فبعد هذا التأكيد البليغ {تَوَلَّيْتُمْ} وأعرضتم، وكان ذلك موجبا لأن يحل بكم أعظم العقوبات، ولكن {لَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ} .
İşte bu son derece etkili pekiştirmeden sonra {تَوَلَّيْتُمْ} “yüz çevirdiniz” ve sırt döndünüz. Bu durum, başınıza cezaların en büyüğünün inmesini gerektiriyordu. Fakat {لَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, elbette hüsrana uğrayanlardan olurdunuz.”
{٦٥-٦٦} {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ * فَجَعَلْنَاهَا نَكَالا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} .
{٦٥-٦٦} {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ * فَجَعَلْنَاهَا نَكَالا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} “(65-66) Andolsun içinizden cumartesi günü haddi aşanları bilmişsinizdir. Biz onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik. Biz bunu, hem o devirdekilere hem sonradan geleceklere ibretlik bir ceza ve takva sahipleri için bir öğüt kıldık.”
أي: ولقد تقرر عندكم حالة {الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ} وهم الذين ذكر الله قصتهم مبسوطة في سورة الأعراف في قوله: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ} الآيات.
Yani: {الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ} “İçinizden cumartesi günü haddi aşanların” hali sizce kesin olarak bilinmektedir. Bunlar, Allah Teâlâ'nın A'râf suresinde: {وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ} “Onlara deniz kıyısındaki o şehri sor; hani onlar cumartesi gününde haddi aşıyorlardı...” ayetlerinde kıssalarını etraflıca zikrettiği kimselerdir.
فأوجب لهم هذا الذنب العظيم، أن غضب الله عليهم وجعلهم {قِرَدَةً خَاسِئِينَ} حقيرين ذليلين.
Bu büyük günah onlar için Allah'ın kendilerine gazap etmesini ve onları {قِرَدَةً خَاسِئِينَ} “aşağılık”, hakir ve zelil “maymunlar kılmasını” gerekli kıldı.
وجعل الله هذه العقوبة {نَكَالا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا} أي: لمن حضرها من الأمم، وبلغه خبرها، ممن هو في وقتهم. {وَمَا خَلْفَهَا} أي: من بعدهم، فتقوم على العباد حجة الله، وليرتدعوا عن معاصيه، ولكنها لا تكون موعظة نافعة إلا للمتقين، وأما من عداهم فلا ينتفعون بالآيات.
Allah bu cezayı: {نَكَالا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا} “o devirdekilere ibretlik bir ceza”; yani o dönemde yaşayıp buna şahit olan yahut haberi kendisine ulaşan ümmetlere, {وَمَا خَلْفَهَا} “ve sonradan geleceklere”; yani kendilerinden sonra geleceklere bir ibret kılmıştır ki kullara karşı Allah'ın hücceti ikame edilsin ve O'na isyandan vazgeçsinler. Ancak bu ceza sadece takva sahipleri için faydalı bir öğüttür; onlardan başkaları ise ayetlerden istifade edemezler.
{٦٧ - ٧٤} {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ * قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا فَارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ * قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} .
{٦٧ - ٧٤} {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ * قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا فَارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ * قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} “(67-74) Hani Mûsâ kavmine: 'Şüphesiz Allah size bir sığır kesmenizi emrediyor' demişti. Onlar: 'Bizimle alay mı ediyorsun?' dediler. [Mûsâ] dedi ki: 'Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım!' 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın' dediler. [Mûsâ] dedi ki: 'O buyuruyor ki, o ne pek yaşlı ne de pek körpe, ikisi arası orta yaşta bir sığırdır. Artık size emredileni yapın!' 'Bizim için Rabbine dua et de renginin ne olduğunu bize açıklasın' dediler. [Mûsâ] dedi ki: 'O buyuruyor ki, o bakanların içini açan parlak sarı renkli bir sığırdır.'”
أي: واذكروا ما جرى لكم مع موسى، حين قتلتم قتيلا وادارأتم فيه، أي: تدافعتم واختلفتم في قاتله، حتى تفاقم الأمر بينكم وكاد - لولا تبيين الله لكم - يحدث بينكم شر كبير، فقال لكم موسى في تبيين القاتل: اذبحوا بقرة، وكان من الواجب المبادرة إلى امتثال أمره، وعدم الاعتراض عليه، ولكنهم أبوا إلا الاعتراض، فقالوا: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا} فقال نبي الله: {أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} فإن الجاهل هو الذي يتكلم بالكلام الذي لا فائدة فيه، وهو الذي يستهزئ بالناس، وأما العاقل فيرى أن من أكبر العيوب المزرية بالدين والعقل، استهزاءه بمن هو آدمي مثله، وإن كان قد فضل عليه، فتفضيله يقتضي منه الشكر لربه، والرحمة لعباده. فلما قال لهم موسى ذلك، علموا أن ذلك صدق فقالوا: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ} .
Yani Mûsâ ile aranızda geçenleri hatırlayın; hani siz bir adam öldürmüş ve bu hususta birbirinizle çekişmiştiniz; yani katili hakkında birbirinize suç atıp ihtilafa düşmüştünüz. Hatta aranızdaki durum o derece vahimleşmişti ki —şayet Allah size açıklamasaydı— aranızda büyük bir şer kopmak üzereydi. Mûsâ size katili açıklamak üzere: "Bir sığır kesin" dedi. Aslında gereken derhal onun emrine uymak ve itiraz etmemekti. Fakat onlar itiraz etmekten başka bir şey yapmayıp: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا} “Bizimle alay mı ediyorsun?” dediler. Allah'ın Peygamberi ise: {أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım!” dedi; zira cahil; faydası olmayan söz söyleyen ve insanlarla alay eden kimsedir. Akıllı kimse ise kendisi gibi bir âdemoğlu ile alay etmeyi din ve aklı zedeleyen en büyük ayıplardan görür; şayet ona üstün kılınmışsa bu üstünlük Rabbine şükretmeyi ve O'nun kullarına merhamet etmeyi gerektirir. Mûsâ onlara bunu söyleyince bunun hakikat olduğunu anladılar ve: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ} “Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın” dediler.
أي: ما سنها؟ {قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا فَارِضٌ} أي: كبيرة {وَلا بِكْرٌ} أي: صغيرة {عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ} واتركوا التشديد والتعنت.
Yani: Yaşı kaçtır? {قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا فَارِضٌ} “[Mûsâ] dedi ki: O buyuruyor ki, o ne yaşlı” yani pek büyük, {وَلا بِكْرٌ} “ne de körpedir”; yani pek küçük... {عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ} “İkisi arası orta yaşta bir sığırdır. Artık size emredileni yapın!” İşi zora koşmayı ve inatçılığı bırakın!
{قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} أي: شديد {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} من حسنها.
{قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} “'Bizim için Rabbine dua et de renginin ne olduğunu bize açıklasın' dediler. [Mûsâ] dedi ki: 'O buyuruyor ki, o” rengi son derece canlı ve “parlak sarı bir sığırdır;” güzelliğiyle {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} “bakanların içini açar (onlara sevinç verir).”
{قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ * قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ تُثِيرُ الأرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ * وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ * فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ * ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الأنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} .
{قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ * قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ تُثِيرُ الأرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ * وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ * فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ * ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الأنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “(70-74) Dediler ki: 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize iyice açıklasın; çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi. İnşallah biz elbette doğru yolu buluruz.' [Mûsâ] dedi ki: 'O buyuruyor ki, o boyunduruk altına alınmamış, ne yeri süren ne de ekini sulayan, kusursuz ve alacasız bir sığırdır.' Dediler ki: 'İşte şimdi hakkı getirdin.' Sonunda onu kestiler; az kalsın yapmayacaklardı. Hani siz bir cana kıymış, sonra da bu hususta birbirinizle çekişmiştiniz. Hâlbuki Allah gizlemekte olduğunuz şeyi açığa çıkaracaktı. 'Onun bir parçasıyla o ölüye vurun' dedik. İşte Allah ölüleri böyle diriltir ve akıl erdiresiniz diye size ayetlerini gösterir. Bundan sonra kalpleriniz yine katılaştı; artık onlar taş gibi, hatta daha da katıdır. Zira öyle taşlar vardır ki içinden nehirler fışkırır; öylesi vardır ki yarılır da içinden sular çıkar; öylesi de vardır ki Allah korkusundan aşağı yuvarlanır. Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.”
{قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا} فلم نهتد إلى ما تريد {وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ} .
{قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا} “Dediler ki: 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize iyice açıklasın; çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi'” dolayısıyla senin ne istediğini tam bilemedik, {وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ} “'ve inşallah biz elbette doğru yolu buluruz.'”
{قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ} أي: مذللة بالعمل، {تُثِيرُ الأرْضَ} بالحراثة {وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ} أي: ليست بساقية، {مُسَلَّمَةٌ} من العيوب أو من العمل {لا شِيَةَ فِيهَا} أي: لا لون فيها غير لونها الموصوف المتقدم.
{قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ} “[Mûsâ] dedi ki: O buyuruyor ki, o boyunduruk altına alınmamış”; yani işe alıştırılmamış, çifte koşulup {تُثِيرُ الأرْضَ} “yeri sürmeyen” {وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ} “ve ekini sulamayan”; yani su çekmeyen, ayıplardan yahut çalışmaktan {مُسَلَّمَةٌ} “kusursuz”, {لا شِيَةَ فِيهَا} “alacasız” —yani daha önce vasfedilen renginden başka bir renk bulunmayan— “bir sığırdır.”
{قَالُوا الآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ} أي: بالبيان الواضح، وهذا من جهلهم، وإلا فقد جاءهم بالحق أول مرة، فلو أنهم اعترضوا أي: بقرة لحصل المقصود، ولكنهم شددوا بكثرة الأسئلة فشدد الله عليهم، ولو لم يقولوا "إن شاء الله "لم يهتدوا أيضا إليها، {فَذَبَحُوهَا} أي: البقرة التي وصفت بتلك الصفات، {وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} بسبب التعنت الذي جرى منهم.
{قَالُوا الآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ} “Dediler ki: 'İşte şimdi hakkı getirdin'”; yani apaçık beyanı getirdin. Bu onların cehaletindendir; zira Mûsâ onlara hakkı ilk seferinde getirmişti. Şayet herhangi bir sığırı tutup kesselerdi maksat hâsıl olacaktı; lâkin çokça soru sorarak işi zora koştular, Allah da onlara zorlaştırdı. Eğer "İnşallah" demeselerdi yine onu bulamayacaklardı. {فَذَبَحُوهَا} “Sonunda onu” yani bu vasıflarla nitelenen sığırı “kestiler;” {وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} sergiledikleri inatçılık yüzünden “az kalsın yapmayacaklardı.”
فلما ذبحوها، قلنا لهم اضربوا القتيل ببعضها، أي: بعضو منها، إما معين، أو أي عضو منها، فليس في تعيينه فائدة، فضربوه ببعضها فأحياه الله، وأخرج ما كانوا يكتمون، فأخبر بقاتله، وكان في إحيائه وهم يشاهدون ما يدل على إحياء الله الموتى، {لعلكم تعقلون} فتنزجرون عن ما يضركم.
Onu kestiklerinde kendilerine: "Ölüye onun bir parçasıyla vurun!" dedik; yani belirli bir uzvuyla yahut herhangi bir parçasıyla... Çünkü o uzvu tayin etmekte bir fayda yoktur. Onun bir parçasıyla ölüye vurdular; Allah da onu diriltti ve onların gizlemekte olduklarını açığa çıkardı. Ölü bizzat katilini haber verdi. Onlar görüp dururken onun bu şekilde diriltilmesinde Allah'ın ölüleri dirilteceğine delil vardır; {لعلكم تعقلون} “akıl erdiresiniz” ve size zarar verecek şeylerden sakınasınız diye...
{ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ} أي: اشتدت وغلظت، فلم تؤثر فيها الموعظة، {مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ} أي: من بعد ما أنعم عليكم بالنعم العظيمة وأراكم الآيات، ولم يكن ينبغي أن تقسو قلوبكم، لأن ما شاهدتم، مما يوجب رقة القلب وانقياده، ثم وصف قسوتها بأنها {كَالْحِجَارَةِ} التي هي أشد قسوة من الحديد، لأن الحديد والرصاص إذا أذيب في النار، ذاب بخلاف الأحجار.
{ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ} “Bundan sonra kalpleriniz katılaştı”; yani sertleşip katılaştı ve artık öğüt ona tesir etmez oldu. {مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ} “Bundan sonra”; yani size o büyük nimetleri ihsan ettikten ve ayetleri gösterdikten sonra... Hâlbuki kalplerinizin katılaşmaması gerekirdi; zira müşahede ettiğiniz şeyler kalbin yumuşamasını ve boyun eğmesini gerektirirdi. Sonra bu katılığını niteleyerek {كَالْحِجَارَةِ} “taş gibi” buyurdu. Taşlar demirden daha katıdır; çünkü demir ve kurşun ateşte eritildiği vakit erir, taşlar ise erimez.
وقوله: {أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} أي: إنها لا تقصر عن قساوة الأحجار، وليست "أو "بمعنى "بل "ثم ذكر فضيلة الأحجار على قلوبهم، فقال: {وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الأنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ} فبهذه الأمور فضلت قلوبكم. ثم توعدهم تعالى أشد الوعيد فقال: {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} بل هو عالم بها حافظ لصغيرها وكبيرها، وسيجازيكم على ذلك أتم الجزاء وأوفاه.
O'nun: {أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} “yahut daha da katıdır” kavli; kalplerinizin taşların sertliğinden asla geri kalmadığını ifade eder; buradaki "ev (yahut)" edatı "bel (bilakis)" manasında değildir. Sonra taşların onların kalplerine olan üstünlüğünü zikrederek şöyle buyurdu: {وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الأنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ} “Zira öyle taşlar vardır ki içinden nehirler fışkırır; öylesi vardır ki yarılır da içinden sular çıkar; öylesi de vardır ki Allah korkusundan aşağı yuvarlanır.” İşte bu hususlarda taşlar sizin kalplerinizden üstün gelmiştir. Sonra Allah Teâlâ onları en şiddetli bir tehditle uyararak: {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir” buyurdu. Bilakis O yaptıklarınızı bilmekte, küçüğünü ve büyüğünü kaydetmektedir; bunun karşılığını size tastamam ve eksiksiz olarak verecektir.
واعلم أن كثيرا من المفسرين ﵏، قد أكثروا في حشو تفاسيرهم من قصص بني إسرائيل، ونزلوا عليها الآيات القرآنية، وجعلوها تفسيرا لكتاب الله، محتجين بقوله ﷺ: "حدثوا عن بني إسرائيل ولا حرج "
Bil ki müfessirlerin pek çoğu —rahimehumullâh— tefsirlerini İsrâiloğullarının kıssalarıyla doldurmuş, Kur'an ayetlerini onlara tatbik etmiş ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "İsrâiloğullarından rivayet ediniz, bir sakınca yoktur" buyruğunu delil getirerek bunları Allah'ın Kitabına tefsir yapmışlardır.
والذي أرى أنه وإن جاز نقل أحاديثهم على وجه تكون مفردة غير مقرونة، ولا منزلة على كتاب الله، فإنه لا يجوز جعلها تفسيرا لكتاب الله قطعا إذا لم تصح عن رسول الله ﷺ، وذلك أن مرتبتها كما قال ﷺ: "لا تصدقوا أهل الكتاب ولا تكذبوهم "فإذا كانت مرتبتها أن تكون مشكوكا فيها، وكان من المعلوم بالضرورة من دين الإسلام أن القرآن يجب الإيمان به والقطع بألفاظه ومعانيه، فلا يجوز أن تجعل تلك القصص المنقولة بالروايات المجهولة، التي يغلب على الظن كذبها أو كذب أكثرها، معاني لكتاب الله، مقطوعا بها ولا يستريب بهذا أحد، ولكن بسبب الغفلة عن هذا حصل ما حصل، والله الموفق.
Benim kanaatime göre ise; onların rivayetlerini Allah'ın Kitabına bağlamaksızın ve ayetlere tatbik etmeksizin müstakil olarak nakletmek caiz olsa bile, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak gelmedikçe onları kesinlikle Allah'ın Kitabına tefsir kılmak caiz değildir. Çünkü onların mertebesi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu gibidir: "Ehl-i kitabı tasdik de etmeyin, onları yalanlamayın da!" Dolayısıyla onların mertebesi şüpheli (hakkında tevakkuf edilen) olmak iken ve İslam dininden zaruri olarak bilinmektedir ki Kur'an'a iman etmek ve onun lafızları ile manalarını kesin olarak kabul etmek vaciptir; o halde yalan olması yahut çoğunun yalan olması galip zannıyla bilinen meçhul rivayetlerle nakledilmiş bu kıssaları Allah'ın Kitabının kesin manaları kılmak caiz olmaz. Bundan hiç kimse şüphe etmez; ancak bu husustaki gaflet sebebiyle vuku bulan şeyler vuku bulmuştur. Muvaffak kılan Allah'tır.
{٧٥ - ٧٨} {أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ * وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ} .
{٧٥ - ٧٨} {أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ * وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ} “(75-76) Şimdi onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Hâlbuki onlardan bir zümre vardı ki Allah'ın kelamını işitirler, sonra da onu iyice anladıktan sonra bile bile tahrif ederlerdi. İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler; birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise: 'Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirsinler diye mi Allah'ın size açtığı (Tevrat'taki) şeyleri onlara anlatıyorsunuz? Hiç akıl erdirmiyor musunuz?' derlerdi.”
هذا قطع لأطماع المؤمنين من إيمان أهل الكتاب، أي: فلا تطمعوا في إيمانهم وحالتهم (١) لا تقتضي الطمع فيهم، فإنهم كانوا يحرفون كلام الله من بعد ما عقلوه وعلموه، فيضعون له معاني ما أرادها الله، ليوهموا الناس أنها من عند الله، وما هي من عند الله، فإذا كانت هذه حالهم في كتابهم الذي يرونه شرفهم ودينهم يصدون به الناس عن سبيل الله، فكيف يرجى منهم إيمان لكم؟! فهذا من أبعد الأشياء.
Bu, ehl-i kitabın iman etmesi hususunda müminlerin ümitlerini kesen bir beyandır. Yani onların iman etmelerini ummayın; zira onların durumları (1) haklarında böyle bir ümit beslemeyi gerektirmez. Çünkü onlar Allah'ın kelamını akledip bildikten sonra tahrif ediyor, insanlara Allah katından olduğunu vehmettirmek için ona Allah'ın murat etmediği manalar yüklüyorlardı; hâlbuki o Allah katından değildir. Şayet kendi şerefleri ve dinleri olarak gördükleri kitapları hakkındaki durumları bu ise ve onunla insanları Allah'ın yolundan alıkoyuyorlarsa, onların size iman etmesi nasıl umulabilir?! Bu en uzak ihtimallerdendir.
ثم ذكر حال منافقي أهل الكتاب فقال: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا} فأظهروا لهم الإيمان قولا بألسنتهم، ما ليس في قلوبهم، {وَإِذَا خَلا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ} فلم يكن عندهم أحد من غير أهل دينهم، قال بعضهم لبعض: {أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ} أي: أتظهرون لهم الإيمان وتخبروهم أنكم مثلهم، فيكون ذلك حجة لهم عليكم؟
Sonra ehl-i kitabın münafıklarının halini zikrederek şöyle buyurdu: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا} “İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler.” Kalplerinde olmayanı dilleriyle sözlü olarak müminlere iman ettiklerini izhar ederler. {وَإِذَا خَلا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ} “Birbirleriyle baş başa kaldıklarında” —yanlarında kendi dinlerinden başkası bulunmadığı vakit— birbirlerine şöyle derler: {أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın size açtığı şeyleri onlara anlatıyor musunuz?” Yani onlara imanı izhar edip sizin de onlar gibi olduğunuzu mu haber veriyorsunuz ki bu durum onların aleyhinize bir delili olsun?
يقولون: إنهم قد أقروا بأن ما نحن عليه حق، وما هم عليه باطل، فيحتجون عليكم بذلك عند ربكم {أَفَلا تَعْقِلُونَ} أي: أفلا يكون لكم عقل، فتتركون ما هو حجة عليكم؟ هذا يقوله بعضهم لبعض.
[Şöyle] derler: "Onlar bizim üzerinde bulunduğumuz şeyin hak, kendilerinin üzerinde bulunduğu şeyin ise batıl olduğunu ikrar ettiler; dolayısıyla Rabbinizin katında bunu aleyhinize delil olarak kullanacaklar." {أَفَلا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” Yani aleyhinize delil olacak şeyleri terk edecek bir aklınız yok mu? Bunu birbirlerine söylerler.
{أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ * وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلا يَظُنُّونَ} .
{أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ * وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلا يَظُنُّونَ} “(77-78) Bilmiyorlar mı ki Allah, onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir! İçlerinde ümmîler vardır ki Kitabı bilmezler; bildikleri ancak bir takım kuruntulardır ve onlar sadece zanda bulunurlar.”
{أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ} فهم وإن أسروا ما يعتقدونه فيما بينهم، وزعموا أنهم بإسرارهم لا يتطرق عليهم حجة للمؤمنين، فإن هذا غلط منهم وجهل كبير، فإن الله يعلم سرهم وعلنهم، فيظهر لعباده ما أنتم عليه.
{أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ} “Bilmiyorlar mı ki Allah, onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir!” Kendi aralarında inandıkları şeyleri gizleseler ve gizlemekle müminlerin aleyhlerine bir hüccet bulamayacağını iddia etseler de bu onların büyük bir hatası ve cehaletidir. Çünkü Allah onların gizlisini de açığını da bilir ve kullarına sizin ne halde olduğunuzu açıklar.
{وَمِنْهُمْ} أي: من أهل الكتاب {أُمِّيُّونَ} أي: عوام، ليسوا من أهل العلم، {لا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلا أَمَانِيَّ} أي: ليس لهم حظ من كتاب الله إلا التلاوة فقط، وليس عندهم خبر بما عند الأولين الذين يعلمون حق المعرفة حالهم، وهؤلاء إنما معهم ظنون وتقاليد لأهل العلم منهم.
{وَمِنْهُمْ} “İçlerinde” yani ehl-i kitabın içinde {أُمِّيُّونَ} “ümmîler vardır”; yani avam tabakası olup ilim ehlinden değildirler. {لا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلا أَمَانِيَّ} “Kitabı bilmezler; bildikleri ancak birtakım kuruntulardır”; yani Allah'ın Kitabından nasipleri sadece kuru okumaktan ibarettir. Durumlarını hakkıyla bilen öncekilerin nezdindeki hakikatlerden haberleri yoktur; bunların elinde yalnızca zanlar ve âlimlerine körü körüne taklit vardır.
فذكر في هذه الآيات علماءهم، وعوامهم، ومنافقيهم، ومن لم ينافق منهم، فالعلماء منهم متمسكون بما هم عليه من الضلال، والعوام مقلدون لهم، لا بصيرة عندهم فلا مطمع لكم في الطائفتين.
Bu ayetlerde onların âlimlerini, avamlarını, münafıklarını ve nifaka düşmeyenlerini zikretmiştir: Âlimleri bulundukları sapıklığa sımsıkı sarılmışlardır; avamları ise hiçbir basireti olmaksızın onları taklit etmektedir. Dolayısıyla her iki taifenin de iman etmesi hususunda sizin için hiçbir ümit yoktur.
{٧٩} {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ} .
{٧٩} {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ} “(79) Elleriyle kitabı yazıp sonra onunla az bir değeri satın almak için: 'Bu Allah katındandır' diyenlerin vay haline! Ellerinin yazdıklarından ötürü vay haline onların! Kazanmakta olduklarından ötürü vay haline onların!”
توعد تعالى المحرفين للكتاب، الذين يقولون لتحريفهم وما يكتبون: {هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} وهذا فيه إظهار الباطل وكتم الحق، وإنما فعلوا ذلك مع علمهم {لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا} والدنيا كلها من أولها إلى آخرها ثمن قليل، فجعلوا باطلهم شركا يصطادون به ما في أيدي الناس، فظلموهم من وجهين: من جهة تلبيس دينهم عليهم، ومن جهة أخذ أموالهم بغير حق، بل بأبطل الباطل، وذلك أعظم ممن يأخذها غصبا وسرقة ونحوهما، ولهذا توعدهم بهذين الأمرين فقال: {فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ} أي: من التحريف والباطل {وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ} من الأموال، والويل: شدة العذاب والحسرة، وفي ضمنها الوعيد الشديد.
Allah Teâlâ Kitabı tahrif edenleri, kendi tahrifleri ve yazdıkları şeyler hakkında: {هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Bu Allah katındandır” diyenleri tehdit etmiştir. Bunda batılı açığa vurup hakkı gizlemek vardır. Onlar bunu bile bile sırf: {لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا} “onunla az bir değeri satın almak için” yapmışlardır. Hâlbuki başından sonuna bütün dünya az bir değerdir. Onlar batıllarını insanların ellerindekini avladıkları bir tuzak kıldılar; böylece insanlara iki yönden zulmettiler: Dinlerini karıştırıp tahrif etmek yönünden ve mallarını haksız yere, bilakis en batıl yolla almak yönünden... Bu ise malları gasp, hırsızlık ve benzeri yollarla alan kimselerin zulmünden daha büyüktür. Bu sebeple onları bu iki hususla tehdit ederek şöyle buyurdu: {فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ} “Ellerinin yazdıklarından” yani tahrif ve batıldan “ötürü vay haline onların!” {وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ} “Kazanmakta olduklarından” yani haksız mallardan “ötürü de vay haline onların!” Veyl; azabın ve hasretin şiddetidir ve içinde son derece çetin bir tehdit barındırır.
قال شيخ الإسلام لما ذكر هذه الآيات من قوله: {أَفَتَطْمَعُونَ} إلى {يَكْسِبُونَ} فإن الله ذم الذين يحرفون الكلم عن مواضعه، وهو متناول لمن حمل الكتاب والسنة، على ما أصله من البدع الباطلة.
Şeyhulislâm {أَفَتَطْمَعُونَ} ayetinden {يَكْسِبُونَ} kavline kadar olan bu ayetleri zikrettikten sonra şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah kelimeleri yerlerinden tahrif edenleri yermiştir; bu yergi Kitap ve Sünnet'i kendi ihdas ettiği batıl bidatlere hamleden kimseleri de kapsar.
وذم الذين لا يعلمون الكتاب إلا أماني، وهو متناول لمن ترك تدبر القرآن ولم يعلم إلا مجرد تلاوة حروفه، ومتناول لمن كتب كتابا بيده مخالفا لكتاب الله، لينال به دنيا وقال: إنه من عند الله، مثل أن يقول: هذا هو الشرع والدين، وهذا معنى الكتاب والسنة، وهذا معقول السلف والأئمة، وهذا هو أصول الدين، الذي يجب اعتقاده على الأعيان والكفاية، ومتناول لمن كتم ما عنده من الكتاب والسنة، لئلا يحتج به مخالفه في الحق الذي يقوله.
Yine Kitabı sadece bir kuruntu (okuyuş) olarak bilenleri yermiştir; bu yergi Kur'an'ı tedebbür etmeyi terk edip sadece harflerini okumaktan başka bir şey bilmeyenleri de kapsar. Yine dünyalık elde etmek için kendi eliyle Allah'ın Kitabına aykırı bir kitap yazıp: 'Bu Allah katındandır' diyen kimseyi de kapsar; tıpkı şöyle demesi gibi: 'Şeriat ve din budur, Kitap ve Sünnet'in manası budur, Selef ve imamların anladığı budur, farz-ı ayn ve farz-ı kifaye olarak inanılması gereken dinin asılları budur.' Keza söylediği hakikat hususunda muarızı aleyhine delil getirmesin diye nezdindeki Kitap ve Sünnet'i gizleyen kimseyi de kapsar.
وهذه الأمور كثيرة جدا في أهل الأهواء جملة، كالرافضة، وتفصيلا مثل كثير من المنتسبين إلى الفقهاء.
Bu haller toptan Râfızîler gibi hevâ ehli arasında; detayda ise fakihlere mensup olanların birçoğu arasında pek çoktur."
{٨٠ - ٨٢} {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ * بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ * وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} .
{٨٠ - ٨٢} {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ * بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ * وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “(80-82) Dediler ki: 'Bize sayılı birkaç gün dışında ateş asla dokunmayacaktır.' De ki: 'Allah katından bir söz mü aldınız? —ki Allah sözünden asla caymaz— yoksa Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?' Hayır, öyle değil! Kim bir kötülük kazanır ve günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa, işte onlar cehennem ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. İman edip salih ameller işleyenlere gelince, işte onlar cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.”
ذكر أفعالهم القبيحة، ثم ذكر مع هذا أنهم يزكون أنفسهم، ويشهدون لها بالنجاة من عذاب الله، والفوز بثوابه، وأنهم لن تمسهم النار إلا أياما معدودة، أي: قليلة تعد بالأصابع، فجمعوا بين الإساءة والأمن.
Onların çirkin fiillerini zikretti; sonra bununla birlikte kendilerini temize çıkardıklarını, Allah'ın azabından kurtulup sevabına nail olacaklarına bizzat şahitlik ettiklerini ve ateşin kendilerine ancak parmakla sayılacak kadar az, sayılı günler dışında dokunmayacağını söylediklerini beyan etti. Böylece kötülük işlemek ile azaptan emin olmayı bir arada topladılar.
ولما كان هذا مجرد دعوى، رد الله تعالى عليهم فقال: {قُلْ} لهم يا أيها الرسول {أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا} أي بالإيمان به وبرسله وبطاعته، فهذا الوعد الموجب لنجاة صاحبه الذي لا يتغير ولا يتبدل. {أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} ؟ فأخبر تعالى أن صدق دعواهم متوقفة على أحد هذين الأمرين اللذين لا ثالث لهما: إما أن يكونوا قد اتخذوا عند الله عهدا، فتكون دعواهم صحيحة.
Bu sırf kuru bir iddiadan ibaret olunca, Allah Teâlâ onlara reddiyede bulunarak şöyle buyurdu: Ey Elçi! Onlara: {قُلْ} “De ki:” {أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا} “Allah katından bir söz mü aldınız?” Yani O'na, elçilerine iman edip O'na itaat etmek suretiyle mi?.. Zira sahibinin kurtuluşunu gerektiren, değişmeyen ve bozulmayan vaat budur. {أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} “Yoksa Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?” Allah Teâlâ haber verdi ki, onların iddialarının doğruluğu üçüncüsü bulunmayan şu iki husustan birine bağlıdır: Ya Allah katından bir söz almışlardır ki bu takdirde iddiaları doğru olur;
وإما أن يكونوا متقولين عليه فتكون كاذبة، فيكون أبلغ لخزيهم وعذابهم، وقد علم من حالهم أنهم لم يتخذوا عند الله عهدا، لتكذيبهم كثيرا من الأنبياء، حتى وصلت بهم الحال إلى أن قتلوا طائفة منهم، ولنكولهم عن طاعة الله ونقضهم المواثيق، فتعين بذلك أنهم متقولون مختلقون، قائلون عليه ما لا يعلمون، والقول عليه بلا علم، من أعظم المحرمات، وأشنع القبيحات.
ya da O'na iftira etmektedirler ki bu takdirde iddiaları yalan olur ve bu da onların rüsvaylığı ile azabını daha da artırır. Birçok peygamberi yalanlamaları, hatta onlardan bir topluluğu öldürmeye kadar varmaları, Allah'a itaatten kaçınmaları ve misakları bozmaları sebebiyle Allah katından bir söz almadıkları durumlarından anlaşılmıştır. Böylece onların iftiracı, uydurmacı ve Allah hakkında bilmedikleri şeyleri söyleyen kimseler oldukları kesinleşmiştir. Allah hakkında ilimsizce konuşmak ise haramların en büyüklerinden ve çirkinliklerin en fenalarındandır.
ثم ذكر تعالى حكما عاما لكل أحد، يدخل به بنو إسرائيل وغيرهم، وهو الحكم الذي لا حكم غيره، لا أمانيهم ودعاويهم بصفة الهالكين والناجين، فقال: {بَلَى} أي: ليس الأمر كما ذكرتم، فإنه قول لا حقيقة له، ولكن {مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً} وهو نكرة في سياق الشرط، فيعم الشرك فما دونه، والمراد به هنا الشرك، بدليل قوله: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} أي: أحاطت بعاملها، فلم تدع له منفذا، وهذا لا يكون إلا الشرك، فإن من معه الإيمان لا تحيط به خطيئته.
Sonra Allah Teâlâ, İsrâiloğullarının ve başkalarının da dahil olduğu, helak olanlar ile kurtulanların vasfına dair onların kuruntuları ve kuru iddiaları değil, kendisinden başka hakiki hüküm bulunmayan herkes için geçerli umumi hükmü zikrederek şöyle buyurdu: {بَلَى} “Hayır, öyle değil!” Yani mesele sizin söylediğiniz gibi değildir; zira bu hakikati olmayan bir sözdür. Lâkin: {مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً} “Kim bir kötülük kazanırsa...” Şart bağlamında nekre geldiği için şirki ve altındakileri kapsar; lâkin buradaki maksat şirktir. Bunun delili ise: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “ve günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa” buyruğudur; yani günah işleyeni öyle kuşatır ki ona hiçbir çıkış yolu bırakmaz. Bu ise ancak şirk ile olur; çünkü yanında iman bulunan kimseyi günahı çepeçevre kuşatmaz.
{فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} وقد احتج بها الخوارج على كفر صاحب المعصية، وهي حجة عليهم كما ترى، فإنها ظاهرة في الشرك، وهكذا كل مبطل يحتج بآية، أو حديث صحيح على قوله الباطل فلا بد أن يكون فيما احتج به حجة عليه.
{فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “İşte onlar cehennem ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.” Haricîler günah işleyen kimsenin tekfiri hususunda bu ayeti delil getirmişlerdir; oysa gördüğün gibi ayet onların aleyhine bir delildir. Zira ayet şirk hususunda açıktır. Nitekim batıl ehli olan herkes batıl görüşüne bir ayet yahut sahih bir hadis delil getirecek olsa, delil getirdiği şey mutlaka kendi aleyhine bir hüccet olur.
{وَالَّذِينَ آمَنُوا} بالله وملائكته، وكتبه، ورسله، واليوم الآخر، {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} ولا تكون الأعمال صالحة إلا بشرطين: أن تكون خالصة لوجه الله، متبعا بها سنة رسوله.
Allah'a, meleklerine, kitaplarına, elçilerine ve ahiret gününe {وَالَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenler” {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “ve salih ameller işleyenler”... Ameller ancak iki şartla salih olur: Sırf Allah rızası için ihlasla yapılması ve Resûlünün sünnetine uyulmasıdır.
فحاصل هاتين الآيتين، أن أهل النجاة والفوز، هم أهل الإيمان والعمل الصالح، والهالكون أهل النار المشركون بالله، الكافرون به.
Bu iki ayetin hâsılı şudur: Kurtuluş ve zafer ehli iman ve salih amel ehlidir; helak olup cehennemlik olanlar ise Allah'a ortak koşan ve O'nu inkâr eden kâfirlerdir.
{٨٣} {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلا قَلِيلا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ} .
{٨٣} {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلا قَلِيلا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ} “(83) Hani İsrâiloğullarından: 'Allah'tan başkasına ibadet etmeyin; ana babaya, akrabaya, yetimlere ve yoksullara iyilik edin. İnsanlara güzel söz söyleyin, namazı dosdoğru kılın ve zekâtı verin' diye kesin söz (misak) almıştık. Sonra içinizden pek azı müstesna, yüz çevirerek dönüp gittiniz.”
وهذه الشرائع من أصول الدين، التي أمر الله بها في كل شريعة، لاشتمالها على المصالح العامة، في كل زمان ومكان، فلا يدخلها نسخ، كأصل الدين، ولهذا أمرنا بها في قوله: {وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} إلى آخر الآية.
Bu hükümler dinin asıllarındandır; her zaman ve mekânda umumi maslahatları içerdiği için Allah bunları her şeriatta emretmiştir. Dolayısıyla dinin aslı gibi bunlara da nesh girmez. Bu sebeple O'nun: {وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا} “Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın...” ayetinin sonuna kadar bize de bunlar emredilmiştir.
فقوله: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} هذا من قسوتهم أن كل أمر أمروا به، استعصوا؛ فلا يقبلونه إلا بالأيمان الغليظة، والعهود الموثقة {لا تَعْبُدُونَ إِلا اللَّهَ} هذا أمر بعبادة الله وحده، ونهى عن الشرك به، وهذا أصل الدين، فلا تقبل الأعمال كلها إن لم يكن هذا أساسها، فهذا حق الله تعالى على عباده، ثم قال: {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} أي: أحسنوا بالوالدين إحسانا، وهذا يعم كل إحسان قولي وفعلي مما هو إحسان إليهم، وفيه النهي عن الإساءة إلى الوالدين، أو عدم الإحسان والإساءة، لأن الواجب الإحسان، والأمر بالشيء نهي عن ضده.
{وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “Hani İsrâiloğullarından kesin söz almıştık” buyruğu onların kalplerinin katılığındandır; zira kendilerine emredilen her emirde direnmişler, ağır yeminler ve tekitli ahitler olmaksızın hiçbir emri kabul etmemişlerdir. {لا تَعْبُدُونَ إِلا اللَّهَ} “Allah'tan başkasına ibadet etmeyin”; bu yalnızca Allah'a ibadet etmeyi emreden ve O'na ortak koşmayı yasaklayan bir emirdir ki dinin aslı budur; bu temel olmadıkça hiçbir amel kabul edilmez. İşte bu Allah Teâlâ'nın kulları üzerindeki hakkıdır. Sonra şöyle buyurdu: {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} “Ana babaya iyilik edin.” Bu da onlara iyilik sayılan her türlü kavlî ve fiilî ihsanı kapsar. Bunda ana babaya kötülük etmekten yahut ne iyilik ne de kötülük etmeyip kayıtsız kalmaktan nehiy vardır; çünkü vacip olan ihsandır ve bir şeyi emretmek zıddını nehyetmektir.
وللإحسان ضدان: الإساءة، وهي أعظم جرما، وترك الإحسان بدون إساءة، وهذا محرم، لكن لا يجب أن يلحق بالأول، وكذا يقال في صلة الأقارب واليتامى، والمساكين، وتفاصيل الإحسان لا تنحصر بالعد، بل تكون بالحد، كما تقدم.
İhsanın iki zıddı vardır: Biri kötülük etmektir ki bu cürüm bakımından daha büyüktür; diğeri ise kötülük etmeksizin ihsanı terk etmektir ki bu da haramdır, ancak ilki derecesinde sayılmaz. Akrabalık bağlarını gözetmek, yetimler ve yoksullar hakkında da aynı şey söylenir. İhsanın teferruatı saymakla bitmez; bilakis daha önce geçtiği üzere tarif ile sınırlandırılır.
ثم أمر بالإحسان إلى الناس عموما فقال: {وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا} ومن القول الحسن أمرهم بالمعروف، ونهيهم عن المنكر، وتعليمهم العلم، وبذل السلام، والبشاشة وغير ذلك من كل كلام طيب.
Sonra genel olarak insanlara ihsanda bulunmayı emrederek şöyle buyurdu: {وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا} “İnsanlara güzel söz söyleyin.” Güzel söz cümlesinden olarak: Onlara marufu emretmek, münkerden nehyetmek, ilim öğretmek, selam vermek, güler yüz göstermek ve her türlü hoş kelam bunlardandır.
ولما كان الإنسان لا يسع الناس بماله، أمر بأمر يقدر به على الإحسان إلى كل مخلوق، وهو الإحسان بالقول، فيكون في ضمن ذلك النهي عن الكلام القبيح للناس حتى للكفار، ولهذا قال تعالى: {وَلا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} .
İnsanın malı bütün insanlara yetmeyeceğinden dolayı, her mahluka ihsanda bulunmaya güç yetirebileceği bir şeyle emrolundu ki bu da sözle ihsandır. Dolayısıyla bunun kapsamında insanlara, hatta kâfirlere dahi çirkin söz söylemekten nehiy vardır; nitekim Allah Teâlâ: {وَلا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Ehl-i kitapla ancak en güzel olan yolla mücadele edin” buyurmuştur.
ومن أدب الإنسان الذي أدب الله به عباده، أن يكون الإنسان نزيها في أقواله وأفعاله، غير فاحش ولا بذيء، ولا شاتم، ولا مخاصم، بل يكون حسن الخلق، واسع الحلم، مجاملا لكل أحد، صبورا على ما يناله من أذى الخلق، امتثالا لأمر الله، ورجاء لثوابه.
Allah'ın kullarını terbiye ettiği edeptendir ki: İnsan sözlerinde ve fiillerinde nezih olmalı; edepsiz, kaba, sövücü ve kavgacı olmamalı; bilakis Allah'ın emrine uymak ve sevabını ummak gayesiyle güzel ahlaklı, engin hilim sahibi, herkese karşı nazik ve mahlukatın eziyetlerine karşı sabırlı olmalıdır.
ثم أمرهم بإقامة الصلاة، وإيتاء الزكاة، لما تقدم أن الصلاة متضمنة للإخلاص للمعبود، والزكاة متضمنة للإحسان إلى العبيد.
Sonra namazı dosdoğru kılmalarını ve zekâtı vermelerini emretti; zira daha önce geçtiği üzere namaz Mâbud'a ihlası, zekât ise kullara ihsanı barındırır.
{ثُمَّ} بعد هذا الأمر لكم بهذه الأوامر الحسنة التي إذا نظر إليها البصير العاقل، عرف أن من إحسان الله على عباده أن أمرهم بها،، وتفضل بها عليهم وأخذ المواثيق عليكم {تَوَلَّيْتُمْ} على وجه الإعراض، لأن المتولي قد يتولى، وله نية رجوع إلى ما تولى عنه، وهؤلاء ليس لهم رغبة ولا رجوع في هذه الأوامر، فنعوذ بالله من الخذلان.
{ثُمَّ} “Sonra” basiretli ve akıllı kimsenin baktığında, bunları emretmenin Allah'ın kullarına olan ihsanından ve bir lütfundan ibaret olduğunu anlayacağı bu güzel emirlerle size emredilip sizden misaklar alındıktan sonra, {تَوَلَّيْتُمْ} yüz çevirerek “dönüp gittiniz”. Zira dönüp giden kimse bazen geri dönme niyetiyle döner; fakat bunların bu emirlere ne bir arzusu ne de dönme niyeti vardı. Hüsrandan ve yardımsız bırakılmaktan Allah'a sığınırız!
وقوله: {إِلا قَلِيلا مِنْكُمْ} هذا استثناء، لئلا يوهم أنهم تولوا كلهم، فأخبر أن قليلا منهم، عصمهم الله وثبتهم.
{إِلا قَلِيلا مِنْكُمْ} “İçinizden pek azı müstesna” buyruğu, hepsinin yüz çevirdiği zannı uyanmasın diye bir istisnadır. Böylece içlerinden az bir kısmını Allah'ın koruduğunu ve sebat kıldığını haber vermiştir.
{٨٤ - ٨٦} {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ * ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالإثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ * أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} .
{٨٤ - ٨٦} {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ * ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالإثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ * أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} “(84-86) Hani: 'Birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz ve birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız' diye kesin sözünüzü almıştık; sonra siz de bunu ikrar etmiş ve şahit olmuştunuz. Sonra siz o kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyor, içinizden bir zümreyi yurtlarından çıkarıyor, onlara karşı günah ve düşmanlıkta yardımlaşıyorsunuz. Onlar size esir olarak gelirlerse fidyelerini verip kurtarıyorsunuz; hâlbuki onları yurtlarından çıkarmak size haram kılınmıştı. Yoksa siz Kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? İçinizden bunu yapanların cezası dünya hayatında rüsvaylıktan başka nedir ki? Kıyamet gününde ise onlar azabın en şiddetlisine uğratılacaklardır. Allah yaptıklarınızdan gafil değildir. İşte onlar ahirete karşılık dünya hayatını satın alan kimselerdir; bu sebeple onlardan azap hafifletilmez ve onlara yardım da edilmez.”
وهذا الفعل المذكور في هذه الآية، فعل للذين كانوا في زمن الوحي بالمدينة، وذلك أن الأوس والخزرج - وهم الأنصار - كانوا قبل مبعث النبي ﷺ مشركين، وكانوا يقتتلون على عادة الجاهلية، فنزلت عليهم الفرق الثلاث من فرق اليهود، بنو قريظة، وبنو النضير، وبنو قينقاع، فكل فرقة منهم حالفت فرقة من أهل المدينة.
Bu ayette zikredilen fiil, vahiy devrinde Medine'de bulunanların fiilidir. Şöyle ki: Evs ve Hazrec kabileleri —ki onlar Ensâr'dır— Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesinden önce müşrik idiler ve Cahiliye âdeti üzere birbirleriyle savaşıyorlardı. Yahudi fırkalarından Benî Kurayza, Benî Nadîr ve Benî Kaynukâ'dan oluşan üç fırka onların yanına yerleşmişti ve bu fırkaların her biri Medine halkından bir fırka ile ittifak kurmuştu.
فكانوا إذا اقتتلوا أعان اليهودي حليفه على مقاتليه الذين تعينهم (١) الفرقة الأخرى من اليهود، فيقتل اليهودي اليهودي، ويخرجه من دياره إذا حصل جلاء ونهب، ثم إذا وضعت الحرب أوزارها، وكان قد حصل أسارى بين الطائفتين فدى بعضهم بعضا.
Birbirleriyle savaştıklarında Yahudi, diğer Yahudi fırkasının desteklediği hasımlarına karşı kendi müttefikine yardım ederdi; böylece bir Yahudi diğer bir Yahudiyi öldürür ve sürgün ile yağma vuku bulduğunda onu yurdundan çıkarırdı. Sonra savaş sona erip iki taraf arasında esirler ortaya çıktığında ise birbirlerinin fidyelerini verip kurtarırlardı.
والأمور الثلاثة كلها قد فرضت عليهم، ففرض عليهم أن لا يسفك بعضهم دم بعض، ولا يخرج بعضهم بعضا، وإذا وجدوا أسيرا منهم، وجب عليهم فداؤه، فعملوا بالأخير وتركوا الأولين، فأنكر الله عليهم ذلك فقال: {أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ} وهو فداء الأسير {وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ} وهو القتل والإخراج.
Hâlbuki bu üç hususun tamamı onlara farz kılınmıştı: Birbirlerinin kanını dökmemek ve birbirlerini yurtlarından çıkarmamak farz kılındığı gibi, aralarından bir esir bulduklarında fidyesini verip kurtarmaları da kendilerine vacip kılınmıştı. Onlar sonuncusuyla amel edip ilk iki emri terk ettiler. Allah onların bu halini kınayarak şöyle buyurdu: {أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ} “Yoksa siz Kitabın bir kısmına inanıp” —ki o da esirin fidyesini vermektir— {وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ} “bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?” —ki o da öldürmek ve yurttan çıkarmaktır...
وفيها أكبر دليل على أن الإيمان يقتضي فعل الأوامر واجتناب النواهي، وأن المأمورات من الإيمان، قال تعالى: {فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} وقد وقع ذلك فأخزاهم الله، وسلط رسوله عليهم، فقتل من قتل، وسبى من سبى منهم، وأجلى من أجلى.
Bunda imanın emirleri yerine getirmeyi ve yasaklardan kaçınmayı gerektirdiğine ve emredilen şeylerin imandan olduğuna dair en büyük delil vardır. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “İçinizden bunu yapanların cezası dünya hayatında rüsvaylıktan başka nedir ki?” Nitekim bu vuku buldu; Allah onları rüsvay etti ve Resûlünü onların üzerine musallat kıldı. Böylece içlerinden öldürülen öldürüldü, esir edilen esir edildi ve sürgün edilen de sürgün edildi.
{وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ} أي: أعظمه {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} .
{وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ} “Kıyamet gününde ise azabın en şiddetlisine uğratılırlar.” Yani: En büyüğüne. {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.”
ثم أخبر تعالى عن السبب الذي أوجب لهم الكفر ببعض الكتاب، والإيمان ببعضه فقال: {أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ} توهموا أنهم إن لم يعينوا حلفاءهم حصل لهم عار، فاختاروا النار على العار، فلهذا قال: {فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ} بل هو باق على شدته، ولا يحصل لهم راحة بوقت من الأوقات، {وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} أي: يدفع عنهم مكروه.
Sonra Allah Teâlâ, Kitab'ın bir kısmını inkâr edip bir kısmına inanmalarını gerektiren sebebi haber vererek şöyle buyurdu: {أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ} “İşte onlar, ahirete karşılık dünya hayatını satın alan kimselerdir.” Müttefiklerine yardım etmedikleri takdirde kendilerine bir utanç geleceği kuruntusuna kapıldılar da ateşi utanca tercih ettiler. Bundan dolayı şöyle buyurdu: {فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ} “Artık kendilerinden azap hafifletilmez.” Bilakis [azap] bütün şiddetiyle devam eder ve hiçbir vakit onlar için bir rahatlama hâsıl olmaz. {وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} “Onlara yardım da edilmez.” Yani: Kendilerinden hoşa gitmeyen hiçbir şey savuşturulmaz.
{٨٧} {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ} .
{٨٧} {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ} “Andolsun ki biz Musa'ya Kitab'ı verdik ve ondan sonra da birbiri ardınca peygamberler gönderdik. Meryem oğlu İsa'ya da apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Demek size ne zaman bir peygamber nefislerinizin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse büyüklük tasladınız; öyle ki bir kısmını yalanladınız, bir kısmını da öldürüyorsunuz!”
يمتن تعالى على بني إسرائيل أن أرسل لهم كليمه موسى، وآتاه التوراة، ثم تابع من بعده بالرسل الذين يحكمون بالتوراة، إلى أن ختم أنبياءهم بعيسى ابن مريم ﵇، وآتاه من الآيات البينات ما يؤمن على مثله البشر، {وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ} أي: قواه الله بروح القدس.
Yüce Allah, İsrailoğullarına kendileriyle konuşmuş olduğu kulu Musa'yı göndermek, ona Tevrat'ı vermek, ardından da Tevrat ile hükmeden peygamberleri ardı ardına göndermek suretiyle lütufta bulunduğunu, nihayet onların peygamberlerini Meryem oğlu İsa aleyhisselâm ile sonlandırdığını ve ona insanların bir benzerine iman edeceği apaçık ayetler/deliller verdiğini hatırlatmaktadır: {وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ} “Onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik”, yani Allah onu Rûhu'l-Kudüs ile güçlendirdi.
قال أكثر المفسرين: إنه جبريل ﵇، وقيل: إنه الإيمان الذي يؤيد الله به عباده.
Müfessirlerin çoğu: O, Cebrail aleyhisselâm'dır, demiştir. Allah'ın kullarını kendisiyle desteklediği imandır, da denilmiştir.
ثم مع هذه النعم التي لا يقدر قدرها، لما أتوكم {بِمَا لا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ} عن الإيمان بهم، {فَفَرِيقًا} منهم {كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ} فقدمتم الهوى على الهدى، وآثرتم الدنيا على الآخرة، وفيها من التوبيخ والتشديد ما لا يخفى.
Sonra kadrine paha biçilemeyen bu nimetlerle birlikte, onlar size {بِمَا لا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ} “nefislerinizin hoşlanmadığı bir şey getirdiğinde” onlara iman etmekten “büyüklük tasladınız”; onlardan {فَفَرِيقًا} “bir kısmını” {كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ} “yalanladınız, bir kısmını da öldürüyorsunuz”. Böylece hevanızı hidayetin önüne geçirdiniz ve dünyayı ahirete tercih ettiniz. Bunda gizli kalmayacak derecede bir kınama ve şiddet vardır.
{٨٨} {وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلا مَا يُؤْمِنُونَ} .
{٨٨} {وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلا مَا يُؤْمِنُونَ} “Dediler ki: «Kalplerimiz örtülüdür.» Hayır, inkârları sebebiyle Allah onları lanetlemiştir. Bu yüzden pek az inanırlar.”
أي: اعتذروا عن الإيمان لما دعوتهم إليه، يا أيها الرسول، بأن قلوبهم غلف، أي: عليها غلاف وأغطية، فلا تفقه ما تقول، يعني فيكون لهم - بزعمهم - عذر لعدم العلم، وهذا كذب منهم، فلهذا قال تعالى: {بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ} أي: أنهم مطرودون ملعونون، بسبب كفرهم، فقليلا المؤمن منهم، أو قليلا إيمانهم، وكفرهم هو الكثير.
Yani: Ey Resul! Onları davet ettiğinde, kalplerinin kılıflı olduğunu, yani üzerinde bir kılıf ve örtüler bulunduğunu, dolayısıyla senin söylediklerini anlamadığını öne sürerek imandan kaçınmak için mazeret beyan ettiler; yani kendi iddialarınca bilgisizlikleri için bir mazeretleri olsun istediler. Oysa bu, onların bir yalanıdır. Bundan dolayı Yüce Allah şöyle buyurdu: {بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ} “Hayır, inkârları sebebiyle Allah onları lanetlemiştir.” Yani inkârları sebebiyle onlar kovulmuş ve lanetlenmişlerdir. Bu yüzden onlardan inanan pek azdır ya da onların imanları pek azdır ve inkârları ise çoktur.
{٨٩ - ٩٠} {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ * بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ} .
{٨٩ - ٩٠} {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ * بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ} “Onlara Allah katından, yanlarındakini doğrulayıcı bir Kitap gelince —ki daha önce inkâr edenlere karşı fetih/yardım istiyorlardı— işte tanıdıkları o şey kendilerine gelince onu inkâr ettiler. Artık Allah'ın laneti inkârcıların üzerinedir. Allah'ın kullarından dilediğine lütfundan indirmesini çekemeyerek/hased ederek Allah'ın indirdiğini inkâr etmekle kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür! Bu yüzden gazap üstüne gazaba uğradılar. İnkârcılar için alçaltıcı bir azap vardır.”
أي: ولما جاءهم كتاب من عند الله على يد أفضل الخلق وخاتم الأنبياء، المشتمل على تصديق ما معهم من التوراة، وقد علموا به، وتيقنوه حتى إنهم كانوا إذا وقع (١) بينهم وبين المشركين في الجاهلية حروب، استنصروا بهذا النبي، وتوعدوهم بخروجه، وأنهم يقاتلون المشركين معه، فلما جاءهم هذا الكتاب والنبي الذي عرفوا، كفروا به، بغيا وحسدا، أن ينزل الله من فضله على من يشاء من عباده، فلعنهم الله، وغضب عليهم غضبا بعد غضب، لكثرة كفرهم وتوالى شكهم وشركهم.
Yani: Onlara yaratılmışların en faziletlisinin ve peygamberlerin sonuncusunun eliyle Allah katından, yanlarındaki Tevrat'ı doğrulayıcı hususları içeren bir Kitap geldiğinde —ki onu bilmiş ve kesin olarak anlamışlardı; öyle ki Cahiliye döneminde kendileri ile müşrikler arasında savaşlar meydana geldiğinde bu Peygamber ile yardım isterler, onun çıkışıyla onları tehdit ederler ve onunla birlikte müşriklerle savaşacaklarını söylerlerdi— işte tanıdıkları bu Kitap ve Peygamber kendilerine geldiğinde, Allah'ın lütfundan kullarından dilediğine indirmesini çekememezlik ve haset ederek onu inkâr ettiler. Böylece inkârlarının çokluğu, şüphe ve şirklerinin peş peşe gelmesi sebebiyle Allah onları lanetledi ve onlara gazap üstüne gazap etti.
{وللكافرين عذاب مهين} أي: مؤلم موجع، وهو صلي الجحيم، وفوت النعيم المقيم، فبئس الحال حالهم، وبئس ما استعاضوا واستبدلوا من الإيمان بالله وكتبه ورسله، الكفر به، وبكتبه، وبرسله، مع علمهم وتيقنهم، فيكون أعظم لعذابهم.
{وللكافرين عذاب مهين} “Kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır.” Yani: Elem verici ve can yakıcıdır; o da cehennem ateşine girmek ve kalıcı nimetleri kaçırmaktır. Onların hâli ne kötü bir hâldir! Allah'a, kitaplarına ve elçilerine iman etmek yerine; [gerçeği] bilip kesin olarak kavramalarına rağmen Allah'ı, kitaplarını ve elçilerini inkârı tercih edip değiştirmeleri ne kötüdür! Bu durum, onların azaplarının daha da büyümesine sebep olacaktır.
{٩١ - ٩٣} {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ * وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ * وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} .
{٩١ - ٩٣} {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ * وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ * وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Onlara: «Allah'ın indirdiğine iman edin» denildiği zaman: «Biz bize indirilene iman ederiz» derler ve ondan başkasını inkâr ederler. Hâlbuki o, yanlarındakini doğrulayıcı bir haktır. De ki: «Eğer inanıyor idiyseniz, daha önce Allah'ın peygamberlerini niçin öldürüyordunuz? Andolsun ki Musa size apaçık delillerle gelmişti, sonra onun ardından siz zalimler olarak buzağıyı [ilah] edindiniz. Hani sizden kesin söz almış, Tûr'u da üzerinize kaldırmıştık: ‘Size verdiğimize sımsıkı sarılın ve dinleyin!’ ‘İşittik ve isyan ettik’ dediler. İnkârları sebebiyle kalplerine buzağı [sevgisi] içirildi. De ki: ‘Eğer inanan kimseler iseniz, imanınızın size emrettiği şey ne kötüdür!’»”
أي: وإذا أمر اليهود بالإيمان بما أنزل الله على رسوله، وهو القرآن استكبروا وعتوا، و {قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنزلَ عَلَيْنَا وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ} أي: بما سواه من الكتب، مع أن الواجب أن يؤمن بما أنزل الله مطلقا، سواء أنزل عليهم، أو على غيرهم، وهذا هو الإيمان النافع، الإيمان بما أنزل الله على جميع رسل الله.
Yani: Yahudilere Allah'ın Resulüne indirdiği şeye, yani Kur'an'a iman etmeleri emredildiğinde kibirlendiler, haddi aştılar ve {قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنزلَ عَلَيْنَا وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ} “«Biz bize indirilene iman ederiz» dediler ve ondan başkasını inkâr ederler”, yani diğer kitapları inkâr ederler. Hâlbuki vacip olan, ister kendilerine ister başkalarına indirilmiş olsun, Allah'ın indirdiği her şeye mutlak olarak inanmaktır. Faydalı olan iman da işte budur: Allah'ın bütün peygamberlerine indirdiği şeylere iman etmek.
وأما التفريق بين الرسل والكتب، وزعم الإيمان ببعضها دون بعض، فهذا ليس بإيمان، بل هو الكفر بعينه، ولهذا قال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا} .
Peygamberler ve kitaplar arasında ayrım yapmaya ve bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr ettiğini iddia etmeye gelince; bu bir iman değildir, bilakis küfrün ta kendisidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا} “Şüphesiz Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler, Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyenler ve: «Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz» deyip bunun arasında bir yol tutmak isteyenler; işte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir.”
ولهذا رد عليهم ﵎ هنا ردا شافيا، وألزمهم إلزاما لا محيد لهم عنه، فرد عليهم بكفرهم بالقرآن بأمرين فقال: {وَهُوَ الْحَقُّ} فإذا كان هو الحق في جميع ما اشتمل عليه من الإخبارات، والأوامر والنواهي، وهو من عند ربهم، فالكفر به بعد ذلك كفر بالله، وكفر بالحق الذي أنزله.
Bundan dolayı Allah tebâreke ve teâlâ burada onlara doyurucu bir cevap vermiş ve onları kaçamayacakları kesin bir bağlayıcılıkla ilzam etmiştir. Kur'an'ı inkâr etmelerine karşılık onlara iki hususla cevap vererek şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الْحَقُّ} “Hâlbuki o haktır.” Dolayısıyla Kur'an içerdiği bütün haberlerde, emir ve yasaklarda hak olduğuna ve Rableri katından geldiğine göre, bundan sonra onu inkâr etmek Allah'ı inkâr etmektir ve indirdiği hakkı inkâr etmektir.
ثم قال: {مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ} أي: موافقا له في كل ما دل عليه من الحق ومهيمنا عليه.
Sonra şöyle buyurdu: {مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ} “Yanlarındakini doğrulayıcıdır”, yani delalet ettiği her hakta ona uygun ve onun üzerinde bir gözetleyicidir (müheymin).
فلم تؤمنون بما أنزل عليكم، وتكفرون بنظيره؟ هل هذا إلا تعصب واتباع للهوى لا للهدى؟
Öyleyse neden size indirilene inanıp onun benzerini inkâr ediyorsunuz? Bu, taassuptan ve hidayete değil de nefsin hevasına uymaktan başka bir şey midir?
وأيضا، فإن كون القرآن مصدقا لما معهم، يقتضي أنه حجة لهم على صدق ما في أيديهم من الكتب، قلا سبيل لهم إلى إثباتها إلا به، فإذا كفروا به وجحدوه، صاروا بمنزلة من ادعى دعوى بحجة وبينة ليس له غيرها، ولا تتم دعواه إلا بسلامة بينته، ثم يأتي هو لبينته وحجته، فيقدح فيها ويكذب بها; أليس هذا من الحماقة والجنون؟ فكان كفرهم بالقرآن، كفرا بما في أيديهم ونقضا له.
Ayrıca Kur'an'ın onların yanındakini doğrulayıcı olması, ellerindeki kitapların doğruluğuna dair onların lehine bir delil olmasını gerektirir; dolayısıyla onları ispat etmelerinin bundan başka yolu yoktur. Onu inkâr edip reddettiklerinde, kendisinden başka hiçbir dayanağı ve delili bulunmayan, davası da ancak delilinin sağlamlığıyla tamamlanan bir iddiada bulunup sonra bizzat kendi deliline ve hüccetine gelerek onu lekeleyen ve yalanlayan kimsenin durumuna düşerler. Bu ahmaklık ve delilikten başka bir şey midir? Dolayısıyla onların Kur'an'ı inkâr etmeleri, ellerindekini inkâr etmeleri ve onu geçersiz kılmaları demektir.
ثم نقض عليهم تعالى دعواهم الإيمان بما أنزل إليهم بقوله: {قُلْ} لهم: {فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ}
Sonra Yüce Allah kendilerine indirilene iman ettikleri yönündeki iddialarını şu sözüyle çürüttü: Onlara {قُلْ} “De ki:” {فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ} “«Eğer inanıyor idiyseniz, daha önce Allah'ın peygamberlerini niçin öldürüyordunuz? Andolsun ki Musa size apaçık delillerle gelmişti.»”
أي: بالأدلة الواضحات المبينة للحق، {ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ} أي: بعد مجيئه {وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ} في ذلك ليس لكم عذر.
Yani hakkı açıklayan apaçık delillerle gelmişti; {ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ} “sonra onun ardından buzağıyı [ilah] edindiniz”, yani onun gelmesinden sonra [bunu yaptınız]; {وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ} “ve siz zalimlersiniz”; bunda hiçbir mazeretiniz yoktur.
{وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا} أي: سماع قبول وطاعة واستجابة، {قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا} أي: صارت هذه حالتهم {وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ} (١) بسبب كفرهم.
{وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا} “Hani sizden kesin söz almış, Tûr'u da üzerinize kaldırmıştık: ‘Size verdiğimize sımsıkı sarılın ve dinleyin!’” Yani kabul, itaat ve icabet işitmesiyle dinleyin; {قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا} “‘İşittik ve isyan ettik’ dediler.” Yani durumları bu hâle geldi; {وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ} “kalplerine buzağı [sevgisi] içirildi”, inkârları sebebiyle.
{قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} أي: أنتم تدعون الإيمان وتتمدحون بالدين الحق، وأنتم قتلتم أنبياء الله، واتخذتم العجل إلها من دون الله، لما غاب عنكم موسى، نبي الله، ولم تقبلوا أوامره ونواهيه إلا بعد التهديد ورفع الطور فوقكم، فالتزمتم بالقول، ونقضتم بالفعل، فما هذا الإيمان الذي ادعيتم، وما هذا الدين؟.
{قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “De ki: ‘Eğer inanan kimseler iseniz, imanınızın size emrettiği şey ne kötüdür!’” Yani siz iman iddiasında bulunuyor ve hak din ile övünüyorsunuz; oysa siz Allah'ın peygamberlerini öldürdünüz, Allah'ın peygamberi Musa sizden ayrıldığında Allah'ı bırakıp buzağıyı ilah edindiniz ve onun emir ile yasaklarını ancak tehdit edilip üzerinize Tûr kaldırıldıktan sonra kabul ettiniz. Sözle bağlandınız, fiille bozdunuz. İddia ettiğiniz bu iman nedir ve bu din nedir?
فإن كان هذا إيمانا على زعمكم، فبئس الإيمان الداعي صاحبه إلى الطغيان، والكفر برسل الله، وكثرة العصيان، وقد عهد أن الإيمان الصحيح، يأمر صاحبه بكل خير، وينهاه عن كل شر، فوضح بهذا كذبهم، وتبين تناقضهم.
Eğer sizin iddianıza göre iman buysa; sahibini azgınlığa, Allah'ın peygamberlerini inkâr etmeye ve alabildiğine isyana sürükleyen iman ne kötüdür! Oysa bilinen bir gerçektir ki sahih iman, sahibine her türlü hayrı emreder ve onu her türlü şerden sakındırır. Böylece onların yalan söyledikleri açığa çıkmış ve çelişkileri gözler önüne serilmiştir.
{٩٤ - ٩٦} {قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ * وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} .
{٩٤ - ٩٦} {قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ * وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} “De ki: «Eğer Allah katında ahiret yurdu diğer insanlara değil de yalnızca size ait ise ve bu iddianızda samimi iseniz, haydi ölümü temenni edin!» Hâlbuki ellerinin önceden takdim ettiği [günahlar] sebebiyle onu ebediyen temenni edemezler. Allah zalimleri hakkıyla bilendir. Andolsun ki onları, insanlardan ve hatta şirk koşanlardan bile hayata en düşkün kimseler olarak bulursun. Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzular. Oysa çok yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir. Allah, onların yaptıklarını hakkıyla görendir.”
أي: {قُلْ} لهم على وجه تصحيح دعواهم: {إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الآخِرَةُ} يعني الجنة {خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ} كما زعمتم، أنه لن يدخل الجنة إلا من كان هودا أو نصارى، وأن النار لن تمسهم إلا أياما معدودة، فإن كنتم صادقين بهذه الدعوى {فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ} وهذا نوع مباهلة بينهم وبين رسول الله ﷺ.
Yani iddialarını sınamak/doğrulatmak üzere onlara {قُلْ} “De ki:” {إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الآخِرَةُ} —yani cennet— {خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ} “diğer insanlara değil de yalnızca size ait ise” —tıpkı Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkasının cennete girmeyeceğini ve ateşin kendilerine sayılı birkaç gün dışında asla dokunmayacağını iddia ettiğiniz gibi— eğer bu iddianızda doğru iseniz {فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ} “haydi ölümü temenni edin!” Bu, kendileri ile Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem arasında bir tür lanetleşme/karşılıklı meydan okuma (mübahele) türüdür.
وليس بعد هذا الإلجاء والمضايقة لهم بعد العناد منهم، إلا أحد أمرين: إما أن يؤمنوا بالله ورسوله، وإما أن يباهلوا على ما هم عليه بأمر يسير عليهم، وهو تمني الموت الذي يوصلهم إلى الدار التي هي خالصة لهم، فامتنعوا من ذلك.
İnatlarından sonra kendilerine yapılan bu sıkıştırma ve mecbur bırakmadan sonra şu iki durumdan birinden başkası kalmamıştır: Ya Allah'a ve Resulüne iman edecekler ya da bulundukları hâl üzere kendilerine çok kolay olan bir şeyle —yani kendilerini yalnızca kendilerine ait olan o yurda ulaştıracak olan ölümü temenni etmekle— mübahele edeceklerdi. Fakat bundan kaçındılar.
فعلم كل أحد أنهم في غاية المعاندة والمحادة لله ولرسوله، مع علمهم بذلك، ولهذا قال تعالى {وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} من الكفر والمعاصي، لأنهم يعلمون أنه طريق لهم إلى المجازاة بأعمالهم الخبيثة، فالموت أكره شيء إليهم، وهم أحرص على الحياة من كل أحد من الناس، حتى من المشركين الذين لا يؤمنون بأحد من الرسل والكتب.
Böylece bunu bilmelerine rağmen Allah'a ve Resulüne karşı son derece inat ve düşmanlık içinde olduklarını herkes anladı. Bundan dolayı Yüce Allah şöyle buyurdu: {وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} “Hâlbuki ellerinin önceden takdim ettiği [günahlar] sebebiyle” —yani inkâr ve günahlar sebebiyle— “onu ebediyen temenni edemezler.” Çünkü onlar ölümün, kötü amellerinin karşılığını görmeye götüren bir yol olduğunu bilmektedirler. Bu yüzden ölüm kendilerine en sevimsiz gelen şeydir ve onlar insanlardan herhangi bir kimseden, hatta hiçbir peygambere ve kitaba inanmayan müşriklerden bile hayata daha düşkündürler.
ثم ذكر شدة محبتهم للدنيا فقال: {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ} وهذا أبلغ ما يكون من الحرص، تمنوا حالة هي من المحالات، والحال أنهم لو عمروا العمر المذكور، لم يغن عنهم شيئا ولا دفع عنهم من العذاب شيئا.
Sonra onların dünyaya olan aşırı sevgilerini zikrederek şöyle buyurdu: {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ} “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzular.” Bu, hırsın varabileceği en ileri derecedir; imkânsız olan bir durumu temenni ettiler. Oysa zikredilen bu ömrü yaşasalar bile, bu kendilerine hiçbir fayda sağlamayacak ve kendilerinden azaptan hiçbir şeyi savuşturmayacaktır.
{وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} تهديد لهم على المجازاة بأعمالهم.
{وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} “Allah, onların yaptıklarını hakkıyla görendir.” Amellerinin karşılığını vereceğine dair onlara yönelik bir tehdittir.
{٩٧ - ٩٨} {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ * مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ} .
{٩٧ - ٩٨} {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ * مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ} “De ki: «Kim Cebrail'e düşman ise bilsin ki o, kendinden öncekileri doğrulayıcı, inananlar için bir hidayet ve müjde olarak onu [Kur'an'ı] Allah'ın izniyle senin kalbine indirmiştir. Kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrail'e ve Mikail'e düşman olursa bilsin ki şüphesiz Allah da inkârcıların düşmanıdır.»”
أي: قل لهؤلاء اليهود، الذين زعموا أن الذي منعهم من الإيمان بك، أن وليك جبريل ﵇، ولو كان غيره من ملائكة الله، لآمنوا بك وصدقوا، إن هذا الزعم منكم تناقض وتهافت، وتكبر على الله، فإن جبريل ﵇ هو الذي نزل بالقرآن من عند الله على قلبك، وهو الذي ينزل على الأنبياء قبلك، والله هو الذي أمره، وأرسله بذلك، فهو رسول محض.
Yani: Sana inanmalarına engel olan şeyin, senin dostunun Cebrail aleyhisselâm olduğu, şayet Allah'ın meleklerinden bir başkası olsaydı sana inanıp tasdik edecekleri iddiasında bulunan bu Yahudilere de ki: Sizin bu iddianız bir çelişki, bir tutarsızlık ve Allah'a karşı bir kibirdir. Zira Cebrail aleyhisselâm, Allah katından Kur'an'ı senin kalbine indiren ve senden önceki peygamberlere de inen [melek]dir; ona bunu emreden ve onu bununla gönderen de bizzat Allah'tır. Dolayısıyla o, sırf bir elçidir.
مع أن هذا الكتاب الذي نزل به جبريل مصدقا لما تقدمه من الكتب غير مخالف لها ولا مناقض، وفيه الهداية التامة من أنواع الضلالات، والبشارة بالخير الدنيوي والأخروي، لمن آمن به، فالعداوة لجبريل الموصوف بذلك، كفر بالله وآياته، وعداوة لله ولرسله وملائكته، فإن عداوتهم لجبريل، لا لذاته بل لما ينزل به من عند الله من الحق على رسل الله.
Üstelik Cebrail'in kendisiyle indiği bu Kitap, kendisinden önceki kitapları doğrulayıcıdır; onlara aykırı ve çelişik değildir. Onda her türlü sapıklıktan kurtaran tam bir hidayet ve ona iman eden kimse için dünyevî ve uhrevî hayır müjdesi vardır. Dolayısıyla bu vasıflarla nitelenen Cebrail'e düşmanlık beslemek; Allah'ı ve ayetlerini inkâr etmek, Allah'a, peygamberlerine ve meleklerine düşmanlık etmektir. Zira onların Cebrail'e olan düşmanlığı onun bizzat zatına değil, Allah katından Allah'ın peygamberlerine indirdiği hakka yöneliktir.
فيتضمن الكفر والعداوة للذي أنزله وأرسله، والذي أرسل به، والذي أرسل إليه، فهذا وجه ذلك.
Dolayısıyla bu; onu indirene ve gönderene, onunla gönderilene ve kendisine gönderilen kimseye karşı inkârı ve düşmanlığı içerir; işte bu meselenin izahı böyledir.
{٩٩} {وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلا الْفَاسِقُونَ} .
{٩٩} {وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلا الْفَاسِقُونَ} “Andolsun ki biz sana apaçık ayetler indirdik. Onları fasıklardan başkası inkâr etmez.”
يقول لنبيه ﷺ: {وَلَقَدْ أَنزلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} تحصل بها الهداية لمن استهدى، وإقامة الحجة على من عاند، وهي في الوضوح والدلالة على الحق، قد بلغت مبلغا عظيما ووصلت إلى حالة لا يمتنع من قبولها إلا من فسق عن أمر الله، وخرج عن طاعة الله، واستكبر غاية التكبر. {١٠٠} {أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يُؤْمِنُونَ} .
Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: {وَلَقَدْ أَنزلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “Andolsun ki biz sana apaçık ayetler indirdik”; hidayet arayan kimse için kendisiyle hidayetin gerçekleştiği, inat eden kimseye karşı da delilin ikame edildiği [ayetler]. Bunlar açıklık ve hakka delalet bakımından öyle büyük bir mertebeye ulaşmış ve öyle bir hâle gelmiştir ki Allah'ın emrinden sapan (fısk eden), Allah'a itaatten çıkan ve alabildiğine kibirlenen kimseden başkası onları kabul etmekten kaçınmaz. {١٠٠} {أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يُؤْمِنُونَ} “Onlar ne zaman bir ahitte bulundularsa, içlerinden bir grup onu bozup atmadı mı? Bilakis, onların çoğu inanmazlar.”
وهذا فيه التعجيب (١) من كثرة معاهداتهم، وعدم صبرهم على الوفاء بها.
Bunda, onların pek çok ahit yapmalarına ve buna vefa gösterme hususunda sabır/sebat göstermemelerine karşı bir hayret ifadesi vardır.
فـ "كُلَّمَا "تفيد التكرار، فكلما وجد العهد ترتب عليه النقض، ما السبب في ذلك؟ السبب أن أكثرهم لا يؤمنون، فعدم إيمانهم هو الذي أوجب لهم نقض العهود، ولو صدق إيمانهم، لكانوا مثل من قال الله فيهم: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} .
"Küllemâ" (كُلَّمَا) [ifadesi] tekrar bildirir; dolayısıyla ne zaman bir ahit bulunsa, hemen akabinde [onun] bozulması gerçekleşmiştir. Bunun sebebi nedir? Sebep, onların çoğunun iman etmemesidir. Ahitleri bozmalarını gerektiren durum da onların iman etmeyişleridir. Eğer imanları samimi/gerçek olsaydı, Allah'ın haklarında şöyle buyurduğu kimseler gibi olurlardı: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki Allah'a verdikleri ahde sadakat gösterdiler.”
{١٠١ - ١٠٣} {وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ} .
{١٠١ - ١٠٣} {وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ} “Onlara Allah katından, yanlarındakini doğrulayıcı bir elçi gelince, kendilerine kitap verilenlerden bir grup, sanki bilmiyorlarmış gibi Allah'ın Kitabını arkalarına atıp bıraktılar.”
أي: ولما جاءهم هذا الرسول الكريم بالكتاب العظيم بالحق الموافق لما معهم، وكانوا يزعمون أنهم متمسكون بكتابهم، فلما كفروا بهذا الرسول وبما جاء به، {نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ} الذي أنزل إليهم أي: طرحوه رغبة عنه {وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} وهذا أبلغ في الإعراض كأنهم في فعلهم هذا من الجاهلين وهم يعلمون صدقه، وحقيّة (١) ما جاء به.
Yani: Bu yüce Peygamber, onların yanındakine uygun hak olan yüce Kitap ile kendilerine geldiğinde —ki onlar kendi kitaplarına sımsıkı bağlı olduklarını iddia ediyorlardı— bu Peygamberi ve onun getirdiğini inkâr edince, kendilerine indirilmiş olan {نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ} “kendilerine kitap verilenlerden bir grup Allah'ın Kitabını” yüz çevirerek {وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} “arkalarına atıp bıraktılar.” Bu, yüz çevirmenin en ileri derecesidir; sanki onlar bu yaptıklarında cahillerdenmiş gibi davrandılar; oysa onun doğruluğunu ve getirdiğinin hak olduğunu biliyorlardı.
تبين بهذا أن هذا الفريق من أهل الكتاب لم يبق في أيديهم شيء حيث لم يؤمنوا بهذا الرسول، فصار كفرهم به كفرا بكتابهم من حيث لا يشعرون.
Bununla ortaya çıkmıştır ki Ehl-i Kitap'tan olan bu grubun, bu Peygambere inanmadıkları takdirde ellerinde hiçbir şey kalmamıştır; dolayısıyla farkında olmadan onu inkâr etmeleri, kendi kitaplarını inkâr etmeleri hâline gelmiştir.
ولما كان من العوائد القدرية والحكمة الإلهية أن من ترك ما ينفعه، وأمكنه الانتفاع به فلم ينتفع، ابتلي بالاشتغال بما يضره، فمن ترك عبادة الرحمن، ابتلي بعبادة الأوثان، ومن ترك محبة الله وخوفه ورجاءه، ابتلي بمحبة غير الله وخوفه ورجائه، ومن لم ينفق ماله في طاعة الله أنفقه في طاعة الشيطان، ومن ترك الذل لربه، ابتلي بالذل للعبيد، ومن ترك الحق ابتلي بالباطل.
Kaderî adetlerden ve ilahî hikmetten ötürü; kendisine fayda veren şeyi terk eden ve ondan faydalanma imkânı varken faydalanmayan kimse, kendisine zarar veren şeyle meşgul olmakla imtihan olunur. Nitekim Rahman'a kulluğu terk eden kimse putlara tapmakla sınanır; Allah sevgisini, korkusunu ve ümidini terk eden kimse Allah'tan başkasının sevgisi, korkusu ve ümidiyle sınanır; malını Allah'a itaatte harcamayan kimse onu şeytana itaatte harcar; Rabbine boyun eğmeyi terk eden kimse kullara boyun eğmekle sınanır ve hakkı terk eden kimse batılla sınanır.
كذلك هؤلاء اليهود لما نبذوا كتاب الله اتبعوا ما تتلوا الشياطين وتختلق من السحر على ملك سليمان حيث أخرجت الشياطين للناس السحر، وزعموا أن سليمان ﵇ كان يستعمله وبه حصل له الملك العظيم.
İşte bu Yahudiler de Allah'ın Kitabı'nı arkalarına atıp terk ettiklerinde, Süleyman'ın mülkü [aleyhine] şeytanların okudukları ve uydurdukları sihre uydular. Zira şeytanlar insanlara sihri çıkarmış ve Süleyman aleyhisselâm'ın onu kullandığını, o büyük mülkü de onun sayesinde elde ettiğini iddia etmişlerdi.
{وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ * وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} .
{وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ * وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “Süleyman'ın mülkü [ve hükümdarlığı] aleyhine şeytanların okuyup durdukları şeylere uydular. Hâlbuki Süleyman inkâr etmedi, fakat o şeytanlar insanlara sihri ve Babil'deki iki meleğe, Harut ile Marut'a indirileni öğreterek inkârcı oldular. Oysa o iki melek: «Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın inkâr etme!» demedikçe hiç kimseye [bir şey] öğretmezlerdi. Onlar o iki melekten kişi ile eşinin arasını ayıracakları şeyleri öğreniyorlardı. Hâlbuki onlar Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezlerdi. Kendilerine zarar verip fayda sağlamayan şeyi öğreniyorlardı. Andolsun ki onlar, onu satın alanın ahirette hiçbir nasibi olmadığını pek iyi biliyorlardı. Karşılığında kendilerini sattıkları şey ne kötüdür, keşke bilselerdi! Şayet onlar iman edip sakınsalardı, elbette Allah katından [verilecek] bir sevap daha hayırlı olurdu; keşke bilselerdi!”
وهم كذبة في ذلك، فلم يستعمله سليمان، بل نزهه الصادق في قيله: {وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ} أي: بتعلم السحر، فلم يتعلمه، {وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا} بذلك.
Onlar bu iddialarında yalancıdırlar; Süleyman onu asla kullanmamıştır. Bilakis sözünde doğru olan [Allah]: {وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ} “Süleyman inkâr etmedi”, yani sihri öğrenmek suretiyle inkâr etmedi, onu asla öğrenmedi; {وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا} “fakat şeytanlar inkârcı oldular”, bunu yapmakla [inkâra saptılar] buyurarak onu tenzih etmiştir.
{يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ} من إضلالهم وحرصهم على إغواء بني آدم، وكذلك اتبع اليهود السحر الذي أنزل على الملكين الكائنين بأرض بابل من أرض العراق، أنزل عليهما السحر امتحانا وابتلاء من الله لعباده فيعلمانهم السحر.
{يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ} “İnsanlara sihri öğreterek”; bu onların saptırmalarından ve Âdemoğlunu azdırma konusundaki hırslarındandır. Aynı şekilde Yahudiler, Irak topraklarındaki Babil arazisinde bulunan iki meleğe indirilen sihrin de ardına düştüler. Allah'ın kullarına bir imtihan ve deneme kılması sebebiyle o iki meleğe sihir indirilmişti; onlar da insanlara sihri öğretiyorlardı.
{وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى} ينصحاه، و {يَقُولا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ} أي: لا تتعلم السحر فإنه كفر، فينهيانه عن السحر، ويخبرانه عن مرتبته، فتعليم الشياطين للسحر على وجه التدليس والإضلال، ونسبته وترويجه إلى من برأه الله منه وهو سليمان ﵇، وتعليم الملكين امتحانا مع نصحهما لئلا يكون لهم حجة.
{وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى} “Hiç kimseye öğretmezlerdi, tâ ki” ona nasihat edip {يَقُولا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ} “«Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın inkâr etme!» deyinceye kadar.” Yani: Sihri öğrenme çünkü o küfürdür [derlerdi]. Böylece onu sihirden menederler ve ona sihrin mertebesini haber verirlerdi. Dolayısıyla şeytanların sihir öğretmesi aldatma ve saptırma suretiyledir; üstelik onu Allah'ın kendisini bundan temize çıkardığı kimseye, yani Süleyman aleyhisselâm'a nispet edip yayarak bunu yaparlar. İki meleğin öğretmesi ise aleyhlerine bir delil bulunmasın diye nasihat etmekle birlikte bir imtihan içindir.