{إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ} أي: كلكم لا بد أن يموت {وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ}
{إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ} “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler.” Yani hepinizin ölmesi kaçınılmazdır: {وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ} “Senden önce de hiçbir beşere ebedîlik vermedik. Şimdi sen ölürsen onlar ebedî mi kalacaklar?”
{ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} فيما تنازعتم فيه، فيفصل بينكم بحكمه العادل، ويجازي كُلا ما عمله {أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ}
İhtilaf ettiğiniz hususlarda {ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} “Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız.” O adil hükmüyle aranızdaki davayı karara bağlar ve herkese işlediğinin karşılığını verir: {أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ} “Allah onu bir bir sayıp kaydetti, onlar ise unuttular.”
{٣٢ - ٣٥} {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ * وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ * لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ * لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ} .
{32 - 35} {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ * وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ * لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ * لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Allah’a karşı yalan uyduran ve kendisine gelen doğruyu yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok? Doğruyu getiren ve onu tasdik edenler var ya, işte onlar takva sahiplerinin ta kendileridir. Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır. İşte iyilik edenlerin mükâfatı budur. Ta ki Allah, onların yaptıkları en kötü amelleri bile örtsün ve kendilerine, yapmakta oldukları amellerin en güzeliyle karşılık versin.”
يقول تعالى، محذرا ومخبرا: أنه لا أظلم وأشد ظلما {مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ} إما بنسبته إلى ما لا يليق بجلاله، أو بادعاء النبوة، أو الإخبار بأن الله تعالى قال كذا، أو أخبر بكذا، أو حكم بكذا وهو كاذب، فهذا داخل في قوله تعالى: {وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} إن كان جاهلا وإلا فهو أشنع وأشنع.
Allah Teâlâ sakındırarak ve haber vererek buyuruyor ki: {مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ} “Allah’a karşı yalan uydurandan” daha zalim ve zulmü daha şiddetli kim olabilir? Gerek O'nun celaline layık olmayan şeyleri O'na isnat etmekle, gerek peygamberlik iddiasında bulunmakla, gerekse yalan söyleyerek Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğunu, şunu haber verdiğini veya böyle hükmettiğini söylemekle olsun bu böyledir. Şayet cahil ise bu durum Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} “ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizdir” buyruğuna dâhildir; bilerek yapıyorsa çok daha çirkin ve vahimdir.
{وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ} (١) أي: ما أظلم ممن جاءه الحق المؤيد بالبينات فكذبه، فتكذيبه ظلم عظيم منه، لأنه رد الحق بعد ما تبين له، فإن كان جامعا بين الكذب على الله والتكذيب بالحق، كان ظلما على ظلم.
{وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ} “Ve kendisine gelen doğruyu yalanlayandan...” Yani açık delillerle teyit edilmiş hak kendisine geldiği halde onu yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Onun yalanlaması büyük bir zulümdür; zira hak kendisine açıklandıktan sonra onu reddetmiştir. Eğer hem Allah'a karşı yalan uydurmayı hem de hakkı yalanlamayı bir arada yapmışsa, zulüm üstüne zulüm işlemiş olur.
{أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ} يحصل بها الاشتفاء منهم، وأخذ حق الله من كل ظالم وكافر. {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ}
{أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ} “Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok?” Orada onlardan intikam alınır ve her zalim ile kâfirden Allah'ın hakkı tahsil edilir. {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür.”
ولما ذكر الكاذب المكذب وجنايته وعقوبته، ذكر الصادق المصدق وثوابه، فقال: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ} في قوله وعمله، فدخل في ذلك الأنبياء ومن قام مقامهم، ممن صدق فيما قاله عن خبر الله وأحكامه، وفيما فعله من خصال الصدق.
Yalancı ve yalanlayıcı kimseyi, cinayetini ve cezasını zikrettikten sonra; doğru sözlü ve tasdik eden kimseyi ve mükâfatını zikrederek şöyle buyurdu: Sözünde ve amelinde {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ} “doğruyu getiren...” Peygamberler ve onların makamında kaim olup Allah'ın haberleri ve hükümleri hakkında söylediklerinde ve işledikleri doğruluk hasletlerinde dürüst olan herkes buna dâhildir.
{وَصَدَّقَ بِهِ} أي: بالصدق لأنه قد يجيء الإنسان بالصدق، ولكن قد لا يصدق به، بسبب استكباره، أو احتقاره لمن قاله وأتى به، فلا بد في المدح من الصدق والتصديق، فصدقه يدل على علمه وعدله، وتصديقه يدل على تواضعه وعدم استكباره.
{وَصَدَّقَ بِهِ} “Ve onu tasdik eden...” Yani doğruluğu tasdik eden; çünkü insan bazen doğruyu getirebilir fakat kibrinden veya onu söyleyip getireni küçümsemesinden ötürü onu tasdik etmeyebilir. Dolayısıyla övgüye layık olmak için hem doğruluk hem de tasdik şarttır. Onun doğruluğu ilmine ve adaletine; tasdiki ise tevazuuna ve kibrinin bulunmadığına delalet eder.
{أُولَئِكَ} أي: الذين وفقوا للجمع بين الأمرين {هُمُ الْمُتَّقُونَ} فإن جميع خصال التقوى ترجع إلى الصدق بالحق والتصديق به.
Bu iki hususu bir arada yapmaya muvaffak kılınan {أُولَئِكَ} “işte onlar,” {هُمُ الْمُتَّقُونَ} “takva sahiplerinin ta kendileridir.” Çünkü bütün takva hasletleri hakta doğru sözlü olmaya ve hakkı tasdik etmeye dayanır.
{لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ} من الثواب، مما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر. فكل ما تعلقت به إرادتهم ومشيئتهم، من أصناف اللذات والمشتهيات، فإنه حاصل لهم، معد مهيأ، {ذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ} الذين يعبدون الله كأنهم يرونه، فإن لم يكونوا يرونه فإنه يراهم {الْمُحْسِنِينَ} إلى عباد الله.
Ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği ve ne de bir beşerin kalbine gelen mükâfat türlerinden {لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır.” İrade ve arzularının taalluk ettiği her türlü lezzet ve iştah çekici nimetler onlar için hazır ve muhayyadır. {ذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ} “İşte ihsan sahiplerinin mükâfatı budur;” yani Allah'ı görüyormuşçasına O'na kulluk eden -ki onlar O'nu görmeseler de O kendilerini görmektedir- ve Allah'ın kullarına iyilikte bulunan {الْمُحْسِنِينَ} kimselerin [mükâfatıdır].
{لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ} عمل الإنسان له ثلاث حالات: إما أسوأ، أو أحسن، أو لا أسوأ، ولا أحسن.
{لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Böylece Allah, onların yaptıkları en kötü amelleri bile örtecek ve onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandıracaktır.” İnsanın ameli için üç durum söz konusudur: Ya en kötüsü, ya en güzeli, yahut da ne en kötüsü ne de en güzelidir.
والقسم الأخير قسم المباحات وما لا يتعلق به ثواب ولا عقاب، والأسوأ، المعاصي كلها، والأحسن الطاعات كلها، فبهذا التفصيل، يتبين معنى الآية، وأن قوله: {لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا} أي: ذنوبهم الصغار، بسبب إحسانهم وتقواهم، {وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ} أي: بحسناتهم كلها {إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا}
Son kısım mubahlar ile sevap ve cezanın taalluk etmediği amellerdir. En kötü olanlar bütün günahlardır; en güzel olanlar ise bütün itaatlerdir. İşte bu tafsilatla ayetin manası açıklığa kavuşmaktadır. Yani {لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا} “Ta ki Allah onların yaptıkları en kötü amelleri bile örtsün” buyruğunun muradı ihsan ve takvaları sebebiyle küçük günahlarını bağışlamasıdır; {وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ} “ve kendilerine yapmakta oldukları amellerin en güzeliyle karşılık versin” buyruğu ise bütün iyiliklerine karşılık mükâfat vermesidir. Nitekim: {إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} “Şüphesiz Allah zerre kadar haksızlık etmez. Eğer yapılan zerre kadar bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir.”
{٣٦ - ٣٧} {أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ * وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقَامٍ} .
{36 - 37} {أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ * وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقَامٍ} “Allah kuluna kâfi değil midir? Seni O’ndan başkalarıyla korkutuyorlar. Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur. Allah kime de hidayet ederse artık onu saptıracak yoktur. Allah Azîz ve intikam sahibi değil midir?”
{أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ} أي: أليس من كرمه وجوده، وعنايته بعبده، الذي قام بعبوديته، وامتثل أمره واجتنب نهيه، خصوصا أكمل الخلق عبودية لربه، وهو محمد ﷺ، فإن الله تعالى سيكفيه في أمر دينه ودنياه، ويدفع عنه من ناوأه بسوء.
{أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ} “Allah kuluna kâfi değil midir?” Yani O'na kulluk eden, emrini tutup yasağından sakınan kuluna -özellikle de Rabbine kullukta mahlukatın en kâmili olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e- O'nun kerem ve cömertliği, kuluna olan inayeti kâfi gelmez mi? Şüphesiz Allah Teâlâ din ve dünya işlerinde ona kâfi gelecek ve kendisine kötülükle düşmanlık edenleri savuşturacaktır.
{وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} من الأصنام والأنداد أن تنالك بسوء، وهذا من غيهم وضلالهم.
Sana bir kötülük dokundururlar diye {وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} “seni O’ndan başkalarıyla,” yani putlarla ve ortak koştuklarıyla “korkutuyorlar.” Bu ise onların azgınlık ve sapıklıklarındandır.
{وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ} لأنه تعالى الذي بيده الهداية والإضلال، وهو الذي ما شاء كان وما لم يشأ لم يكن. {أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ} له العزة الكاملة التي قهر بها كل شيء، وبعزته يكفي عبده ويدفع عنه مكرهم. {ذِي انْتِقَامٍ} ممن عصاه، فاحذروا موجبات نقمته.
{وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ} “Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur; Allah kime de hidayet ederse artık onu saptıracak yoktur.” Çünkü hidayet ve dalâlet Allah Teâlâ'nın elindedir; O'nun dilediği olur, dilemediği ise asla olmaz. {أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ} “Allah Azîz değil midir?” O, her şeyi kahrettiği tam bir izzet sahibidir; izzetiyle kuluna kâfi gelir ve onların tuzaklarını ondan defeder. Kendisine isyan edenden {ذِي انْتِقَامٍ} “intikam sahibidir;” öyleyse O'nun intikamını gerektiren şeylerden sakının!
{٣٨} {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ} .
{38} {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ} “Andolsun ki onlara: ‘Gökleri ve yeri kim yarattı?’ diye sorsan, mutlaka: ‘Allah’ diyeceklerdir. De ki: ‘Gördünüz ya, Allah bana bir zarar vermek dilese, Allah’ı bırakıp da yalvardıklarınız O’nun vereceği zararı giderebilir mi? Yahut bana bir rahmet dilese, onlar O’nun rahmetini tutabilirler mi?’ De ki: ‘Allah bana yeter! Tevekkül edenler ancak O’na tevekkül ederler.’”
أي: ولئن سألت هؤلاء الضلال الذين يخوفونك بالذين من دونه، وأقمت عليهم دليلا من أنفسهم، فقلت: {مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ} لم يثبتوا لآلهتهم من خلقها شيئا. {لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} الذي خلقها. وحده. {قُلْ} لهم مقررا عجز آلهتهم، بعد ما تبينت قدرة الله: {أَفَرَأَيْتُمْ} أي: أخبروني {مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ} أيَّ ضر كان.
Yani seni Allah'tan başkalarıyla korkutan bu sapıklara sorsan ve bizzat kendi itiraflarından aleyhlerine delil getirerek: {مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ} “Gökleri ve yeri kim yarattı?” desen; ilahlarının yaratılıştan hiçbir payı olduğunu iddia edemezler. Mutlaka: Onları tek başına yaratan {لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} “‘Allah’ diyeceklerdir.” Allah'ın kudreti açıkça ortaya çıktıktan sonra ilahlarının acizliğini tescil etmek üzere onlara {قُلْ} “de ki: ‘Gördünüz ya,’” yani bana haber verin, {مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ} “Allah bana herhangi bir zarar vermek dilese, Allah’ı bırakıp da yalvardıklarınız...”
{هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ} بإزالته بالكلية، أو بتخفيفه من حال إلى حال؟. {أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ} يوصل إليَّ بها منفعة في ديني أو دنياي. {هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ} ومانعاتها عني؟.سيقولون: لا يكشفون الضر ولا يمسكون الرحمة.
Onu tamamen ortadan kaldırarak veya durumdan duruma hafifleterek {هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ} “O’nun vereceği zararı giderebilir mi? Yahut bana” dinim veya dünyamda bir fayda ulaştıracak {أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ} “bir rahmet dilese, onlar O’nun rahmetini tutabilirler mi?” ve onu benden engelleyebilirler mi? Elbette: “Zararı kaldıramazlar ve rahmeti tutamazlar” diyeceklerdir.
قل لهم بعد ما تبين الدليل القاطع على أنه وحده المعبود، وأنه الخالق للمخلوقات، النافع الضار وحده، وأن غيره عاجز من كل وجه. عن الخلق والنفع والضر، مستجلبا كفايته، مستدفعا مكرهم وكيدهم: {قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ} أي: عليه يعتمد المعتمدون في جلب مصالحهم ودفع مضارهم، فالذي بيده - وحده - الكفاية هو حسبي، سيكفيني كل ما أهمني وما لا أهتم به.
Yalnızca O'nun ibadete layık olduğuna, mahlukatı yaratanın, fayda ve zarar verenin yalnızca O olduğuna; O'ndan başkasının ise yaratmaktan, fayda ve zarar vermekten her bakımdan aciz olduğuna dair kesin delil ortaya çıktıktan sonra, O'nun kifayetini celbedip onların hile ve tuzaklarını defederek onlara şöyle söyle: {قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ} “De ki: ‘Allah bana yeter! Tevekkül edenler ancak O’na tevekkül ederler.’” Yani menfaatlerini elde etmek ve zararlarını defetmek için dayananlar ancak O'na dayanırlar. Kifayet yetkisi tek başına elinde olan Zât bana yeter; O bana keder veren veya vermeyen her hususta bana yetecektir.
{٣٩ - ٤٠} {قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ * مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ} .
{39 - 40} {قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ * مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ} “De ki: ‘Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, ben de yapmaktayım! Artık yakında bileceksiniz: Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini ve üzerine sürekli bir azabın kimin ineceğini!’”
أي: {قُلْ} لهم يا أيها الرسول: {يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ} أي: على حالتكم التي رضيتموها لأنفسكم، من عبادة من لا يستحق من العبادة شيئا ولا له من الأمر شيء.
Yani ey Resul, onlara {قُلْ} de ki: İbadetten hiçbir şeyi hak etmeyen ve emirden hiçbir payı bulunmayanlara kulluk etmek suretiyle kendi nefsiniz için razı olduğunuz durumunuz üzere {يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ} “‘Ey kavmim! Elinizden geleni yapın!’”
{إِنِّي عَامِلٌ} على ما دعوتكم إليه، من إخلاص الدين لله تعالى وحده. {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} لمن العاقبة
Ben de sizi davet ettiğim dini yalnız Allah Teâlâ'ya has kılma esası üzere {إِنِّي عَامِلٌ} “yapmaktayım!” Güzel akıbetin kime ait olacağını {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “artık yakında bileceksiniz!”
و {مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ} في الدنيا. {وَيَحِلُّ عَلَيْهِ} في الأخرى {عَذَابٌ مُقِيمٌ} لا يحول عنه ولا يزول، وهذا تهديد عظيم لهم، وهم يعلمون أنهم المستحقون للعذاب المقيم، ولكن الظلم والعناد حال بينهم وبين الإيمان.
Dünyada {مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ} “kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini,” ahirette ise üzerinden asla dönmeyecek ve kaybolmayacak {وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ} “sürekli bir azabın kimin üzerine ineceğini” [bileceksiniz]. Bu onlara yönelik pek büyük bir tehdittir. Onlar ebedi azabı hak edenlerin kendileri olduğunu bilirler; fakat zulüm ve inat iman ile aralarına engel olmuştur.
{٤١} {إِنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} .
{41} {إِنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} “Şüphesiz biz bu Kitab’ı insanlar için sana hak ile indirdik. Artık kim doğru yola gelirse kendi lehinedir; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Sen onların üzerine bir vekil değilsin.”
يخبر تعالى أنه أنزل على رسوله الكتاب المشتمل على الحق، في أخباره وأوامره ونواهيه، الذي هو مادة الهداية، وبلاغ لمن أراد الوصول إلى الله وإلى دار كرامته، وأنه قامت به الحجة على العالمين.
Allah Teâlâ Resulü’ne haberlerinde, emirlerinde ve yasaklarında hakkı içeren; hidayetin kaynağı, Allah’a ve O’nun ikram yurduna ulaşmak isteyen kimse için tebliğ ve rehber olan ve kendisiyle âlemlere karşı hüccetin ikame edildiği Kitab’ı indirdiğini haber vermektedir.
{فَمَنِ اهْتَدَى} بنوره واتبع أوامره فإن نفع ذلك يعود إلى نفسه {وَمَنْ ضَلَّ} بعدما تبين له الهدى {فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا} لا يضر الله شيئا. {وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} تحفظ عليهم أعمالهم وتحاسبهم عليها، وتجبرهم على ما تشاء، وإنما أنت مبلغ تؤدي إليهم ما أمرت به.
Artık {فَمَنِ اهْتَدَى} onun nuruyla doğru yolu bulur ve emirlerine uyarsa, {فَلِنَفْسِهِ} “kendi lehinedir;” zira bunun faydası bizzat kendi nefsine döner. Kendisine hidayet apaçık belli olduktan sonra {وَمَنْ ضَلَّ} kim de saparsa, {فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا} “ancak kendi aleyhine sapmış olur;” Allah’a hiçbir zarar veremez. {وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} “Sen onların üzerine bir vekil değilsin;” yani onların amellerini gözetleyecek, onlardan hesap soracak ve onları dilediğin şeye zorlayacak değilsin; sen ancak emrolunduğun şeyi kendilerine tebliğ eden bir elçisin.
{٤٢} {اللَّهُ يَتَوَفَّى الأنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الأخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} .
{42} {اللَّهُ يَتَوَفَّى الأنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الأخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} “Allah, ölümleri anında canları alır; ölmeyenleri de uykularında (alır). Böylece hakkında ölüm hükmü verdiklerini tutar, diğerlerini ise belirlenmiş bir süreye kadar salıverir. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için ayetler (ibretler) vardır.”
يخبر تعالى أنه المتفرد بالتصرف بالعباد، في حال يقظتهم ونومهم، وفي حال حياتهم وموتهم، فقال: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الأنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا} وهذه الوفاة الكبرى، وفاة الموت.
Allah Teâlâ uyanıklıklarında ve uykularında, hayatlarında ve ölümlerinde kulları üzerinde tasarrufta bulunan yegâne Zât olduğunu haber vererek şöyle buyurdu: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الأنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا} “Allah, ölümleri anında canları alır.” Bu, ölüm vefatı olan büyük vefattır.
وإخباره أنه يتوفى الأنفس وإضافة الفعل إلى نفسه، لا ينافي أنه قد وكل بذلك ملك الموت وأعوانه، كما قال تعالى: {قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ} {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ} لأنه تعالى يضيف الأشياء إلى نفسه، باعتبار أنه الخالق المدبر، ويضيفها إلى أسبابها، باعتبار أن من سننه تعالى وحكمته أن جعل لكل أمر من الأمور سببا.
Canları aldığını haber vermesi ve bu fiili Kendi Zâtına isnat etmesi; ölüm meleğini ve yardımcılarını buna vekil kılmış olmasıyla çelişmez. Nitekim Allah Teâlâ: {قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ} “De ki: Sizin için görevlendirilen ölüm meleği canınızı alır” ve {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ} “Nihayet birinize ölüm geldiği zaman, elçilerimiz hiçbir eksiklik yapmaksızın onun canını alırlar” buyurmuştur. Çünkü Allah Teâlâ mahlukatı yaratan ve idare eden olması bakımından işleri Kendi Zâtına isnat eder; sünneti ve hikmeti gereği her bir iş için bir sebep kılmış olması bakımından ise o işleri sebeplerine isnat eder.
وقوله: {وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا} وهذه الموتة الصغرى، أي: ويمسك النفس التي لم تمت في منامها، {فَيُمْسِكُ} من هاتين النفسين النفس {الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ} وهي نفس من كان مات، أو قضي أن يموت في منامه.
{وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا} “Ölmeyenleri de uykularında (alır)” buyruğuna gelince; bu da küçük ölümdür. Yani henüz eceli gelmemiş nefsi uykusunda alır; {فَيُمْسِكُ} bu iki nefisten {الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ} “hakkında ölüm hükmü verdiği” nefsi tutar ki bu, gerçekten ölmüş olanın yahut uykusunda ölmesi hükme bağlanmış olanın nefisidir.
{وَيُرْسِلُ} النفس {الأخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} أي: إلى استكمال رزقها وأجلها. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} على كمال اقتداره، وإحيائه الموتى بعد موتهم.
{وَيُرْسِلُ} Diğer {الأخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “nefsi ise belirlenmiş bir süreye kadar salıverir;” yani rızkını ve ecelini tamamlayıncaya kadar. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} “Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için ayetler vardır;” yani O’nun kudretinin kemaline ve ölümlerinden sonra ölüleri dirilteceğine dair [ibretler vardır].
وفي هذه الآية دليل على أن الروح والنفس جسم قائم بنفسه، مخالف جوهره جوهر البدن، وأنها مخلوقة مدبرة، يتصرف الله فيها في الوفاة والإمساك والإرسال، وأن أرواح الأحياء والأموات تتلاقى في البرزخ، فتجتمع، فتتحادث، فيرسل الله أرواح الأحياء، ويمسك أرواح الأموات.
Bu ayette ruh ve nefsin kendi başına kaim bir cisim olduğuna, cevherinin beden cevherinden farklı bulunduğuna, yaratılmış ve idare edilir olduğuna, Allah Teâlâ’nın vefat ettirme, tutma ve salıverme ile onda tasarruf ettiğine delil vardır. Yine dirilerin ve ölülerin ruhlarının berzahta karşılaşıp bir araya geldiklerine ve konuştuklarına, sonra Allah’ın dirilerin ruhlarını salıverip ölülerin ruhlarını tuttuğuna delalet eder.
{٤٣ - ٤٤} {أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعَاءَ قُلْ أَوَلَوْ كَانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئًا وَلا يَعْقِلُونَ * قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} .
{43 - 44} {أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعَاءَ قُلْ أَوَلَوْ كَانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئًا وَلا يَعْقِلُونَ * قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Yoksa onlar Allah’tan başka şefaatçiler mi edindiler? De ki: ‘Onlar hiçbir şeye malik olmasalar ve akıl erdiremeseler de mi?’ De ki: ‘Bütün şefaat Allah’a aittir. Göklerin ve yerin mülkü O’nundur. Sonra ancak O’na döndürüleceksiniz.’”
ينكر تعالى، على من اتخذ من دونه شفعاء يتعلق بهم ويسألهم ويعبدهم. {قُلْ} لهم - مبينا جهلهم، وأنها لا تستحق شيئا من العبادة-: {أَوَلَوْ كَانُوا} أي: من اتخذتم من الشفعاء {لا يَمْلِكُونَ شَيْئًا} أي: لا مثقال ذرة في السماوات ولا في الأرض، ولا أصغر من ذلك ولا أكبر، بل وليس لهم عقل، يستحقون أن يمدحوا به، لأنها جمادات من أحجار وأشجار وصور وأموات، فهل يقال: إن لمن اتخذها عقلا؟ أم هو من أضل الناس وأجهلهم وأعظمهم ظلما؟.
Allah Teâlâ Kendisinden başka şefaatçiler edinip onlara bağlanan, onlardan talepte bulunan ve onlara kulluk edenleri kınamaktadır. Onların cehaletlerini ve putların ibadetten hiçbir şeyi hak etmediğini açıklayarak onlara {قُلْ} “de ki: ‘Onlar...” yani edindiğiniz şefaatçiler, göklerde ve yerde zerre ağırlığınca hatta ondan daha küçük veya daha büyük {لا يَمْلِكُونَ شَيْئًا} “hiçbir şeye malik olmasalar,” dahası kendisiyle övülecekleri hiçbir akılları bulunmasa {وَلا يَعْقِلُونَ} “ve akıl erdiremeseler de mi?’” Çünkü onlar taşlar, ağaçlar, heykeller ve ölülerden ibaret cansız varlıklardır. O halde bunları edinen kimsenin akıl sahibi olduğu söylenebilir mi; yoksa o insanların en sapığı, en cahili ve zulmü en büyük olanı mıdır?
{قُلْ} لهم: {لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا} لأن الأمر كله لله. وكل شفيع فهو يخافه، ولا يقدر أن يشفع عنده أحد إلا بإذنه، فإذا أراد رحمة عبده، أذن للشفيع الكريم عنده أن يشفع، رحمة بالاثنين. ثم قرر أن الشفاعة كلها له بقوله {لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} أي: جميع ما فيهما من الذوات والأفعال والصفات. فالواجب أن تطلب الشفاعة ممن يملكها، وتخلص له العبادة. {ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} فيجازي المخلص له بالثواب الجزيل، ومن أشرك به بالعذاب الوبيل.
Onlara {قُلْ} “de ki: ‘Bütün şefaat Allah’a aittir.’” Çünkü bütün emir ve hüküm Allah’ındır. Her şefaatçi O’ndan korkar ve O’nun izni olmadan hiç kimse O’nun katında şefaat etmeye güç yetiremez. Kuluna merhamet etmek dilediğinde, her ikisine de rahmet olsun diye katında değerli olan şefaatçiye şefaat etmesi için izin verir. Sonra: {لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} “Göklerin ve yerin mülkü O’nundur” buyruğuyla bütün şefaatin Kendisine ait olduğunu pekiştirdi; yani göklerde ve yerde bulunan bütün varlıklar, fiiller ve sıfatlar O’nundur. Dolayısıyla şefaatin ancak ona malik olandan istenmesi ve ibadetin sırf O’na has kılınması vaciptir. {ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Sonra ancak O’na döndürüleceksiniz;” böylece ihlas sahibine bol mükâfatla, O’na şirk koşana ise elem verici azapla karşılık verecektir.
{٤٥ - ٤٦} {وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} .
{45 - 46} {وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “Allah tek olarak anıldığı zaman, ahirete iman etmeyenlerin kalpleri tiksinip ürker. O’ndan başkaları anıldığı zaman ise hemen sevinirler. De ki: ‘Ey gökleri ve yeri yaratan, gaybı ve görüneni bilen Allah’ım! İhtilaf edip durdukları şeyler hakkında kullarının arasında sen hüküm vereceksin!’”
يذكر تعالى حالة المشركين، وما الذي اقتضاه شركهم أنهم {إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ} توحيدا له، وأمر بإخلاص الدين له، وترك ما يعبد من دونه، أنهم يشمئزون وينفرون، ويكرهون ذلك أشد الكراهة.
Allah Teâlâ müşriklerin halini ve şirklerinin gerektirdiği durumu haber vermektedir: Tevhid edilerek, dinin yalnız O’na has kılınması ve O’ndan başka tapılanların terk edilmesi emredilerek {إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ} “Allah anıldığı zaman,” onların kalpleri tiksinir, nefret eder ve bundan son derece hoşlanmazlar.
{وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} من الأصنام والأنداد، ودعا الداعي إلى عبادتها ومدحها، {إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} بذلك، فرحا بذكر معبوداتهم، ولكون الشرك موافقا لأهوائهم، وهذه الحال أشر الحالات وأشنعها، ولكن موعدهم يوم الجزاء. فهناك يؤخذ الحق منهم، وينظر: هل تنفعهم آلهتهم التي كانوا يدعون من دون الله شيئا؟.
Putlardan ve ortaklardan ibaret {وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} “O’ndan başkaları anıldığı,” bir davetçi onlara ibadete çağırıp onları övdüğü zaman, tapındıkları şeylerin anılmasından ötürü sevinerek ve şirk heva ve heveslerine uygun düştüğü için {إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} “hemen sevinirler.” Bu hal hallerin en şerlisi ve en çirkinidir; fakat onların buluşma yeri ceza günüdür. İşte orada onlardan hak alınacak ve Allah’ı bırakıp da yalvardıkları ilahlarının kendilerine bir fayda sağlayıp sağlamadığı görülecektir.
ولهذا قال {قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} أي: خالقهما ومدبرهما. {عَالِمَ الْغَيْبِ} الذي غاب عن أبصارنا وعلمنا {وَالشَّهَادَةِ} الذي نشاهده.
Bundan dolayı: {قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} “De ki: ‘Ey gökleri ve yeri yaratan,’” ve idare eden! Gözlerimizden ve ilmimizden gizli kalan {عَالِمَ الْغَيْبِ} “gaybı ve” gördüğümüz {وَالشَّهَادَةِ} “görüneni bilen Allah’ım!” buyurmuştur.
{أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} وإن من أعظم الاختلاف اختلاف الموحدين المخلصين القائلين: إن ما هم عليه هو الحق، وإن لهم الحسنى في الآخرة دون غيرهم، والمشركين الذين اتخذوا من دونك الأنداد والأوثان، وسووا فيك من لا يسوى شيئا، وتنقصوك غاية التنقص، واستبشروا عند ذكر آلهتهم، واشمأزوا عند ذكرك، وزعموا مع هذا أنهم على الحق وغيرهم على الباطل، وأن لهم الحسنى.
{أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “İhtilaf edip durdukları şeyler hakkında kullarının arasında sen hüküm vereceksin!” İhtilafların en büyüğü; üzerinde bulundukları halin hak olduğunu ve başkalarının değil ahirette güzel mükâfatın yalnız kendilerinin olacağını söyleyen ihlaslı muvahhidler ile Sen’i bırakıp eşler ve putlar edinen, hiçbir şeye yaramayan varlıkları Sana denk tutan, Senin şanına son derece noksanlık isnat eden, ilahları anılınca sevinip Sen anılınca tiksinen ve buna rağmen hak üzerinde olup başkalarının bâtılda olduğunu ve güzel mükâfatın kendilerine ait olduğunu iddia eden müşrikler arasındaki ihtilaftır.
قال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ}
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler, Hıristiyanlar, Mecûsîler ve şirk koşanlar... Muhakkak ki Allah kıyamet günü aralarını ayıracaktır. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir.”
وقد أخبرنا بالفصل بينهم بعدها بقوله: {هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِنْ نَارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ وَلَهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ} إلى أن قال: {إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ}
Bu ayetten sonra aralarını nasıl ayıracağını bize haber vererek şöyle buyurmuştur: {هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِنْ نَارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ وَلَهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ} “İşte şu iki hasım taraf Rableri hakkında davalaştılar. İnkâr edenlere ateşten elbiseler biçilmiştir; başlarının üstünden kaynar su dökülür de onunla karınlarındakiler ve derileri eritilir. Bir de onlar için demirden gürzler vardır...” Nihayet şöyle buyurdu: {إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ} “Şüphesiz Allah, iman edip salih amel işleyenleri altlarından ırmaklar akan cennetlere koyar; orada altından bilezikler ve incilerle süslenirler. Orada elbiseleri ise ipektir.”
وقال تعالى: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الأمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ} {إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ} ففي هذه الآية، بيان عموم خلقه تعالى وعموم علمه، وعموم حكمه بين عباده، فقدرته التي نشأت عنها المخلوقات، وعلمه المحيط بكل شيء، دال على حكمه بين عباده وبعثهم، وعلمه بأعمالهم، خيرها وشرها، وبمقادير جزائها، وخلقه دال على علمه {أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ}
Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الأمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ} “İman edip de imanlarına zulüm (şirk) karıştırmayanlar var ya; işte emniyet onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır.” {إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ} “Kim Allah’a ortak koşarsa, şüphesiz Allah ona cenneti haram kılmıştır ve onun varacağı yer ateştir.” Bu ayette Allah Teâlâ’nın yaratmasının, ilminin ve kulları arasındaki hükmünün umumiliği açıklanmaktadır. Zira mahlukatın kendisinden meydana geldiği kudreti ve her şeyi kuşatan ilmi, kulları arasında hüküm vereceğine, onları dirilteceğine, hayır ve şer amellerini ve mükâfatlarının miktarını bildiğine delalet eder. O’nun yaratması da ilmine delildir: {أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ} “Yaratan bilmez mi?”
{٤٧ - ٤٨} {وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الأرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ} .
{47 - 48} {وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الأرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ} “Eğer yeryüzünde olanların hepsi ve onunla birlikte bir misli daha o zulmedenlerin olsaydı, kıyamet gününde o kötü azaptan kurtulmak için elbette onu fidye verirlerdi. Ve Allah tarafından kendilerine hiç hesaba katmadıkları şeyler açığa çıkacaktır.”
لما ذكر تعالى أنه الحاكم بين عباده، وذكر مقالة المشركين وشناعتها، كأن النفوس تشوقت إلى ما يفعل الله بهم يوم القيامة، فأخبر أن لهم {سُوءَ الْعَذَابِ} أي: أشده وأفظعه، كما قالوا أشد الكفر وأشنعه، وأنهم على - الفرض والتقدير - لو كان لهم ما في الأرض جميعا، من ذهبها وفضتها ولؤلؤها وحيواناتها وأشجارها وزروعها وجميع أوانيها وأثاثها ومثله معه، ثم بذلوه يوم القيامة ليفتدوا به من العذاب وينجوا منه، ما قبل منهم، ولا أغنى عنهم من عذاب الله شيئا، {يَوْمَ لا يَنْفَعُ مَالٌ وَلا بَنُونَ إِلا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ}
Allah Teâlâ kulları arasında hüküm verici olduğunu, müşriklerin sözlerini ve bu sözlerin çirkinliğini zikredince, sanki nefisler kıyamet gününde Allah’ın onlara ne yapacağını öğrenmeye iştiyak duydu. Bunun üzerine onlara {سُوءَ الْعَذَابِ} “kötü azabın” yani en şiddetli ve en korkunç azabın olduğunu haber verdi; tıpkı onların küfrün en şiddetlisini ve en çirkinini söyledikleri gibi. Şayet -farzımuhal- altını, gümüşü, incisi, hayvanları, ağaçları, ekinleri, bütün kapları ve eşyalarıyla yeryüzündekilerin tamamı ve bir misli daha onların olsaydı; sonra azaptan kurtulup necat bulmak için kıyamet gününde onu fidye verselerdi, kendilerinden asla kabul edilmez ve Allah’ın azabından hiçbir şeyi onlardan savuşturamazdı: {يَوْمَ لا يَنْفَعُ مَالٌ وَلا بَنُونَ إِلا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} “O gün ne mal fayda verir ne de oğullar! Ancak Allah’a selim bir kalple gelen müstesna.”
{وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ} أي: يظنون من السخط العظيم، والمقت الكبير، وقد كانوا يحكمون لأنفسهم بغير ذلك.
{وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ} “Ve Allah tarafından kendilerine hiç hesaba katmadıkları şeyler açığa çıkacaktır.” Yani büyük bir gazap ve muazzam bir nefret olarak hiç zannetmedikleri şeyler karşılarına çıkacaktır; oysa onlar daha önce kendi nefisleri hakkında bundan tamamen farklı hüküm veriyorlardı.
{وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} .
{وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “Kazanmış oldukları kötü ameller kendilerine açıkça görünecek ve alay edip durdukları şey onları çepeçevre kuşatacaktır.”
{وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا} أي: الأمور التي تسوؤهم، بسبب صنيعهم وكسبهم. {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} من الوعيد والعذاب الذي نزل بهم، وما حل عليهم العقاب.
{وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا} “Kazanmış oldukları kötü ameller kendilerine açıkça görünecektir;” yani işledikleri ve kazandıkları şeyler sebebiyle kendilerini üzecek ve fenalık verecek durumlar karşılarına çıkacaktır. {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “Ve alay edip durdukları şey onları çepeçevre kuşatacaktır;” yani başlarına inen tehdit ve azap ile üzerlerine çöken ceza [onları kuşatacaktır].
{٤٩ - ٥٢} {فَإِذَا مَسَّ الإنْسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ * قَدْ قَالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ * فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ * أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} .
{49 - 52} {فَإِذَا مَسَّ الإنْسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ * قَدْ قَالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ * فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ * أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “İnsana bir zarar dokunduğu zaman bize dua eder. Sonra ona tarafımızdan bir nimet verdiğimizde: ‘Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir’ der. Hayır, o bir imtihandır; fakat onların çoğu bilmezler. Onlardan öncekiler de bunu söylemişti; ama kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı. Böylece kazandıkları şeylerin kötülükleri (cezaları) onlara isabet etti. Bunlardan zulmedenlere de kazanmakta oldukları şeylerin kötülükleri isabet edecektir; onlar (bizi) aciz bırakacak da değillerdir. Bilmediler mi ki Allah, rızkı dilediğine bol bol verir ve (dilediğine) daraltır. Şüphesiz bunda iman eden bir topluluk için elbette ayetler (ibretler) vardır.”
يخبر تعالى عن حالة الإنسان وطبيعته، أنه حين يمسه ضر، من مرض أو شدة أو كرب. {دَعَانَا} ملحا في تفريج ما نزل به {ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا} فكشفنا ضره وأزلنا مشقته، عاد بربه كافرا، ولمعروفه منكرا. و {قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ} أي: علم من الله، أني له أهل، وأني مستحق له، لأني كريم عليه، أو على علم مني بطرق تحصيله.
Allah Teâlâ insanın halini ve tabiatını haber vermektedir: Ona hastalık, darlık veya sıkıntı gibi bir zarar dokunduğunda başındaki musibeti kaldırması için ısrarla {دَعَانَا} “bize dua eder.” {ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا} “Sonra ona tarafımızdan bir nimet verdiğimizde,” yani zararını kaldırıp meşakkatini giderdiğimizde, Rabbine karşı inkârcı ve O’nun iyiliğini nankörce reddeden biri haline döner. Ve: {قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ} “‘Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir’ der.” Yani Allah katındaki bir ilimle buna layık ve müstahak olduğum için -çünkü ben O’nun katında değerliyim- yahut onu elde etme yollarına dair sahip olduğum bilgim sayesinde bana verilmiştir [der].
قال تعالى: {بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ} يبتلي الله به عباده، لينظر من يشكره ممن يكفره. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ} فلذلك يعدون الفتنة منحة، ويشتبه عليهم الخير المحض، بما قد يكون سببا للخير أو للشر.
Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ} “Hayır, o bir imtihandır;” kimin şükredeceğini, kimin de nankörlük edeceğini görmek için Allah’ın kullarını kendisiyle sınadığı bir imtihandır. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu bilmezler.” Bu yüzden imtihanı bir lütuf sayarlar; sırf hayır olan ile hayra veya şerre sebep olabilecek şeyi birbirine karıştırırlar.
قال تعالى: {قَدْ قَالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} أي: قولهم {إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ} فما زالت متوارثة عند المكذبين، لا يقرون بنعمة ربهم، ولا يرون له حقا، فلم يزل دأبهم حتى أهلكوا، ولم يغن {عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} حين جاءهم العذاب.
Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {قَدْ قَالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de bunu söylemişti;” yani: “Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir” sözünü öncekiler de söylemişti. Bu söz, Rablerinin nimetini ikrar etmeyen ve O’nun hiçbir hakkını tanımayan yalanlayıcılar arasında miras kalmaya devam etmiştir; helak edilinceye kadar bu âdetleri sürmüş ve azap kendilerine geldiğinde {عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamamıştır.”
{فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا} والسيئات في هذا الموضع: العقوبات، لأنها تسوء الإنسان وتحزنه. {وَالَّذِينَ ظَلَمُوا من هؤلاء سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا} فليسوا خيرا من أولئك، ولم يكتب لهم براءة في الزبر.
{فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا} “Böylece kazandıkları şeylerin kötülükleri onlara isabet etti.” Buradaki kötülükler (seyyiât), insanı üzen ve kederlendiren cezalar demektir. {وَالَّذِينَ ظَلَمُوا من هؤلاء سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا} “Bunlardan zulmedenlere de kazanmakta oldukları şeylerin kötülükleri isabet edecektir.” Zira bunlar öncekilerden daha hayırlı değillerdir ve kutsal kitaplarda kendilerine bir dokunulmazlık da yazılmış değildir.
ولما ذكر أنهم اغتروا بالمال، وزعموا - بجهلهم - أنه يدل على حسن حال صاحبه، أخبرهم تعالى، أن رزقه، لا يدل على ذلك، وأنه {يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ} من عباده، سواء كان صالحا أو طالحا {وَيَقْدِرُ} الرزق، أي: يضيقه على من يشاء، صالحا أو طالحا، فرزقه مشترك بين البرية، والإيمان والعمل الصالح يخص به خير البرية. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} أي: بسط الرزق وقبضه، لعلمهم أن مرجع ذلك، عائد إلى الحكمة والرحمة، وأنه أعلم بحال عبيده، فقد يضيق عليهم الرزق لطفا بهم، لأنه لو بسطه لبغوا في الأرض، فيكون تعالى مراعيا في ذلك صلاح دينهم الذي هو مادة سعادتهم وفلاحهم، والله أعلم.
Onların malla aldandıklarını ve cehaletleriyle bunun sahibinin halinin iyi olduğuna delalet ettiğini iddia ettiklerini zikrettikten sonra; Allah Teâlâ rızkının buna delil olmadığını, kullarından iyi olsun kötü olsun {يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ} “dilediğine rızkı bol bol verdiğini” ve iyi olsun kötü olsun dilediğine de rızkı {وَيَقْدِرُ} “daralttığını” haber verdi. Dolayısıyla O'nun rızkı bütün mahlukat arasında ortaktır; iman ve salih ameli ise mahlukatın en hayırlılarına has kılar. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz bunda iman eden bir topluluk için ayetler vardır.” Yani rızkın bollaştırılıp daraltılmasında ibretler vardır; çünkü onlar bunun hikmet ve rahmete dayandığını, Allah'ın kullarının halini en iyi bilen olduğunu bilirler. Nitekim Allah kullarına bir lütuf olarak rızkı daraltabilir; zira bollaştırsa yeryüzünde azgınlık ederlerdi. Böylece Allah Teâlâ bunda onların mutluluk ve kurtuluşlarının asıl kaynağı olan dinlerinin selametini gözetmiş olur. En doğrusunu Allah bilir.
{٥٣ - ٥٩} {قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ * وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ * وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ * أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ} .
{53 - 59} {قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ * وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ * وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ * أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ} “De ki: ‘Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah’ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. Size azap gelip çatmadan önce Rabbinize yönelin ve O’na teslim olun; sonra yardım göremezsiniz. Siz hiç farkında değilken azap ansızın başınıza gelmeden önce, Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun! Ta ki bir nefis şöyle demesin: Allah’ın yanında (kullukta) yaptığım aşırılık ve kusurlardan dolayı bana yazıklar olsun! Doğrusu ben gerçekten alay edenlerdendim.’”
يخبر تعالى عباده المسرفين بسعة كرمه، ويحثهم على الإنابة قبل أن لا يمكنهم ذلك فقال: {قُلْ} يا أيها الرسول ومن قام مقامه من الدعاة لدين الله، مخبرا للعباد عن ربهم: {يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} باتباع ما تدعوهم إليه أنفسهم من الذنوب، والسعي في مساخط علام الغيوب.
Allah Teâlâ haddi aşan kullarına kereminin genişliğini haber vermekte ve artık buna imkân bulamayacakları an gelmeden önce onları Kendisine yönelmeye teşvik ederek şöyle buyurmaktadır: Ey Resul ve Allah'ın dinine davet edenlerden onun makamında kaim olan davetçiler! Kullara Rablerinden haber vererek {قُلْ} “de ki: ‘Ey nefislerinin kendilerini çağırdığı günahlara uyarak ve Allâmü'l-Guyûb olan Allah'ın gazabına koşturarak” {يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “kendi aleyhlerine haddi aşan kullarım!’”
{لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} أي: لا تيأسوا منها، فتلقوا بأيديكم إلى التهلكة، وتقولوا قد كثرت ذنوبنا وتراكمت عيوبنا، فليس لها طريق يزيلها ولا سبيل يصرفها، فتبقون بسبب ذلك مصرين على العصيان، متزودين ما يغضب عليكم الرحمن، ولكن اعرفوا ربكم بأسمائه الدالة على كرمه وجوده، واعلموا أنه يغفر الذنوب جميعا من الشرك، والقتل، والزنا، والربا، والظلم، وغير ذلك من الذنوب الكبار والصغار. {إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} أي: وصفه المغفرة والرحمة، وصفان لازمان ذاتيان، لا تنفك ذاته عنهما، ولم تزل آثارهما سارية في الوجود، مالئة للموجود، تسح يداه من الخيرات آناء الليل والنهار، ويوالي النعم على العباد والفواضل في السر والجهار، والعطاء أحب إليه من المنع، والرحمة سبقت الغضب وغلبته،. ولكن لمغفرته ورحمته ونيلهما أسباب إن لم يأت بها العبد، فقد أغلق على نفسه باب الرحمة والمغفرة، أعظمها وأجلها، بل لا سبب لها غيره، الإنابة إلى الله تعالى بالتوبة النصوح، والدعاء والتضرع والتأله والتعبد، فهلم إلى هذا السبب الأجل، والطريق الأعظم.
{لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} “Allah’ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin!” Yani O'nun rahmetinden ümit kesip de kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın ve: ‘Günahlarımız çoğaldı, ayıplarımız birikti; artık bunları silecek hiçbir yol, savuşturacak hiçbir çare yoktur’ diyerek bu sebeple isyanda ısrarcı kalıp Rahmân'ı size gazaplandıracak şeyleri artırmaya kalkışmayın. Aksine Rabbinizi O'nun kerem ve cömertliğine delalet eden isimleriyle tanıyın ve bilin ki O şirk, katil, zina, faiz, zulüm ve diğer büyük küçük bütün günahları bağışlar. {إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} “Çünkü O, çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” Yani mağfiret ve merhamet O'nun zatından asla ayrılmayan zatî ve lâzım iki sıfatıdır. Bu iki sıfatın tecellileri daima varlıkta akıp durmakta, mevcudatı doldurmaktadır; O'nun elleri gece gündüz hayırları sağanak gibi yağdırır, gizlide ve açıkta kullarına nimetleri ve faziletleri peş peşe verir. Vermek O'na men etmekten daha sevimlidir; rahmeti gazabını geçmiş ve ona galip gelmiştir. Fakat O'nun mağfiretine, rahmetine ve bunlara nail olmaya dair sebepler vardır ki kul onları yerine getirmezse kendi üzerine rahmet ve mağfiret kapısını kapatmış olur. Bu sebeplerin en büyüğü, en yücesi hatta biricik sebebi; nasuh bir tövbe, dua, tazarrû, kulluk ve ibadet ile Allah Teâlâ'ya yönelmektir. O halde bu en yüce sebebe ve en büyük yola koşun!
ولهذا أمر تعالى بالإنابة إليه، والمبادرة إليها فقال: {وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ} بقلوبكم {وَأَسْلِمُوا لَهُ} بجوارحكم، إذا أفردت الإنابة، دخلت فيها أعمال الجوارح، وإذا جمع بينهما، كما في هذا الموضع، كان المعنى ما ذكرنا.
Bundan dolayı Allah Teâlâ Kendisine yönelmeyi ve bunda acele etmeyi emrederek şöyle buyurdu: Kalplerinizle {وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ} “Rabbinize yönelin,” azalarınızla da {وَأَسْلِمُوا لَهُ} “O’na teslim olun!” İnâbe (yöneliş) tek başına zikredildiğinde azaların amelleri de ona dâhil olur; burada olduğu gibi ikisi birlikte zikredildiğinde ise mana belirttiğimiz gibi olur.
وفي قوله {إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ} دليل على الإخلاص، وأنه من دون إخلاص، لا تفيد الأعمال الظاهرة والباطنة شيئا. {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ} مجيئا لا يدفع {ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ} فكأنه قيل: ما هي الإنابة والإسلام؟ وما جزئياتها وأعمالها؟
{إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ} “Rabbinize yönelin ve O’na teslim olun” buyruğunda ihlasa ve ihlas olmadan zahiri ve batıni amellerin hiçbir fayda vermeyeceğine delil vardır. Savuşturulması mümkün olmayacak bir gelişle {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ} “size azap gelip çatmadan önce...” {ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ} “sonra yardım göremezsiniz.” Sanki şöyle denilmiştir: Peki inâbe ve İslam nedir, bunların detayları ve amelleri nelerdir?
فأجاب تعالى بقوله: {وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنزلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} مما أمركم من الأعمال الباطنة، كمحبة الله، وخشيته، وخوفه، ورجائه، والنصح لعباده، ومحبة الخير لهم، وترك ما يضاد ذلك.
Allah Teâlâ buna şöyle cevap verdi: {وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنزلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun!” Yani Allah sevgisi, haşyeti, korkusu, ümidi, O'nun kullarına nasihat etmek, onlar için hayır istemek ve bunlara zıt olan şeyleri terk etmek gibi size emrettiği batıni amellere uyun.
ومن الأعمال الظاهرة، كالصلاة، والزكاة والصيام، والحج، والصدقة، وأنواع الإحسان، ونحو ذلك، مما أمر الله به، وهو أحسن ما أنزل إلينا من ربنا، فالمتبع لأوامر ربه في هذه الأمور ونحوها هو المنيب المسلم، {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ} وكل هذا حثٌّ على المبادرة وانتهاز الفرصة.
Yine namaz, zekât, oruç, hac, sadaka ve türlü iyilikler gibi Allah'ın emrettiği zahiri amelleri yerine getirin ki bunlar Rabbimizden bize indirilen en güzel şeylerdir. Bu meselelerde ve benzerlerinde Rabbinin emirlerine uyan kimse, Hakk'a yönelen gerçek Müslümandır: {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ} “Siz hiç farkında değilken azap ansızın başınıza gelmeden önce...” Bütün bunlar acele etmeye ve fırsatı ganimet bilmeye birer teşviktir.
ثم حذرهم {أَن} يستمروا على غفلتهم، حتى يأتيهم يوم يندمون فيه، ولا تنفع الندامة. و {تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} أي: في جانب حقه. {وَإِنْ كُنْت} في الدنيا {لَمِنَ السَّاخِرِينَ} في إتيان الجزاء، حتى رأيته عيانا.
Sonra pişmanlığın fayda vermeyeceği o gün kendilerine gelinceye kadar gafletlerinde devam etmekten onları sakındırdı. Ta ki bir {تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} “nefis: ‘Allah’ın hakkı konusunda yaptığım aşırılık ve kusurlardan dolayı bana yazıklar olsun!’ demesin.” Ve dünyada iken o karşılığın geleceği hakkında: {وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ} “‘Doğrusu ben gerçekten alay edenlerdendim’” [demesin]; nihayet onu ayan beyan görmüş olsun.
{أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ * أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ * بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي فَكَذَّبْتَ بِهَا وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ} .
{أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ * أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ * بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي فَكَذَّبْتَ بِهَا وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ} “Yahut şöyle demesin: ‘Eğer Allah beni doğru yola iletseydi, elbette ben takva sahiplerinden olurdum!’ Veya azabı gördüğü zaman şöyle demesin: ‘Keşke benim için (dünyaya) bir dönüş olsaydı da iyilik edenlerden olsaydım!’ (Allah buyurur ki:) ‘Hayır! Ayetlerim sana gelmişti de sen onları yalanlamış, büyüklük taslamış ve kâfirlerden olmuştun!’”
{أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} و"لو" في هذا الموضع للتمني، أي: ليت أن الله هداني فأكون متقيا له، فأسلم من العقاب وأستحق الثواب، وليست "لو" هنا شرطية، لأنها لو كانت شرطية، لكانوا محتجين بالقضاء والقدر على ضلالهم، وهو حجة باطلة، ويوم القيامة تضمحل كل حجة باطلة.
{أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} “Yahut: ‘Eğer Allah beni doğru yola iletseydi, elbette ben takva sahiplerinden olurdum’ demesin.” Buradaki ‘lev’ temenni içindir; yani: ‘Keşke Allah beni hidayete erdirseydi de O'ndan sakınan biri olup cezadan kurtulsaydım ve mükâfatı hak etseydim’ demektir. Buradaki ‘lev’ şart için değildir; zira şart için olsaydı sapıklıklarına karşı kaza ve kaderi delil getirmiş olurlardı ki bu bâtıl bir delildir ve kıyamet gününde bütün bâtıl deliller yok olup gider.
{أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ} وتجزم بوروده {لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً} أي: رجعة إلى الدنيا لكنت {مِنَ الْمُحْسِنِينَ} قال تعالى: إن ذلك غير ممكن ولا مفيد، وإن هذه أماني باطلة لا حقيقة لها، إذ لا يتجدد للعبد لَوْ رُدَّ، بيان بعد البيان الأول.
Veya azabı görüp onun başına geleceğini kesin olarak anladığı vakit: {أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً} “‘Keşke benim için dünyaya bir dönüş olsaydı da’” {مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “‘iyilik edenlerden olsaydım!’ demesin.” Allah Teâlâ buyurur ki: Bunun gerçekleşmesi ne mümkündür ne de bir fayda sağlar; bunlar aslı astarı olmayan bâtıl temennilerdir. Zira kul geri çevrilse dahi ilk açıklamadan sonra ona yeni bir açıklama verilmeyecektir.
{بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي} الدالة دلالة لا يمترى فيها. على الحق {فَكَذَّبْتَ بِهَا وَاسْتَكْبَرْتَ} عن اتباعها {وَكُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ} فسؤال الرد إلى الدنيا، نوع عبث، {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ}
{بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي} “Hayır! Hakka şüphe götürmez biçimde delalet eden ayetlerim sana gelmişti de” {فَكَذَّبْتَ بِهَا وَاسْتَكْبَرْتَ} “sen onları yalanlamış, onlara uymaktan büyüklük taslamış” {وَكُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ} “ve kâfirlerden olmuştun!” Dolayısıyla dünyaya geri dönmeyi istemek boş bir hevestir: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Şayet geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi; doğrusu onlar kesinlikle yalancıdırlar.”
{٦٠ - ٦١} {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ * وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} .
{60 - 61} {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ * وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Kıyamet gününde Allah’a karşı yalan söyleyenlerin yüzlerini kapkara görürsün. Kibir taslayanlar için cehennemde bir yer mi yok? Allah, takva sahiplerini kurtuluşları sebebiyle (kurtuluşa erdirerek) kurtarır. Onlara hiçbir kötülük dokunmaz ve onlar üzülmeyeceklerdir de.”
يخبر تعالى عن خزي الذين كذبوا عليه، وأن وجوههم يوم القيامة مسودة كأنها الليل البهيم، يعرفهم بذلك أهل الموقف، فالحق أبلج واضح كأنه الصبح، فكما سوَّدوا وجه الحق بالكذب، سود الله وجوههم، جزاء من جنس عملهم.
Allah Teâlâ Kendisine karşı yalan söyleyenlerin rezilliğini, kıyamet gününde yüzlerinin zifiri karanlık gece gibi kapkara olacağını ve mahşer ehlinin onları bu alametle tanıyacağını haber vermektedir. Hak ise sabah gibi apaçık ve pırıl pırıldır; onlar yalanla hakkın yüzünü kararttıkları gibi Allah da amellerinin cinsinden bir ceza olarak onların yüzlerini karartmıştır.
فلهم سواد الوجوه، ولهم العذاب الشديد في جهنم، ولهذا قال: {أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ} عن الحق، وعن عبادة ربهم، المفترين عليه؟ بلى والله، إن فيها لعقوبة وخزيا وسخطا، يبلغ من المتكبرين كل مبلغ، ويؤخذ الحق منهم بها.
Onlar için yüz karalığı ve cehennemde şiddetli azap vardır. Bundan dolayı: Hakka ve Rablerine ibadete karşı büyüklük taslayan ve O'na iftirada bulunan {أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ} “kibir taslayanlar için cehennemde bir yer mi yok?” buyurmuştur. Evet, vallahi! Şüphesiz orada kibirlenenlerin canına okuyacak ve onlardan hakkın tahsil edileceği cezalar, rüsvaylık ve ilahi gazap vardır.
والكذب على الله يشمل الكذب عليه باتخاذ الشريك والولد والصاحبة، والإخبار عنه بما لا يليق بجلاله، أو ادعاء النبوة، أو القول في شرعه بما لم يقله، والإخبار بأنه قاله وشرعه.
Allah'a karşı yalan söylemek; O'na ortak, çocuk ve eş isnat etmek, O'nun celaline layık olmayan şeyleri O'ndan haber vermek, peygamberlik iddiasında bulunmak yahut O'nun şeriatında söylemediği bir şeyi söyleyip bunu Allah'ın buyurduğunu ve hükme bağladığını iddia etmek gibi hususların tamamını kapsar.
ولما ذكر حالة المتكبرين، ذكر حالة المتقين، فقال: {وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ} أي: بنجاتهم، وذلك لأن معهم آلة النجاة، وهي تقوى الله تعالى، التي هي العدة عند كل هول وشدة. {لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ} أي: العذاب الذي يسوؤهم {وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} فنفى عنهم مباشرة العذاب وخوفه، وهذا غاية الأمان.
Kibirlenenlerin durumunu zikrettikten sonra takva sahiplerinin halini zikrederek şöyle buyurdu: {وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ} “Allah, takva sahiplerini kurtuluşları sebebiyle kurtarır.” Zira yanlarında kurtuluş vesilesi olan Allah Teâlâ'nın takvası vardır ki bu her türlü korku ve şiddet anında en büyük azıktır. {لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ} “Onlara hiçbir kötülük,” yani kendilerini üzecek azap “dokunmaz;” {وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} “ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” Böylece hem azabın kendilerine dokunmasını hem de onun korkusunu onlardan nefyetmiştir ki bu emniyetin zirvesidir.
فلهم الأمن التام، يصحبهم حتى يوصلهم إلى دار السلام، فحينئذ يأمنون من كل سوء ومكروه، وتجري عليهم نضرة النعيم، ويقولون {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ}
Onlar için tam bir emniyet vardır; bu emniyet Dâru's-Selâm'a (cennete) ulaşıncaya kadar kendilerine yoldaşlık eder. O vakit her türlü kötülük ve nahoş durumdan emin olurlar, üzerlerinde nimetin parıltısı parlar ve şöyle derler: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ} “Bizden tasayı gideren Allah’a hamdolsun. Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayıcıdır, şükrün karşılığını bolca verendir.”
{٦٢ - ٦٣} {اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ * لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} .
{62 - 63} {اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ * لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “Allah her şeyin yaratıcısıdır ve O her şey üzerinde vekildir. Göklerin ve yerin anahtarları O’nundur. Allah’ın ayetlerini inkâr edenler var ya, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.”
يخبر تعالى عن عظمته وكماله، الموجب لخسران من كفر به فقال: {اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ} هذه العبارة وما أشبهها، مما هو كثير في القرآن، تدل على أن جميع الأشياء - غير الله - مخلوقة، ففيها رد على كل من قال بقدم بعض المخلوقات، كالفلاسفة القائلين بقدم الأرض والسماوات، وكالقائلين بقدم الأرواح، ونحو ذلك من أقوال أهل الباطل، المتضمنة تعطيل الخالق عن خلقه.
Allah Teâlâ Kendisini inkâr edenlerin hüsranını gerektiren azametini ve kemalini haber vererek şöyle buyurdu: {اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ} “Allah her şeyin yaratıcısıdır.” Kur'an'da pek çok örneği bulunan bu ve benzeri ifadeler; Allah dışındaki her şeyin yaratılmış olduğuna delalet eder. Dolayısıyla göklerin ve yerin ezeli olduğunu söyleyen felsefeciler, ruhların ezeli olduğunu savunanlar ve Yaratıcı'yı yaratmasından tatil etmeyi içeren bâtıl ehlinin benzeri bütün iddialarına karşı bu ayette kesin bir ret vardır.
وليس كلام الله من الأشياء المخلوقة، لأن الكلام صفة المتكلم، والله تعالى بأسمائه وصفاته أول ليس قبله شيء، فأخذ أهل الاعتزال من هذه الآية ونحوها أنه مخلوق، من أعظم الجهل، فإنه تعالى لم يزل بأسمائه وصفاته، ولم يحدث له صفة من صفاته، ولم يكن معطلا عنها بوقت من الأوقات، والشاهد من هذا، أن الله تعالى أخبر عن نفسه الكريمة أنه خالق لجميع العالم العلوي والسفلي، وأنه على كل شيء وكيل، والوكالة التامة لا بد فيها من علم الوكيل، بما كان وكيلا عليه، وإحاطته بتفاصيله، ومن قدرة تامة على ما هو وكيل عليه، ليتمكن من التصرف فيه، ومن حفظ لما هو وكيل عليه، ومن حكمة، ومعرفة بوجوه التصرفات، ليصرفها ويدبرها على ما هو الأليق، فلا تتم الوكالة إلا بذلك كله، فما نقص من ذلك، فهو نقص فيها.
Allah'ın kelamı ise yaratılmış şeylerden değildir; çünkü kelam konuşanın bir sıfatıdır ve Allah Teâlâ isimleri ve sıfatlarıyla kendisinden önce hiçbir şey olmayan Evvel'dir. Mutezile ehlinin bu ve benzeri ayetlerden kelamın mahluk olduğu neticesini çıkarması cehaletin en büyüğüdür. Zira Allah Teâlâ ezelden beri isimleri ve sıfatlarıyla vardır; O'na ait hiçbir sıfat sonradan meydana gelmemiştir ve O hiçbir vakit bu sıfatlardan uzak kalmamıştır. Buradaki asıl delil, Allah Teâlâ'nın yüce Zâtının yüce ve alçak bütün âlemlerin yaratıcısı olduğunu ve her şey üzerinde vekil bulunduğunu haber vermesidir. Tam bir vekillik ise; vekilin üzerine vekil olduğu şeyi bilmesini ve detaylarını kavramasını, üzerinde tasarrufta bulunabilmesi için tam bir kudrete sahip olmasını, onu muhafaza etmesini, hikmete ve en uygun şekilde sevk ve idare edecek tasarruf yollarının bilgisine sahip olmasını gerektirir. Vekillik ancak bunların tamamıyla kemale erer; bunlardan noksan kalan her şey vekillikte bir noksanlıktır.
ومن المعلوم المتقرر، أن الله تعالى منزه عن كل نقص في صفة من صفاته، فإخباره بأنه على كل شيء وكيل، يدل على إحاطة علمه بجميع الأشياء، وكمال قدرته على تدبيرها، وكمال تدبيره، وكمال حكمته التي يضع بها الأشياء مواضعها.
Allah Teâlâ'nın sıfatlarındaki her türlü noksanlıktan münezzeh olduğu bilinen ve yerleşmiş bir hakikattir. Dolayısıyla O'nun her şey üzerinde vekil olduğunu haber vermesi; ilminin her şeyi kuşattığına, onları idare etmedeki kudretinin kemaline, tedbirinin mükemmelliğine ve her şeyi yerli yerine koyduğu hikmetinin eksiksizliğine delalet eder.
{لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} أي: مفاتيحها، علما وتدبيرا، فـ {مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَهَا وَمَا يُمْسِكْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} فلما بين من عظمته ما يقتضي أن تمتلئ القلوب له إجلالا وإكراما، ذكر حال من عكس القضية فلم يقدره حق قدره، فقال: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ} الدالة على الحق اليقين والصراط المستقيم. {أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} خسروا ما به تصلح القلوب من التأله والإخلاص لله، وما به تصلح الألسن من إشغالها بذكر الله، وما تصلح به الجوارح من طاعة الله، وتعوضوا عن ذلك كل مفسد للقلوب والأبدان، وخسروا جنات النعيم، وتعوضوا عنها بالعذاب الأليم.
{لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} “Göklerin ve yerin anahtarları O’nundur;” yani ilim ve tedbir bakımından [anahtarlar O'nundur]. Nitekim: {مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَهَا وَمَا يُمْسِكْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Allah insanlar için hangi rahmeti açarsa artık onu tutacak yoktur; neyi de tutarsa O’ndan sonra onu salıverecek yoktur. O Azîz’dir, Hakîm’dir.” Kalplerin O'na karşı saygı ve tazimle dolmasını gerektiren azametini açıkladıktan sonra, durumu tersine çevirip O'nun kadrini hakkıyla takdir edemeyenlerin halini zikrederek şöyle buyurdu: Kesin hakka ve dosdoğru yola delalet eden {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ} “Allah’ın ayetlerini inkâr edenler var ya,” {أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.” Kalplerin kendisiyle ıslah olduğu Allah'a kulluk ve ihlası, dillerin kendisiyle düzeldiği Allah'ın zikriyle meşguliyeti ve azaların kendisiyle iyileştiği Allah'a itaati kaybettiler; bunların yerine kalpleri ve bedenleri ifsat eden her şeyi koydular. Naim cennetlerini kaybettiler ve karşılığında elem verici azabı aldılar.
{٦٤ - ٦٦} {قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ * وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ * بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} .
{64 - 66} {قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ * وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ * بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “De ki: ‘Bana Allah’tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz, ey cahiller?’ Andolsun sana ve senden öncekilere şöyle vahyolunmuştur: ‘Eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider ve elbette hüsrana uğrayanlardan olursun! Bilakis yalnız Allah’a kulluk et ve şükredenlerden ol!’”
{قُلْ} يا أيها الرسول لهؤلاء الجاهلين، الذين دعوك إلى عبادة غير الله: {أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ} أي: هذا الأمر صدر من جهلكم، وإلا فلو كان لكم علم بأن الله تعالى الكامل من جميع الوجوه، مسدي جميع النعم، هو المستحق للعبادة، دون من كان ناقصا من كل وجه، لا ينفع ولا يضر، لم تأمروني بذلك.
Ey Resul! Seni Allah'tan başkasına ibadete çağıran o cahillere {قُلْ} “de ki: ‘Bana Allah’tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz, ey cahiller?’” Yani bu talep sizin cehaletinizden kaynaklanmıştır; yoksa her bakımdan kâmil olan ve bütün nimetleri bahşeden Allah Teâlâ'nın ibadete layık olduğunu, her bakımdan noksan olan, fayda ve zarar veremeyenlerin ise buna layık olmadığını bilseydiniz bana bunu emretmezdiniz.
وذلك لأن الشرك بالله محبط للأعمال، مفسد للأحوال، ولهذا قال: {وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ} من جميع الأنبياء. {لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ} هذا مفرد مضاف، يعم كل عمل، ففي نبوة جميع الأنبياء، أن الشرك محبط لجميع الأعمال، كما قال تعالى في سورة الأنعام - لما عدد كثيرا من أنبيائه ورسله قال عنهم: {ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}
Bunun sebebi şirkin amelleri boşa çıkarması ve halleri ifsat etmesidir. Bundan dolayı: Bütün peygamberlerden olarak {وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ} “Andolsun sana ve senden öncekilere şöyle vahyolunmuştur:” {لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ} “‘Eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider!’” Bu ifade muzaf tekil olup bütün amelleri kapsar. Bütün peygamberlerin risaletinde şirkin bütün amelleri boşa çıkardığı sabittir; nitekim Allah Teâlâ En'âm Suresi'nde pek çok peygamberini saydıktan sonra onlar hakkında: {ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “İşte bu Allah’ın hidayetidir; kullarından dilediğini onunla doğru yola iletir. Eğer onlar da şirk koşsalardı, yapmakta oldukları amelleri elbette boşa giderdi” buyurmuştur.
{وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} دينك وآخرتك، فبالشرك تحبط الأعمال، ويستحق العقاب والنكال.
Dinin ve ahiretin bakımından {وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “ve elbette hüsrana uğrayanlardan olursun!” Çünkü şirk sebebiyle ameller boşa gider, ceza ve azap hak edilir.
ثم قال: {بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ} لما أخبر أن الجاهلين يأمرونه بالشرك، وأخبر عن شناعته، أمره بالإخلاص فقال: {بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ} أي: أخلص له العبادة وحده لا شريك له، {وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} لله على توفيق الله تعالى، فكما أنه تعالى يشكر على النعم الدنيوية، كصحة الجسم وعافيته، وحصول الرزق وغير ذلك، كذلك يشكر ويثنى عليه بالنعم الدينية، كالتوفيق للإخلاص، والتقوى، بل نعم الدين، هي النعم على الحقيقة، وفي تدبر أنها من الله تعالى والشكر لله عليها، سلامة من آفة العجب التي تعرض لكثير من العاملين، بسبب جهلهم، وإلا فلو عرف العبد حقيقة الحال، لم يعجب بنعمة تستحق عليه زيادة الشكر.
Sonra: {بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ} “Bilakis yalnız Allah’a kulluk et!” buyurdu. Cahillerin kendisine şirki emrettiklerini ve şirkin çirkinliğini haber verdikten sonra ihlası emrederek: {بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ} “Bilakis yalnız Allah’a kulluk et;” yani hiçbir ortağı olmaksızın ibadeti yalnızca O'na has kıl, {وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “ve şükredenlerden ol!” buyurdu; yani Allah Teâlâ'nın muvaffak kılmasına şükret. Zira beden sıhhati, afiyet, rızkın elde edilmesi gibi dünyevi nimetlere şükredildiği gibi; ihlas ve takvaya muvaffak kılınmak gibi dini nimetlere de şükredilir ve Allah övülür. Hatta dini nimetler hakiki anlamda nimetlerin ta kendisidir. Bunların Allah Teâlâ'dan olduğunu tefekkür etmek ve bunlara şükretmek; cehaletleri sebebiyle amel eden birçok kimsenin maruz kaldığı ucb (kendini beğenme) afetinden kurtuluş sağlar. Yoksa kul hakikati bilseydi, kendisi üzerine daha fazla şükrü vacip kılan bir nimetle asla ucba kapılmazdı.
{٦٧} {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالأرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ} .
{67} {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالأرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Onlar Allah’ı hakkıyla takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü yeryüzü bütünüyle O’nun kabzasındadır (avucundadır); gökler de O’nun sağ eliyle dürülmüştür. O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve pek yücedir.”
يقول تعالى: وما قدر هؤلاء المشركون ربهم حق قدره، ولا عظموه حق تعظيمه، بل فعلوا ما يناقض ذلك، من إشراكهم به من هو ناقص في أوصافه وأفعاله، فأوصافه ناقصة من كل وجه، وأفعاله ليس عنده نفع ولا ضر، ولا عطاء ولا منع، ولا يملك من الأمر شيئا.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Bu müşrikler Rablerini hakkıyla takdir edemediler ve O'nu layık olduğu şekilde yüceltmediler. Bilakis sıfatlarında ve fiillerinde noksan olan varlıkları O'na ortak koşarak bunun tam zıddını yaptılar. Zira o ortakların sıfatları her bakımdan noksandır; fiillerinde ise ne bir fayda ne de bir zarar, ne bir verme ne de engelleme gücü vardır ve hiçbir emre de malik değillerdir.
فسووا هذا المخلوق الناقص بالخالق الرب العظيم، الذي من عظمته الباهرة، وقدرته القاهرة، أن جميع الأرض يوم القيامة قبضة للرحمن، وأن السماوات - على سعتها وعظمها - مطويات بيمينه، فلا عظمه حق عظمته من سوَّى به غيره، ولا أظلم منه.
Böylece bu noksan mahluku; kıyamet gününde bütün yeryüzünün Rahmân'ın kabzasında (avucunda) bulunması ve genişliğine ve büyüklüğüne rağmen göklerin O'nun sağ eliyle dürülmüş olması göz kamaştırıcı azametinden ve mutlak kudretinden olan Yüce Yaratıcı ve Rabbe denk tuttular. Başkasını O'na denk tutan kimse O'nu hakkıyla yüceltmemiştir ve ondan daha zalim kimse yoktur.
{سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ} أي: تنزه وتعاظم عن شركهم به.
{سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ} “O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve pek yücedir;” yani Kendisine ortak koşmalarından münezzeh ve yücedir.
{٦٨ - ٧٠} {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأرْضِ إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ * وَأَشْرَقَتِ الأرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ * وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ} .
{68 - 70} {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأرْضِ إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ * وَأَشْرَقَتِ الأرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ * وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ} “Sûr’a üflenir; böylece Allah’ın diledikleri müstesna olmak üzere göklerde ve yerde kim varsa bayılır (ölür). Sonra ona bir daha üflenir; bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar! Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlanır; kitap ortaya konur, peygamberler ve şahitler getirilir; aralarında hak ile hüküm verilir ve onlara asla haksızlık edilmez. Her nefse yaptığının karşılığı tastamam ödenir. O, onların ne yaptıklarını en iyi bilendir.”
لما خوفهم تعالى من عظمته، خوفهم بأحوال يوم القيامة، ورغَّبهم ورهَّبهم فقال: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ} وهو قرن عظيم، لا يعلم عظمته إلا خالقه، ومن أطلعه الله على علمه من خلقه، فينفخ فيه إسرافيل ﵇، أحد الملائكة المقربين، وأحد حملة عرش الرحمن.
Allah Teâlâ onları Kendi azametiyle korkuttuktan sonra, kıyamet gününün dehşetli halleriyle korkuttu, onları hem teşvik edip hem sakındırarak şöyle buyurdu: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ} “Sûr’a üflenir.” O, büyüklüğünü ancak Yaratıcısının ve mahlukatından bildirdiği kimselerin bilebileceği muazzam bir borudur. Ona mukarreb meleklerden ve Rahmân'ın arşını taşıyan meleklerden biri olan İsrâfil aleyhisselâm üfler.
{فَصَعِقَ} أي: غشي أو مات، على اختلاف القولين: {مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأرْضِ} أي: كلهم، لما سمعوا نفخة الصور أزعجتهم من شدتها وعظمها، وما يعلمون أنها مقدمة له. {إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ} ممن ثبته الله عند النفخة، فلم يصعق، كالشهداء أو بعضهم، وغيرهم. وهذه النفخة الأولى، نفخة الصعق، ونفخة الفزع.
İki farklı görüşe göre bayılır veya ölür: {فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأرْضِ} “göklerde ve yerde kim varsa hepsi bayılır (ölür).” Sûr'a üflenişini işittiklerinde, şiddetinden ve büyüklüğünden ve neye başlangıç olduğunu bildiklerinden ötürü dehşete düşerler. Şehitler veya bir kısmı ile diğerleri gibi Sûr'a üflenirken Allah'ın sebat verdiği ve bayılmayan {إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ} “Allah’ın diledikleri müstesnadır.” Bu birinci üfleyiş; bayılma (sa'k) ve korku (feza') üflemesidir.
{ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ} النفخة الثانية نفخة البعث {فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ ينظرون} أي: قد قاموا من قبورهم لبعثهم وحسابهم، قد تمت منهم الخلقة الجسدية والأرواح، وشخصت أبصارهم {يَنْظُرُونَ} ماذا يفعل الله بهم.
{ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ} Sonra ona ikinci defa yani diriliş üflemesiyle üflenir; {فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ} “bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar!” Yani diriliş ve hesap için kabirlerinden kalkmışlar, bedeni yaratılışları ve ruhları tamamlanmış, gözleri dehşetle dikilmiş olarak Allah'ın kendilerine ne yapacağına bakmaktadırlar.
{وَأَشْرَقَتِ الأرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا} علم من هذا، أن الأنوار الموجودة تذهب يوم القيامة وتضمحل، وهو كذلك، فإن الله أخبر أن الشمس تكور، والقمر يخسف، والنجوم تندثر، ويكون الناس في ظلمة، فتشرق عند ذلك الأرض بنور ربها، عندما يتجلى وينزل للفصل بينهم، وذلك اليوم يجعل الله للخلق قوة، وينشئهم نشأة يَقْوَوْنَ على أن لا يحرقهم نوره، ويتمكنون أيضا من رؤيته، وإلا فنوره تعالى عظيم، لو كشفه، لأحرقت سبحات وجهه ما انتهى إليه بصره من خلقه.
{وَأَشْرَقَتِ الأرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا} “Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlanır.” Buradan mevcut ışıkların kıyamet gününde yok olup söneceği anlaşılır ki gerçek de böyledir. Zira Allah güneşin dürüleceğini, ayın tutulacağını, yıldızların döküleceğini ve insanların karanlıkta kalacağını haber vermiştir. İşte o vakit aralarında hüküm vermek üzere tecelli edip nüzul buyurduğunda yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlanır. O gün Allah mahlukata öyle bir güç verir ve onları öyle bir yaratılışla var eder ki O'nun nurunun kendilerini yakmamasına güç yetirirler ve O'nu görmeye de muktedir olurlar. Yoksa Allah Teâlâ'nın nuru öylesine büyüktür ki şayet onu açsaydı, Zâtının nurları ve ihtişamı, basarının ulaştığı bütün mahlukatı yakıp kül ederdi.
{وَوُضِعَ الْكِتَابُ} أي: كتاب الأعمال وديوانه، وضع ونشر، ليقرأ ما فيه من الحسنات والسيئات، كما قال تعالى: {وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَا لِهَذَا الْكِتَابِ لا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا} ويقال للعامل من تمام العدل والإنصاف: {اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا}
{وَوُضِعَ الْكِتَابُ} “Kitap ortaya konur;” yani amel defteri ve divanı konulup açılır ki içindeki iyilikler ve kötülükler okunsun; nitekim Allah Teâlâ: {وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَا لِهَذَا الْكِتَابِ لا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا} “Kitap ortaya konmuştur; suçluların onda yazılı olanlardan korktuklarını görürsün. ‘Vay başımıza gelene! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!’ derler. Yaptıklarını hazır bulmuşlardır. Rabbin hiç kimseye zulmetmez” buyurmuştur. Tam bir adalet ve insafın tecellisi olarak amel sahibine şöyle denilir: {اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا} “Kitabını oku! Bugün hesap görücü olarak sana kendi nefsin yeter!”
{وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ} ليسألوا عن التبليغ، وعن أممهم، ويشهدوا عليهم. {وَالشُّهَدَاءِ} من الملائكة، والأعضاء والأرض. {وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ} أي: العدل التام والقسط العظيم، لأنه حساب صادر ممن لا يظلم مثقال ذرة، ومن هو محيط بكل شيء، وكتابه الذي هو اللوح المحفوظ، محيط بكل ما عملوه، والحفظة الكرام، والذين لا يعصون ربهم، قد كتبت عليهم ما عملوه، وأعدل الشهداء قد شهدوا على ذلك الحكم، فحكم بذلك من يعلم مقادير الأعمال ومقادير استحقاقها للثواب والعقاب.
Tebliği yerine getirip getirmedikleri ve ümmetleri hakkında sorulmak ve onların aleyhine şahitlik etmek üzere {وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ} “peygamberler getirilir;” meleklerden, azalardan ve yeryüzünden {وَالشُّهَدَاءِ} “şahitler de [getirilir].” {وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ} “Aralarında hak ile hüküm verilir;” yani eksiksiz bir adalet ve muazzam bir hakkaniyetle... Çünkü bu hesap zerre ağırlığınca haksızlık etmeyen ve her şeyi kuşatan Zât'tan sadır olmuştur; O'nun Levh-i Mahfûz olan Kitabı işledikleri her şeyi kuşatmıştır; Rablerine isyan etmeyen şerefli koruyucu melekler yaptıklarını kaydetmiştir ve şahitlerin en adilleri bu hükme şahitlik etmiştir. Böylece amellerin miktarlarını, sevap ve cezaya müstahak oluş derecelerini hakkıyla bilen Zât hükmetmiştir.
فيحصل حكم يقر به الخلق، ويعترفون لله بالحمد والعدل، ويعرفون به من عظمته وعلمه وحكمته ورحمته ما لم يخطر بقلوبهم، ولا تعبر عنه ألسنتهم، ولهذا قال: {وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ}
Böylece mahlukatın ikrar ettiği, Allah'ın hamdini ve adaletini itiraf ettiği, O'nun azametinden, ilminden, hikmetinden ve rahmetinden kalplerine hiç gelmeyen ve dillerin ifade edemeyeceği hakikatleri bildikleri bir hüküm tecelli eder. Bundan dolayı: {وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ} “Her nefse yaptığının karşılığı tastamam ödenir. O, onların ne yaptıklarını en iyi bilendir” buyurmuştur.
{٧١ - ٧٥} {وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ * قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ * وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ * وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الأرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ} .
{71 - 75} {وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ * قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ * وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ * وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الأرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ} “İnkâr edenler bölük bölük cehenneme sürülür. Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılır ve bekçileri onlara: ‘Size içinizden, Rabbinizin ayetlerini okuyan ve sizi bu gününüzle karşılaşacağınıza dair uyaran peygamberler gelmedi mi?’ derler. Onlar: ‘Evet geldi, fakat inkârcılar üzerine azap hükmü hak oldu’ derler. Onlara: ‘İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Kibir taslayanların yeri ne kötüdür!’ denilir. Rablerinden sakınanlar ise bölük bölük cennete sevk edilir. Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılmış bulunur ve bekçileri onlara: ‘Selâm sizlere! Tertemiz geldiniz; artık ebedî kalmak üzere girin oraya!’ derler. Onlar da şöyle derler: ‘Bize verdiği vaadinde sadık kalan ve bizi bu yere vâris kılan Allah’a hamdolsun! Cennetten dilediğimiz yerde konaklıyoruz. Salih amel işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir!’”
لما ذكر تعالى حكمه بين عباده، الذين جمعهم في خلقه ورزقه وتدبيره، واجتماعهم في الدنيا، واجتماعهم في موقف القيامة، فرقهم تعالى عند جزائهم، كما افترقوا في الدنيا بالإيمان والكفر، والتقوى والفجور، فقال: {وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ} أي: سوقا عنيفا، يضربون بالسياط الموجعة، من الزبانية الغلاظ الشداد، إلى شر محبس وأفظع موضع، وهي جهنم التي قد جمعت كل عذاب، وحضرها كل شقاء، وزال عنها كل سرور، كما قال تعالى: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا} أي: يدفعون إليها دفعا، وذلك لامتناعهم من دخولها.
Allah Teâlâ yaratmasında, rızkında ve tedbirinde bir araya getirdiği; dünyada ve kıyamet mahşerinde toplanan kulları arasındaki hükmünü zikrettikten sonra, dünyada iman-küfür ve takva-fısk ile ayrıldıkları gibi mükâfat ve ceza anında da onları birbirinden ayırdı ve şöyle buyurdu: {وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ} “İnkâr edenler cehenneme sürülür;” yani sert ve şiddetli zebaniler tarafından can yakıcı kamçılarla vurularak, hapislerin en kötüsü ve mekânların en korkuncu olan, içinde her türlü azabın toplandığı, her türlü bedbahtlığın hazır bulunduğu ve her türlü sevincin yok olduğu cehenneme doğru şiddetle sürülürler. Nitekim Allah Teâlâ: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا} “O gün onlar cehennem ateşine itildikçe itilirler” buyurmuştur; bu itilme oraya girmekten kaçındıkları içindir.
ويساقون إليها {زُمَرًا} أي: فرقا متفرقة، كل زمرة مع الزمرة التي تناسب عملها، وتشاكل سعيها، يلعن بعضهم بعضا، ويبرأ بعضهم من بعض. {حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا} أي: وصلوا إلى ساحتها {فُتِحَتْ} لهم أي: لأجلهم {أَبْوَابُهَا} لقدومهم وقِرًى لنزولهم.
Oraya {زُمَرًا} “bölük bölük,” yani ayrı ayrı fırkalar halinde sürülürler; her zümre ameline uygun ve çabasına benzer olan zümreyle beraberdir, birbirlerine lanet eder ve birbirinden uzaklaşırlar. {حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا} “Nihayet oraya vardıklarında,” yani avlusuna ulaştıklarında, gelişleri ve konaklamalarının ziyafeti olarak {فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا} “kapıları onlar için açılır.”
{وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا} مهنئين لهم بالشقاء الأبدي، والعذاب السرمدي، وموبخين لهم على الأعمال التي أوصلتهم إلى هذا المحل الفظيع: {أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ} أي: من جنسكم تعرفونهم وتعرفون صدقهم، وتتمكنون من التلقي عنهم؟. {يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ} التي أرسلهم الله بها، الدالة على الحق اليقين بأوضح البراهين.
Cehennemin bekçileri onları ebedi bedbahtlık ve bitmez azap ile karşılayarak, kendilerini bu korkunç yere ulaştıran amelleri sebebiyle onları azarlayıp {وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا} “bekçileri onlara şöyle der:” {أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ} “‘Size içinizden...” yani kendi cinsinizden olan, kendilerini ve doğruluklarını tanıdığınız, kendilerinden dinleyip öğrenebildiğiniz “peygamberler gelmedi mi?’” {يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ} “‘Rabbinizin ayetlerini okuyan...’” Allah'ın kendileriyle gönderdiği, apaçık delillerle kesin hakka delalet eden ayetleri okuyan...
{وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا} أي: وهذا يوجب عليكم اتباعهم والحذر من عذاب هذا اليوم، باستعمال تقواه، وقد كانت حالكم بخلاف هذه الحال؟
{وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا} “‘Ve sizi bu gününüzle karşılaşacağınıza dair uyaran...’” Yani bu durum onlara uymanızı ve takvaya sarılarak bu günün azabından sakınmanızı gerektirirdi; oysa sizin haliniz bunun tam tersi oldu!