüleri ve sebepleri geldiğinde—. Nitekim o, sınamak amacıyla ve kendilerine vasiyet ettiği şeye uyduklarını görüp hayatında gözü aydın olsun diye oğullarına: {مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي} “«Benden sonra neye ibadet edeceksiniz?»” demişti. Onlar da gözünü aydın edecek şekilde cevap vererek dediler ki: {نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا} “«Senin ilahına ve ataların İbrahim, İsmail ve İshak'ın tek olan ilahına ibadet edeceğiz;” O'na hiçbir şeyi ortak koşmayız ve O'na hiç kimseyi denk tutmayız {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz.»” Böylece tevhid ile ameli bir araya getirdiler.

ومن المعلوم أنهم لم يحضروا يعقوب، لأنهم لم يوجدوا بعد، فإذا لم يحضروا، فقد أخبر الله عنه أنه وصى بنيه بالحنيفية، لا باليهودية.

Açıktır ki onlar Yakub'un yanında bulunmamışlardı; çünkü henüz dünyaya gelmemişlerdi. Yanında bulunmadıklarına göre, Allah onun oğullarına Yahudiliği değil Hanifliği vasiyet ettiğini haber vermiştir.

ثم قال تعالى: {تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ} أي: مضت {لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ} أي: كل له عمله، وكل سيجازى بما فعله، لا يؤخذ أحد بذنب أحد ولا ينفع أحدا إلا إيمانه وتقواه فاشتغالكم بهم وادعاؤكم، أنكم على ملتهم، والرضا بمجرد القول، أمر فارغ لا حقيقة له، بل الواجب عليكم، أن تنظروا حالتكم التي أنتم عليها، هل تصلح للنجاة أم لا؟

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ} “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir.” —yani geçip gitmiştir—. {لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ} “Onların kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız da sizedir.” Yani herkesin ameli kendisinedir ve herkes yaptığının karşılığını görecektir. Kimse bir başkasının günahı sebebiyle cezalandırılmaz ve kişiye ancak kendi imanı ile takvası fayda verir. Dolayısıyla sizin onlarla meşgul olmanız, onların dini üzere olduğunuzu iddia etmeniz ve sadece kuru bir sözle yetinmeniz, aslı olmayan boş bir şeydir. Bilakis size düşen; içinde bulunduğunuz duruma bakıp onun kurtuluşa elverişli olup olmadığını [değerlendirmenizdir].

{١٣٥} {وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} .

{١٣٥} {وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “«Yahudi veya Hristiyan olun ki hidayete eresiniz» dediler. De ki: «Hayır, biz bâtıldan uzaklaşıp hakka yönelen İbrahim'in dinine [uyarız]; o müşriklerden değildi.»”

أي: دعا كل من اليهود والنصارى المسلمين إلى الدخول في دينهم، زاعمين أنهم هم المهتدون وغيرهم ضال.

Yani Yahudiler ve Hristiyanların her biri; kendilerinin doğru yolda, başkalarının ise sapkınlık içinde olduğunu iddia ederek Müslümanları kendi dinlerine girmeye davet ettiler.

قل له (١) مجيبا جوابا شافيا: {بَلْ} نتبع {مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا} أي: مقبلا على الله، معرضا عما سواه، قائما بالتوحيد، تاركا للشرك والتنديد.

Onlara tatmin edici ve kesin bir cevap vererek de ki: {بَلْ} “Hayır”, biz {مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا} “bâtıldan uzaklaşıp hakka yönelen İbrahim'in dinine” tâbi oluruz. Yani Allah'a yönelmiş, O'ndan gayrısından yüz çevirmiş, tevhidi ikame etmiş, şirki ve ortak koşmayı terk etmiş olarak [ona uyarız].

فهذا الذي في اتباعه الهداية، وفي الإعراض عن ملته الكفر والغواية.

İşte kendisine tâbi olunduğunda hidayet bulunan, dininden yüz çevrildiğinde ise küfür ve sapkınlık olan [yol] budur.

{١٣٦} {قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} .

{١٣٦} {قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “Deyin ki: «Biz Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına indirilenlere, Musa ve İsa'ya verilenlere ve peygamberlere Rableri tarafından verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olmuş Müslümanlarız.»”

هذه الآية الكريمة، قد اشتملت على جميع ما يجب الإيمان به.

Bu yüce ayet inanılması gereken bütün esasları içermektedir.

واعلم أن الإيمان الذي هو تصديق القلب التام، بهذه الأصول، وإقراره المتضمن لأعمال القلوب والجوارح، وهو بهذا الاعتبار يدخل فيه الإسلام، وتدخل فيه الأعمال الصالحة كلها، فهي من الإيمان، وأثر من آثاره، فحيث أطلق الإيمان، دخل فيه ما ذكر، وكذلك الإسلام، إذا أطلق دخل فيه الإيمان، فإذا قرن بينهما، كان الإيمان اسما لما في القلب من الإقرار والتصديق، والإسلام، اسما للأعمال الظاهرة وكذلك إذا جمع بين الإيمان والأعمال الصالحة، فقوله تعالى: {قُولُوا} أي: بألسنتكم، متواطئة عليها قلوبكم، وهذا هو القول التام، المترتب عليه الثواب والجزاء، فكما أن النطق باللسان، بدون اعتقاد القلب، نفاق وكفر، فالقول الخالي من العمل عمل القلب، عديم التأثير، قليل الفائدة، وإن كان العبد يؤجر عليه، إذا كان خيرا ومعه أصل الإيمان، لكن فرق بين القول المجرد، والمقترن به عمل القلب.

Bil ki kalbin bu esasları tam olarak tasdik etmesi ve kalpler ile azaların amellerini içeren ikrarı demek olan iman; bu itibarla İslam'ı da içine alır, salih amellerin tamamını da kapsar; zira bunlar imandandır ve onun eserlerindendir. Dolayısıyla iman mutlak olarak zikredildiğinde bu sayılanlar onun içine girer; aynı şekilde İslam mutlak olarak zikredildiğinde iman da onun içine girer. İkisi bir arada zikredildiğinde ise iman kalpteki ikrar ve tasdikin adı olur, İslam ise zahirî amellerin adı olur. İman ile salih ameller bir arada zikredildiğinde de durum böyledir. Yüce Allah'ın: {قُولُوا} “Deyin ki” buyruğu; dillerinizle söyleyin ve kalpleriniz de buna mutabık olsun demektir. Sevap ve mükâfatın terettüp ettiği kâmil söz işte budur. Zira kalbin inancı olmaksızın dille söylemek nasıl nifak ve küfür ise; kalbin ameli bulunmayan söz de tesirsiz ve faydası pek az olandır; gerçi hayır olduğunda ve beraberinde imanın aslı bulunduğunda kul bundan ecir alsa bile, yalın söz ile beraberinde kalp ameli bulunan söz arasında büyük fark vardır.

وفي قوله: {قُولُوا} إشارة إلى الإعلان بالعقيدة، والصدع بها، والدعوة لها، إذ هي أصل الدين وأساسه.

{قُولُوا} “Deyin ki” buyruğunda; inancı ilan etmeye, onu açıkça haykırmaya ve ona davet etmeye işaret vardır; zira inanç dinin aslı ve temelidir.

وفي قوله: {آمَنَّا} ونحوه مما فيه صدور الفعل، منسوبا إلى جميع الأمة، إشارة إلى أنه يجب على الأمة، الاعتصام بحبل الله جميعا، والحث على الائتلاف حتى يكون داعيهم واحدا، وعملهم متحدا، وفي ضمنه النهي عن الافتراق، وفيه: أن المؤمنين كالجسد الواحد.

{آمَنَّا} “İman ettik” buyruğunda ve fiilin bütün ümmete nispet edildiği benzeri ifadelerde; ümmetin hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılmasının vacip olduğuna, çağrıcıları bir ve amelleri müşterek olacak şekilde birlik ve beraberliğe teşvike işaret vardır. Bunun zımnında tefrikadan nehyetmek yer alır ve bunda müminlerin tek bir beden gibi olduğu vurgulanmaktadır.

وفي قوله: {قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ} إلخ دلالة على جواز إضافة الإنسان إلى نفسه الإيمان، على وجه التقييد، بل على وجوب ذلك، بخلاف قوله: "أنا مؤمن"ونحوه، فإنه لا يقال إلا مقرونا بالاستثناء بالمشيئة، لما فيه من تزكية النفس، والشهادة على نفسه بالإيمان.

Yüce Allah'ın: {قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ} “Deyin ki: «Biz Allah'a iman ettik...»” buyruğunda; insanın mukayyed olarak imanı kendisine nispet etmesinin caiz olduğuna, hatta bunun vacip olduğuna delalet vardır. “Ben müminim” ve benzeri mutlak ifadeler ise bundan farklıdır; çünkü bunda nefsi tezkiye etme ve kişinin kendi lehine imana şahitlikte bulunması söz konusu olduğundan, bu söz ancak meşietle (istisna ile / inşallah diyerek) kayıtlı olarak söylenebilir.

فقوله: {آمَنَّا بِاللَّهِ} أي: بأنه موجود، واحد أحد، متصف بكل صفة كمال، منزه عن كل نقص وعيب، مستحق لإفراده بالعبادة كلها، وعدم الإشراك به في شيء منها، بوجه من الوجوه.

{آمَنَّا بِاللَّهِ} “Allah'a iman ettik” buyruğu; O'nun var olduğuna, Vâhid ve Ehad olduğuna, bütün kemal sıfatlarıyla muttasıf ve her türlü noksanlık ve ayıptan münezzeh olduğuna, ibadetin tamamında tekleştirilmeye (tevhide) ve hiçbir şekilde O'na hiçbir şeyin ortak koşulmamasına layık olduğuna [iman ettik] demektir.

{وَمَا أُنزلَ إِلَيْنَا} يشمل القرآن والسنة لقوله تعالى: {وَأَنزلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} فيدخل فيه الإيمان بما تضمنه كتاب الله وسنة رسوله، من صفات الباري، وصفات رسله، واليوم الآخر، والغيوب الماضية والمستقبلة، والإيمان بما تضمنه ذلك من الأحكام الشرعية الأمرية، وأحكام الجزاء وغير ذلك.

{وَمَا أُنزلَ إِلَيْنَا} “Bize indirilenlere” buyruğu Kur'an'ı ve Sünnet'i kapsar; nitekim Yüce Allah: {وَأَنزلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} “Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirmiştir” buyurmuştur. Dolayısıyla Allah'ın Kitabı'nın ve Resulünün Sünneti'nin içerdiği; Yaratıcı'nın sıfatlarına, peygamberlerinin sıfatlarına, ahiret gününe, geçmiş ve geleceğe ait gaybî haberlere iman ile bunların içerdiği emredici şer'î hükümlere, ceza/mükâfat hükümlerine ve diğer hususlara iman da buna dâhil olur.

{وَمَا أُنزلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ} إلى آخر الآية، فيه الإيمان بجميع الكتب المنزلة على جميع الأنبياء، والإيمان بالأنبياء عموما وخصوصا، ما نص عليه في الآية، لشرفهم ولإتيانهم بالشرائع الكبار. فالواجب في الإيمان بالأنبياء والكتب، أن يؤمن بهم على وجه العموم والشمول، ثم ما عرف منهم بالتفصيل، وجب الإيمان به مفصلا.

Ayetin sonuna kadar devam eden: {وَمَا أُنزلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ} “İbrahim'e indirilenlere...” buyruğunda; bütün peygamberlere indirilen bütün kitaplara iman, genel olarak bütün peygamberlere ve şereflerinden ile büyük şeriatlar getirmelerinden ötürü ayette bilhassa isimleri zikredilen peygamberlere özel olarak iman yer almaktadır. Peygamberlere ve kitaplara imanda vacip olan; genel ve kapsamlı bir şekilde hepsine inanmak, sonra da onlardan detaylı olarak bilinenlere tafsilatlı şekilde iman etmektir.

وقوله: {لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ} أي: بل نؤمن بهم كلهم، هذه خاصية المسلمين، التي انفردوا بها عن كل من يدعي أنه على دين.

Yüce Allah'ın: {لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ} “Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız” buyruğu; bilakis hepsine birden inanırız demektir. Bu, din üzere olduğunu iddia eden herkese karşı yalnızca Müslümanlara has olan bir özelliktir.

فاليهود والنصارى والصابئون وغيرهم - وإن زعموا أنهم يؤمنون بما يؤمنون به من الرسل والكتب - فإنهم يكفرون بغيره، فيفرقون بين الرسل والكتب، بعضها يؤمنون به وبعضها يكفرون به، وينقض تكذيبهم تصديقهم، فإن الرسول الذي زعموا، أنهم قد آمنوا به، قد صدق سائر الرسل وخصوصا محمد ﷺ، فإذا كذبوا محمدا، فقد كذبوا رسولهم فيما أخبرهم به، فيكون كفرا برسولهم.

Zira Yahudiler, Hristiyanlar, Sâbiîler ve diğerleri —inandıklarını iddia ettikleri peygamberlere ve kitaplara inandıklarını öne sürseler bile— diğerlerini inkâr ederler. Böylece peygamberler ve kitaplar arasında ayrım yapıp bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederler. Hâlbuki yalanlamaları onların tasdiklerini de boşa çıkarır; çünkü inandıklarını iddia ettikleri elçi, diğer peygamberleri ve özellikle de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik etmiştir. Dolayısıyla Muhammed'i yalanladıklarında, bizzat kendi peygamberlerinin verdiği haberde onu da yalanlamış olurlar ki bu da kendi peygamberlerini inkâr etmek demektir.

وفي قوله: {وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ} دلالة على أن عطية الدين، هي العطية الحقيقية المتصلة بالسعادة الدنيوية والأخروية. لم يأمرنا أن نؤمن بما أوتي الأنبياء من الملك والمال ونحو ذلك، بل أمرنا أن نؤمن بما أعطوا من الكتب والشرائع.

{وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ} “Ve peygamberlere Rableri tarafından verilenlere” buyruğunda; din bağışının, dünyevî ve uhrevî saadete ulaştıran gerçek bağış olduğuna delalet vardır. Bize peygamberlere verilen mülk, mal ve benzeri şeylere inanmamız emredilmemiş; bilakis onlara verilen kitaplara ve şeriatlara inanmamız emredilmiştir.

وفيه أن الأنبياء مبلغون عن الله، ووسائط بين الله وبين خلقه في تبليغ دينه، ليس لهم من الأمر شيء.

Bunda ayrıca peygamberlerin Allah'tan tebliğ eden elçiler olduğu, O'nun dinini tebliğde Allah ile kulları arasında vasıtalar olduğu ve onların hiçbir şekilde [ilahî] hüküm ve tasarruf yetkilerinin bulunmadığı yer almaktadır.

وفي قوله: {مِنْ رَبِّهِمْ} إشارة إلى أنه من كمال ربوبيته لعباده، أن ينزل عليهم الكتب، ويرسل إليهم الرسل، فلا تقتضي ربوبيته، تركهم سدى ولا هملا.

{مِنْ رَبِّهِمْ} “Rableri tarafından” buyruğunda; kullarına kitaplar indirmesinin ve onlara peygamberler göndermesinin Allah'ın kulları üzerindeki rubûbiyetinin kemalinden olduğuna işaret vardır; zira O'nun rubûbiyeti onları boş yere ve başıboş bırakmayı gerektirmez.

وإذا كان ما أوتي النبيون، إنما هو من ربهم، ففيه الفرق بين الأنبياء وبين من يدعي النبوة، وأنه يحصل الفرق بينهم بمجرد معرفة ما يدعون إليه، فالرسل لا يدعون إلا إلى لخير، ولا ينهون إلا عن كل شر، وكل واحد منهم، يصدق الآخر، ويشهد له بالحق، من غير تخالف ولا تناقض لكونه من عند ربهم {وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافًا كَثِيرًا} .

Peygamberlere verilenler yalnızca Rableri tarafından olduğuna göre; bunda hakikî peygamberler ile peygamberlik iddia eden sahtekârlar arasındaki fark da ortaya çıkmaktadır. Şöyle ki aralarındaki fark yalnızca neye davet ettiklerini bilmekle bile anlaşılır: Peygamberler ancak hayra çağırır ve yalnızca her türlü şerden sakındırırlar. Her biri diğerini tasdik eder ve onun hak olduğuna şahitlik eder; hiçbir ihtilaf ve çelişki bulunmaz çünkü Rableri katındandır: {وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافًا كَثِيرًا} “Eğer Allah'tan başkası tarafından olsaydı, elbette içinde pek çok çelişki bulurlardı.”

وهذا بخلاف من ادعى النبوة، فلا بد أن يتناقضوا في أخبارهم وأوامرهم ونواهيهم، كما يعلم ذلك من سبر أحوال الجميع، وعرف ما يدعون إليه.

Peygamberlik iddia eden sahtekârlar ise böyle değildir; onların haberlerinde, emir ve yasaklarında mutlaka çelişkiler bulunur. Nitekim herkesin hâlini derinlemesine inceleyen ve neye davet ettiklerini bilen kimse bunu açıkça anlar.

فلما بيَّن تعالى جميع ما يؤمن به، عموما وخصوصا، وكان القول لا يغني عن العمل قال: {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} أي: خاضعون لعظمته، منقادون لعبادته، بباطننا وظاهرنا، مخلصون له العبادة بدليل تقديم المعمول، وهو {لَهُ} على العامل وهو {مُسْلِمُونَ} .

Yüce Allah genel ve özel olarak inanılması gereken bütün esasları beyan edip, kuru söz amelin yerini tutmayacağı için: {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “Ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz” buyurdu. Yani O'nun azameti karşısında boyun eğeriz; batınımızla ve zahirimizle O'nun ibadetine itaat ederiz, ibadeti yalnızca O'na has kılarız; nitekim ma'mûl olan {لَهُ} “O'na” lafzının, âmil olan {مُسْلِمُونَ} “teslim olanlarız” kelimesinin önüne geçirilmesi [hasr/yalnızlık ifade ederek] buna delildir.

فقد اشتملت هذه الآية الكريمة - على إيجازها واختصارها - على أنواع التوحيد الثلاثة: توحيد الربوبية، وتوحيد الألوهية، وتوحيد الأسماء والصفات، واشتملت على الإيمان بجميع الرسل، وجميع الكتب، وعلى التخصيص الدال على الفضل بعد التعميم، وعلى التصديق بالقلب واللسان والجوارح والإخلاص لله في ذلك، وعلى الفرق بين الرسل الصادقين، ومن ادعى النبوة من الكاذبين، وعلى تعليم الباري عباده، كيف يقولون، ورحمته وإحسانه عليهم بالنعم الدينية المتصلة بسعادة الدنيا والآخرة، فسبحان من جعل كتابه تبيانا لكل شيء، وهدى ورحمة لقوم يؤمنون.

İşte bu yüce ayet —vecizliğine ve muhtasarlığına rağmen— tevhidin üç türünü de içermektedir: Tevhid-i Rubûbiyyet, Tevhid-i Ulûhiyyet ve Tevhid-i Esmâ ve Sıfât. Ayrıca bütün peygamberlere ve bütün kitaplara imanı, umumî ifadeden sonra üstünlüğe delalet eden özel zikri, kalp, dil ve organlarla tasdiki ve bunda Allah için ihlaslı olmayı, sâdık peygamberler ile peygamberlik iddia eden yalancılar arasındaki farkı, Yaratıcı'nın kullarına nasıl söyleyeceklerini öğretmesini ve dünya ile ahiret saadetine ulaştıran dinî nimetlerle onlara olan merhamet ve ihsanını ihtiva etmektedir. Kitabını her şey için apaçık bir beyan, inanan bir topluluk için de bir hidayet ve rahmet kılan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir!

{١٣٧} {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} .

{١٣٧} {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Eğer onlar da sizin inandığınız gibi inanırlarsa doğru yolu bulmuş olurlar. Yok eğer yüz çevirirlerse onlar ancak derin bir ayrılık ve düşmanlık (şikak) içindedirler. Onlara karşı Allah sana yetecektir. O Semî'dir (hakkıyla işitendir), Alîm'dir (hakkıyla bilendir).”

أي: فإن آمن أهل الكتاب {بمثل ما آمنتم به} - يا معشر المؤمنين - من جميع الرسل، وجميع الكتب، الذين أول من دخل فيهم، وأولى خاتمهم وأفضلهم محمد ﷺ والقرآن، وأسلموا لله وحده، ولم يفرقوا بين أحد من رسل الله {فَقَدِ اهْتَدَوْا} للصراط المستقيم، الموصل لجنات النعيم، أي: فلا سبيل لهم إلى الهداية، إلا بهذا الإيمان، لا كما زعموا بقولهم: "كونوا هودا أو نصارى تهتدوا "فزعموا أن الهداية خاصة بما كانوا عليه، و "الهدى "هو العلم بالحق، والعمل به، وضده الضلال عن العلم والضلال عن العمل بعد العلم، وهو الشقاق الذي كانوا عليه، لما تولوا وأعرضوا، فالمشاق: هو الذي يكون في شق والله ورسوله في شق، ويلزم من المشاقة المحادة، والعداوة البليغة، التي من لوازمها، بذل ما يقدرون عليه من أذية الرسول، فلهذا وعد الله رسوله، أن يكفيه إياهم، لأنه السميع لجميع الأصوات، باختلاف اللغات، على تفنن الحاجات، العليم بما بين أيديهم وما خلفهم، بالغيب والشهادة، بالظواهر والبواطن، فإذا كان كذلك، كفاك الله شرهم.

Yani şayet Ehl-i Kitap da —ey müminler topluluğu— aralarına ilk giren, en layık olanları, sonuncuları ve en faziletlileri Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile Kur'an olmak üzere bütün peygamberlere ve kitaplara {بمثل ما آمنتم به} “sizin inandığınız gibi inanır”, yalnızca tek olan Allah'a teslim olur ve Allah'ın peygamberlerinden hiçbirini ayırt etmezlerse, Naim cennetlerine ulaştıran dosdoğru yola {فَقَدِ اهْتَدَوْا} “hidayet bulmuş olurlar.” Yani onların bu imandan başka hidayete erecekleri hiçbir yol yoktur; yoksa onların: “Yahudi veya Hristiyan olun ki hidayete eresiniz” diyerek hidayetin sırf kendi üzerlerinde bulundukları dine has olduğunu iddia ettikleri gibi değildir. “Hüda (hidayet)”; hakkı bilmek ve onunla amel etmektir. Bunun zıddı ise ilimden sapmak ve ilimden sonra amelde dalalete düşmektir ki yüz çevirip sırt döndüklerinde içinde bulundukları “şikak (derin ayrılık ve düşmanlık)” işte budur. Şikak sahibi (müşâkk): Kendisi bir tarafta (şakk), Allah ve Resulü ise diğer tarafta olan kimsedir. Bu düşmanlık ve ayrılık ise; Resule ellerinden gelen her türlü eziyeti yapmayı gerektiren şiddetli bir hasımlığı ve derin bir düşmanlığı beraberinde getirir. İşte bundan ötürü Allah Resulüne onlara karşı bizzat Kendisinin yeteceğini vaat etmiştir; zira O, türlü türlü ihtiyaçlara göre farklı dillerdeki bütün sesleri hakkıyla işiten Semî'dir; onların önlerindekini ve arkalarındakini, gaybı ve şehadeti, zahiri ve batını hakkıyla bilen Alîm'dir. Durum böyle olunca Allah onların şerrine karşı elbette sana kâfi gelecektir.

وقد أنجز الله لرسوله وعده، وسلطه عليهم حتى قتل بعضهم، وسبى بعضهم، وأجلى بعضهم، وشردهم كل مشرد.

Nitekim Allah Resulüne verdiği vaadini yerine getirmiş, onu onlara galip kılmıştır; öyle ki bir kısmını öldürmüş, bir kısmını esir almış, bir kısmını sürgün etmiş ve onları darmadağın etmiştir.

ففيه معجزة من معجزات القرآن، وهو الإخبار بالشيء قبل وقوعه، فوقع طبق ما أخبر.

Bunda Kur'an'ın mucizelerinden bir mucize yer almaktadır ki o da bir hadiseyi vuku bulmadan önce haber vermesidir ve haber verdiği gibi aynen gerçekleşmiştir.

{١٣٨} {صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ} .

{١٣٨} {صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ} “Allah'ın boyasıyla boyandık. Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kim vardır? Biz yalnız O'na kulluk edenleriz.”

أي: الزموا صبغة الله، وهو دينه، وقوموا به قياما تاما، بجميع أعماله الظاهرة والباطنة، وجميع عقائده في جميع الأوقات، حتى يكون لكم صبغة، وصفة من صفاتكم، فإذا كان صفة من صفاتكم، أوجب ذلك لكم الانقياد لأوامره، طوعا واختيارا ومحبة، وصار الدين طبيعة لكم بمنزلة الصبغ التام للثوب الذي صار له صفة، فحصلت لكم السعادة الدنيوية والأخروية، لحث الدين على مكارم الأخلاق، ومحاسن الأعمال، ومعالي الأمور، فلهذا قال - على سبيل التعجب المتقرر للعقول الزكية-: {وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً} أي: لا أحسن صبغة من صبغته (١) .

Yani Allah'ın boyasına —ki o O'nun dinidir— sımsıkı sarılın; onun zahirî ve batınî bütün amellerini, bütün inanç esaslarını her vakit tastamam yerine getirin; tâ ki o sizin için bir boya ve vasıflarınızdan bir vasıf hâline gelsin. Şayet o sizin bir sıfatınız olursa, bu durum sizin O'nun emirlerine gönüllüce, isteyerek ve severek boyun eğmenizi zorunlu kılar ve din sizin için —tıpkı elbisenin ayrılmaz bir sıfatı hâline gelen kâmil bir boya gibi— fıtrî bir tabiat olur. Böylece dinin üstün ahlaka, güzel amellere ve ulvî gayelere teşvik etmesi sebebiyle dünya ve ahiret saadetini elde etmiş olursunuz. İşte bundan dolayı temiz akıllarca kabul görmüş bir hayret ve takdir ifadesiyle: {وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً} “Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kim vardır?” buyurmuştur; yani O'nun boyasından daha güzel hiçbir boya yoktur.

وإذا أردت أن تعرف نموذجا يبين لك الفرق بين صبغة الله وبين غيرها من الصبغ، فقس الشيء بضده، فكيف ترى في عبد آمن بربه إيمانا صحيحا، أثر معه خضوع القلب وانقياد الجوارح، فلم يزل يتحلى بكل وصف حسن، وفعل جميل، وخلق كامل، ونعت جليل، ويتخلى من كل وصف قبيح، ورذيلة وعيب، فوصفه: الصدق في قوله وفعله، والصبر والحلم، والعفة، والشجاعة، والإحسان القولي والفعلي، ومحبة الله وخشيته، وخوفه، ورجاؤه، فحاله الإخلاص للمعبود، والإحسان لعبيده، فقسه بعبد كفر بربه، وشرد عنه، وأقبل على غيره من المخلوقين فاتصف بالصفات القبيحة، من الكفر، والشرك والكذب، والخيانة، والمكر، والخداع، وعدم العفة، والإساءة إلى الخلق، في أقواله، وأفعاله، فلا إخلاص للمعبود، ولا إحسان إلى عبيده.

Allah'ın boyası ile diğer boyalar arasındaki farkı ortaya koyan bir numune görmek istersen, bir şeyi zıddıyla kıyasla: Rabbine sahih bir imanla inanan, kalbin huşusu ve organların itaati kendisinde etkili olan, daima her güzel vasıfla, güzel fiille, kâmil ahlakla ve yüce nitelikle bezenen; her çirkin vasıftan, rezillikten ve ayıptan arınan bir kul hakkında ne dersin? Onun vasfı: Sözünde ve işinde doğruluk, sabır, hilm, iffet, şecaat, sözlü ve fiilî ihsan, Allah sevgisi, O'nun haşyeti, korkusu ve ümididir; hâli ise Mabud'a ihlas, O'nun kullarına ise ihsandır. Şimdi bu kulu; Rabbini inkâr eden, O'ndan uzaklaşan, yaratılmışlardan başkalarına yönelen; küfür, şirk, yalan, hıyanet, hile, aldatma, iffetsizlik ve sözleriyle fiilleriyle yaratılmışlara kötülük yapmak gibi çirkin vasıflarla nitelenen, ne Mabud'a ihlası ne de O'nun kullarına bir ihsanı bulunan bir kul ile kıyasla!

فإنه يظهر لك الفرق العظيم بينهما، ويتبين لك أنه لا أحسن صبغة من صبغة الله، وفي ضمنه أنه لا أقبح صبغة ممن انصبغ بغير دينه.

O zaman ikisi arasındaki o muazzam fark sana aşikâr olacak ve Allah'ın boyasından daha güzel hiçbir boya bulunmadığı ve bunun zımnında da O'nun dininden başkasıyla boyanan kimseden daha çirkin bir boyaya sahip kimse olamayacağı ortaya çıkacaktır.

وفي قوله: {وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ} بيان لهذه الصبغة، وهي القيام بهذين الأصلين: الإخلاص والمتابعة، لأن "العبادة "اسم جامع لكل ما يحبه الله ويرضاه من الأعمال، والأقوال الظاهرة والباطنة، ولا تكون كذلك، حتى يشرعها الله على لسان رسوله، والإخلاص: أن يقصد العبد وجه الله وحده، في تلك الأعمال، فتقديم المعمول، يؤذن بالحصر.

{وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ} “Biz yalnız O'na kulluk edenleriz” buyruğunda bu boyanın bir açıklaması vardır ki o da şu iki aslı ikame etmektir: İhlas ve [Sünnete] ittiba. Çünkü “ibadet”; Allah'ın sevip razı olduğu zahirî ve batınî bütün amel ve sözleri toplayan kapsamlı bir isimdir. Allah onu Resulünün diliyle meşru kılmadıkça ibadet olamaz. İhlas ise kulun bu amellerde yalnızca Allah'ın rızasını kastetmesidir. Nitekim ma'mûlün öne geçirilmesi hasr (yalnızlık) ifade eder.

وقال: {وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ} فوصفهم باسم الفاعل الدال على الثبوت والاستقرار، ليدل على اتصافهم بذلك وكونه صار صبغة لهم ملازما.

[Allah Teâlâ]: {وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ} “Biz yalnız O'na kulluk edenleriz” buyurmuştur. Onları sebat ve istikrara delalet eden ism-i fâil ile nitelemiştir ki, onların bununla nitelendiklerine ve bunun kendileri için ayrılmaz bir boya haline geldiğine delalet etsin.

{١٣٩} {قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ} .

{١٣٩} {قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ} “De ki: «O bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbiniz iken Allah hakkında bizimle tartışıyor musunuz? Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir. Biz yalnız O'na ihlasla bağlananlarız.»”

المحاجة هي: المجادلة بين اثنين فأكثر، تتعلق بالمسائل الخلافية، حتى يكون كل من الخصمين يريد نصرة قوله، وإبطال قول خصمه، فكل واحد منهما، يجتهد في إقامة الحجة على ذلك، والمطلوب منها، أن تكون بالتي هي أحسن، بأقرب طريق يرد الضال إلى الحق، ويقيم الحجة على المعاند، ويوضح الحق، ويبين الباطل، فإن خرجت عن هذه الأمور، كانت مماراة، ومخاصمة لا خير فيها،

Muhacce (tartışma): İki veya daha fazla kimse arasında, hasımlardan her birinin kendi sözünü destekleyip hasmının sözünü iptal etmeyi amaçladığı ihtilaflı meselelere dair münazaradır; dolayısıyla her ikisi de buna dair hüccet getirmeye gayret eder. Bundan istenen ise sapkını hakka döndürecek, inatçıya karşı hüccet ikame edecek, hakkı açıklayıp batılı ortaya koyacak en kestirme yolla ve en güzel şekilde olmasıdır. Şayet bu ilkelerin dışına çıkarsa, içinde hiçbir hayır bulunmayan boş bir çekişme ve münakaşa hâline gelir;

وأحدثت من الشر ما أحدثت، فكان أهل الكتاب، يزعمون أنهم أولى بالله من المسلمين، وهذا مجرد دعوى، تفتقر إلى برهان ودليل. فإذا كان رب الجميع واحدا، ليس ربا لكم دوننا، وكل منا ومنكم له عمله، فاستوينا نحن وإياكم بذلك. فهذا لا يوجب أن يكون أحد الفريقين أولى بالله من غيره؛ لأن التفريق مع الاشتراك في الشيء، من غير فرق مؤثر، دعوى باطلة، وتفريق بين متماثلين، ومكابرة ظاهرة. وإنما يحصل التفضيل، بإخلاص الأعمال الصالحة لله وحده، وهذه الحالة، وصف المؤمنين وحدهم، فتعين أنهم أولى بالله من غيرهم؛ لأن الإخلاص، هو الطريق إلى الخلاص، فهذا هو الفرق بين أولياء الرحمن وأولياء الشيطان، بالأوصاف الحقيقية التي يسلمها أهل العقول، ولا ينازع فيها إلا كل مكابر جهول، ففي هذه الآية، إرشاد لطيف لطريق المحاجة، وأن الأمور مبنية على الجمع بين المتماثلين، والفرق بين المختلفين.

ve nice şerlere yol açar. Ehl-i Kitap Müslümanlara nispetle Allah'a daha layık ve yakın olduklarını iddia ediyorlardı; oysa bu delil ve bürhandan yoksun kuru bir iddiadan ibarettir. Zira herkesin Rabbi bir olduğuna, biz hariç yalnızca sizin Rabbiniz olmadığına ve bizim de sizin de amelleriniz kendinize ait olduğuna göre, bu hususta biz ve siz eşit durumdayız. Bu durum taraflardan birinin diğerine göre Allah'a daha layık olmasını gerektirmez; çünkü etkili bir fark olmaksızın bir şeyde ortaklık varken ayrım yapmak batıl bir iddiadır, birbirine denk iki şeyin arasını ayırmaktır ve apaçık bir inatlaşmadır. Üstünlük ancak salih amelleri sadece Allah için ihlasla yapmakla hâsıl olur ki bu hâl yalnızca müminlerin vasfıdır. Dolayısıyla onların Allah'a başkalarından daha layık oldukları kesinleşmiştir; çünkü ihlas, kurtuluşa giden tek yoldur. İşte Rahman'ın dostları ile şeytanın dostları arasındaki, akıl sahiplerinin teslim ettiği ve ancak her inatçı cahilin itiraz ettiği hakikî vasıflarla ortaya konan fark budur. Bu ayette tartışma usulüne dair latif bir irşad ve işlerin birbirine benzer olanları bir araya getirmek, farklı olanların ise arasını ayırmak esasına dayandığına işaret vardır.

{١٤٠} {أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} .

{١٤٠} {أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Yoksa siz İbrahim, İsmail, İshak, Yakub ve torunlarının Yahudi veya Hristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz? De ki: «Siz mi daha iyi bilirsiniz yoksa Allah mı?» Yanındaki, Allah'tan gelen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir? Allah yaptıklarınızdan asla gafil değildir.”

وهذه دعوى أخرى منهم، ومحاجة في رسل الله، زعموا أنهم أولى بهؤلاء الرسل المذكورين من المسلمين.

Bu, onların bir başka iddiası ve Allah'ın peygamberleri hakkında bir tartışmasıdır; zira adı geçen bu peygamberlere Müslümanlardan daha layık olduklarını iddia etmişlerdir.

فرد الله عليهم بقوله: {أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ} فالله يقول: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} وهم يقولون: بل كان يهوديا أو نصرانيا.

Allah da: {أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ} “«Siz mi daha iyi bilirsiniz yoksa Allah mı?»” buyruğuyla onlara cevap verdi. Zira Allah: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “İbrahim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; bilakis o bâtıldan uzaklaşıp hakka yönelen bir Müslümandı ve müşriklerden de değildi” buyururken, onlar: «Hayır, o Yahudi yahut Hristiyandı» demektedirler.

فإما أن يكونوا، هم الصادقين العالمين، أو يكون الله تعالى هو الصادق العالم بذلك، فأحد الأمرين متعين لا محالة، وصورة الجواب مبهم، وهو في غاية الوضوح والبيان، حتى إنه - من وضوحه - لم يحتج أن يقول بل الله أعلم وهو أصدق، ونحو ذلك، لانجلائه لكل أحد، كما إذا قيل: الليل أنور، أم النهار؟ والنار أحر أم الماء؟ والشرك أحسن أم التوحيد؟ ونحو ذلك.

Şu hâlde ya onlar doğru söyleyen ve bilenlerdir yahut bunu doğru söyleyen ve bilen Yüce Allah'tır. İki durumdan biri mutlaka kesindir. Cevabın sureti müphem gibi dursa da son derece açık ve nettir; öyle ki açıklığından ötürü herkesçe aşikâr olması sebebiyle «bilakis Allah daha iyi bilir ve O daha doğrudur» demeye dahi ihtiyaç bırakmamıştır; tıpkı “Gece mi daha aydınlıktır yoksa gündüz mü?”, “Ateş mi daha sıcaktır yoksa su mu?”, “Şirk mi daha güzeldir yoksa tevhid mi?” denilmesi gibi.

وهذا يعرفه كل من له أدنى عقل حتى إنهم بأنفسهم يعرفون ذلك، ويعرفون أن إبراهيم وغيره من الأنبياء، لم يكونوا هودا ولا نصارى، فكتموا هذا العلم وهذه الشهادة، فلهذا كان ظلمهم أعظم الظلم. ولهذا قال تعالى: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ} فهي شهادة عندهم، مودعة من الله، لا من الخلق، فيقتضي الاهتمام بإقامتها، فكتموها، وأظهروا ضدها، جمعوا بين كتم الحق، وعدم النطق به، وإظهار الباطل، والدعوة إليه، أليس هذا أعظم الظلم؟ بلى والله، وسيعاقبهم عليه أشد العقوبة، فلهذا قال: {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} بل قد أحصى أعمالهم، وعدها وادخر لهم جزاءها، فبئس الجزاء جزاؤهم، وبئست النار، مثوى للظالمين، وهذه طريقة القرآن في ذكر العلم والقدرة، عقب الآيات المتضمنة للأعمال التي يجازى عليها.

Bunu en küçük bir akla sahip olan herkes bilir; hatta bizzat kendileri de bunu bilmekte, İbrahim'in ve diğer peygamberlerin ne Yahudi ne de Hristiyan olmadıklarını çok iyi bilmektedirler. Fakat bu ilmi ve bu şahitliği gizlediler; işte bu yüzden onların zulmü zulümlerin en büyüğü olmuştur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ} “Yanındaki, Allah'tan gelen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?” Bu, yaratılmışlardan değil bizzat Allah'tan onlara tevdi edilmiş bir şahitliktir; dolayısıyla onu ikame etmeye son derece ihtimam gösterilmesi gerekirken onlar bunu gizlediler ve zıddını ortaya koydular. Böylece hakkı gizleyip onu söylememek ile batılı izhar edip ona davet etmeyi bir arada topladılar. Bu zulmün en büyüğü değil midir? Evet, Allah'a yemin olsun ki öyledir ve Allah onları bundan ötürü en şiddetli şekilde cezalandıracaktır. Bundan dolayı: {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan asla gafil değildir” buyurmuştur; bilakis amellerini sayıp dökmüş, kaydetmiş ve karşılıklarını onlar için hazırlamıştır. Onların cezası ne kötü bir cezadır ve zalimlerin barınağı olan o ateş ne kötüdür! İşte karşılığı verilecek amelleri içeren ayetlerin ardından ilim ve kudreti zikretmek Kur'an'ın üslubudur.

فيفيد ذلك الوعد والوعيد، والترغيب والترهيب، ويفيد أيضا ذكر الأسماء الحسنى بعد الأحكام، أن الأمر الديني والجزائي، أثر من آثارها، وموجب من موجباتها، وهي مقتضية له.

Bu durum vaat ve tehdidi, rağbet ettirmeyi ve sakındırmayı ifade eder. Hükümlerin ardından esmâ-i hüsnânın zikredilmesi de dinî ve cezaî emrin bu isimlerin birer eseri, gerektirdiği birer netice olduğunu ve bu isimlerin onu iktiza ettiğini gösterir.

{١٤١} .ثم قال تعالى: {تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} .

{١٤١} Daha sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Onlar bir ümmetti, gelip geçti. Onların kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız sizedir. Siz onların yaptıklarından sorguya çekilmezsiniz.”

تقدم تفسيرها، وكررها، لقطع التعلق بالمخلوقين، وأن المعول عليه ما اتصف به الإنسان، لا عمل أسلافه وآبائه، فالنفع الحقيقي بالأعمال، لا بالانتساب المجرد للرجال.

Bunun tefsiri daha önce geçmişti. Yaratılmışlara bel bağlamayı kesmek, itibar edilecek şeyin geçmişlerin ve ataların amelleri değil, insanın bizzat kendisinin vasıflandığı ameller olduğunu belirtmek için bu ayet tekrar edilmiştir. Zira gerçek fayda, şahıslara kuru kuruya intisap etmekle değil, amellerle elde edilir.

{١٤٢ - ١٤٣} {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ} .

{١٤٢ - ١٤٣} {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ} “İnsanlardan birtakım beyinsizler: ‘Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden çeviren nedir?’ diyecekler. De ki: ‘Doğu da batı da Allah’ındır. O dilediğini dosdoğru yola iletir.’ * Böylece insanlara şahitler olasınız, Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun diye sizi vasat (hayırlı ve adaletli) bir ümmet kıldık. Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi de ancak Peygamber'e uyanı, iki ökçesi üzerinde geri dönenden ayırt edip bilelim diye belirledik. Gerçi bu, Allah’ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir. Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir. Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.”

قد اشتملت الآية الأولى على معجزة، وتسلية، وتطمين قلوب المؤمنين، واعتراض وجوابه، من ثلاثة أوجه، وصفة المعترض، وصفة المسلم لحكم الله دينه.

İlk ayet; bir mucizeyi, bir teselliyi, müminlerin kalplerinin yatıştırılmasını, bir itirazı ve bu itiraza üç açıdan verilen cevabı, itiraz edenin sıfatını ve Allah’ın dinindeki hükmüne teslim olanın sıfatını içermiştir.

فأخبر تعالى أنه سيعترض السفهاء من الناس، وهم الذين لا يعرفون مصالح أنفسهم، بل يضيعونها ويبيعونها بأبخس ثمن، وهم اليهود والنصارى، ومن أشبههم من المعترضين على أحكام الله وشرائعه، وذلك أن المسلمين كانوا مأمورين باستقبال بيت المقدس، مدة مقامهم بمكة، ثم بعد الهجرة إلى المدينة، نحو سنة ونصف - لما لله تعالى في ذلك من الحكم التي سيشير إلى بعضها، وكانت حكمته تقتضي أمرهم باستقبال الكعبة، فأخبرهم أنه لا بد أن يقول السفهاء من الناس: {مَا وَلاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} وهي استقبال بيت المقدس، أي: أيُّ شيء صرفهم عنه؟ وفي ذلك الاعتراض على حكم الله وشرعه، وفضله وإحسانه، فسلاهم، وأخبر بوقوعه، وأنه إنما يقع ممن اتصف بالسفه، قليل العقل، والحلم، والديانة، فلا تبالوا بهم، إذ قد علم مصدر هذا الكلام، فالعاقل لا يبالي باعتراض السفيه، ولا يلقي له ذهنه. ودلت الآية على أنه لا يعترض على أحكام الله، إلا سفيه جاهل معاند، وأما الرشيد المؤمن العاقل، فيتلقى أحكام ربه بالقبول، والانقياد، والتسليم كما قال تعالى: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ} {فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} الآية، {إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} وقد كان في قوله {السفهاء} ما يغني عن رد قولهم، وعدم المبالاة به.

Yüce Allah; insanların beyinsizlerinin itiraz edeceğini haber vermiştir. Bunlar, kendi menfaatlerini bilmeyen, bilakis onları zayi edip pek değersiz bir fiyata satan kimselerdir. Bunlar Yahudiler, Hristiyanlar ve Allah’ın hükümlerine ve şeriatına itiraz edenlerden onlara benzeyenlerdir. Şöyle ki: Müslümanlar Mekke’de ikamet ettikleri süre boyunca ve Medine’ye hicret ettikten sonra yaklaşık bir buçuk yıl Beytü'l-Makdis’e yönelmekle emrolunmuşlardı. Zira bunda Yüce Allah’ın bir kısmına işaret edeceği birtakım hikmetler vardı. O’nun hikmeti ise Kâbe’ye yönelmelerini emretmeyi iktiza etmekteydi. Allah, insanların beyinsizlerinin mutlaka şöyle diyeceğini bildirdi: {مَا وَلاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} “Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden çeviren nedir?” Bu kıble Beytü'l-Makdis’e yönelmekti. Yani: Onları bundan çeviren şey nedir? Bunda Allah’ın hükmüne, şeriatına, lütfuna ve ihsanına bir itiraz vardır. Allah [müminleri] teselli etti, bunun gerçekleşeceğini ve bunun ancak akıl, hilim ve dindarlığı az olan, beyinsizlikle nitelenmiş kimselerden sadır olacağını bildirdi. Artık onlara aldırmayın; zira bu sözün kaynağı bilinmiştir. Akıllı kimse beyinsizin itirazına aldırmaz ve ona zihnini yormaz. Ayet gösterdi ki, Allah’ın hükümlerine ancak beyinsiz, cahil ve inatçı bir kimse itiraz eder. Doğru yolu bulan, mümin ve akıllı kimseye gelince; o, Rabbinin hükümlerini kabulle, boyun eğmeyle ve teslimiyetle karşılar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ} “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, mümin bir erkek ve mümin bir kadın için kendi işlerinde bir tercih hakkı yoktur.”, ayetin sonuna kadar {فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılıp...” ve {إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} “Aralarında hüküm vermesi için Allah’a ve Resûlüne çağrıldıklarında müminlerin sözü ancak: ‘İşittik ve itaat ettik’ demeleridir.” O’nun {السفهاء} “Beyinsizler” buyurmasında, onların sözünü reddetmeye ve ona aldırış etmemeye yetecek bir açıklama zaten vardı.

ولكنه تعالى مع هذا لم يترك هذه الشبهة، حتى أزالها وكشفها مما سيعرض لبعض القلوب من الاعتراض، فقال تعالى: {قُلْ} لهم مجيبا: {لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} أي: فإذا كان المشرق والمغرب ملكا لله، ليس جهة من الجهات خارجة عن ملكه، ومع هذا يهدي من يشاء إلى صراط مستقيم، ومنه هدايتكم إلى هذه القبلة التي هي من ملة أبيكم إبراهيم، فلأي شيء يعترض المعترض بتوليتكم قبلة داخلة تحت ملك الله، لم تستقبلوا جهة ليست ملكا له؟ فهذا يوجب التسليم لأمره، بمجرد ذلك، فكيف وهو من فضل الله عليكم، وهدايته وإحسانه، أن هداكم لذلك فالمعترض عليكم، معترض على فضل الله، حسدا لكم وبغيا.

Fakat bununla beraber Yüce Allah, bazı kalplere gelebilecek itirazlardan ötürü bu şüpheyi öylece bırakmamış, nihayet onu giderip açığa kavuşturmuştur. Nitekim Yüce Allah onlara cevap olarak şöyle buyurmuştur: {قُلْ} “De ki:” {لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Doğu da batı da Allah’ındır. O dilediğini dosdoğru yola iletir.” Yani: Doğu ve batı Allah’ın mülkü olduğuna, yönlerden hiçbir yön O’nun mülkünün dışında kalmadığına ve bununla birlikte O dilediğini dosdoğru yola ilettiğine göre -ki babanız İbrahim’in dininden olan bu kıbleye sizleri iletmesi de bundandır- itiraz eden kişi, Allah’ın mülküne dahil olan bir kıbleye yönelmeniz sebebiyle neye itiraz etmektedir? Siz O’nun mülkü olmayan bir yöne yönelmediniz ki! Sırf bu durum bile O’nun emrine teslim olmayı gerektirir. Kaldı ki sizi buna iletmesi Allah’ın size bir lütfu, hidayeti ve ihsanıdır; o halde durum nasıl olur? Dolayısıyla size itiraz eden kimse, size olan hasedinden ve azgınlığından ötürü Allah’ın lütfuna itiraz etmektedir.

ولما كان قوله: {يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} والمطلق يحمل على المقيد، فإن الهداية والضلال، لهما أسباب أوجبتها حكمة الله وعدله، وقد أخبر في غير موضع من كتابه بأسباب الهداية، التي إذا أتى بها العبد حصل له الهدى كما قال تعالى: {يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلامِ} ذكر في هذه الآية السبب الموجب لهداية هذه الأمة مطلقا بجميع أنواع الهداية، ومنة الله عليها فقال:

{يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “O dilediğini dosdoğru yola iletir” buyruğuna gelince; mutlak olan mukayyede hamledilir. Şüphesiz hidayet ve dalaletin, Allah’ın hikmetinin ve adaletinin gerektirdiği sebepleri vardır. Nitekim Kitabı'nın birçok yerinde kulun yerine getirdiği takdirde hidayete kavuşacağı hidayet sebeplerini haber vermiştir; Yüce Allah’ın şöyle buyurduğu gibi: {يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلامِ} “Allah onunla rızasına uyanları esenlik yollarına iletir.” İşte bu ayette, bu ümmetin mutlak olarak her türlü hidayete ermesini gerektiren sebebi ve Allah’ın ona olan nimetini zikrederek şöyle buyurdu:

{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} أي: عدلا خيارا، وما عدا الوسط، فأطراف داخلة تحت الخطر، فجعل الله هذه الأمة، وسطا في كل أمور الدين، وسطا في الأنبياء، بين من غلا فيهم، كالنصارى، وبين من جفاهم، كاليهود، بأن آمنوا بهم كلهم على الوجه اللائق بذلك، ووسطا في الشريعة، لا تشديدات اليهود وآصارهم، ولا تهاون النصارى.

{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} “Böylece sizi vasat bir ümmet kıldık.” Yani: Adaletli ve hayırlı [kıldık]. Vasatın dışındakiler ise tehlikeye maruz kalan uç noktalardır. Allah bu ümmeti dinin bütün işlerinde vasat kılmıştır: Peygamberler konusunda; Hristiyanlar gibi onlar hakkında aşırı gidenlerle, Yahudiler gibi onlara haksızlık ve kabalık edenlerin arasında vasat kılmıştır; zira bu ümmet peygamberlerin hepsine gereken layık şekilde iman etmiştir. Şeriat konusunda da vasat kılmıştır; Yahudilerin ağır hükümleri ve ağır yükleri olmadığı gibi, Hristiyanların gevşekliği de yoktur.

وفي باب الطهارة والمطاعم، لا كاليهود الذين لا تصح لهم صلاة إلا في بيعهم وكنائسهم، ولا يطهرهم الماء من النجاسات، وقد حرمت عليهم الطيبات، عقوبة لهم، ولا كالنصارى الذين لا ينجسون شيئا، ولا يحرمون شيئا، بل أباحوا ما دب ودرج.

Temizlik ve yiyecekler konusunda da; ne namazları ancak havralarında ve kiliselerinde geçerli olan, suyun kendilerini pisliklerden temizlemediği ve bir ceza olarak temiz yiyeceklerin kendilerine haram kılındığı Yahudiler gibidir, ne de hiçbir şeyi necis saymayan, hiçbir şeyi haram kılmayıp yerde yürüyen ve sürünen her şeyi helal sayan Hristiyanlar gibidir.

بل طهارتهم أكمل طهارة وأتمها، وأباح الله لهم الطيبات من المطاعم والمشارب والملابس والمناكح، وحرم عليهم الخبائث من ذلك، فلهذه الأمة من الدين أكمله، ومن الأخلاق أجلها، ومن الأعمال أفضلها.

Bilakis onların temizliği en mükemmel ve en tam temizliktir. Allah onlara yiyeceklerin, içeceklerin, giyeceklerin ve evliliklerin temiz olanlarını helal kılmış, bunların pis olanlarını ise onlara haram kılmıştır. Dolayısıyla bu ümmet dinin en mükemmeline, ahlakın en yücesine ve amellerin en faziletlisine sahiptir.

ووهبهم الله من العلم والحلم، والعدل والإحسان، ما لم يهبه لأمة سواهم، فلذلك كانوا {أُمَّةً وَسَطًا} [كاملين] ليكونوا {شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} بسبب عدالتهم وحكمهم بالقسط، يحكمون على الناس من سائر أهل الأديان، ولا يحكم عليهم غيرهم، فما شهدت له هذه الأمة بالقبول، فهو مقبول، وما شهدت له بالرد، فهو مردود. فإن قيل: كيف يقبل حكمهم على غيرهم، والحال أن كل مختصمين غير مقبول قول بعضهم على بعض؟ قيل: إنما لم يقبل قول أحد المتخاصمين، لوجود التهمة فأما إذا انتفت التهمة، وحصلت العدالة التامة، كما في هذه الأمة، فإنما المقصود، الحكم بالعدل والحق، وشرط ذلك، العلم والعدل، وهما موجودان في هذه الأمة، فقبل قولها.

Allah onlara ilimden, hilimden, adaletten ve ihsandan başka hiçbir ümmete vermediği şeyleri bağışlamıştır. Bu sebeple onlar {أُمَّةً وَسَطًا} [kâmil] bir “vasat ümmet” olmuşlardır; ta ki adaletleri ve hakkaniyetle hükmetmeleri sebebiyle {شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} “insanlara şahitler olsunlar.” Onlar diğer bütün din mensupları olan insanlar hakkında hüküm verirler, başkaları ise onlar hakkında hüküm veremez. Bu ümmetin kabulüne şahitlik ettiği şey makbuldür, reddine şahitlik ettiği şey ise merduttur. Şayet: “Birbirine hasım olan iki taraftan birinin sözü diğeri aleyhine kabul edilmezken, bu ümmetin başkaları hakkındaki hükmü nasıl kabul edilir?” denilirse, şöyle cevap verilir: Hasımlardan birinin sözü ancak töhmet bulunduğu için kabul edilmez. Töhmet ortadan kalkıp bu ümmette olduğu gibi tam bir adalet hâsıl olduğunda ise asıl maksat adalet ve hak ile hükmetmektir. Bunun şartı da ilim ve adalettir; bu ikisi ise bu ümmette mevcuttur, bu yüzden sözü kabul edilmiştir.

فإن شك شاك في فضلها، وطلب مزكيا لها، فهو أكمل الخلق، نبيهم ﷺ، فلهذا قال تعالى: {وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} .

Eğer bir şüpheci onun fazileti hakkında şüpheye düşer ve onu temize çıkarıp tezkiye edecek birini ararsa; o, yaratılmışların en mükemmeli olan peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Bu sebeple Yüce Allah: {وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} “Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun” buyurmuştur.

ومن شهادة هذه الأمة على غيرهم، أنه إذا كان يوم القيامة، وسأل الله المرسلين عن تبليغهم، والأمم المكذبة عن ذلك، وأنكروا أن الأنبياء بلغتهم، استشهدت الأنبياء بهذه الأمة، وزكاها نبيها.

Bu ümmetin başkaları aleyhine şahitliğinden biri de şudur: Kıyamet günü olduğunda, Allah elçilere tebliğ edip etmediklerini, yalanlayan ümmetlere de bunu sorduğunda ve onlar peygamberlerin kendilerine tebliğde bulunduğunu inkar ettiklerinde; peygamberler bu ümmeti şahit tutacak ve peygamberleri de bu ümmeti tezkiye edecektir.

وفي الآية دليل على أن إجماع هذه الأمة، حجة قاطعة، وأنهم معصومون عن الخطأ، لإطلاق قوله: {وَسَطًا} فلو قدر اتفاقهم على الخطأ، لم يكونوا وسطا، إلا في بعض الأمور، ولقوله: {ولتكونوا شهداء على الناس} يقتضي أنهم إذا شهدوا على حكم أن الله أحله أو حرمه أو أوجبه، فإنها معصومة في ذلك. وفيها اشتراط العدالة في الحكم، والشهادة، والفتيا، ونحو ذلك.

Ayette, bu ümmetin icmaının kesin bir delil olduğuna ve onların hatadan korunmuş (masum) olduklarına delil vardır; zira {وَسَطًا} “vasat” buyruğu mutlaktır. Şayet onların hata üzerinde ittifak etmeleri farz edilseydi, ancak bazı konularda vasat olabilirlerdi. Ayrıca {ولتكونوا شهداء على الناس} “İnsanlara şahitler olasınız diye” buyruğu da gerektirir ki, onlar bir hükmün Allah tarafından helal kılındığına, haram kılındığına veya farz kılındığına şahitlik ettiklerinde, bu konuda hatadan korunmuş olurlar. Yine bu ayette hükümde, şahitlikte, fetvada ve benzeri hususlarda adalet şartı bulunduğuna delil vardır.

يقول تعالى: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا} وهي استقبال بيت المقدس أولا {إِلا لِنَعْلَمَ} أي: علما يتعلق به الثواب والعقاب، وإلا فهو تعالى عالم بكل الأمور قبل وجودها.

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا} “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi de” ki bu, ilk baştaki Beytü'l-Makdis’e yönelmedir, {إِلا لِنَعْلَمَ} “ancak bilelim diye [belirledik].” Yani: Kendisine sevap ve cezanın taalluk edeceği bir şekilde bilelim diye. Yoksa Yüce Allah bütün işleri daha var olmadan önce bilendir.

ولكن هذا العلم، لا يعلق عليه ثوابا ولا عقابا، لتمام عدله، وإقامة الحجة على عباده، بل إذا وجدت أعمالهم، ترتب عليها الثواب والعقاب، أي: شرعنا تلك القبلة لنعلم ونمتحن {مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ} ويؤمن به، فيتبعه على كل حال، لأنه عبد مأمور مدبر، ولأنه قد أخبرت الكتب المتقدمة، أنه يستقبل الكعبة، فالمنصف الذي مقصوده الحق، مما يزيده ذلك إيمانا، وطاعة للرسول.

Fakat O’nun tam adaleti ve kullarına karşı hücceti ikame etmesi sebebiyle bu ilme sevap ve ceza taalluk ettirilmez; bilakis kulların amelleri vücut bulduğu zaman sevap ve ceza bunlara terettüp eder. Yani: Biz o kıbleyi, {مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ} “Peygamber'e uyan” ve ona iman eden kimseyi bilelim ve sınayalım diye meşru kıldık; ta ki o, her hâlükârda peygambere uysun. Çünkü o, emrolunan ve yönetilen bir kuldur ve ayrıca önceki kitaplar onun Kâbe’ye yöneleceğini haber vermiştir. İşte kastı hak olan insaflı kimsenin bu durum ancak imanını ve Resûl’e olan itaatini artırır.

وأما من انقلب على عقبيه، وأعرض عن الحق، واتبع هواه، فإنه يزداد كفرا إلى كفره، وحيرة إلى حيرته، ويدلي بالحجة الباطلة، المبنية على شبهة لا حقيقة لها.

İki ökçesi üzerinde geri dönen, haktan yüz çeviren ve hevasına uyan kimseye gelince; o, küfrüne küfür, şaşkınlığına şaşkınlık katar ve hiçbir hakikati olmayan bir şüpheye dayalı batıl bir delil ileri sürer.

{وَإِنْ كَانَتْ} أي: صرفك عنها {لَكَبِيرَةٌ} أي: شاقة {إِلا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ} فعرفوا بذلك نعمة الله عليهم، وشكروا، وأقروا له بالإحسان، حيث وجههم إلى هذا البيت العظيم، الذي فضله على سائر بقاع الأرض، وجعل قصده، ركنا من أركان الإسلام، وهادما للذنوب والآثام، فلهذا خف عليهم ذلك، وشق على من سواهم.

{وَإِنْ كَانَتْ} Yani: Seni ondan çevirmek {لَكَبِيرَةٌ} “elbette ağır gelir,” yani pek meşakkatlidir, {إِلا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ} “ancak Allah’ın hidayet ettiği kimselerden başkasına.” Onlar bu sayede Allah’ın kendilerine olan nimetini bilip şükretmişler ve O’na ihsanını itiraf etmişlerdir; çünkü Allah onları yeryüzünün diğer bütün mekanlarından üstün kıldığı, oraya yönelmeyi İslam’ın rükünlerinden biri ve günahlar ile hataları yok edici kıldığı bu yüce Beyt’e yöneltmiştir. İşte bu sebeple bu durum onlara kolay gelmiş, onların dışındakilere ise ağır gelmiştir.

ثم قال تعالى: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} أي: ما ينبغي له ولا يليق به تعالى، بل هي من الممتنعات عليه، فأخبر أنه ممتنع عليه، ومستحيل، أن يضيع إيمانكم، وفي هذا بشارة عظيمة لمن مَنَّ الله عليهم بالإسلام والإيمان، بأن الله سيحفظ عليهم إيمانهم، فلا يضيعه، وحفظه نوعان:

Daha sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir.” Yani: Bu O’na yaraşmaz ve Yüce Allah’a layık değildir; bilakis bu O’nun hakkında imkânsız olan şeylerdendir. Allah sizin imanınızı zayi etmesinin O’nun hakkında imkânsız ve muhal olduğunu haber vermiştir. Bunda, Allah’ın kendilerine İslam ve imanı lütfettiği kimseler için Allah’ın onların imanını koruyacağına ve onu asla zayi etmeyeceğine dair büyük bir müjde vardır. O’nun koruması iki türlüdür:

حفظ عن الضياع والبطلان، بعصمته لهم عن كل مفسد ومزيل له ومنقص من المحن المقلقة، والأهواء الصادة، وحفظ له بتنميته لهم، وتوفيقهم لما يزداد به إيمانهم، ويتم به إيقانهم، فكما ابتدأكم، بأن هداكم للإيمان، فسيحفظه لكم، ويتم نعمته بتنميته وتنمية أجره، وثوابه، وحفظه من كل مكدر، بل إذا وجدت المحن المقصود منها، تبيين المؤمن الصادق من الكاذب، فإنها تمحص المؤمنين، وتظهر صدقهم، وكأن في هذا احترازا عما قد يقال إن قوله: {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ} قد يكون سببا لترك بعض المؤمنين إيمانهم، فدفع هذا الوهم بقوله: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} بتقديره لهذه المحنة أو غيرها.

Birincisi; sarsıcı imtihanlardan ve haktan alıkoyan hevalardan imanı ifsat edici, yok edici ve eksiltici her türlü şeyden onları koruması suretiyle zayi olmaktan ve boşa gitmekten korumasıdır. İkincisi ise; onu onlar için geliştirip artırması ve imanlarını artırıp yakinlerini tamamlayacak şeylere onları muvaffak kılması suretiyle korumasıdır. Nitekim sizi başlangıçta imana hidayet etmekle nimete erdirdiği gibi, onu sizin için koruyacak, onu ve ecrini, sevabını artırarak, her türlü bulandırıcı şeyden muhafaza ederek nimetini tamamlayacaktır. Bilakis, asıl gayesi doğru sözlü mümini yalancıdan ayırt etmek olan imtihanlar ortaya çıktığında, bunlar müminleri arındırır ve onların doğruluğunu ortaya çıkarır. Sanki bunda; {وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ} “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi de ancak Peygamber'e uyanı, iki ökçesi üzerinde geri dönenden ayırt edip bilelim diye belirledik” buyruğunun bazı müminlerin imanlarını terk etmelerine sebep olabileceği şeklinde söylenebilecek bir söze karşı bir önlem vardır. Bu imtihanı veya başkasını takdir etmekle {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir” buyurarak bu vehmi defetmiştir.

ودخل في ذلك من مات من المؤمنين قبل تحويل الكعبة، فإن الله لا يضيع إيمانهم، لكونهم امتثلوا أمر الله وطاعة رسوله في وقتها، وطاعة الله، امتثال أمره في كل وقت، بحسب ذلك، وفي هذه الآية، دليل لمذهب أهل السنة والجماعة، أن الإيمان تدخل فيه أعمال الجوارح.

Kıblenin Kâbe’ye çevrilmesinden önce vefat eden müminler de bu hükme dahildir; zira Allah onların imanını zayi etmez. Çünkü onlar o vakitte Allah’ın emrini ve Resûlüne itaati yerine getirmişlerdi. Allah’a itaat ise her vakitte o vaktin gereğine göre O’nun emrine uymaktır. Bu ayette, uzuvların amellerinin imana dahil olduğuna dair Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat mezhebi için delil vardır.

وقوله: {إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ} أي: شديد الرحمة بهم عظيمها، فمن رأفته ورحمته بهم، أن يتم عليهم نعمته التي ابتدأهم بها، وأن ميَّزَ عنهم من دخل في الإيمان بلسانه دون قلبه، وأن امتحنهم امتحانا، زاد به إيمانهم، وارتفعت به درجتهم، وأن وجههم إلى أشرف البيوت، وأجلها.

{إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir” buyruğuna gelince; yani onlara karşı rahmeti pek şiddetli ve pek büyüktür. Onlara olan şefkat ve merhametindendir ki; başlangıçta kendilerine verdiği nimetini üzerlerinde tamamlamış, kalbiyle değil sadece diliyle imana giren kimseleri onlardan ayırt etmiş, onları kendisiyle imanlarının arttığı ve derecelerinin yükseldiği bir imtihana tabi tutmuş ve onları evlerin en şereflisine ve en yücesine yöneltmiştir.

{١٤٤} {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ} .

{١٤٤} {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ} “Yüzünü göğe doğru çevirip durduğunu muhakkak görüyoruz. Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye elbette döndüreceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Nerede olursanız yüzlerinizi onun tarafına çevirin. Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu elbette bilirler. Allah onların yaptıklarından gafil değildir.”

يقول الله لنبيه: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ} أي: كثرة تردده في جميع جهاته، شوقا وانتظارا لنزول الوحي باستقبال الكعبة، وقال: {وَجْهكَ} ولم يقل: "بصرك "لزيادة اهتمامه، ولأن تقليب الوجه مستلزم لتقليب البصر.

Allah Peygamberine şöyle buyurmaktadır: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ} “Yüzünü göğe doğru çevirip durduğunu muhakkak görüyoruz.” Yani: Kâbe’ye yönelme hususunda vahyin inmesine duyulan şevk ve intizardan ötürü [yüzünün] her yöne çokça dönüp durmasını [görüyoruz]. Peygamberin konuya olan aşırı ilgisinden ötürü ve yüzü çevirip durmak bakışı çevirip durmayı da gerektirdiğinden dolayı “bakışını” dememiş, {وَجْهكَ} “yüzünü” demiştir.

{فَلَنُوَلِّيَنَّكَ} أي: نوجهك لولايتنا إياك، {قِبْلَةً تَرْضَاهَا} أي: تحبها، وهي الكعبة، وفي هذا بيان لفضله وشرفه ﷺ، حيث إن الله تعالى يسارع في رضاه، ثم صرح له باستقبالها فقال: {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} والوجه: ما أقبل من بدن الإنسان، {وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ} أي: من بر وبحر، وشرق وغرب، جنوب وشمال. {فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} أي: جهته.

{فَلَنُوَلِّيَنَّكَ} Yani: Seni velayetimiz ve himayemiz altında yönelteceğiz, {قِبْلَةً تَرْضَاهَا} “hoşnut olacağın bir kıbleye” yani sevdiğin kıbleye [döndüreceğiz]; o da Kâbe’dir. Bunda onun sallallâhu aleyhi ve sellem faziletinin ve şerefinin bir beyanı vardır; zira Yüce Allah onun rızasını yerine getirmede acele davranmaktadır. Sonra ona oraya yönelmesini açıkça emrederek şöyle buyurmuştur: {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Artık yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir.” Yüz, insan bedeninin ön tarafıdır. {وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ} “Nerede olursanız” yani karada ve denizde, doğuda ve batıda, güneyde ve kuzeyde [nerede bulunursanız bulunun], {فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} “yüzlerinizi onun tarafına çevirin,” yani o yöne [çevirin].

ففيها اشتراط استقبال الكعبة، للصلوات كلها، فرضها، ونفلها، وأنه إن أمكن استقبال عينها، وإلا فيكفي شطرها وجهتها، وأن الالتفات بالبدن، مبطل للصلاة، لأن الأمر بالشيء نهي عن ضده، ولما ذكر تعالى فيما تقدم، المعترضين على ذلك من أهل الكتاب وغيرهم، وذكر جوابهم، ذكر هنا، أن أهل الكتاب والعلم منهم، يعلمون أنك في ذلك على حق وأمر، لما يجدونه في كتبهم، فيعترضون عنادا وبغيا، فإذا كانوا يعلمون بخطئهم فلا تبالوا بذلك، فإن الإنسان إنما يغمه اعتراض من اعترض عليه، إذا كان الأمر مشتبها، وكان ممكنا أن يكون معه صواب.

Bu ayette farzıyla nafilesiyle bütün namazlar için Kâbe’ye yönelmenin şart kılındığına, bizzat kendisine yönelmek mümkünse [öyle yapılması gerektiğine], aksi takdirde onun cihetine ve yönüne dönmenin yeterli olduğuna ve bedenle [kıbleden başka yöne] dönmenin namazı bozacağına delil vardır; çünkü bir şeyi emretmek, onun zıddını yasaklamaktır. Yüce Allah daha önce Ehl-i Kitap ve diğerlerinden buna itiraz edenleri ve onlara verilen cevabı zikrettikten sonra burada, Ehl-i Kitap’ın ve onlardan ilim sahiplerinin kitaplarında buldukları [bilgilerden] ötürü senin bu konuda hak ve [ilahi] bir emir üzere olduğunu bildiklerini, dolayısıyla sırf inat ve azgınlık yüzünden itiraz ettiklerini zikretmiştir. Onlar kendi hatalarını bildiklerine göre, siz buna aldırmayın. Zira insan, kendisine itiraz edenin itirazından ancak mesele şüpheli olduğunda ve itiraz edenin haklı olma ihtimali bulunduğunda kederlenir.

فأما إذا تيقن أن الصواب والحق مع المعترض عليه، وأن المعترض معاند، عارف ببطلان قوله، فإنه لا محل للمبالاة، بل ينتظر بالمعترض العقوبة الدنيوية والأخروية، فلهذا قال تعالى: {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ} بل يحفظ عليهم أعمالهم، ويجازيهم عليها، وفيها وعيد للمعترضين، وتسلية للمؤمنين.

Fakat doğru ve hakkın kendisine itiraz edilenin yanında olduğu, itiraz edenin ise inatçı olup sözünün batıl olduğunu bildiği kesinleşirse, artık aldırış etmeye mahal kalmaz; bilakis itiraz edenin dünyevi ve uhrevi cezaya uğraması beklenir. İşte bu sebeple Yüce Allah: {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ} “Allah onların yaptıklarından gafil değildir” buyurmuştur. Bilakis onların amellerini kaydeder ve bunlardan ötürü onları cezalandırır. Bunda itiraz edenler için bir tehdit, müminler için ise bir teselli vardır.

{١٤٥} {وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ} .

{١٤٥} {وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “Andolsun ki sen kendilerine kitap verilenlere her türlü ayeti (mucizeyi) getirsen de onlar yine senin kıblene uymazlar. Sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onların bir kısmı da diğer kısmının kıblesine uymaz. Sana gelen ilimden sonra eğer onların hevalarına uyacak olursan, muhakkak sen de zalimlerden olursun.”

كان النبي ﷺ من كمال حرصه على هداية الخلق يبذل لهم غاية ما يقدر عليه من النصيحة، ويتلطف بهدايتهم، ويحزن إذا لم ينقادوا لأمر الله، فكان من الكفار، من تمرد عن أمر الله، واستكبر على رسل الله، وترك الهدى، عمدا وعدوانا، فمنهم: اليهود والنصارى، أهل الكتاب الأول، الذين كفروا بمحمد ﷺ عن يقين، لا عن جهل، فلهذا أخبره الله تعالى أنك لو {أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ} أي: بكل برهان ودليل يوضح قولك ويبين ما تدعو إليه، {مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ} أي: ما تبعوك، لأن اتباع القبلة، دليل على اتباعه، ولأن السبب هو شأن القبلة، وإنما كان الأمر كذلك، لأنهم معاندون، عرفوا الحق وتركوه، فالآيات إنما تفيد وينتفع بها من يتطلب الحق، وهو مشتبه عليه، فتوضح له الآيات البينات، وأما من جزم بعدم اتباع الحق، فلا حيلة فيه.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, yaratılmışların hidayete ermesine duyduğu son derece aşırı hırsından ötürü onlara gücünün yettiği en üst düzeyde nasihatte bulunur, hidayete ermeleri için onlara yumuşak davranır ve onlar Allah’ın emrine boyun eğmediklerinde üzülürdü. Kâfirlerden ise Allah’ın emrine isyan eden, Allah’ın peygamberlerine karşı büyüklük taslayan, kasten ve düşmanca hidayeti terk eden kimseler vardı. Bunlardan biri de önceki kitap ehli olan Yahudiler ve Hristiyanlar idi ki onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i cehaletten değil, kesin bir bilgiye sahip oldukları halde inkâr etmişlerdi. İşte bu sebeple Yüce Allah Peygambere haber verdi ki: Eğer sen {أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ} “kendilerine kitap verilenlere her türlü ayeti getirsen,” yani sözünü açıklayan ve davet ettiğin şeyi beyan eden her türlü kesin delili ve hücceti getirsen bile, {مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ} “yine senin kıblene uymazlar,” yani sana tabi olmazlar. Zira kıbleye tabi olmak ona tabi olmanın bir delilidir ve ayrıca mevzu kıble meselesidir. Durumun böyle olması ise onların hakkı bildikleri halde onu terk eden inatçılar olmalarındandır. Ayetler ancak hakkı arayan ve hak kendisine şüpheli gelen kimseye fayda verir ve yarar sağlar; açık ayetler ona meseleyi aydınlatır. Hakkı takip etmeme konusunda kesin kararlı olan kimseye gelince; onun için hiçbir çare yoktur.

وأيضا فإن اختلافهم فيما بينهم، حاصل، وبعضهم، غير تابع قبلة بعض، فليس بغريب منهم مع ذلك أن لا يتبعوا قبلتك يا محمد، وهم الأعداء حقيقة الحسدة، وقوله: {وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ} أبلغ من قوله: "وَلا تَتَّبِعْ "لأن ذلك يتضمن أنه ﷺ اتصف بمخالفتهم، فلا يمكن وقوع ذلك منه، ولم يقل: "ولو أتوا بكل آية "لأنهم لا دليل لهم على قولهم.

Ayrıca onların kendi aralarındaki ihtilaf da sabittir ve bazısı diğer bazısının kıblesine uymamaktadır. Dolayısıyla durum böyleyken ve onlar gerçek düşmanlar ve hasetçilerken, senin kıblene uymamaları şaşılacak bir durum değildir ey Muhammed! O’nun {وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ} “Sen de onların kıblesine uyacak değilsin” buyruğu, “ve uyma” ifadesinden daha beliğdir; çünkü bu ifade onun sallallâhu aleyhi ve sellem onlara muhalefet etmekle nitelendiğini, dolayısıyla kendisinden böyle bir şeyin vuku bulmasının imkânsız olduğunu içerir. “Onlar her türlü ayeti (delili) getirseler bile” dememiştir; çünkü onların kendi sözleri için hiçbir delilleri yoktur.

وكذلك إذا تبين الحق بأدلته اليقينية، لم يلزم الإتيان بأجوبة الشبه الواردة عليه، لأنها لا حد لها، ولأنه يعلم بطلانها، للعلم بأن كل ما نافى الحق الواضح، فهو باطل، فيكون حل الشبه من باب التبرع.

Aynı şekilde hak kesin delilleriyle açıkça ortaya konulduğunda, ona yöneltilen şüphelere tek tek cevap getirmek gerekmez; zira bunların sonu gelmez ve apaçık hakka zıt olan her şeyin batıl olduğu bilindiğinden bunların batıllığı zaten bilinmektedir. Dolayısıyla bu şüpheleri çözmek fazladan (teberru kabilinden) bir davranıştır.

{وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ} إنما قال: "أهواءهم "ولم يقل "دينهم "لأن ما هم عليه مجرد أهوية (١) نفس، حتى هم في قلوبهم يعلمون أنه ليس بدين، ومن ترك الدين، اتبع الهوى ولا محالة، قال تعالى: {أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ} .

{وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ} “Eğer onların hevalarına uyacak olursan;” “onların dinine” demeyip “onların hevalarına” demiştir; çünkü onların üzerinde bulundukları şey nefsin sırf heva ve heveslerinden ibarettir (١). Hatta onlar kalplerinde bunun bir din olmadığını kendileri de bilmektedirler. Dini terk eden kimse ise kaçınılmaz olarak hevasına uyar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ} “Hevasını ilah edineni gördün mü?”

{مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ} بأنك على الحق، وهم على الباطل، {إِنَّكَ إِذًا} أي: إن اتبعتهم، فهذا احتراز، لئلا تنفصل هذه الجملة عما قبلها، ولو في الأفهام، {لَمِنَ الظَّالِمِينَ} أي: داخل فيهم، ومندرج في جملتهم، وأي ظلم أعظم، من ظلم، من علم الحق والباطل، فآثر الباطل على الحق، وهذا، وإن كان الخطاب له ﷺ، فإن أمته داخلة في ذلك، وأيضا، فإذا كان هو ﷺ لو فعل ذلك -وحاشاه- صار ظالما مع علو مرتبته، وكثرة حسناته فغيره من باب أولى وأحرى.

{مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ} “Sana gelen ilimden sonra” senin hak, onların ise batıl üzere olduğuna dair [ilimden sonra], {إِنَّكَ إِذًا} “kesinlikle sen de o takdirde” yani eğer onlara uyacak olursan -bu, zihinlerde dahi olsa bu cümlenin öncesinden kopmaması için bir ihtirazdır (sakındırmadır)-, {لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “şüphesiz zalimlerden olursun.” Yani onların arasına girmiş ve onların topluluğuna dahil olmuş olursun. Hakkı ve batılı bildiği halde batılı hakka tercih eden kimsenin zulmünden daha büyük hangi zulüm olabilir? Bu hitap her ne kadar Peygamber’e sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik olsa da ümmeti de bu hükme dahildir. Ayrıca mertebesinin yüceliğine ve sevaplarının çokluğuna rağmen eğer o sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yapsaydı -ki hâşâ!- zalim olacağına göre, başkalarının [böyle olması] evleviyetle geçerlidir.

{١٤٦ - ١٤٧} .ثم قال تعالى: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ * الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} .

{١٤٦ - ١٤٧} Daha sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ * الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} “Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu (peygamberi) kendi oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Buna rağmen onlardan bir fırka, bildikleri halde hakkı kesinlikle gizlerler. * O hak Rabbindendir; sakın şüpheye düşenlerden olma!”

يخبر تعالى: أن أهل الكتاب قد تقرر عندهم، وعرفوا أن محمدا رسول الله، وأن ما جاء به، حق وصدق، وتيقنوا ذلك، كما تيقنوا أبناءهم بحيث لا يشتبهون عليهم بغيرهم، فمعرفتهم بمحمد ﷺ، وصلت إلى حد لا يشكون فيه ولا يمترون، ولكن فريقا منهم - وهم أكثرهم - الذين كفروا به، كتموا هذه الشهادة مع تيقنها، وهم يعلمون {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ} وفي ضمن ذلك، تسلية للرسول والمؤمنين، وتحذير له من شرهم وشبههم، وفريق منهم لم يكتموا الحق وهم يعلمون، فمنهم من آمن [به] ومنهم من كفر [به] جهلا فالعالم عليه إظهار الحق، وتبيينه وتزيينه، بكل ما يقدر عليه من عبارة وبرهان ومثال، وغير ذلك، وإبطال الباطل وتمييزه عن الحق، وتشيينه، وتقبيحه للنفوس، بكل طريق مؤد لذلك، فهولاء الكاتمون، عكسوا الأمر، فانعكست أحوالهم.

Yüce Allah; Ehl-i Kitap nezdinde Muhammed’in Allah’ın elçisi olduğunun, getirdiği şeyin hak ve doğru olduğunun sabit olduğunu ve bunu bildiklerini, çocuklarını başkalarıyla karıştırmayacak şekilde kesin olarak bildikleri gibi bunu da kesinlikle bildiklerini haber vermektedir. Onların Muhammed’i sallallâhu aleyhi ve sellem tanımaları, kendisinde asla şüphe ve tereddüt etmeyecekleri bir dereceye ulaşmıştır. Fakat onlardan bir grup -ki onlar onu inkâr eden çoğunluktur- kesin olarak bildikleri halde bu şahitliği bile bile gizlemişlerdir: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ} “Yanındaki Allah’tan gelen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?” Bunun zımnında Resûl ve müminler için bir teselli, ayrıca onların şerrinden ve şüphelerinden bir sakındırma vardır. Onlardan bir kısmı ise bildikleri halde hakkı gizlememişlerdir; nitekim onlardan kimisi [ona] iman etmiş, kimisi de cehaletinden ötürü [onu] inkâr etmiştir. Âlime düşen görev; gücünün yettiği her türlü ifade, delil, misal ve benzeri şeylerle hakkı ortaya çıkarmak, açıklamak ve süslemek; bâtılı iptal edip haktan ayırt etmek, ona ulaştıran her yolla bâtılı çirkin ve nefislere kerih göstermektir. Bu gizleyenler ise işi tersine çevirmişler, dolayısıyla halleri de tersyüz olmuştur.

{الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ} أي: هذا الحق الذي هو أحق أن يسمى حقا من كل شيء، لما اشتمل عليه من المطالب العالية، والأوامر الحسنة، وتزكية النفوس وحثها على تحصيل مصالحها، ودفع مفاسدها، لصدوره من ربك، الذي من جملة تربيته لك أن أنزل عليك هذا القرآن الذي فيه تربية العقول والنفوس، وجميع المصالح.

{الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ} “O hak Rabbindendir.” Yani: İçerdiği yüce gayeler, güzel emirler, nefisleri arındırma, onları maslahatlarını elde etmeye ve mefsedetlerini defetmeye teşvik etme özellikleri sebebiyle her şeyden daha fazla “hak” adını almaya layık olan bu hak, Rabbindendir. O Rabbin ki, seni terbiye etmesinin bir tezahürü olarak sana akılların ve nefislerin terbiyesini ve bütün maslahatları içeren bu Kur’an’ı indirmiştir.

{فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} أي: فلا يحصل لك أدنى شك وريبة فيه، بل تفكَّر فيه وتأمل، حتى تصل بذلك إلى اليقين، لأن التفكر فيه لا محالة، دافع للشك، موصل لليقين.

{فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} “Sakın şüpheye düşenlerden olma!” Yani: Onun hakkında sende en ufak bir şüphe ve tereddüt hasıl olmasın; bilakis onun üzerinde tefekkür ve teemmül et ki bununla yakîne ulaşasın. Çünkü onun üzerinde tefekkür etmek kaçınılmaz olarak şüpheyi defeder ve yakîne ulaştırır.

{١٤٨} {وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَمَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} .

{١٤٨} {وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَمَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Her birinin yöneldiği bir yönü (kıblesi) vardır. O halde hayırlarda yarışın. Nerede olursanız olun, Allah hepinizi bir araya getirecektir. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir.”

أي: كل أهل دين وملة، له وجهة يتوجه إليها في عبادته، وليس الشأن في استقبال القبلة، فإنه من الشرائع التي تتغير بها الأزمنة والأحوال، ويدخلها النسخ والنقل، من جهة إلى جهة، ولكن الشأن كل الشأن، في امتثال طاعة الله، والتقرب إليه، وطلب الزلفى عنده، فهذا هو عنوان السعادة ومنشور الولاية، وهو الذي إذا لم تتصف به النفوس، حصلت لها خسارة الدنيا والآخرة، كما أنها إذا اتصفت به فهي الرابحة على الحقيقة، وهذا أمر متفق عليه في جميع الشرائع، وهو الذي خلق الله له الخلق، وأمرهم به.

Yani: Her din ve millet ehlinin ibadetinde yöneldiği bir ciheti vardır. Asıl önemli olan kıbleye yönelmek değildir; zira bu, zamanların ve durumların değiştiği, içine nesih ve bir yönden diğer bir yöne naklin girdiği şeriatlardandır. Fakat asıl ve en mühim mesele; Allah’ın itaatine boyun eğmek, O’na yaklaşmak ve O’nun katında yakınlık aramaktır. İşte saadetin unvanı ve velayetin fermanı budur. Nefisler bununla nitelenmediği takdirde dünya ve ahiret hüsranına uğrarlar; nitekim bununla nitelendiklerinde de hakiki anlamda kazananlar olurlar. Bu husus bütün şeriatlarda üzerinde ittifak edilmiş bir meseledir; Allah yaratılmışları bunun için yaratmış ve onlara bunu emretmiştir.

والأمر بالاستباق إلى الخيرات قدر زائد على الأمر بفعل الخيرات، فإن الاستباق إليها، يتضمن فعلها، وتكميلها، وإيقاعها على أكمل الأحوال، والمبادرة إليها، ومن سبق في الدنيا إلى الخيرات، فهو السابق في الآخرة إلى الجنات، فالسابقون أعلى الخلق درجة، والخيرات تشمل جميع الفرائض والنوافل، من صلاة، وصيام، وزكوات (١) وحج، عمرة، وجهاد، ونفع متعد وقاصر.

Hayırlarda yarışmayı emretmek, hayırları işlemeyi emretmekten daha fazla bir manayı ifade eder. Zira hayırlarda yarışmak; onları yapmayı, kemale erdirmeyi, en mükemmel hallerde ifa etmeyi ve onlara öncülük edip acele davranmayı içerir. Dünyada hayırlara öncülük edip koşan kimse, ahirette de cennetlere öncülük eden kimsedir; öne geçenler (sâbikûn) yaratılmışların derece bakımından en yüceleridir. Hayırlar ise namaz, oruç, zekât, hac, umre, cihat, başkasına faydası dokunan ve kişinin kendisiyle sınırlı kalan bütün farzları ve nafileleri kapsar.

ولما كان أقوى ما يحث النفوس على المسارعة إلى الخير، وينشطها، ما رتب الله عليها من الثواب قال: {أَيْنَمَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} فيجمعكم ليوم القيامة بقدرته، فيجازي كل عامل بعمله {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى} .

Nefisleri hayra koşmaya en çok teşvik eden ve gayrete getiren şey Allah’ın buna bağladığı sevap olunca, şöyle buyurdu: {أَيْنَمَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Nerede olursanız olun, Allah hepinizi bir araya getirecektir. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir.” Böylece kudretiyle kıyamet günü için sizi bir araya toplar ve her amel edene amelinin karşılığını verir: {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى} “Kötülük yapanları yaptıklarıyla cezalandırsın, iyilik yapanları da daha güzeliyle mükâfatlandırsın diye.”

ويستدل بهذه الآية الشريفة على الإتيان بكل فضيلة يتصف بها العمل، كالصلاة في أول وقتها، والمبادرة إلى إبراء الذمة، من الصيام، والحج، والعمرة، وإخراج الزكاة، والإتيان بسنن العبادات وآدابها، فلله ما أجمعها وأنفعها من آية".

Bu şerefli ayetle; namazı ilk vaktinde kılmak, oruç, hac ve umreden dolayı zimmeti ibra etmeye (üzerindeki borç ve mükellefiyetten bir an evvel kurtulmaya) acele etmek, zekâtı vermek ile ibadetlerin sünnetlerini ve edeplerini yerine getirmek gibi amelin nitelendiği her bir fazileti ifa etmeye delil getirilir. Allah için [söylemek gerekirse], bu ne kadar da toplayıcı (kapsamlı) ve ne kadar da faydalı bir ayettir!

{١٤٩ - ١٥٠} {وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ * وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلأتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} .

{١٤٩ - ١٥٠} {وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ * وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلأتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Şüphesiz bu, Rabbinden gelen bir haktır. Allah yaptıklarınızdan gafil değildir. * Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Nerede olursanız yüzlerinizi onun tarafına çevirin ki, içlerinden zulmedenler müstesna insanların size karşı bir delili (itirazı) olmasın. Onlardan korkmayın, benden korkun! Ta ki üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım ve siz de doğru yolu bulasınız.”