Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الأرْضِ جَمِيعًا} أي: خلق لكم، برا بكم ورحمة، جميع ما على الأرض، للانتفاع والاستمتاع والاعتبار.

{هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الأرْضِ جَمِيعًا} “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratandır.” Yani size bir iyilik ve rahmet olmak üzere yeryüzündeki her şeyi faydalanmanız, lezzetlenmeniz ve ibret almanız için yaratmıştır.

وفي هذه الآية العظيمة (١) دليل على أن الأصل في الأشياء الإباحة والطهارة، لأنها سيقت في معرض الامتنان، يخرج بذلك الخبائث، فإن [تحريمها أيضا] يؤخذ من فحوى الآية، ومعرفة المقصود منها، وأنه خلقها لنفعنا، فما فيه ضرر، فهو خارج من ذلك، ومن تمام نعمته، منعنا من الخبائث، تنزيها لنا.

Bu yüce ayette (1); eşyada aslolanın mübahlık ve temizlik olduğuna bir delil vardır; çünkü ayet bir minnet (nimet sunma) makamında sevk edilmiştir. Pis ve zararlı şeyler (habâis) ise bunun dışındadır; zira [onların haram kılınması da] ayetin bağlamından ve maksadının bilinmesinden anlaşılır: Çünkü Allah onları bizim faydamız için yaratmıştır, zararlı olan şeyler ise bu kapsamın dışındadır. Bizi pis ve zararlı şeylerden menetmesi de bizi arındırmak için O'nun nimetinin kemalindendir.

وقوله: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} .

O'nun: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenledi. O, her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğuna gelince:

{اسْتَوَى} ترد في القرآن على ثلاثة معاني: فتارة لا تعدى بالحرف، فيكون معناها، الكمال والتمام، كما في قوله عن موسى: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى} وتارة تكون بمعنى "علا "و "ارتفع "وذلك إذا عديت بـ "على "كما في قوله تعالى: {ثم استوى على العرش} (٢) {لِتَسْتَوُوا عَلَى ظُهُورِهِ} وتارة تكون بمعنى "قصد "كما إذا عديت بـ "إلى "كما في هذه الآية، أي: لما خلق تعالى الأرض، قصد إلى خلق السماوات {فسواهن سبع سماوات} فخلقها وأحكمها، وأتقنها، {وهو بكل شيء عليم} فـ {يعلم ما يلج في الأرض وما يخرج منها وما ينزل من السماء وما يعرج فيها} و {يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعْلِنُونَ} يعلم السر وأخفى.

Kur'an'da {اسْتَوَى} (istevâ) kelimesi üç manada kullanılır: Bazen bir harf-i cerle geçişli kılınmaz (müteaddî olmaz); bu durumda kemal ve tamamlanma anlamına gelir, nitekim Mûsâ hakkında: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى} “Güçlü çağına erip olgunlaşınca...” buyruğunda böyledir. Bazen "yüceldi", "yükseldi" manasına gelir; bu da "alâ" (على) ile geçişli kılındığında olur, nitekim Allah Teâlâ'nın: {ثم استوى على العرش} “Sonra Arş'a istiva etti” (2) ve {لِتَسْتَوُوا عَلَى ظُهُورِهِ} “Sırtlarına kurulasınız diye...” buyruklarında böyledir. Bazen de "yöneldi / kastetti" manasına gelir ki bu da "ilâ" (إلى) ile geçişli kılındığında olur; tıpkı bu ayette olduğu gibi: Yani Allah Teâlâ yeri yarattıktan sonra gökleri yaratmaya yöneldi; {فسواهن سبع سماوات} “onları yedi gök olarak düzenledi”; yani onları yarattı, sapasağlam ve kusursuz kıldı. {وهو بكل شيء عليم} “O, her şeyi hakkıyla bilendir.” Dolayısıyla {يعلم ما يلج في الأرض وما يخرج منها وما ينزل من السماء وما يعرج فيها} “Yere gireni, oradan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir.” Ve {يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعْلِنُونَ} “Gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilir”; sırrı da ondan daha gizli olanı da bilir.

وكثيرا ما يقرن بين خلقه للخلق وإثبات علمه كما في هذه الآية، وكما في قوله تعالى: {أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} لأن خلقه للمخلوقات، أدل دليل على علمه، وحكمته، وقدرته.

[Cenâb-ı Hak], bu ayette ve Allah Teâlâ'nın: {أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} “Yaratan bilmez mi? O, lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır” buyruğunda olduğu gibi, mahlukatı yaratması ile ilmini ispat etmeyi çoğu zaman birlikte zikreder. Çünkü O'nun mahlukatı yaratmış olması; ilmine, hikmetine ve kudretine en açık delildir.

{٣٠ - ٣٤} {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ * وَعَلَّمَ آدَمَ الأسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * قَالُوا سُبْحَانَكَ لا عِلْمَ لَنَا إِلا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ * قَالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ * وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ} .

{٣٠ - ٣٤} {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ * وَعَلَّمَ آدَمَ الأسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * قَالُوا سُبْحَانَكَ لا عِلْمَ لَنَا إِلا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ * قَالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ * وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ} “(30-34) Hani Rabbin meleklere: 'Muhakkak ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti. Onlar: 'Orada fesat çıkaracak ve kanlar dökecek birini mi var edeceksin? Hâlbuki biz seni överek tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz' dediler. [Rabbin]: 'Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim' buyurdu. Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti, sonra onları meleklere arz edip: 'Eğer doğru sözlüler iseniz bunların isimlerini bana haber verin' buyurdu. [Melekler]: 'Seni tenzih ederiz; senin bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir ilmimiz yoktur. Şüphesiz her şeyi hakkıyla bilen, hikmet sahibi olan ancak sensin' dediler. [Allah]: 'Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara haber ver' buyurdu. Âdem onların isimlerini onlara haber verince [Allah]: 'Ben size, göklerin ve yerin gaybını muhakkak bildiğimi, açığa vurduğunuzu ve gizlemekte olduğunuzu da bildiğimi söylememiş miydim?' buyurdu. Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis hariç hepsi hemen secde etmişlerdi. O ise diretti, kibirlendi ve kâfirlerden oldu.”

هذا شروع في ذكر فضل آدم ﵇ أبي البشر (١) أن الله حين أراد خلقه أخبر الملائكة بذلك، وأن الله مستخلفه في الأرض.

Bu; insanlığın atası Âdem aleyhisselâm'ın faziletini (1), Allah'ın onu yaratmayı murad ettiğinde bunu meleklere bildirdiğini ve Allah'ın onu yeryüzünde halife kılacağını zikretmeye bir başlangıçtır.

فقالت الملائكة ﵈: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا} بالمعاصي {وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} [و] هذا تخصيص بعد تعميم، لبيان [شدة] مفسدة القتل، وهذا بحسب ظنهم أن الخليفة المجعول في الأرض سيحدث منه ذلك، فنزهوا الباري عن ذلك، وعظموه، وأخبروا أنهم قائمون بعبادة الله على وجه خال من المفسدة فقالوا: {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ} أي: ننزهك التنزيه اللائق بحمدك وجلالك، {وَنُقَدِّسُ لَكَ} يحتمل أن معناها: ونقدسك، فتكون اللام مفيدة للتخصيص والإخلاص، ويحتمل أن يكون: ونقدس لك أنفسنا، أي: نطهرها بالأخلاق الجميلة، كمحبة الله وخشيته وتعظيمه، ونطهرها من الأخلاق الرذيلة.

Bunun üzerine melekler aleyhimüsselâm: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا} “Orada” günahlarla “fesat çıkaracak” {وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “ve kanlar dökecek birini mi var edeceksin?” dediler. Bu, cinayetin fesadının [şiddetini] beyan etmek için genel ifadeden sonra özel bir zikirdir. Bu onların, yeryüzüne konulacak halifeden böyle şeylerin vuku bulacağına dair zannına dayanmaktaydı. Dolayısıyla Yaratıcı'yı bundan tenzih edip O'nu yücelttiler ve fesattan uzak bir şekilde Allah'a kulluğu yerine getirdiklerini bildirerek: {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ} “Hâlbuki biz seni överek tesbih ediyoruz”; yani hamdine ve celaline layık bir tenzihle seni tenzih ediyoruz, {وَنُقَدِّسُ لَكَ} “ve seni takdis ediyoruz” dediler. Bunun manasının "seni takdis ediyoruz" olması muhtemeldir; böylece "lâm" harfi tahsis ve ihlas ifade eder. Mananın "senin için nefislerimizi takdis ediyoruz" yani: Allah sevgisi, korkusu ve O'nu tazim gibi güzel ahlakla nefislerimizi arındırıyor ve kötü ahlaktan temizliyoruz anlamına gelmesi de muhtemeldir.

قال الله تعالى للملائكة: {إِنِّي أَعْلَمُ} من هذا الخليفة {مَا لا تَعْلَمُونَ} ؛ لأن كلامكم بحسب ما ظننتم، وأنا عالم بالظواهر والسرائر، وأعلم أن الخير الحاصل بخلق هذا الخليفة، أضعاف أضعاف ما في ضمن ذلك من الشر فلو لم يكن في ذلك، إلا أن الله تعالى أراد أن يجتبي منهم الأنبياء والصديقين، والشهداء والصالحين، ولتظهر آياته للخلق، ويحصل من العبوديات التي لم تكن تحصل بدون خلق هذا الخليفة، كالجهاد وغيره، وليظهر ما كمن في غرائز بني آدم (٢) من الخير والشر بالامتحان، وليتبين عدوه من وليه، وحزبه من حربه، وليظهر ما كمن في نفس إبليس من الشر الذي انطوى عليه، واتصف به، فهذه حكم عظيمة، يكفي بعضها في ذلك.

Allah Teâlâ meleklere: Bu halife hakkında {إِنِّي أَعْلَمُ} “Şüphesiz ben” {مَا لا تَعْلَمُونَ} “sizin bilmediklerinizi bilirim” buyurdu. Çünkü sizin sözünüz zannınıza dayanmaktadır; Ben ise görüneni de gizliyi de bilirim. Ve biliyorum ki bu halifenin yaratılmasıyla hâsıl olacak hayır, bunun içerdiği şerrin katbekat üstündedir. Bunda; Allah Teâlâ'nın onların içinden peygamberleri, sıddıkları, şehitleri ve salihleri seçmeyi murad etmesi, delillerinin mahlukata zahir olması, bu halife yaratılmaksızın cihâd ve benzeri gibi meydana gelmeyecek olan kulluk vazifelerinin gerçekleşmesi, Âdemoğullarının (2) fıtratında gizli olan hayır ve şerrin imtihanla açığa çıkması, O'nun dostu ile düşmanının, O'na tabi olanlar ile O'na savaş açanların ayırt edilmesi ve İblis'in içinde barındırıp nitelendiği şerrin açığa çıkması olmasaydı bile —ki bunlar büyük hikmetlerdir— bunlardan bir kısmı dahi bu yaratılış için yeterliydi.

ثم لما كان قول الملائكة ﵈، فيه إشارة إلى فضلهم على الخليفة الذي يجعله الله في الأرض، أراد الله تعالى، أن يبين لهم من فضل آدم، ما يعرفون به فضله، وكمال حكمة الله وعلمه فـ {عَلَّمَ آدَمَ الأسْمَاءَ كُلَّهَا} أي: أسماء الأشياء، وما هو مسمى بها، فعلمه الاسم والمسمى، أي: الألفاظ والمعاني، حتى المكبر من الأسماء كالقصعة، والمصغر كالقصيعة.

Meleklerin aleyhimüsselâm sözünde, Allah'ın yeryüzünde yaratacağı halifeye olan üstünlüklerine dair bir ima bulunduğundan Allah Teâlâ, Âdem'in faziletini ve Kendi hikmet ve ilminin mükemmelliğini anlayacakları bir hususu onlara beyan etmek istedi ve: {عَلَّمَ آدَمَ الأسْمَاءَ كُلَّهَا} “Âdem'e bütün isimleri öğretti.” Yani varlıkların isimlerini ve onların adlandırıldığı şeyleri öğretti; böylece ona ismi ve isimlendirileni, yani lafızları ve manaları öğretti; hatta çanak (kas'a) gibi büyük isimlerden çanakçık (kusey'a) gibi küçültme isimlerine varıncaya kadar...

{ثُمَّ عَرَضَهُمْ} أي: عرض المسميات {عَلَى الْمَلائِكَةِ} امتحانا لهم، هل يعرفونها أم لا؟.

{ثُمَّ عَرَضَهُمْ} “Sonra onları” yani isimlendirilen varlıkları, bilip bilmediklerini sınamak üzere {عَلَى الْمَلائِكَةِ} “meleklere arz etti.”

{فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} في قولكم وظنكم، أنكم أفضل من هذا الخليفة.

{فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Ve: 'Eğer doğru sözlüler iseniz bunların isimlerini bana haber verin' buyurdu”; yani bu halifeden daha üstün olduğunuza dair sözünüzde ve zannınızda doğru iseniz...

{قَالُوا سُبْحَانَكَ} أي: ننزهك من الاعتراض منا عليك، ومخالفة أمرك. {لا عِلْمَ لَنَا} بوجه من الوجوه {إِلا مَا عَلَّمْتَنَا} إياه، فضلا منك وجودا، {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ} العليم الذي أحاط علما بكل شيء، فلا يغيب عنه ولا يعزب مثقال ذرة في السماوات والأرض، ولا أصغر من ذلك ولا أكبر.

{قَالُوا سُبْحَانَكَ} “[Melekler]: 'Seni tenzih ederiz' dediler”; yani Sana itiraz etmekten ve emrine muhalefet etmekten Seni tenzih ederiz. Bir lütuf ve cömertlik olarak {إِلا مَا عَلَّمْتَنَا} “Senin bize öğrettiğinden başka” hiçbir cihetten {لا عِلْمَ لَنَا} “bizim hiçbir ilmimiz yoktur.” {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ} “Şüphesiz her şeyi hakkıyla bilen, hikmet sahibi olan ancak Sensin.” El-Alîm: İlmiyle her şeyi kuşatandır; göklerde ve yerde zerre ağırlığınca, bundan daha küçük ya da daha büyük hiçbir şey O'ndan gizli kalmaz ve kaybolmaz.

الحكيم: من له الحكمة التامة التي لا يخرج عنها مخلوق، ولا يشذ عنها مأمور، فما خلق شيئا إلا لحكمة: ولا أمر بشيء إلا لحكمة، والحكمة: وضع الشيء في موضعه اللائق به، فأقروا، واعترفوا بعلم الله وحكمته، وقصورهم عن معرفة أدنى شيء، واعترافهم بفضل الله عليهم; وتعليمه إياهم ما لا يعلمون.

El-Hakîm: Hiçbir mahlukun dışına çıkamadığı, emredilen hiçbir şeyin haricinde kalamadığı tam bir hikmete sahip olandır; O hiçbir şeyi hikmetsiz yaratmamış ve hiçbir şeyi hikmetsiz emretmemiştir. Hikmet; bir şeyi kendisine layık olan yerine koymaktır. Böylece melekler Allah'ın ilmini ve hikmetini, kendilerinin en ufak bir şeyi dahi bilmekten aciz olduklarını ikrar ve itiraf etmiş; Allah'ın kendilerine olan lütfunu ve bilmedikleri şeyleri onlara öğretmesini kabul etmişlerdir.

فحينئذ قال الله: {يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ} أي: أسماء المسميات التي عرضها الله على الملائكة; فعجزوا عنها، {فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ} تبين للملائكة فضل آدم عليهم; وحكمة الباري وعلمه في استخلاف هذا الخليفة، {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} وهو ما غاب عنا; فلم نشاهده، فإذا كان عالما بالغيب; فالشهادة من باب أولى، {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ} أي: تظهرون {وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} .

İşte o zaman Allah: {يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ} “Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara haber ver” buyurdu; yani Allah'ın meleklere arz ettiği ve meleklerin bilmekten aciz kaldığı varlıkların isimlerini... {فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ} “Âdem onların isimlerini onlara haber verince” Âdem'in kendilerine olan üstünlüğü, Yaratıcı'nın bu halifeyi tayin etmesindeki hikmeti ve ilmi meleklere açıkça belli oldu. [Allah]: {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} “Ben size, göklerin ve yerin gaybını muhakkak bildiğimi söylememiş miydim?” buyurdu. Gayb ise bizden gizli kalan ve müşahede etmediğimiz şeylerdir. O gaybı bildiğine göre, şahadet âlemini (görüneni) evleviyetle bilir. {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ} “Ve açığa vurduğunuzu da” {وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “gizlemekte olduğunuzu da bilirim.”

ثم أمرهم تعالى بالسجود لآدم; إكراما له وتعظيما; وعبودية لله تعالى، فامتثلوا أمر الله; وبادروا كلهم بالسجود، {إِلا إِبْلِيسَ أَبَى} امتنع عن السجود; واستكبر عن أمر الله وعلى آدم، قال: {أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا} وهذا الإباء منه والاستكبار; نتيجة الكفر الذي هو منطو عليه; فتبينت حينئذ عداوته لله ولآدم وكفره واستكباره.

Sonra Allah Teâlâ Âdem'e bir ikram ve tazim, Kendisine de bir kulluk olmak üzere meleklere Âdem'e secde etmelerini emretti. Onlar Allah'ın emrine boyun eğip hepsi birden secdeye koştular; {إِلا إِبْلِيسَ أَبَى} “İblis hariç; o diretti”; secde etmekten kaçındı, Allah'ın emrine ve Âdem'e karşı kibirlendi. Dedi ki: {أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا} “Çamurdan yarattığın kimseye mi secde edeceğim?” Ondan kaynaklanan bu diretme ve kibir, içinde barındırdığı küfrün bir neticesiydi; böylece o anda onun Allah'a ve Âdem'e olan düşmanlığı, küfrü ve kibri açığa çıkmış oldu.

وفي هذه الآيات من العبر والآيات; إثبات الكلام لله تعالى; وأنه لم يزل متكلما; يقول ما شاء; ويتكلم بما شاء; وأنه عليم حكيم، وفيه أن العبد إذا خفيت عليه حكمة الله في بعض المخلوقات والمأمورات فالوجب عليه; التسليم; واتهام عقله; والإقرار لله بالحكمة، وفيه اعتناء الله بشأن الملائكة; وإحسانه بهم; بتعليمهم ما جهلوا; وتنبيههم على ما لم يعلموه.

Bu ayetlerdeki ibretlerden ve delillerden bazıları şunlardır: Allah Teâlâ'nın kelâm sıfatının ispatı, O'nun ezelden beri mütekellim olduğu, dilediğini söylediği ve dilediği şekilde konuştuğu, O'nun Alîm ve Hakîm olduğudur. Yine bunda; bazı yaratılmışlarda ve emirlerde Allah'ın hikmeti kula gizli kaldığında kulun üzerine vacip olan vazifenin teslim olmak, kendi aklını kusurlu görmek ve Allah'ın hikmetini ikrar etmek olduğu vardır. Yine bunda; Allah'ın meleklerin durumuna ihtimam göstermesi, bilmediklerini onlara öğreterek ve bilmedikleri hususlara dikkatlerini çekerek onlara ihsanda bulunması vardır.

وفيه فضيلة العلم من وجوه:

Yine bunda, ilmin faziletine dair birçok cihetten delil vardır:

منها: أن الله تعرف لملائكته; بعلمه وحكمته، ومنها: أن الله عرفهم فضل آدم بالعلم; وأنه أفضل صفة تكون في العبد، ومنها: أن الله أمرهم بالسجود لآدم; إكراما له; لما بان فضل علمه، ومنها: أن الامتحان للغير; إذا عجزوا عما امتحنوا به; ثم عرفه صاحب الفضيلة; فهو أكمل مما عرفه ابتداء، ومنها: الاعتبار بحال أبوي الإنس والجن; وبيان فضل آدم; وأفضال الله عليه; وعداوة إبليس له; إلى غير ذلك من العبر.

Bunlardan bazıları şunlardır: Allah'ın, ilmi ve hikmetiyle meleklerine Kendisini tanıtması; yine onlara Âdem'in ilimle olan üstünlüğünü ve ilmin bir kulda bulunabilecek en üstün vasıf olduğunu bildirmesidir. Yine bunlardan biri; ilminin üstünlüğü açığa çıkınca, Allah'ın Âdem'e bir ikram olarak meleklere ona secde etmelerini emretmesidir. Yine bunlardan biri; başkalarının imtihan edilip de imtihan olundukları hususta aciz kalmalarının ardından fazilet sahibinin bunu bilmesinin, [o şeyi] en baştan bilmiş olmasından daha kâmil bir derece teşkil etmesidir. Yine bunlardan biri de; insan ve cinnin atalarının durumundan ibret almak, Âdem'in üstünlüğünü, Allah'ın ona olan lütuflarını ve İblis'in ona olan düşmanlığını ortaya koymak ve bunlara benzer diğer ibretlerdir.

{٣٥ - ٣٦} {وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ * فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الأرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} .

{٣٥ - ٣٦} {وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ * فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الأرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} “(35-36) Dedik ki: 'Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin, dilediğiniz yerden bol bol, afiyetle yiyin; fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz.' Şeytan ise oradan onların ayağını kaydırdı ve onları içinde bulundukları [nimetten] çıkardı. Biz de: 'Birbirinize düşman olarak inin! Yeryüzünde sizin için bir vakte kadar bir yerleşim ve geçimlik vardır' dedik.”

لما خلق الله آدم وفضله; أتم نعمته عليه; بأن خلق منه زوجة ليسكن إليها; ويستأنس بها; وأمرهما بسكنى الجنة; والأكل منها رغدا; أي: واسعا هنيئا، {حَيْثُ شِئْتُمَا} أي: من أصناف الثمار والفواكه; وقال الله له: {إِنَّ لَكَ أَلا تَجُوعَ فِيهَا وَلا تَعْرَى وَأَنَّكَ لا تَظْمَأُ فِيهَا وَلا تَضْحَى} .

Allah Âdem'i yaratıp üstün kıldığında, huzur bulması ve ünsiyet etmesi için kendisinden bir eş yaratarak ona olan nimetini tamamladı. Her ikisine cennette yerleşmelerini ve ondan "rağaden" yani bol bol ve afiyetle, {حَيْثُ شِئْتُمَا} “dilediğiniz yerden” yani çeşit çeşit meyvelerden yemelerini emretti. Allah ona şöyle buyurdu: {إِنَّ لَكَ أَلا تَجُوعَ فِيهَا وَلا تَعْرَى وَأَنَّكَ لا تَظْمَأُ فِيهَا وَلا تَضْحَى} “Şüphesiz orada acıkmaman ve çıplak kalmaman senin içindir. Ve sen orada susamazsın, sıcaktan da yanmazsın.”

{وَلا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ} نوع من أنواع شجر الجنة; الله أعلم بها، وإنما نهاهما عنها امتحانا وابتلاء [أو لحكمة غير معلومة لنا] (١) {فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ} دل على أن النهي للتحريم; لأنه رتب عليه الظلم.

{وَلا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ} “Fakat şu ağaca yaklaşmayın.” Bu, cennet ağaçlarının türlerinden biridir ki onu en iyi Allah bilir. Onları bu ağaçtan sınamak ve imtihan etmek için [yahut bizce bilinmeyen bir hikmetten ötürü] (1) nehyetmiştir. {فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ} “Yoksa zalimlerden olursunuz” buyruğu, nehyin tahrim (haram kılma) için olduğuna delildir; çünkü buna zulüm neticesi bağlanmıştır.

فلم يزل عدوهما يوسوس لهما ويزين لهما تناول ما نهيا عنه; حتى أزلهما، أي: حملهما على الزلل بتزيينه. {وَقَاسَمَهُمَا} بالله {إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ} فاغترا به وأطاعاه; فأخرجهما مما كانا فيه من النعيم والرغد; وأهبطوا إلى دار التعب والنصب والمجاهدة.

Düşmanları, yasaklandıkları şeyden yemeleri için onlara vesvese vermeye ve bunu süslü göstermeye devam etti; nihayet ayaklarını kaydırdı; yani süslemesiyle onları hataya sevk etti. Allah adına: {وَقَاسَمَهُمَا} “onlara yemin etti:” {إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ} “'Muhakkak ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim.'” Onlar da ona aldanıp itaat ettiler; böylece şeytan onları içinde bulundukları nimet ve bolluktan çıkardı ve yorgunluk, meşakkat ve mücadele yurduna indirildiler.

{بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} أي: آدم وذريته; أعداء لإبليس وذريته، ومن المعلوم أن العدو; يجد ويجتهد في ضرر عدوه وإيصال الشر إليه بكل طريق; وحرمانه الخير بكل طريق، ففي ضمن هذا، تحذير بني آدم من الشيطان كما قال تعالى {إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّمَا يَدْعُو حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ} {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا} .

{بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “Birbirinize düşman olarak...” Yani Âdem ve zürriyeti ile İblis ve zürriyeti birbirine düşmandır. Malumdur ki düşman, düşmanına zarar vermek, ona her yolla kötülük ulaştırmak ve onu her yolla hayırdan mahrum bırakmak için olanca gayretini sarf eder. Dolayısıyla bunun kapsamında Âdemoğullarının şeytana karşı sakındırılması vardır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّمَا يَدْعُو حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ} “Şüphesiz şeytan sizin için bir düşmandır; siz de onu düşman edinin. O kendi taraftarlarını ancak alevli ateşin ehlinden olsunlar diye çağırır.” Ve: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا} “Onlar size düşman iken, siz beni bırakıp da onu ve zürriyetini mi dost ediniyorsunuz? Zalimler için ne kötü bir bedeldir bu!”

ثم ذكر منتهى الإهباط إلى الأرض، فقال: {وَلَكُمْ فِي الأرْضِ مُسْتَقَرٌّ} أي: مسكن وقرار، {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} انقضاء آجالكم، ثم تنتقلون منها للدار التي خلقتم لها، وخلقت لكم، ففيها أن مدة هذه الحياة، مؤقتة عارضة، ليست مسكنا حقيقيا، وإنما هي معبر يتزود منها لتلك الدار، ولا تعمر للاستقرار.

Sonra [Allah], yeryüzüne indirilişin nihai sınırını zikrederek şöyle buyurdu: {وَلَكُمْ فِي الأرْضِ مُسْتَقَرٌّ} “Yeryüzünde sizin için bir yerleşke”; yani bir mesken ve karargâh, {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} “ve bir süreye kadar bir geçimlik vardır.” [Bu süre], ecellerinizin sona ermesidir. Sonra oradan, kendisi için yaratıldığınız ve sizin için yaratılmış olan yurda geçersiniz. Bu ifadede, şu dünya hayatı süresinin geçici ve arızî olduğuna, hakiki bir mesken olmadığına; bilakis o yurda azık temin edilecek bir geçiş yeri olduğuna ve kalıcı olarak yerleşilmek üzere imar edilmeyeceğine dair [bir işaret] vardır.

{٣٧} {فَتَلَقَّى آدَمُ} .

{٣٧} {فَتَلَقَّى آدَمُ} “(37) Derken Âdem [kelimeler] aldı...”

{فَتَلَقَّى آدَمُ} أي: تلقف وتلقن، وألهمه الله {مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} وهي قوله: {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا} الآية، فاعترف بذنبه وسأل الله مغفرته {فَتَابَ} الله {عَلَيْهِ} ورحمه {إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ} لمن تاب إليه وأناب.

{فَتَلَقَّى آدَمُ} “Derken Âdem aldı”; yani kavradı, öğrendi ve Allah ona {مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} “Rabbinden kelimeler” ilham etti. Bu kelimeler O'nun: {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا} “Ey Rabbimiz! Biz nefislerimize zulmettik...” ayetindeki kavlidir. Böylece Âdem günahını itiraf edip Allah'tan bağışlanma diledi; Allah da {فَتَابَ عَلَيْهِ} “onun tövbesini kabul etti” ve ona merhamet buyurdu. {إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ} “Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul edendir”; Kendisine tövbe edip yönelen kimselerin tövbesini kabul buyurur.

وتوبته نوعان: توفيقه أولا ثم قبوله للتوبة إذا اجتمعت شروطها ثانيا.

O'nun tövbeleri kabulü iki türlüdür: İlki kula tövbe etmeyi nasip kılması (muvaffak etmesi), ikincisi ise şartları bir araya geldiğinde tövbeyi kabul buyurmasıdır.

{الرَّحِيمِ} بعباده، ومن رحمته بهم، أن وفقهم للتوبة، وعفا عنهم وصفح.

{الرَّحِيمِ} “Çok merhametlidir”; kullarına karşı pek merhametlidir. Onlara olan merhametindendir ki onları tövbeye muvaffak kılmış, onları affedip bağışlamıştır.

{٣٨ - ٣٩} {قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ * وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} .

{٣٨ - ٣٩} {قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ * وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “(38-39) Dedik ki: 'Hepiniz oradan inin! Tarafımdan size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennem ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.'”

كرر الإهباط، ليرتب عليه ما ذكر وهو قوله: {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى} أي: أيَّ وقت وزمان جاءكم مني -يا معشر الثقلين- هدى، أي: رسول وكتاب يهديكم لما يقربكم مني، ويدنيكم مني; ويدنيكم من رضائي، {فمن تبع هداي} منكم، بأن آمن برسلي وكتبي، واهتدى بهم، وذلك بتصديق جميع أخبار الرسل والكتب، والامتثال للأمر والاجتناب للنهي، {فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} .

Zikredilen hükmü bağlamak için iniş emrini tekrarlamıştır; o hüküm de şudur: {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى} “Tarafımdan size bir hidayet geldiğinde”; yani —ey insanlar ve cinler topluluğu— benden size ne vakit ve hangi zamanda bir hidayet, yani sizi bana yaklaştıracak ve rızama erdirecek bir elçi ve bir kitap gelirse, {فمن تبع هداي} “kim benim hidayetime uyarsa”; yani elçilerime ve kitaplarıma iman edip onlarla doğru yolu bulursa —ki bu da elçilerin ve kitapların bütün haberlerini tasdik etmekle, emirlere uyup yasaklardan kaçınmakla olur— {فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} “onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.”

وفي الآية الأخرى: {فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقَى} .

Diğer ayette ise şöyle buyrulmuştur: {فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقَى} “Kim benim hidayetime uyarsa ne sapar ne de bedbaht olur.”

فرتب على اتباع هداه أربعة أشياء:

Böylece Kendi hidayetine tabi olmaya dört şey bağlamıştır:

نفي الخوف والحزن والفرق بينهما، أن المكروه إن كان قد مضى، أحدث الحزن، وإن كان منتظرا، أحدث الخوف، فنفاهما عمن اتبع هداه وإذا انتفيا، حصل ضدهما، وهو الأمن التام، وكذلك نفي الضلال والشقاء عمن اتبع هداه وإذا انتفيا ثبت ضدهما، وهو الهدى والسعادة، فمن اتبع هداه، حصل له الأمن والسعادة الدنيوية والأخروية والهدى، وانتفى عنه كل مكروه، من الخوف، والحزن، والضلال، والشقاء، فحصل له المرغوب، واندفع عنه المرهوب، وهذا عكس من لم يتبع هداه، فكفر به، وكذب بآياته.

Korku ve hüznün nefyedilmesi... İkisi arasındaki fark şudur: Hoşa gitmeyen şey (mekruh) eğer geçmişte kalmışsa hüzün doğurur; eğer gelecekte bekleniyorsa korku doğurur. Allah hidayetine uyan kimseden her ikisini de nefyetmiştir. Bu ikisi ortadan kalktığında ise zıtları olan tam bir emniyet hâsıl olur. Aynı şekilde hidayetine uyan kimseden sapıklığı ve bedbahtlığı (şekaveti) nefyetmiştir; bu ikisi ortadan kalktığında ise zıtları olan hidayet ve saadet sabit olur. Dolayısıyla O'nun hidayetine uyan kimse için emniyet, dünya ve ahiret saadeti ile hidayet hâsıl olur; korku, hüzün, sapıklık ve bedbahtlıktan ibaret her türlü mekruh şey ondan kalkar; böylece arzulanan şey elde edilir ve korkulan şey bertaraf olur. Bu ise O'nun hidayetine uymayıp O'nu inkâr eden ve ayetlerini yalanlayan kimsenin durumunun tam aksidir.

فـ {أولئك أصحاب النار} أي: الملازمون لها، ملازمة الصاحب لصاحبه، والغريم لغريمه، {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} لا يخرجون منها، ولا يفتر عنهم العذاب ولا هم ينصرون.

Dolayısıyla: {أولئك أصحاب النار} “İşte onlar cehennem ehlidirler”; yani arkadaşın arkadaşından ve borçlunun alacaklısından ayrılmadığı gibi oradan hiç ayrılmayan kimselerdir. {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “Onlar orada ebedî kalacaklardır”; oradan çıkarılmazlar, azapları hafifletilmez ve onlara yardım da edilmez.

وفي هذه الآيات وما أشبهها، انقسام الخلق من الجن والإنس، إلى أهل السعادة، وأهل الشقاوة، وفيها صفات الفريقين والأعمال الموجبة لذلك، وأن الجن كالإنس في الثواب والعقاب، كما أنهم مثلهم، في الأمر والنهي.

Bu ayetlerde ve benzerlerinde; cin ve insanlardan oluşan mahlukatın saadet ehli ve şekavet ehli olarak ikiye ayrıldığı, her iki fırkanın vasıfları ve buna sebep olan ameller açıklanmıştır. Yine cinlerin de emir ve yasaklarda olduğu gibi sevap ve cezada tıpkı insanlar gibi olduğu bildirilmiştir.

ثم شرع تعالى يذكِّر بني إسرائيل نعمه عليهم وإحسانه فقال:

Sonra Allah Teâlâ İsrâiloğullarına olan nimetlerini ve ihsanını hatırlatmaya başlayarak şöyle buyurdu:

{٤٠ - ٤٣} {يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ * وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ وَلا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلا وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ * وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ * وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ} .

{٤٠ - ٤٣} {يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ * وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ وَلا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلا وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ * وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ * وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ} “(40-43) Ey İsrâiloğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın ve bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim. Yalnızca benden korkun! Yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğim [Kur'an]'a iman edin; onu ilk inkâr edenler siz olmayın. Ayetlerimi az bir değere satmayın ve yalnızca benden sakının (bana karşı takva sahibi olun). Hakkı batıl ile karıştırmayın ve bile bile hakkı gizlemeyin. Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve rükû edenlerle beraber rükû edin.”

{يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ} المراد بإسرائيل: يعقوب ﵇، والخطاب مع فرق بني إسرائيل، الذين بالمدينة وما حولها، ويدخل فيهم من أتى من بعدهم، فأمرهم بأمر عام، فقال: {اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ} وهو يشمل سائر النعم التي سيذكر في هذه السورة بعضها، والمراد بذكرها بالقلب اعترافا، وباللسان ثناء، وبالجوارح باستعمالها فيما يحبه ويرضيه.

{يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ} “Ey İsrâiloğulları!” İsrâil'den maksat Ya'kûb aleyhisselâm'dır. Hitap ise Medine ve çevresinde bulunan İsrâiloğulları fırkalarınadır ve onlardan sonra gelenler de bu kapsama girer. Onlara umumi bir emir vererek: {اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ} “Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın” buyurmuştur. Bu, ileride bu surede bir kısmı zikredilecek olan diğer bütün nimetleri kapsar. Hatırlamaktan maksat ise kalple itiraf etmek, dille övmek ve organlarla o nimeti Allah'ın sevip razı olduğu şeylerde kullanmaktır.

{وَأَوْفُوا بِعَهْدِي} وهو ما عهده إليهم من الإيمان به، وبرسله وإقامة شرعه.

{وَأَوْفُوا بِعَهْدِي} “ve bana verdiğiniz ahdi yerine getirin”; bu da O'na ve elçilerine iman etmek ve şeriatını ikame etmek hususunda onlardan aldığı ahittir.

{أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} وهو المجازاة على ذلك.

{أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} “ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim”; bu da buna karşılık mükâfat vermektir.

والمراد بذلك: ما ذكره الله في قوله: {وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ [وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي] } إلى قوله: {فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ} .

Bundan maksat, Allah'ın şu buyruğunda zikrettiği husustur: {وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ [وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي] } “Andolsun Allah İsrâiloğullarından kesin söz almıştı ve onlardan on iki temsilci göndermiştik. Allah buyurmuştu ki: 'Muhakkak ben sizinle beraberim. Eğer namazı dosdoğru kılarsanız, [zekâtı verirseniz, elçilerime iman ederseniz...]'” ayetinden {فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ} “...dosdoğru yoldan sapmış olur” kavline kadar olan kısımdır.

ثم أمرهم بالسبب الحامل لهم على الوفاء بعهده، وهو الرهبة منه تعالى، وخشيته وحده، فإن مَنْ خشِيَه أوجبت له خشيته امتثال أمره واجتناب نهيه.

Sonra ahdine vefa göstermelerini sağlayacak sebebi emretti ki bu da yalnız Allah Teâlâ'dan korkmak ve O'ndan çekinmektir; zira O'ndan korkan kimsenin korkusu, O'nun emrini yerine getirmesini ve yasağından kaçınmasını gerekli kılar.

ثم أمرهم بالأمر الخاص، الذي لا يتم إيمانهم، ولا يصح إلا به فقال: {وَآمِنُوا بِمَا أَنزلْتُ} وهو القرآن الذي أنزله على عبده ورسوله محمد ﷺ، فأمرهم بالإيمان به، واتباعه، ويستلزم ذلك، الإيمان بمن أنزل عليه، وذكر الداعي لإيمانهم به، فقال: {مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} أي: موافقا له لا مخالفا ولا مناقضا، فإذا كان موافقا لما معكم من الكتب، غير مخالف لها; فلا مانع لكم من الإيمان به، لأنه جاء بما جاءت به المرسلون، فأنتم أولى من آمن به وصدق به، لكونكم أهل الكتب والعلم.

Sonra imanlarının ancak kendisiyle tamam ve sahih olacağı özel bir emri emrederek şöyle buyurdu: {وَآمِنُوا بِمَا أَنزلْتُ} “İndirdiğime iman edin”; bu da kulu ve elçisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği Kur'an'dır. Onlara Kur'an'a iman edip tabi olmalarını emretti; bu da Kur'an'ın kendisine indirildiği Zât'a iman etmeyi gerektirir. Sonra ona iman etmelerini gerektiren sebebi zikrederek: {مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} “yanınızdakini doğrulayıcı olarak” buyurdu; yani ona uygun olup aykırı ve çelişkili değildir. Mademki yanınızdaki kitaplara uygundur ve onlara aykırı değildir, öyleyse ona iman etmenize hiçbir engel yoktur; çünkü o peygamberlerin getirdiği hakikatleri getirmiştir. Sizler ehl-i kitap ve ilim ehli olduğunuz için ona iman etmeye ve onu tasdik etmeye en layık olan kimselersiniz.

وأيضا فإن في قوله: {مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} إشارة إلى أنكم إن لم تؤمنوا به، عاد ذلك عليكم، بتكذيب ما معكم، لأن ما جاء به هو الذي جاء به موسى وعيسى وغيرهما من الأنبياء، فتكذيبكم له تكذيب لما معكم.

Ayrıca: {مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} “yanınızdakini doğrulayıcı olarak” buyruğunda; şayet ona iman etmezseniz bu durumun dönüp elinizdeki kitapları yalanlamaya varacağına bir işaret vardır. Çünkü onun getirdiği şeyler Mûsâ'nın, Îsâ'nın ve diğer peygamberlerin getirdiği şeylerin aynısıdır; dolayısıyla onu yalanlamanız elinizdekini de yalanlamanız demektir.

وأيضا، فإن في الكتب التي بأيدكم، صفة هذا النبي الذي جاء بهذا القرآن والبشارة به، فإن لم تؤمنوا به، كذبتم ببعض ما أنزل إليكم، ومن كذب ببعض ما أنزل إليه، فقد كذب بجميعه، كما أن من كفر برسول، فقد كذب الرسل جميعهم.

Yineler ellerinizdeki kitaplarda bu Kur'an'ı getiren Nebî'nin vasıfları ve müjdesi bulunmaktadır. Eğer ona iman etmezseniz, size indirilenin bir kısmını yalanlamış olursunuz. Kim kendisine indirilenden bir kısmını yalanlarsa hepsini yalanlamış sayılır; tıpkı bir peygamberi inkâr eden kimsenin bütün peygamberleri yalanlamış sayıldığı gibi...

فلما أمرهم بالإيمان به، نهاهم وحذرهم من ضده وهو الكفر به فقال: {وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} أي: بالرسول والقرآن.

Onlara Kur'an'a iman etmeyi emredince, onun zıddı olan inkârdan onları nehyedip sakındırdı ve: {وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} “onu ilk inkâr edenler siz olmayın” buyurdu; yani Elçiyi ve Kur'an'ı...

وفي قوله: {أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} أبلغ من قوله: {ولا تكفروا به} لأنهم إذا كانوا أول كافر به، كان فيه مبادرتهم إلى الكفر به، عكس ما ينبغي منهم، وصار عليهم إثمهم وإثم من اقتدى بهم من بعدهم.

{أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} “onu ilk inkâr eden” buyruğu, "onu inkâr etmeyin" ifadesinden daha beliğdir; çünkü şayet onu ilk inkâr edenler olurlarsa, kendilerinden beklenen şeyin tam aksine inkâra öncülük etmiş olurlar ve böylece hem kendi günahları hem de kendilerinden sonra onlara uyanların günahı onların üzerine yüklenir.

ثم ذكر المانع لهم من الإيمان، وهو اختيار العرض الأدنى على السعادة الأبدية، فقال: {وَلا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلا} وهو ما يحصل لهم من المناصب والمآكل، التي يتوهمون انقطاعها، إن آمنوا بالله ورسوله، فاشتروها بآيات الله واستحبوها، وآثروها.

Sonra onları imandan alıkoyan engeli —ki bu da ebedî saadete karşı değersiz dünya menfaatini tercih etmeleridir— zikrederek şöyle buyurdu: {وَلا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلا} “Ayetlerimi az bir değere satmayın.” Bu da Allah'a ve elçisine iman ettikleri takdirde kesileceğini vehmettikleri makamlar ve menfaatlerdir. Onlar bunları Allah'ın ayetleri karşılığında satın almış, sevmiş ve tercih etmişlerdir.

{وَإِيَّايَ} أي: لا غيري {فَاتَّقُونِ} فإنكم إذا اتقيتم الله وحده، أوجبت لكم تقواه، تقديم الإيمان بآياته على الثمن القليل، كما أنكم إذا اخترتم الثمن القليل، فهو دليل على ترحل التقوى من قلوبكم.

{وَإِيَّايَ} “Ve yalnız benden” yani başkasından değil, {فَاتَّقُونِ} “sakının (takva sahibi olun).” Zira siz yalnız Allah'tan sakınırsanız, O'nun takvası O'nun ayetlerine imanı az bir değere tercih etmenizi gerektirir. Nitekim az bir değeri tercih ettiğinizde bu, takvanın kalplerinizden çekilip gittiğinin delili olur.

ثم قال: {وَلا تَلْبِسُوا} أي: تخلطوا {الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ} فنهاهم عن شيئين، عن خلط الحق بالباطل، وكتمان الحق؛ لأن المقصود من أهل الكتب والعلم، تمييز الحق، وإظهار الحق، ليهتدي بذلك المهتدون، ويرجع الضالون، وتقوم الحجة على المعاندين؛ لأن الله فصل آياته وأوضح بيناته، ليميز الحق من الباطل، ولتستبين سبيل المهتدين من سبيل المجرمين، فمن عمل بهذا من أهل العلم، فهو من خلفاء الرسل وهداة الأمم.

Sonra şöyle buyurdu: {وَلا تَلْبِسُوا} “Karıştırmayın” yani: {الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ} “hakkı batıl ile [karıştırmayın] ve hakkı gizlemeyin.” Onları iki şeyden nehyetti: Hakkı batıla karıştırmaktan ve hakkı gizlemekten... Zira ehl-i kitap ve ilim ehlinden beklenen maksat; hakkı ayırt etmek ve hakkı açığa vurmaktır ki bu sayede hidayet arayanlar doğru yolu bulsun, sapanlar geri dönsün ve inat edenlere karşı hüccet ikame edilsin. Çünkü Allah hakkı batıldan ayırt etmek, hidayete erenlerin yolu ile mücrimlerin yolu apaçık ortaya çıksın diye ayetlerini tafsil etmiş ve açık delillerini beyan etmiştir. İlim ehlinden kim bununla amel ederse, o peygamberlerin halifelerinden ve ümmetlerin hidayet rehberlerindendir.

ومن لبس الحق بالباطل، فلم يميز هذا من هذا، مع علمه بذلك، وكتم الحق الذي يعلمه، وأمر بإظهاره، فهو من دعاة جهنم، لأن الناس لا يقتدون في أمر دينهم بغير علمائهم، فاختاروا لأنفسكم إحدى الحالتين.

Kim de bildiği halde hakkı batıla karıştırır da bunu bundan ayırt etmezse ve bildiği, açığa vurulması emredilen hakkı gizlerse, o cehennem davetçilerindendir; zira insanlar din hususunda ancak âlimlerine uyarlar. O halde kendiniz için bu iki halden birini seçin!

ثم قال: {وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ} أي: ظاهرا وباطنا {وَآتُوا الزَّكَاةَ} مستحقيها، {وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ} أي: صلوا مع المصلين، فإنكم إذا فعلتم ذلك مع الإيمان برسل الله وآيات الله، فقد جمعتم بين الأعمال الظاهرة والباطنة، وبين الإخلاص للمعبود، والإحسان إلى عبيده، وبين العبادات القلبية البدنية والمالية.

Sonra şöyle buyurdu: {وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ} “Namazı dosdoğru kılın”; yani zahiren ve bâtınen... {وَآتُوا الزَّكَاةَ} “zekâtı verin”; hak sahiplerine ulaştırın, {وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ} “ve rükû edenlerle beraber rükû edin”; yani namaz kılanlarla beraber namaz kılın. Şayet siz bunu Allah'ın elçilerine ve ayetlerine imanla birlikte yaparsanız; hem zahirî hem bâtınî amelleri, Mâbud'a ihlas ile kullarına ihsanı ve kalbî, bedenî ve mâlî ibadetleri bir arada toplamış olursunuz.

وقوله: {وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ} أي: صلوا مع المصلين، ففيه الأمر بالجماعة للصلاة ووجوبها، وفيه أن الركوع ركن من أركان الصلاة لأنه عبّر عن الصلاة بالركوع، والتعبير عن العبادة بجزئها يدل على فرضيته فيها.

O'nun: {وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ} “ve rükû edenlerle beraber rükû edin” yani namaz kılanlarla beraber namaz kılın buyruğunda; namazın cemaatle kılınmasına dair emir ve bunun vücubiyeti (farziyeti) vardır. Yine bunda; rükûun namazın rükünlerinden biri olduğuna delil vardır; zira namaz rükû kelimesiyle ifade edilmiştir. Bir ibadetin kendi cüz'üyle (parçasıyla) ifade edilmesi, o cüz'ün o ibadette farz olduğuna delalet eder.

{٤٤} {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ} .

{٤٤} {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ} “(44) İnsanlara iyiliği emredip de...”

{أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ} أي: بالإيمان والخير {وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ} أي: تتركونها عن أمرها بذلك، والحال: {وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ} وأسمى العقل (١) عقلا لأنه يعقل به ما ينفعه من الخير، وينعقل به عما يضره، وذلك أن العقل يحث صاحبه أن يكون أول فاعل لما يأمر به، وأول تارك لما ينهى عنه، فمن أمر غيره بالخير ولم يفعله، أو نهاه عن الشر فلم يتركه، دل على عدم عقله وجهله، خصوصا إذا كان عالما بذلك، قد قامت عليه الحجة.

{أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ} “İnsanlara iyiliği” yani imanı ve hayrı “emredip de” {وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ} “kendinizi unutuyor musunuz?” Yani kendinize bunu emretmeyi terk mi ediyorsunuz? Hâlbuki: {وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ} “Siz Kitabı okuyup duruyorsunuz; hiç akıl erdirmiyor musunuz?” Akla akıl denilmiştir (1); çünkü insan onunla kendisine fayda veren hayrı kavrayıp tutar ve kendisine zarar veren şeyden alıkonur. Zira akıl, sahibini emrettiği şeyi ilk yapan ve nehyettiği şeyi ilk terk eden olmaya sevk eder. Kim başkasına hayrı emredip kendisi yapmazsa veya başkasını şerden nehyedip kendisi terk etmezse, bu onun akılsızlığına ve cehaletine delalet eder; hele ki bunu bilen ve aleyhine hüccet ikame edilmiş biri ise...

وهذه الآية، وإن كانت نزلت في سبب بني إسرائيل، فهي عامة لكل أحد لقوله تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لا تَفْعَلُونَ} وليس في الآية أن الإنسان إذا لم يقم بما أمر به أنه يترك الأمر بالمعروف، والنهي عن المنكر، لأنها دلت على التوبيخ بالنسبة إلى الواجبين، وإلا فمن المعلوم أن على الإنسان واجبين: أمر غيره ونهيه، وأمر نفسه ونهيها، فترك أحدهما، لا يكون رخصة في ترك الآخر، فإن الكمال أن يقوم الإنسان بالواجبين، والنقص الكامل أن يتركهما، وأما قيامه بأحدهما دون الآخر، فليس في رتبة الأول، وهو دون الأخير، وأيضا فإن النفوس مجبولة على عدم الانقياد لمن يخالف قوله فعله، فاقتداؤهم بالأفعال أبلغ من اقتدائهم بالأقوال المجردة.

Bu ayet her ne kadar İsrailoğulları sebebiyle inmiş olsa da Yüce Allah'ın şu buyruğundan dolayı herkes hakkında geneldir: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لا تَفْعَلُونَ} “Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah katında büyük bir gazaba sebep olur.” Ayette, bir insanın emrettiği şeyi kendisi yapmadığı takdirde iyiliği emredip kötülükten sakındırmayı terk etmesi gerektiğine dair bir hüküm yoktur. Çünkü ayet, [yerine getirilmesi gereken] iki vacibe nispetle bir kınamaya delalet etmiştir. Aksi takdirde bilinmektedir ki insanın üzerinde iki vacip vardır: Başkasına emredip onu [kötülükten] sakındırması ile kendi nefsine emredip onu [kötülükten] sakındırmasıdır. Dolayısıyla bunlardan birini terk etmek, diğerini de terk etmek için bir ruhsat teşkil etmez. Zira kemal, insanın her iki vacibi de yerine getirmesidir. Tam noksanlık ise her ikisini birden terk etmesidir. Bu ikisinden birini yapıp diğerini yapmaması durumunda ise [insan], birincinin mertebesinde değildir; ancak sonuncusunun derekesinde de değildir. Ayrıca nefisler, sözü fiiline uymayan kimseye boyun eğmemeye meyillidir. Dolayısıyla insanların fiillere uyması, tek başına kuru sözlere uymasından çok daha tesirlidir.

{٤٥ - ٤٨} {وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلا عَلَى الْخَاشِعِينَ * الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ * يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ * وَاتَّقُوا يَوْمًا لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} .

{٤٥ - ٤٨} {وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلا عَلَى الْخَاشِعِينَ * الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ * يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ * وَاتَّقُوا يَوْمًا لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} “(45-48) Sabır ve namazla yardım dileyin. Şüphesiz o, huşû duyanlardan başkasına çok ağır (büyük) gelir. Onlar ki Rablerine kavuşacaklarına ve gerçekten O'na döneceklerine kesin olarak inanırlar. Ey İsrâiloğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve sizi [o zamanki] âlemlere üstün kıldığımı hatırlayın. Ve öyle bir günden sakının ki hiçbir kimse bir başkası adına hiçbir şey ödeyemez (fayda sağlayamaz); kimseden şefaat kabul edilmez, kimseden fidye alınmaz ve onlara yardım da edilmez.”

أمرهم الله أن يستعينوا في أمورهم كلها بالصبر بجميع أنواعه، وهو الصبر على طاعة الله حتى يؤديها، والصبر عن معصية الله حتى يتركها، والصبر على أقدار الله المؤلمة فلا يتسخطها، فبالصبر وحبس النفس على ما أمر الله بالصبر عليه معونة عظيمة على كل أمر من الأمور، ومن يتصبر يصبره الله، وكذلك الصلاة التي هي ميزان الإيمان، وتنهى عن الفحشاء والمنكر، يستعان بها على كل أمر من الأمور {وَإِنَّهَا} أي: الصلاة {لَكَبِيرَةٌ} أي: شاقة {إِلا عَلَى الْخَاشِعِينَ} فإنها سهلة عليهم خفيفة؛ لأن الخشوع، وخشية الله، ورجاء ما عنده يوجب له فعلها، منشرحا صدره لترقبه للثواب، وخشيته من العقاب، بخلاف من لم يكن كذلك، فإنه لا داعي له يدعوه إليها، وإذا فعلها صارت من أثقل الأشياء عليه.

Allah onlara bütün işlerinde sabrın her çeşidiyle yardım dilemelerini emretmiştir; bu da yerine getirinceye kadar Allah'a taatte sabretmek, terk edinceye kadar Allah'a isyandan sakınmada sabretmek ve öfkelenip isyan etmeksizin Allah'ın elemli kaderlerine sabretmektir. Sabırla ve Allah'ın sabredilmesini emrettiği şey üzerinde nefsi tutmakla her türlü işte büyük bir yardım elde edilir; kim sabretmeye gayret ederse Allah ona sabır verir. Aynı şekilde imanın mizanı olan, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyan namazla da bütün işlerde yardım dilenir. {وَإِنَّهَا} “Şüphesiz o” yani namaz, {لَكَبِيرَةٌ} “ağır (meşakkatli) gelir;” {إِلا عَلَى الْخَاشِعِينَ} “ancak huşû duyanlar müstesna.” Zira namaz onlara kolay ve hafif gelir; çünkü huşû, Allah korkusu ve O'nun katındakini ummak, sevabı beklemesi ve azaptan korkması sebebiyle gönlü ferahlamış olarak namazı kılmasını gerektirir. Böyle olmayan kimse ise bundan farklıdır; zira onu namaza sevk edecek bir âmil yoktur ve kıldığı takdirde namaz onun üzerine en ağır şeylerden biri haline gelir.

والخشوع هو: خضوع القلب وطمأنينته، وسكونه لله تعالى، وانكساره بين يديه، ذلا وافتقارا، وإيمانا به وبلقائه.

Huşû; kalbin Allah Teâlâ'ya boyun eğmesi, huzur ve sükûna ermesi, zillet ve muhtaçlık içinde, O'na ve O'na kavuşmaya iman ederek O'nun huzurunda tezellül ve inkisâr ile durmasıdır.

ولهذا قال: {الَّذِينَ يَظُنُّونَ} أي: يستيقنون {أَنَّهُمْ مُلاقُو رَبِّهِمْ} فيجازيهم بأعمالهم {وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ} فهذا الذي خفف عليهم العبادات وأوجب لهم التسلي في المصيبات، ونفس عنهم الكربات، وزجرهم عن فعل السيئات، فهؤلاء لهم النعيم المقيم في الغرفات العاليات، وأما من لم يؤمن بلقاء ربه، كانت الصلاة وغيرها من العبادات من أشق شيء عليه.

Bu sebeple: {الَّذِينَ يَظُنُّونَ} “Onlar ki kesin olarak inanırlar (yakînendirler)” {أَنَّهُمْ مُلاقُو رَبِّهِمْ} “Rablerine kavuşacaklarına” —böylece amellerinin karşılığını vereceğine— {وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ} “ve gerçekten O'na döneceklerine” buyurmuştur. İşte ibadetleri onlara hafifleten, musibetlerde teselli bulmalarını sağlayan, sıkıntılarını gideren ve onları kötülük işlemekten alıkoyan şey budur. Bunlar için yüce köşklerde ebedî nimetler vardır. Rabbinin huzuruna varacağına inanmayan kimseye gelince; namaz ve diğer ibadetler onun için en ağır şeylerden olur.

ثم كرر على بني إسرائيل التذكير بنعمته، وعظا لهم، وتحذيرا وحثا.

Sonra bir öğüt, bir uyarı ve teşvik olmak üzere İsrâiloğullarına nimetini hatırlatmayı tekrarladı.

وخوفهم بيوم القيامة الذي {لا تَجْزِي} فيه، أي: لا تغني {نَفْسٌ} ولو كانت من الأنفس الكريمة كالأنبياء والصالحين {عَنْ نَفْسٍ} ولو كانت من العشيرة الأقربين {شَيْئًا} لا كبيرا ولا صغيرا وإنما ينفع الإنسان عمله الذي قدمه.

Ve onları, {لا تَجْزِي} “ödeyemeyeceği (fayda sağlayamayacağı)” yani kâfi gelemeyeceği kıyamet günüyle korkuttu: Peygamberler ve salihler gibi şerefli nefislerden olsa bile hiçbir {نَفْسٌ} “kimse”, en yakın akrabalarından olsa dahi bir başka {عَنْ نَفْسٍ} “kimse adına” ne büyük ne küçük {شَيْئًا} “hiçbir şey” [ödeyemez]; insana ancak önceden takdim ettiği ameli fayda verir.

{وَلا يُقْبَلُ مِنْهَا} أي: النفس، شفاعة لأحد بدون إذن الله ورضاه عن المشفوع له، ولا يرضى من العمل إلا ما أريد به وجهه، وكان على السبيل والسنة، {وَلا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ} أي: فداء {ولو أن للذين ظلموا ما في الأرض جميعا ومثله معه لافتدوا به من سوء العذاب} ولا يقبل منهم ذلك {وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} أي: يدفع عنهم المكروه، فنفى الانتفاع من الخلق بوجه من الوجوه، فقوله: {لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا} هذا في تحصيل المنافع، {وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} هذا في دفع المضار، فهذا النفي للأمر المستقل (١) به النافع.

Allah'ın izni ve hakkında şefaat edilecek kimseden razı olması bulunmadıkça {وَلا يُقْبَلُ مِنْهَا} “kimseden” hiçbir kimse için “şefaat kabul edilmez”; O ise amellerden ancak Kendi rızası gözetileni ve sünnet üzere olanı kabul buyurur. {وَلا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ} “kimseden fidye (denklik) alınmaz”; nitekim: “Eğer yeryüzünde olanların tamamı ve bir o kadarı daha o zalimlerin olsaydı, azabın kötülüğünden kurtulmak için elbette onu fidye olarak verirlerdi”; fakat bu onlardan kabul edilmez. {وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} “ve onlara yardım da edilmez”; yani başlarına gelen azap savulamaz. Böylece mahlukattan herhangi bir şekilde faydalanmayı tamamen nefyetmiştir: {لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا} “hiçbir kimse bir başkası adına hiçbir fayda sağlayamaz” kavli menfaatlerin elde edilmesi hususunda; {وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} “onlara yardım da edilmez” kavli ise zararların defedilmesi hususundadır. Bu nefyetme, fayda sağlayanın müstakil (1) tasarrufu içindir.

{ولا يقبل منها شفاعة ولا يؤخذ منها عدل} هذا نفي للنفع الذي يطلب ممن يملكه بعوض، كالعدل، أو بغيره، كالشفاعة، فهذا يوجب للعبد أن ينقطع قلبه من التعلق بالمخلوقين، لعلمه أنهم لا يملكون له مثقال ذرة من النفع، وأن يعلقه بالله الذي يجلب المنافع، ويدفع المضار، فيعبده وحده لا شريك له ويستعينه على عبادته.

{وَلا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ} “Ondan ne bir şefaat kabul edilir, ne de ondan bir fidye alınır”; bu, gerek fidye (denklik) gibi bir bedel karşılığında, gerekse şefaat gibi karşılıksız olarak, [faydaya] mâlik olan kimseden talep edilen faydanın nefyedilmesidir (yok sayılmasıdır). Bu durum, kulun kalbini yaratılmışlara bağlanmaktan bütünüyle koparmasını gerektirir; zira o bilir ki onlar kendisi için zerre ağırlığınca bir faydaya dahî mâlik değillerdir. [Yine bu durum, kulun kalbini] menfaatleri celbeden ve zararları defeden Allah'a bağlamasını gerektirir; böylece O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın yalnızca O'na ibadet eder ve O'na kulluk etme hususunda yine yalnızca O'ndan yardım diler.

{٤٩ - ٥٧} {وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ * وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْنَاكُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ * وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ * ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ * وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ * وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ * وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ * ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ * وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} .

{٤٩ - ٥٧} {وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ * وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْنَاكُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ * وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ * ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ * وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ * وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ * وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ * ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ * وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “(49-57) Hani sizi Firavun âlinden (hanedanından) kurtarmıştık; onlar size azabın en kötüsünü tattırıyor, oğullarınızı boğazlıyor, kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan (ve büyük bir nimet) vardı. Hani sizin için denizi yarmış, sizi kurtarmış ve siz bakıp dururken Firavun âlini boğmuştuk. Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik de onun ardından siz zalimler olarak buzağıyı [ilah] edinmiştiniz. Sonra şükredesiniz diye bunun ardından sizi affetmiştik. Hani doğru yolu bulasınız diye Mûsâ'ya Kitabı ve Furkân'ı vermiştik. Hani Mûsâ kavmine: 'Ey kavmim! Şüphesiz siz buzağıyı edinmekle kendinize zulmettiniz. Hemen Yaratıcınıza tövbe edin de nefislerinizi öldürün! Bu, Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır' demişti. Bunun üzerine Allah tövbenizi kabul etti. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul edendir, pek merhametlidir. Hani: 'Ey Mûsâ! Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız' demiştiniz de siz bakıp dururken sizi yıldırım çarpmıştı. Sonra şükredesiniz diye ölümünüzün ardından sizi dirilttik. Üzerinize bulutu gölgelik kıldık, size kudret helvası ve bıldırcın indirdik: 'Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin' [dedik]. Onlar bize zulmetmediler, ancak kendi nefislerine zulmediyorlardı.”

هذا شروع في تعداد نعمه على بني إسرائيل على وجه التفصيل فقال: {وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ} أي: من فرعون وملئه وجنوده وكانوا قبل ذلك {يَسُومُونَكُمْ} أي: يولونهم ويستعملونهم، {سُوءَ الْعَذَابِ} أي: أشده بأن كانوا {يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ} خشية نموكم، {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ} أي: فلا يقتلونهن، فأنتم بين قتيل ومذلل بالأعمال الشاقة، مستحيي على وجه المنة عليه والاستعلاء عليه فهذا غاية الإهانة، فمن الله عليهم بالنجاة التامة وإغراق عدوهم وهم ينظرون لتقر أعينهم.

Bu; İsrâiloğullarına olan nimetlerini tafsilatıyla saymaya bir başlangıçtır. Şöyle buyurdu: {وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ} “Hani sizi Firavun âlinden kurtarmıştık”; yani Firavun'dan, ileri gelenlerinden ve ordularından... Onlar bundan önce {يَسُومُونَكُمْ} “size tattırıyorlardı”; yani başlarına geçip onları çalıştırıyorlardı, {سُوءَ الْعَذَابِ} “azabın en kötüsünü”; yani en şiddetlisini... Şöyle ki: Çoğalıp güçlenmenizden korkarak {يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ} “oğullarınızı boğazlıyorlardı”, {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ} “kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı”; yani onları öldürmüyorlardı. Sizler ise öldürülenler ile ağır işlerde ezilenler, başa kakılarak ve üstünlük taslanarak sağ bırakılanlar arasındaydınız ki bu, aşağılanmanın zirvesidir. Allah onlara eksiksiz bir kurtuluş lütfetti ve gözleri aydın olsun diye onlar bakıp dururken düşmanlarını suda boğdu.

{وَفِي ذَلِكم} أي: الإنجاء {بَلاءٌ} أي: إحسان {مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ} فهذا مما يوجب عليكم الشكر والقيام بأوامره.

{وَفِي ذَلِكم} “Ve bunda” yani bu kurtarılışta, {بَلاءٌ} “büyük bir ihsan (ve imtihan)” {مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ} “Rabbinizden [vardı].” İşte bu, sizin şükretmenizi ve O'nun emirlerini yerine getirmenizi gerektiren hususlardandır.

ثم ذكر منته عليهم بوعده لموسى أربعين ليلة لينزل عليهم التوراة المتضمنة للنعم العظيمة والمصالح العميمة، ثم إنهم لم يصبروا قبل استكمال الميعاد حتى عبدوا العجل من بعده، أي: ذهابه.

Sonra büyük nimetleri ve umumi maslahatları içeren Tevrat'ı onlara indirmek için Mûsâ'ya kırk gece vaat buyurmakla onlara olan lütfunu zikretti. Fakat onlar belirlenen süre tamamlanmadan sabredemediler ve onun ardından —yani gidişinin akabinde— buzağıya taptılar.

{وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ} عالمون بظلمكم، قد قامت عليكم الحجة، فهو أعظم جرما وأكبر إثما.

{وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ} “Siz zalimler idiniz”; zulmünüzü biliyor ve aleyhinize delil ikame edilmiş bulunuyordu; bu sebeple cürmü daha büyük ve günahı daha ağırdır.

ثم إنه أمركم بالتوبة على لسان نبيه موسى بأن يقتل بعضكم بعضا فعفا الله عنكم بسبب ذلك {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} الله.

Sonra O, peygamberi Mûsâ'nın lisanıyla bir kısmınızın diğerini öldürmesi suretiyle tövbe etmenizi emretti. Bu sebeple Allah sizi affetti ki {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} Allah'a “şükredesiniz”.

{وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً} وهذا غاية الظلم والجراءة على الله وعلى رسوله، {فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ} إما الموت أو الغشية العظيمة، {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} وقوع ذلك، كل ينظر إلى صاحبه، {ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} .

{وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً} “Hani: 'Ey Mûsâ! Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız' demiştiniz.” Bu ise zulmün ve Allah'a ve elçisine karşı cüretkârlığın zirvesidir. {فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ} “Derken sizi yıldırım çarptı”; bu ya ölüm yahut şiddetli bir baygınlıktı. Herkes arkadaşına bakarak bunun vuku bulduğunu {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “siz bakıp duruyordunuz.” {ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Sonra şükredesiniz diye ölümünüzün ardından sizi dirilttik.”

ثم ذكر نعمته عليكم في التيه والبرية الخالية من الظلال وسعة الأرزاق، فقال: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنزلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ} وهو اسم جامع لكل رزق حسن يحصل بلا تعب، ومنه الزنجبيل والكمأة والخبز وغير ذلك.

Sonra Tîh çölünde, gölgelerden ve bol rızıklardan yoksun arazideki nimetini hatırlatarak şöyle buyurdu: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنزلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ} “Üzerinize bulutu gölgelik kıldık ve size kudret helvası indirdik.” Kudret helvası (el-menn); zahmetsizce elde edilen her güzel rızkı kapsayan ortak bir isimdir; zencefil, domalan mantarı (keme), ekmek ve benzeri şeyler bunlardandır.

{وَالسَّلْوَى} طائر صغير يقال له السماني، طيب اللحم، فكان ينزل عليهم من المن والسلوى ما يكفيهم ويقيتهم {كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} أي: رزقا لا يحصل نظيره لأهل المدن المترفهين، فلم يشكروا هذه النعمة، واستمروا على قساوة القلوب وكثرة الذنوب.

{وَالسَّلْوَى} “Ve bıldırcın [indirdik].” Bu, eti lezzetli, bıldırcın (semânî) denilen küçük bir kuştur. Onlara kudret helvasından ve bıldırcından kendilerine yetecek ve onları besleyecek miktarda inerdi: {كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} “Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin”; yani refah içinde yaşayan şehir halkına bile böylesi nasip olmayan bir rızık... Fakat onlar bu nimete şükretmediler; kalplerinin katılığını ve günahların çokluğunu sürdürdüler.

{وَمَا ظَلَمُونَا} يعني بتلك الأفعال المخالفة لأوامرنا لأن الله لا تضره معصية العاصين، كما لا تنفعه طاعات الطائعين، {وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} فيعود ضرره عليهم.

{وَمَا ظَلَمُونَا} “Onlar bize zulmetmediler”; yani emirlerimize aykırı olan o fiillerle... Çünkü itaat edenlerin itaati Allah'a fayda vermediği gibi isyankârların isyanı da O'na zarar vermez. {وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Ancak kendi nefislerine zulmediyorlardı”; dolayısıyla zararı yine kendilerine döner.

{٥٨ - ٥٩} {وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ * فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} .

{٥٨ - ٥٩} {وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ * فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} “(58-59) Hani: 'Şu şehre girin, oradaki nimetlerden dilediğinizce bol bol yiyin; kapıdan secde ederek (saygıyla eğilerek) girin ve "Hıtta (bizi bağışla)" deyin ki günahlarınızı bağışlayalım. İyilik edenlere ise [mükâfatlarını] daha da artıracağız' demiştik. Derken zalimler, kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirdiler. Biz de fasıklık etmeleri sebebiyle o zulmedenlerin üzerine gökten bir azap indirdik.”

وهذا أيضا من نعمته عليهم بعد معصيتهم إياه، فأمرهم بدخول قرية تكون لهم عزا ووطنا ومسكنا، ويحصل لهم فيها الرزق الرغد، وأن يكون دخولهم على وجه خاضعين لله فيه بالفعل، وهو دخول الباب {سجدا} أي: خاضعين ذليلين، وبالقول وهو أن يقولوا: {حِطَّةٌ} أي أن يحط عنهم خطاياهم بسؤالهم إياه مغفرته.

Bu da O'na isyan etmelerinin ardından onlara olan nimetlerindendir. Onlara; kendileri için bir izzet, vatan ve mesken olacak, içinde bol rızık elde edecekleri bir şehre girmelerini emretmiştir. Ayrıca bu girişlerinin; hem kapıdan {سجدا} “secde ederek”, yani boyun büküp tezellül ile girerek fiilî olarak, hem de O'ndan mağfiret dilemek suretiyle günahlarını indirmesini (bağışlamasını) isteyerek: {حِطَّةٌ} “Hıtta (bağışla bizi)” demek suretiyle kavlî (sözlü) olarak Allah'a boyun eğen kimseler şeklinde olmasını emretmiştir.

{نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ} بسؤالكم المغفرة، {وَسَنزيدُ الْمُحْسِنِينَ} بأعمالهم، أي: جزاء عاجل وآجلا.

Mağfiret dilemeniz sebebiyle: {نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ} “günahlarınızı bağışlayalım;” {وَسَنزيدُ الْمُحْسِنِينَ} “iyilik edenlere ise” amelleri sebebiyle “daha da artıracağız”; yani peşin (dünyada) ve ertelenmiş (ahirette) mükâfatlarını...

{فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا} منهم، ولم يقل فبدلوا لأنهم لم يكونوا كلهم بدلوا {قَوْلا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} فقالوا بدل حطة: حبة في حنطة، استهانة بأمر الله، واستهزاء وإذا بدلوا القول مع خفته فتبديلهم للفعل من باب أولى وأحرى، ولهذا دخلوا يزحفون على أدبارهم، ولما كان هذا الطغيان أكبر سبب لوقوع عقوبة الله بهم، قال: {فَأَنزلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} منهم {رِجْزًا} أي: عذابا {مِنَ السَّمَاءِ} بسبب فسقهم وبغيهم.

İçlerinden {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا} “o zulmedenler değiştirdiler”; "değiştirdiler" demeyip "zulmedenler değiştirdiler" buyurdu, çünkü hepsi değiştirmemişti; {قَوْلا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} “kendilerine söylenen sözü başka bir sözle [değiştirdiler].” Allah'ın emrini hafife alıp alay ederek "hıtta" yerine "hıntada bir habbe (buğday tanesi)" dediler. Sözün hafifliğine rağmen onu değiştirdiklerine göre fiili değiştirmeleri evleviyetle ve pek tabiidir. Nitekim arkaları üzerinde sürünerek girdiler. Bu taşkınlık Allah'ın azabının başlarına inmesinin en büyük sebebi olunca şöyle buyurdu: {فَأَنزلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Biz de o zulmedenlerin üzerine” fıskları ve azgınlıkları sebebiyle {رِجْزًا} “bir azap” {مِنَ السَّمَاءِ} “gökten indirdik.”

{٦٠} {وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الأرْضِ مُفْسِدِينَ} .

{٦٠} {وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الأرْضِ مُفْسِدِينَ} “(60) Hani Mûsâ kavmi için su dilemişti; biz de: 'Asânı taşa vur!' demiştik. Bunun üzerine taştan on iki pınar fışkırdı. Her zümre su içeceği yeri bildi. 'Allah'ın rızkından yiyin, için ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın' [dedik].”

استسقى، أي: طلب لهم ماء يشربون منه.

Su diledi (isteskâ); yani onlar için içecekleri bir su talep etti.

{فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ} إما حجر مخصوص معلوم عنده، وإما اسم جنس، {فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا} وقبائل بني إسرائيل اثنتا عشرة قبيلة، {قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ} منهم {مَشْرَبَهُمْ} أي: محلهم الذي يشربون عليه من هذه الأعين، فلا يزاحم بعضهم بعضا، بل يشربونه متهنئين لا متكدرين، ولهذا قال: {كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ} أي: الذي آتاكم من غير سعي ولا تعب، {وَلا تَعْثَوْا فِي الأرْضِ} أي: تخربوا على وجه الإفساد.

{فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ} “Biz de: 'Asânı taşa vur!' dedik.” Bu ya onun bildiği muayyen bir taştır yahut cins ismidir. {فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا} “Bunun üzerine taştan on iki pınar fışkırdı.” İsrâiloğullarının kabileleri de on iki kabile idi. Onlardan {قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ} “her zümre” {مَشْرَبَهُمْ} “su içeceği yeri bildi”; yani bu pınarlardan su içecekleri kendi yerlerini... Böylece bir kısmı diğerini sıkıştırmaz, bilakis sıkıntı çekmeksizin afiyetle içerlerdi. Bu sebeple şöyle buyurdu: {كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ} “Allah'ın rızkından yiyin, için”; yani hiçbir çaba ve zahmet olmaksızın size verdiği rızıktan... {وَلا تَعْثَوْا فِي الأرْضِ} “ve yeryüzünde [fesat çıkarmayın]”; yani ifsat edici tarzda tahribatta bulunmayın.

{٦١} {وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الأرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} .

{٦١} {وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الأرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} “(61) Hani: 'Ey Mûsâ! Biz tek bir yiyeceğe asla sabredemeyiz. Bizim için Rabbine dua et de yerin bitirdiği sebzesinden, acurundan, sarımsağından, mercimeğinden ve soğanından çıkarsın' demiştiniz. [Mûsâ] demişti ki: 'Daha hayırlı olanı daha aşağı (değersiz) olanla değiştirmek mi istiyorsunuz? Bir şehre inin; şüphesiz orada istediğiniz şeyler vardır.' Üzerlerine alçaklık ve yoksulluk damgası vuruldu ve Allah'tan bir gazaba uğradılar. Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyleydi. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları yüzündendi.”

أي: واذكروا، إذ قلتم لموسى، على وجه التملل لنعم الله والاحتقار لها، {لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ} أي: جنس من الطعام، وإن كان كما تقدم أنواعا، لكنها لا تتغير، {فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الأرْضُ مِنْ بَقْلِهَا} أي: نباتها الذي ليس بشجر يقوم على ساقه، {وَقِثَّائِهَا} وهو الخيار {وَفُومِهَا} أي: ثومها، والعدس والبصل معروف، قال لهم موسى {أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى} وهو الأطعمة المذكورة، {بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ} وهو المن والسلوى، فهذا غير لائق بكم، فإن هذه الأطعمة التي طلبتم، أي مصر هبطتموه وجدتموها، وأما طعامكم الذي من الله به عليكم، فهو خير الأطعمة وأشرفها، فكيف تطلبون به بدلا؟

Yani hatırlayın; Allah'ın nimetlerinden bıkkınlık göstererek ve onları küçümseyerek Mûsâ'ya şöyle demiştiniz: {لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ} “Biz tek bir yiyeceğe asla sabredemeyiz.” Yani tek cins bir yiyeceğe... Her ne kadar daha önce geçtiği üzere çeşitleri olsa da değişmemektedir. {فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الأرْضُ مِنْ بَقْلِهَا} “Bizim için Rabbine dua et de yerin bitirdiği sebzesinden” yani gövdesi üzerinde duran ağaç kabilinden olmayan bitkisinden, {وَقِثَّائِهَا} “acurundan (hıyarından)”, {وَفُومِهَا} “sarımsağından” [çıkarsın]; mercimek ve soğan ise malumdur. Mûsâ onlara: {أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى} “Daha aşağı olanı” yani zikredilen yiyecekleri, {بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ} “daha hayırlı olanla” yani kudret helvası ve bıldırcınla “değiştirmek mi istiyorsunuz?” dedi. Bu size yakışmaz; çünkü istediğiniz bu yiyecekleri hangi şehre inseniz bulursunuz. Allah'ın size lütfettiği yiyeceğiniz ise yiyeceklerin en hayırlısı ve en şereflisidir; öyleyse onun yerine nasıl başka bir şey istersiniz?

ولما كان الذي جرى منهم فيه أكبر دليل على قلة صبرهم واحتقارهم لأوامر الله ونعمه، جازاهم من جنس عملهم فقال: {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ} التي تشاهد على ظاهر أبدانهم {وَالْمَسْكَنَةُ} بقلوبهم، فلم تكن أنفسهم عزيزة، ولا لهم همم عالية، بل أنفسهم أنفس مهينة، وهممهم أردأ الهمم، {وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ} أي: لم تكن غنيمتهم التي رجعوا بها وفازوا، إلا أن رجعوا بسخطه عليهم، فبئست الغنيمة غنيمتهم، وبئست الحالة حالتهم.

Onlardan sadır olan bu durum sabırlarının azlığına, Allah'ın emirlerini ve nimetlerini küçümsediklerine en büyük delil olunca, Allah onlara amellerinin cinsinden ceza vererek şöyle buyurdu: {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ} “Üzerlerine alçaklık” —bedenlerinin zahirinde müşahede edilen zillet— {وَالْمَسْكَنَةُ} “ve yoksulluk damgası vuruldu” —yani kalplerindeki düşkünlük... Artık onların nefisleri izzetli olmadığı gibi yüce gayeleri de yoktu; bilakis nefisleri aşağılık nefisler, gayeleri ise en bayağı gayeler idi. {وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ} “Ve Allah'tan bir gazaba uğradılar”; yani dönüp elde ettikleri kazançları, ancak Allah'ın üzerlerindeki gazabıyla dönmekten ibaret oldu. Ne kötü bir ganimettir onların ganimeti ve ne fena bir haldir onların hali!

{ذَلِكَ} الذي استحقوا به غضبه {بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ} الدالات على الحق الموضحة لهم، فلما كفروا بها عاقبهم بغضبه عليهم، وبما كانوا {يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ} .

O'nun gazabını hak etmelerine sebep olan {ذَلِكَ} “bu” ceza; {بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ} “onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri” —ki hakka delalet eden ve kendilerine açıklayan ayetlerdir— sebebiyledir. Onları inkâr edince Allah onları Kendi gazabıyla ve {يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ} “peygamberleri haksız yere öldürmeleri” sebebiyle cezalandırdı.

وقوله: {بِغَيْرِ الْحَقِّ} زيادة شناعة، وإلا فمن المعلوم أن قتل النبي لا يكون بحق، لكن لئلا يظن جهلهم وعدم علمهم.

O'nun: {بِغَيْرِ الْحَقِّ} “haksız yere” buyruğu, cürmün çirkinliğini artırmak içindir. Aksi takdirde bir peygamberi öldürmenin asla haklı bir sebebi olamayacağı malumdur; ancak onların cahil oldukları ve bilmedikleri zannedilmesin diye böyle buyrulmuştur.

{ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا} بأن ارتكبوا معاصي الله {وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} على عباد الله، فإن المعاصي يجر بعضها بعضا، فالغفلة ينشأ عنها الذنب الصغير، ثم ينشأ عنه الذنب الكبير، ثم ينشأ عنها أنواع البدع والكفر وغير ذلك، فنسأل الله العافية من كل بلاء.

{ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا} “Bu, onların isyan etmeleri”; yani Allah'a isyanları irtikâp etmeleri {وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} “ve haddi aşmaları yüzündendi”; yani Allah'ın kullarına saldırmaları sebebiyle... Zira günahlar birbirini çeker; gafletten küçük günah doğar, ondan büyük günah doğar, ardından da bidat ve küfür çeşitleri ve benzerleri doğar. Her türlü beladan Allah'tan afiyet dileriz.

واعلم أن الخطاب في هذه الآيات لأمة بني إسرائيل الذين كانوا موجودين وقت نزول القرآن، وهذه الأفعال المذكورة خوطبوا بها وهي فعل أسلافهم، ونسبت لهم لفوائد عديدة، منها: أنهم كانوا يتمدحون ويزكون أنفسهم، ويزعمون فضلهم على محمد ومن آمن به، فبين الله من أحوال سلفهم التي قد تقررت عندهم، ما يبين به لكل أحد [منهم] أنهم ليسوا من أهل الصبر ومكارم الأخلاق، ومعالي الأعمال، فإذا كانت هذه حالة سلفهم، مع أن المظنة أنهم أولى وأرفع حالة ممن بعدهم فكيف الظن بالمخاطبين؟ ".

Bil ki bu ayetlerdeki hitap, Kur'an'ın indirildiği vakitte mevcut olan İsrâiloğulları ümmetinedir. Zikredilen bu fiiller geçmişlerinin fiili olduğu halde kendilerine hitaben zikredilmiş ve pek çok faydadan ötürü onlara nispet edilmiştir. Bunlardan biri şudur: Onlar kendilerini övüp temize çıkarıyor, Muhammed'e ve ona iman edenlere karşı üstünlük iddia ediyorlardı. Allah onların nezdinde sabit olan geçmişlerinin hallerinden öyle şeyleri beyan etti ki, bununla herkes onların sabır, güzel ahlak ve yüce ameller ehli olmadıklarını açıkça anlasın. Kendilerinden sonrakilerden daha üstün ve daha layık oldukları zannedilen geçmişlerinin hali bu olunca, muhataplar hakkında ne düşünülür?!

ومنها: أن نعمة الله على المتقدمين منهم، نعمة واصلة إلى المتأخرين، والنعمة على الآباء، نعمة على الأبناء، فخوطبوا بها، لأنها نعم تشملهم وتعمهم.

Bir diğeri: Allah'ın onların öncekilerine olan nimeti, sonrakilere de ulaşan bir nimettir; babalara olan nimet, oğullara da bir nimettir. Dolayısıyla onları da içine alan ve kuşatan nimetler olduğu için kendilerine hitap edilmiştir.

ومنها: أن الخطاب لهم بأفعال غيرهم، مما يدل على أن الأمة المجتمعة على دين تتكافل وتتساعد على مصالحها، حتى كان متقدمهم ومتأخرهم في وقت واحد، وكان الحادث من بعضهم حادثا من الجميع.

Bir diğeri: Başkalarının fiilleriyle onlara hitap edilmesi; bir din üzere toplanmış olan bir ümmetin maslahatlarında birbirine kefil ve yardımcı olduğuna, adeta öncekileri ile sonrakilerinin aynı vakitte yaşamış gibi ve bazılarından sadır olan fiilin hepsinden sadır olmuş gibi sayıldığına delalet eder.

لأن ما يعمله بعضهم من الخير يعود بمصلحة الجميع، وما يعمله من الشر يعود بضرر الجميع.

Çünkü bazılarının işlediği hayır hepsinin maslahatına yarar; bazılarının işlediği şer ise hepsine zarar olarak döner.

ومنها: أن أفعالهم أكثرها لم ينكروها، والراضي بالمعصية شريك للعاصي، إلى غير ذلك من الحِكَم التي لا يعلمها إلا الله.

Bir diğeri: Onlar geçmişlerinin fiillerinin çoğunu inkâr etmemişlerdir; günaha razı olan ise günahkârın ortağıdır. Bunların dışında yalnız Allah'ın bildiği daha nice hikmetler vardır.

{٦٢} ثم قال تعالى حاكما بين الفرق الكتابية: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} .

{٦٢} Sonra Allah Teâlâ ehl-i kitap fırkaları arasında hüküm vererek şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} “(62) Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîlerden kim Allah'a ve ahiret gününe iman eder ve salih amel işlerse, Rableri katında onların mükâfatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.”

وهذا الحكم على أهل الكتاب خاصة، لأن الصابئين، الصحيح أنهم من جملة فرق النصارى، فأخبر الله أن المؤمنين من هذه الأمة، واليهود والنصارى، والصابئين من آمن بالله واليوم الآخر، وصدقوا رسلهم، فإن لهم الأجر العظيم والأمن، ولا خوف عليهم ولا هم يحزنون، وأما من كفر منهم بالله ورسله واليوم الآخر، فهو بضد هذه الحال، فعليه الخوف والحزن.

Bu hüküm bilhassa ehl-i kitaba aittir; çünkü Sâbiîler hakkında sahih olan görüş, onların da Hristiyan fırkalarından bir fırka olduğudur. Allah Teâlâ haber vermiştir ki: Bu ümmetten mümin olanlar, Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîlerden kim Allah'a ve ahiret gününe iman edip elçilerini tasdik ederse, onlar için büyük bir mükâfat ve emniyet vardır; onlara hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmazlar. Onlardan Allah'ı, elçilerini ve ahiret gününü inkâr edenlere gelince; onlar bu halin zıddınadırlar; korku ve hüzün onların üzerinedir.

والصحيح أن هذا الحكم بين هذه الطوائف، من حيث هم، لا بالنسبة إلى الإيمان بمحمد، فإن هذا إخبار عنهم قبل بعثة محمد ﷺ وأن هذا مضمون أحوالهم، وهذه طريقة القرآن إذا وقع في بعض النفوس عند سياق الآيات بعض الأوهام، فلا بد أن تجد ما يزيل ذلك الوهم، لأنه تنزيل مَنْ يعلم الأشياء قبل وجودها، ومَنْ رحمته وسعت كل شيء.

Sahih olan görüşe göre bu taifeler arasındaki bu hüküm, Muhammed'e imana nispetle değil, bizzat kendi bulundukları durum itibarıyladır. Zira bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesinden önceki hallerine dair bir haberdir ve hallerinin özeti budur. Bu ise Kur'an'ın üslubudur: Ayetlerin akışında bazı nefislerde bir vehim belirdiği zaman, mutlaka o vehmi izale edecek bir beyan bulursun; çünkü bu Kitap, eşyayı daha var olmadan önce bilen ve rahmeti her şeyi kuşatan Zât'ın indirmesidir.

وذلك والله أعلم - أنه لما ذكر بني إسرائيل وذمهم، وذكر معاصيهم وقبائحهم، ربما وقع في بعض النفوس أنهم كلهم يشملهم الذم، فأراد الباري تعالى أن يبين من لم يلحقه الذم منهم بوصفه، ولما كان أيضا ذكر بني إسرائيل خاصة يوهم الاختصاص بهم. ذكر تعالى حكما عاما يشمل الطوائف كلها، ليتضح الحق، ويزول التوهم والإشكال، فسبحان من أودع في كتابه ما يبهر عقول العالمين.

Bunun sebebi —en doğrusunu Allah bilir— şudur: İsrâiloğullarını zikredip onları yerdiğinde, isyanlarını ve çirkin fiillerini andığında, bazı nefislerde bu yerginin onların hepsini kapsadığı zannı uyanabilirdi. Bu sebeple Bârî Teâlâ, vasfı gereği içlerinden bu yergiye dahil olmayanları beyan etmek istedi. Yine özellikle İsrâiloğullarının zikredilmesi hükmün sadece onlara mahsus olduğu vehmini doğurabileceğinden, hakkın açığa çıkması, vehim ve müphemliğin izale olması için bütün taifeleri kapsayan umumi bir hüküm zikretti. Âlemlerin akıllarını hayran bırakan hakikatleri Kitabına yerleştiren Allah ne yücedir!

ثم عاد ﵎ يوبخ بني إسرائيل بما فعل سلفهم:

Sonra Allah celle celâluhu geçmişlerinin yaptıkları sebebiyle İsrâiloğullarını kınamaya dönerek şöyle buyurdu:

{٦٣-٦٤} {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ * ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ} .

{٦٣-٦٤} {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ * ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “(63-64) Hani sizden kesin söz (misak) almış ve Tûr'u üzerinize kaldırmıştık: 'Size verdiğimiz [Kitab]'ı kuvvetle tutun ve içindekileri hatırlayın ki sakınasınız (takva sahibi olasınız)' [demiştik]. Bundan sonra yine yüz çevirdiniz. Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, muhakkak hüsrana uğrayanlardan olurdunuz.”

أي: واذكروا {إِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ} وهو العهد الثقيل المؤكد بالتخويف لهم، برفع الطور فوقهم (١) وقيل لهم: {خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ} من التوراة {بِقُوَّةٍ} أي: بجد واجتهاد، وصبر على أوامر الله، {وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ} أي: ما في كتابكم بأن تتلوه وتتعلموه، {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} عذاب الله وسخطه، أو لتكونوا من أهل التقوى.

Yani hatırlayın: {إِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ} “Hani sizden kesin söz almıştık.” Bu da Tûr dağını üzerlerine kaldırmak suretiyle (1) korkutularak tekit edilen ağır bir ahittir. Kendilerine şöyle denildi: {خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ} “Size verdiğimiz [Kitab]'ı” yani Tevrat'ı {بِقُوَّةٍ} “kuvvetle tutun”; yani ciddiyet, gayret ve Allah'ın emirlerine sabırla... {وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ} “ve içindekileri hatırlayın”; yani kitabınızdakileri okuyup öğrenerek hatırlayın ki, {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} Allah'ın azabından ve gazabından “sakınasınız” yahut takva ehlinden olasınız.