{٧٨} {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ} .
{78} {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Onlardan bir fırka vardır ki, Kitap'tan olmadığı halde Kitap'tan sanasınız diye dillerini Kitap'la eğip bükerler (kelimeleri çarpıtırlar) ve: ‘Bu Allah katındandır’ derler. Oysa o Allah katından değildir. Bile bile Allah'a karşı yalan söylerler.”
يخبر تعالى أن من أهل الكتاب فريقا يلوون ألسنتهم بالكتاب، أي: يميلونه ويحرفونه عن المقصود به، وهذا يشمل اللي والتحريف لألفاظه ومعانيه، وذلك أن المقصود من الكتاب حفظ ألفاظه وعدم تغييرها، وفهم المراد منها وإفهامه، وهؤلاء عكسوا القضية وأفهموا غير المراد من الكتاب، إما تعريضا وإما تصريحا، فالتعريض في قوله {لتحسبوه من الكتاب} أي: يلوون ألسنتهم ويوهمونكم أنه هو المراد من كتاب الله، وليس هو المراد، والتصريح في قولهم: {ويقولون هو من عند الله وما هو من عند الله ويقولون على الله الكذب وهم يعلمون} وهذا أعظم جرما ممن يقول على الله بلا علم، هؤلاء يقولون على الله الكذب فيجمعون بين نفي المعنى الحق، وإثبات المعنى الباطل، وتنزيل اللفظ الدال على الحق على المعنى الفاسد، مع علمهم بذلك.
Allah Teâlâ Kitap ehlinden bir fırkanın dillerini Kitap'la eğip büktüğünü, yani onu kastedilen manadan saptırıp tahrif ettiklerini haber vermektedir. Bu durum, lafızlarının ve manalarının eğilip bükülmesini ve tahrif edilmesini kapsar. Zira Kitap'tan asıl maksat; lafızlarını korumak ve değiştirmemek, onlardan kastedilen manayı anlamak ve anlatmaktır. Bunlar ise meseleyi tersine çevirmiş ve ya ima yoluyla ya da açıkça Kitap'tan kastedilenin dışındaki manaları anlatmışlardır. İma yolu; {لتحسبوه من الكتاب} “Kitap'tan sanasınız diye” buyruğundadır; yani dillerini eğer büker ve Allah'ın Kitabı'ndan murat edilenin bu olduğu vehmini verirler, oysa murat edilen o değildir. Açıkça ifade etmeleri ise: {ويقولون هو من عند الله وما هو من عند الله ويقولون على الله الكذب وهم يعلمون} “ve: ‘Bu Allah katındandır’ derler. Oysa o Allah katından değildir. Bile bile Allah'a karşı yalan söylerler” sözlerindedir. Bu, Allah hakkında ilimsizce konuşan kimseden cürüm bakımından daha büyüktür: Bunlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler; böylece hak manayı nefyetmek, batıl manayı ispat etmek ve hakka delalet eden lafzı fasit manaya çekmek gibi cürümleri bir arada toplarlar.
{٧٩ - ٨٠} {مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ * وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} .
{79 - 80} {مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ * وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “Hiçbir beşer için, Allah'ın kendisine Kitab'ı, Hükmü ve Peygamberliği vermesinden sonra insanlara: ‘Allah'ı bırakıp da bana kullar olun’ demesi yakışmaz/mümkün değildir. Fakat: ‘Kitab'ı öğrettiğinize ve ders alıp okuduğunuza göre rabbânîler (kulluğunu yalnız Rabbe tahsis eden ihlaslı âlimler) olun’ der. Ve size melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi emretmez. Siz Müslüman olduktan sonra size küfrü emreder mi hiç?”
وهذه الآية نزلت ردا لمن قال من أهل الكتاب للنبي ﷺ لما أمرهم بالإيمان به ودعاهم إلى طاعته: أتريد يا محمد أن نعبدك مع الله، فقوله {ما كان لبشر} أي: يمتنع ويستحيل على بشر مَنَّ الله عليه بإنزال الكتاب وتعليمه ما لم يكن يعلم وإرساله للخلق {أن يقول للناس كونوا عبادا لي من دون الله} فهذا من أمحل المحال صدوره من أحد من الأنبياء عليهم أفضل الصلاة والسلام، لأن هذا أقبح الأوامر على الإطلاق، والأنبياء أكمل الخلق على الإطلاق، فأوامرهم تكون مناسبة لأحوالهم، فلا يأمرون إلا بمعالي الأمور وهم أعظم الناس نهيا عن الأمور القبيحة، فلهذا قال {ولكن كونوا ربانيين بما كنتم تعلمون الكتاب وبما كنتم تدرسون} أي: ولكن يأمرهم بأن يكونوا ربانيين، أي: علماء حكماء حلماء معلمين للناس ومربيهم، بصغار العلم قبل كباره، عاملين بذلك، فهم يأمرون بالعلم والعمل والتعليم التي هي مدار السعادة، وبفوات شيء منها يحصل النقص والخلل، والباء في قوله {بما كنتم تعلمون} إلخ، باء السببية، أي: بسبب تعليمكم لغيركم المتضمن لعلمكم ودرسكم لكتاب الله وسنة نبيه، التي بدرسها يرسخ العلم ويبقى، تكونون ربانيين.
Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine imanı emredip onları itaate davet ettiğinde: “Ey Muhammed! Allah ile beraber sana da ibadet etmemizi mi istiyorsun?” diyen Kitap ehline bir reddiye olarak inmiştir. {ما كان لبشر} “Hiçbir beşer için mümkün değildir;” yani Allah'ın kendisine Kitab'ı indirerek, bilmediği şeyleri öğreterek ve yaratılmışlara peygamber olarak göndererek lütufta bulunduğu bir beşer için {أن يقول للناس كونوا عبادا لي من دون الله} “insanlara: ‘Allah'ı bırakıp da bana kullar olun’ demesi” imkânsızdır ve muhaldir. Peygamberlerin —üzerlerine salât ve selamın en faziletlisi olsun— herhangi birinden böyle bir şeyin sadır olması imkânsızların en imkânsızıdır. Çünkü bu, mutlak anlamda emirlerin en çirkinidir; peygamberler ise mutlak anlamda yaratılmışların en kâmilleridir. Onların emirleri kendi durumlarına uygun olur; dolayısıyla ancak en yüce şeyleri emrederler ve çirkin şeyleri yasaklamada da insanların en önde gelenleridir. Bundan dolayı: {ولكن كونوا ربانيين بما كنتم تعلمون الكتاب وبما كنتم تدرسون} “Fakat: ‘Kitab'ı öğrettiğinize ve ders alıp okuduğunuza göre rabbânîler olun’” buyurmuştur; yani bilakis onlara rabbânîler olmalarını emreder. Rabbânîler; âlim, hakîm, hilim sahibi, insanlara büyük ilimlerden önce küçük ilimleri öğreterek onları eğiten ve bununla amel eden kimselerdir. Peygamberler saadetin mihveri olan ilmi, ameli ve öğretmeyi emrederler; bunlardan birinin eksikliğiyle noksanlık ve kusur meydana gelir. {بما كنتم تعلمون} “öğrettiğinize göre” ifadesindeki be harfi sebebiyet bildirir; yani Allah'ın Kitabı'nı ve Resulünün sünnetini —ki onları ders alıp okumakla ilim kökleşir ve baki kalır— ilminizi ve tedrisatınızı içeren bir şekilde başkalarına öğretmeniz sebebiyle rabbânîler olursunuz.
{ولا يأمركم أن تتخذوا الملائكة والنبيين أربابا} وهذا تعميم بعد تخصيص، أي: لا يأمركم بعبادة نفسه ولا بعبادة أحد من الخلق من الملائكة والنبيين وغيرهم {أيأمركم بالكفر بعد إذ أنتم مسلمون} هذا ما لا يكون ولا يتصور أن يصدر من أحد مَنَّ الله عليه بالنبوة، فمن قدح في أحد منهم بشيء من ذلك فقد ارتكب إثما عظيما وكفرا وخيما.
{ولا يأمركم أن تتخذوا الملائكة والنبيين أربابا} “Ve size melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi emretmez.” Bu, husustan sonra umumdur; yani size ne kendi nefsine ibadet etmeyi ne de meleklerden, peygamberlerden ve başkalarından yaratılmışlardan herhangi birine ibadet etmeyi emreder. {أيأمركم بالكفر بعد إذ أنتم مسلمون} “Siz Müslüman olduktan sonra size küfrü emreder mi hiç?” Bu asla olamaz ve Allah'ın kendisine peygamberlik lütfettiği bir kimseden sadır olması tasavvur bile edilemez. Onlardan herhangi birine bu tür bir şeyle dil uzatan kimse, büyük bir günah ve vahim bir küfür işlemiş olur.
{٨١ - ٨٢} {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ * فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} .
{81 - 82} {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ * فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “Hani Allah peygamberlerden: ‘Andolsun ki size Kitap ve Hikmet verdim; sonra yanınızdakini doğrulayıcı bir peygamber geldiğinde ona mutlaka iman edecek ve ona mutlaka yardım edeceksiniz’ diye misak (sağlam söz) almıştı. ‘İkrar ettiniz mi ve bunun üzerine ağır ahdimi kabul ettiniz mi?’ dedi. ‘İkrar ettik’ dediler. ‘Öyleyse şahit olun, Ben de sizinle beraber şahitlerdenim’ buyurdu. Artık bundan sonra kim yüz çevirirse, işte onlar fasıkların ta kendileridir.”
يخبر تعالى أنه أخذ ميثاق النبيين وعهدهم المؤكد بسبب ما أعطاهم من كتاب الله المنزل، والحكمة الفاصلة بين الحق والباطل والهدى والضلال، إنه إن بعث الله رسولا مصدقا لما معهم أن يؤمنوا به ويصدقوه ويأخذوا ذلك على أممهم، فالأنبياء عليهم الصلاة والسلام قد أوجب الله عليهم أن يؤمن بعضهم ببعض، ويصدق بعضهم بعضا لأن جميع ما عندهم هو من عند الله، وكل ما من عند الله يجب التصديق به والإيمان، فهم كالشيء الواحد، فعلى هذا قد علم أن محمدا ﷺ هو خاتمهم، فكل الأنبياء عليهم الصلاة والسلام لو أدركوه لوجب عليهم الإيمان به واتباعه ونصرته، وكان هو إمامهم ومقدمهم ومتبوعهم، فهذه الآية الكريمة من أعظم الدلائل على علو مرتبته وجلالة قدره، وأنه أفضل الأنبياء وسيدهم ﷺ لما قررهم تعالى {قالوا أقررنا} أي: قبلنا ما أمرتنا به على الرأس والعين {قال} الله لهم: {فاشهدوا} على أنفسكم وعلى أممكم بذلك، قال {وأنا معكم من الشاهدين فمن تولى بعد ذلك} العهد والميثاق المؤكد بالشهادة من الله ومن رسله {فأولئك هم الفاسقون} فعلى هذا كل من ادعى أنه من أتباع الأنبياء كاليهود والنصارى ومن تبعهم، فقد تولوا عن هذا الميثاق الغليظ، واستحقوا الفسق الموجب للخلود في النار إن لم يؤمنوا بمحمد ﷺ.
Allah Teâlâ; peygamberlere indirilmiş Allah'ın Kitabı'nı ve hak ile batılı, hidayet ile dalaleti ayıran hikmeti vermesi sebebiyle onlardan peygamberlerin misakını ve tekitli ahdini aldığını haber vermektedir: Şayet Allah yanlarındakini doğrulayıcı bir peygamber gönderirse ona mutlaka iman edecekler, onu tasdik edecekler ve bu sözü ümmetlerinden de alacaklardır. Peygamberlerin —üzerlerine salât ve selam olsun— bir kısmının diğerine iman etmesini ve birbirlerini tasdik etmelerini Allah üzerlerine farz kılmıştır; çünkü yanlarındaki her şey Allah katındandır ve Allah katından olan her şeyi tasdik etmek ve ona iman etmek vaciptir. Onlar tek bir şey gibidirler. Buna göre Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem onların sonuncusu olduğu bilinmektedir; peygamberlerin —üzerlerine salât ve selam olsun— tamamı şayet ona yetişselerdi ona iman etmeleri, ona uymaları ve ona yardım etmeleri vacip olurdu; o da onların imamı, önderi ve tabi olunanı olurdu. İşte bu kerim ayet onun mertebesinin yüceliğine, kadrinin azametine, peygamberlerin en faziletlisi ve onların efendisi olduğuna sallallâhu aleyhi ve sellem en büyük delillerdendir. Allah Teâlâ onlara bunu ikrar ettirince {قالوا أقررنا} “‘İkrar ettik’ dediler;” yani bize emrettiğin şeyi baş üstüne kabul ettik. Allah onlara: {قال} {فاشهدوا} “‘Öyleyse şahit olun’” bizzat kendi nefislerinize ve ümmetlerinize buna dair şahitlik edin; {وأنا معكم من الشاهدين فمن تولى بعد ذلك} “‘Ben de sizinle beraber şahitlerdenim. Artık bundan sonra kim yüz çevirirse,’” yani Allah'tan ve resullerinden gelen şahitlikle tekit edilmiş bu ahit ve misaktan sonra yüz çevirirse, {فأولئك هم الفاسقون} “işte onlar fasıkların ta kendileridir.” Buna göre Yahudiler, Hristiyanlar ve onlara uyanlar gibi peygamberlerin tabilerinden olduğunu iddia eden herkes, bu ağır misaktan yüz çevirmiş ve Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman etmedikleri takdirde cehennemde ebedî kalmayı gerektiren fıskı hak etmişlerdir.
{٨٣} {أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} .
{83} {أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O'na teslim olmuştur ve O'na döndürüleceklerdir.”
أي: أيطلب الطالبون ويرغب الراغبون في غير دين الله؟ لا يحسن هذا ولا يليق، لأنه لا أحسن دينا من دين الله {وله أسلم من في السماوات والأرض طوعا وكرها} أي: الخلق كلهم منقادون بتسخيره مستسلمون له طوعا واختيارا، وهم المؤمنون المسلمون المنقادون لعبادة ربهم، وكرها وهم سائر الخلق، حتى الكافرون مستسلمون لقضائه وقدره لا خروج لهم عنه، ولا امتناع لهم منه، وإليه مرجع الخلائق كلها، فيحكم بينهم ويجازيهم بحكمه الدائر بين الفضل والعدل.
Yani arayanlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyor ve isteyenler başkasına mı rağbet ediyor? Bu asla güzel olmaz ve yakışmaz; çünkü Allah'ın dininden daha güzel bir din yoktur. {وله أسلم من في السماوات والأرض طوعا وكرها} “Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O'na teslim olmuştur.” Yani bütün yaratılmışlar O'nun teshiriyle (boyun eğdirmesiyle) boyun eğmiş ve O'na teslim olmuşlardır: İster istemez, yani isteyerek ve kendi tercihleriyle teslim olanlar Rablerine kulluk etmeye boyun eğen Müslüman müminlerdir; istemeyerek teslim olanlar ise diğer bütün yaratılmışlardır. Hatta kâfirler bile O'nun kaza ve kaderine teslim olmuş durumdadırlar; onun dışına çıkamazlar ve ona engel olamazlar. Bütün yaratılmışların dönüşü O'nadır; aralarında hüküm verecek ve lütuf ile adalet arasında dönen hükmüyle onları cezalandıracak/mükâfatlandıracaktır.
{٨٤} {قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} .
{84} {قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “De ki: ‘Biz Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına indirilenlere; Musa'ya, İsa'ya ve peygamberlere Rablerinden verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olanlarız.’”
تقدم نظير هذه الآية في سورة البقرة، ثم قال تعالى.
Bu ayetin benzeri daha önce Bakara suresinde geçmişti. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
{٨٥} {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإسْلامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ} .
{85} {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإسْلامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, bilsin ki o kendisinden asla kabul edilmeyecektir ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardandır.”
أي: من يدين لله بغير دين الإسلام الذي ارتضاه الله لعباده، فعمله مردود غير مقبول، لأن دين الإسلام هو المتضمن للاستسلام لله، إخلاصا وانقيادا لرسله فما لم يأت به العبد لم يأت بسبب النجاة من عذاب الله والفوز بثوابه، وكل دين سواه فباطل، ثم قال تعالى:
Yani kim Allah'ın kulları için razı olduğu İslam dininden başka bir dinle Allah'a kulluk ederse, onun ameli merduttur (reddedilmiştir), kabul edilmez. Çünkü İslam dini; ihlasla ve resullerine boyun eğerek Allah'a teslim olmayı içeren dindir. Kul bunu getirmediği müddetçe Allah'ın azabından kurtuluş ve sevabını kazanma sebebini getirmemiş olur; onun dışındaki her din ise batıldır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
{٨٦ - ٨٨} {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ * أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ * خَالِدِينَ فِيهَا لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ} .
{86 - 88} {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ * أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ * خَالِدِينَ فِيهَا لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ} “İman ettikten, Peygamber'in hak olduğuna şahitlik ettikten ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra inkâr eden bir topluluğu Allah nasıl hidayete erdirir? Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. İşte onların cezası; Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lanetinin üzerlerine olmasıdır. İçinde ebedî kalacaklardır; onlardan azap hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez.”
هذا من باب الاستبعاد، أي: من الأمر البعيد أن يهدي الله قوما اختاروا الكفر والضلال بعدما آمنوا وشهدوا أن الرسول حق بما جاءهم به من الآيات البينات والبراهين القاطعات {والله لا يهدي القوم الظالمين} فهؤلاء ظلموا وتركوا الحق بعدما عرفوه، واتبعوا الباطل مع علمهم ببطلانه ظلما وبغيا واتباعا لأهوائهم، فهؤلاء لا يوفقون للهداية، لأن الذي يرجى أن يهتدي هو الذي لم يعرف الحق وهو حريص على التماسه، فهذا بالحري أن ييسر الله له أسباب الهداية ويصونه من أسباب الغواية.
Bu, istib'âd (uzak görme) kabilindendir; yani iman ettikten ve Peygamber'in getirdiği apaçık deliller ve kesin bürhanlarla onun hak olduğuna şahitlik ettikten sonra küfrü ve sapıklığı tercih eden bir topluluğu Allah'ın hidayete erdirmesi pek uzak bir durumdur. {والله لا يهدي القوم الظالمين} “Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” Zira bunlar zulmetmişler, hakkı bildikten sonra onu terk etmişler; zulüm, azgınlık ve hevalarına uymak suretiyle batıl olduğunu bildikleri halde batıla tabi olmuşlardır. İşte bunlar hidayete muvaffak kılınmazlar. Çünkü hidayete ermesi umulan kimse; hakkı henüz bilmeyen fakat onu aramaya hırs gösteren kimsedir. İşte böyle birisine Allah'ın hidayet sebeplerini kolaylaştırması ve onu sapıklık sebeplerinden koruması pek uygundur.
ثم أخبر عن عقوبة هؤلاء المعاندين الظالمين الدنيوية والأخروية، فقال {أولئك جزاؤهم أن عليهم لعنة الله والملائكة والناس أجمعين خالدين فيها لا يخفف عنهم العذاب ولا هم ينظرون} أي: لا يفتر عنهم العذاب ساعة ولا لحظة، لا بإزالته أو إزالة بعض شدته، {ولا هم ينظرون} أي: يمهلون، لأن زمن الإمهال قد مضى، وقد أعذر الله منهم وعمرهم ما يتذكر فيه من تذكر، فلو كان فيهم خير لوجد، ولو ردوا لعادوا لما نهوا عنه.
Sonra bu inatçı zalimlerin dünyevi ve uhrevi cezalarını haber vererek şöyle buyurmuştur: {أولئك جزاؤهم أن عليهم لعنة الله والملائكة والناس أجمعين خالدين فيها لا يخفف عنهم العذاب ولا هم ينظرون} “İşte onların cezası; Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lanetinin üzerlerine olmasıdır. İçinde ebedî kalacaklardır; onlardan azap hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez.” Yani onlardan azap ne tamamen kaldırılmak ne de şiddetinden bir kısmı eksiltilmek suretiyle bir saat bile, bir an bile hafifletilmez. {ولا هم ينظرون} “ve onlara mühlet de verilmez;” çünkü mühlet verme zamanı geçmiştir; Allah onlara mazeret bırakmamış ve öğüt alacak kimsenin öğüt alabileceği kadar onlara ömür vermiştir. Şayet onlarda bir hayır olsaydı bulunurdu; tekrar dünyaya döndürülselerdi yine yasaklandıkları şeylere dönerlerdi.
{٩٠ - ٩١} {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ * إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الأرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} .
{90 - 91} {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ * إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الأرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranların tevbeleri asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar sapıkların ta kendileridir. Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, dünya dolusu altını fidye olarak verse dahi asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar için elem verici bir azap vardır ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur.”
يخبر تعالى أن من كفر بعد إيمانه، ثم ازداد كفرا إلى كفره بتماديه في الغي والضلال، واستمراره على ترك الرشد والهدى، أنه لا تقبل توبتهم، أي: لا يوفقون لتوبة تقبل بل يمدهم الله في طغيانهم يعمهون، قال تعالى {ونقلب أفئدتهم وأبصارهم كما لم يؤمنوا به أول مرة} {فلما زاغوا أزاغ الله قلوبهم} فالسيئات ينتج بعضها بعضا، وخصوصا لمن أقدم على الكفر العظيم وترك الصراط المستقيم، وقد قامت عليه الحجة ووضح الله له الآيات والبراهين، فهذا هو الذي سعى في قطع أسباب رحمة ربه عنه، وهو الذي سد على نفسه باب التوبة، ولهذا حصر الضلال في هذا الصنف، فقال {وأولئك هم الضالون} وأي: ضلال أعظم من ضلال من ترك الطريق عن بصيرة، وهؤلاء الكفرة إذا استمروا على كفرهم إلى الممات تعين هلاكهم وشقاؤهم الأبدي، ولم ينفعهم شيء، فلو أنفق أحدهم ملء الأرض ذهبا ليفتدي به من عذاب الله ما نفعه ذلك، بل لا يزالون في العذاب الأليم، لا شافع لهم ولا ناصر ولا مغيث ولا مجير ينقذهم من عذاب الله فأيسوا من كل خير، وجزموا على الخلود الدائم في العقاب والسخط، فعياذا بالله من حالهم.
Allah Teâlâ; iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da azgınlık ve sapıklıkta ısrar ederek, doğru yolu ve hidayeti terk etmeyi sürdürerek küfrüne küfür katan kimselerin tevbelerinin kabul edilmeyeceğini haber vermektedir; yani kabul edilecek bir tevbeye muvaffak kılınmazlar, bilakis Allah onları azgınlıkları içinde bocalayıp durmaya terk eder. Allah Teâlâ: {ونقلب أفئدتهم وأبصارهم كما لم يؤمنوا به أول مرة} “İlk defa ona iman etmedikleri gibi yine kalplerini ve gözlerini ters çeviririz...” ve {فلما زاغوا أزاغ الله قلوبهم} “Onlar yoldan sapınca Allah da onların kalplerini saptırdı” buyurmuştur. Kötülükler birbirini doğurur; özellikle de aleyhine hüccet ikame edilmiş, Allah ayetleri ve delilleri kendisine açıklamışken büyük küfre kalkışan ve dosdoğru yolu terk eden kimse için... İşte Rabbinin rahmet sebeplerini kendisinden kesmeye çalışan ve tevbe kapısını kendi yüzüne kapatan odur. Bundan dolayı sapıklığı bu sınıfa hasrederek: {وأولئك هم الضالون} “İşte onlar sapıkların ta kendileridir” buyurmuştur. Görüp bildikten sonra yolu terk eden kimsenin sapıklığından daha büyük hangi sapıklık olabilir! Bu kâfirler ölüme kadar küfürleri üzere devam ettikleri takdirde helakleri ve ebedî bedbahtlıkları kesinleşir; artık hiçbir şey onlara fayda vermez. Onlardan biri Allah'ın azabından kurtulmak için dünya dolusu altını fidye olarak verse bile bu ona fayda sağlamaz; bilakis elem verici azapta kalmaya devam ederler. Onları Allah'ın azabından kurtaracak ne bir şefaatçi ne bir yardımcı ne bir imdada yetişen ne de bir sığınak bulunur. Böylece her türlü hayırdan ümitlerini kesmiş, azap ve gazap içinde ebediyen kalacaklarına kesin kanaat getirmiş olurlar. Onların bu halinden Allah'a sığınırız!
{٩٢} {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ} .
{92} {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe birre (en üstün iyiliğe) asla erişemezsiniz. Ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir.”
هذا حث من الله لعباده على الإنفاق في طرق الخيرات، فقال {لن تنالوا} أي: تدركوا وتبلغوا البر الذي هو كل خير من أنواع الطاعات وأنواع المثوبات الموصل لصاحبه إلى الجنة، {حتى تنفقوا مما تحبون} أي: من أموالكم النفيسة التي تحبها نفوسكم، فإنكم إذا قدمتم محبة الله على محبة الأموال فبذلتموها في مرضاته، دل ذلك على إيمانكم الصادق وبر قلوبكم ويقين تقواكم، فيدخل في ذلك إنفاق نفائس الأموال، والإنفاق في حال حاجة المنفق إلى ما أنفقه، والإنفاق في حال الصحة، ودلت الآية أن العبد بحسب إنفاقه للمحبوبات يكون بره، وأنه ينقص من بره بحسب ما نقص من ذلك، ولما كان الإنفاق على أي: وجه كان مثابا عليه العبد، سواء كان قليلا أو كثيرا، محبوبا للنفس أم لا وكان قوله {لن تنالوا البر حتى تنفقوا مما تحبون} مما يوهم أن إنفاق غير هذا المقيد غير نافع، احترز تعالى عن هذا الوهم بقوله {وما تنفقوا من شيء فإن الله به عليم} فلا يضيق عليكم، بل يثيبكم عليه على حسب نياتكم ونفعه.
Bu, Allah'ın kullarını hayır yollarında infak etmeye bir teşvikidir. Şöyle buyurmuştur: {لن تنالوا} “Asla erişemezsiniz;” yani sahibini cennete ulaştıran taat çeşitlerinden ve sevap türlerinden ibaret olan her hayrı, yani birr'i elde edemez ve ona ulaşamazsınız; {حتى تنفقوا مما تحبون} “sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe;” yani nefislerinizin sevdiği değerli mallarınızdan... Zira siz Allah sevgisini mal sevgisine tercih edip onları O'nun rızası uğrunda harcadığınızda, bu sizin sadık imanınıza, kalplerinizin iyiliğine ve takvanızın kesinliğine delalet eder. Değerli malların infak edilmesi, infak edenin harcadığı şeye bizzat muhtaç olduğu andaki infakı ve sağlık halindeki infakı da buna dahildir. Ayet, kulun sevdiği şeyleri infak etmesi ölçüsünde birr sahibi olacağına ve bundan eksilen miktar kadar birrinin eksileceğine delalet etmiştir. İnfak ne şekilde olursa olsun, az olsun çok olsun, nefsin sevdiği olsun olmasın kulun buna karşılık sevap alacağı bilindiğinden ve: {لن تنالوا البر حتى تنفقوا مما تحبون} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe birre asla erişemezsiniz” buyruğunun bu kayıt dışındaki infakların faydasız olduğu vehmini doğurabileceğinden ötürü Allah Teâlâ: {وما تنفقوا من شيء فإن الله به عليم} “Ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir” buyurarak bu vehmi gidermiştir. Dolayısıyla size zorluk çıkarmaz; bilakis niyetlerinize ve faydasına göre size karşılığını verir.
{٩٣ - ٩٥} {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * فَمَنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ * قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} .
{93 - 95} {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * فَمَنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ * قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “Tevrat indirilmeden önce İsrail'in (Yakub'un) kendi nefsine haram kıldığı şeyler dışında bütün yiyecekler İsrailoğullarına helal idi. De ki: ‘Eğer doğru sözlüler iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun!’ Artık bundan sonra kim Allah'a karşı yalan uydurursa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir. De ki: ‘Allah doğru söylemiştir. Öyleyse hanîf olan İbrahim'in dinine uyun; o müşriklerden değildi.’”
وهذا رد على اليهود بزعمهم الباطل أن النسخ غير جائز، فكفروا بعيسى ومحمد صلى الله عليهما وسلم، لأنهما قد أتيا بما يخالف بعض أحكام التوراة بالتحليل والتحريم فمن تمام الإنصاف في المجادلة إلزامهم بما في كتابهم التوراة من أن جميع أنواع الأطعمة محللة لبني إسرائيل {إلا ما حرم إسرائيل} وهو يعقوب ﵇ {على نفسه} أي: من غير تحريم من الله تعالى، بل حرمه على نفسه لما أصابه عرق النسا نذر لئن شفاه الله تعالى ليحرمن أحب الأطعمة عليه، فحرم فيما يذكرون لحوم الإبل وألبانها وتبعه بنوه على ذلك وكان ذلك قبل نزول التوراة، ثم نزل في التوراة أشياء من المحرمات غير ما حرم إسرائيل مما كان حلالا لهم طيبا، كما قال تعالى {فبظلم من الذين هادوا حرمنا عليهم طيبات أحلت لهم} وأمر الله رسوله إن أنكروا ذلك أن يأمرهم بإحضار التوراة، فاستمروا بعد هذا على الظلم والعناد، فلهذا قال تعالى {فمن افترى على الله الكذب من بعد ذلك فأولئك هم الظالمون} وأي ظلم أعظم من ظلم من يدعى إلى تحكيم كتابه فيمتنع من ذلك عنادا وتكبرا وتجبرا، وهذا من أعظم الأدلة على صحة نبوة نبينا محمد ﷺ وقيام الآيات البينات المتنوعات على صدقه وصدق من نبأه وأخبره بما أخبره به من الأمور التي لا يعلمها إلا بإخبار ربه له بها، فلهذا قال تعالى {قل صدق الله} أي: فيما أخبر به وحكم، وهذا أمر من الله لرسوله ولمن يتبعه أن يقولوا بألسنتهم: صدق الله، معتقدين بذلك في قلوبهم عن أدلة يقينية، مقيمين هذه الشهادة على من أنكرها، ومن هنا تعلم أن أعظم الناس تصديقا لله أعظمهم علما ويقينا بالأدلة التفصيلية السمعية والعقلية، ثم أمرهم باتباع ملة أبيهم إبراهيم ﵇ بالتوحيد وترك الشرك الذي هو مدار السعادة، وبتركه حصول الشقاوة، وفي هذا دليل على أن اليهود وغيرهم ممن ليس على ملة إبراهيم مشركون غير موحدين، ولما أمرهم باتباع ملة إبراهيم في التوحيد وترك الشرك أمرهم باتباعه بتعظيم بيته الحرام بالحج وغيره، فقال:
Bu, nesihin (hüküm kaldırmanın) caiz olmadığı şeklindeki batıl iddiaları sebebiyle Yahudilere bir reddiyedir. Zira onlar, helal kılma ve haram kılma konusunda Tevrat'ın bazı hükümlerine muhalif hükümler getirdikleri için İsa'yı ve Muhammed'i —üzerlerine salât ve selam olsun— inkâr etmişlerdir. Tartışmada tam bir insaf gereği olarak; Tevrat indirilmeden önce bütün yiyecek türlerinin İsrailoğullarına helal olduğu, ancak {إلا ما حرم إسرائيل} “İsrail'in kendi nefsine haram kıldığı şeyler” —ki o Yakub'dur aleyhisselâm— {على نفسه} “kendi nefsine” haram kılması müstesna olduğu kendi kitapları Tevrat ile onlara ilzam edilmiştir. Yani Allah Teâlâ'nın bir haram kılması olmaksızın, siyatik hastalığına yakalandığında şayet Allah Teâlâ kendisine şifa verirse en sevdiği yiyecekleri kendisine haram kılacağını adamış; zikredildiğine göre deve etini ve sütünü kendisine haram kılmış, oğulları da bu konuda ona uymuştur. Bu durum Tevrat'ın indirilmesinden önceydi. Sonra Tevrat'ta, İsrail'in haram kıldıklarının dışında, önceden kendilerine helal ve temiz olan birtakım haramlar indirildi. Nitekim Allah Teâlâ: {فبظلم من الذين هادوا حرمنا عليهم طيبات أحلت لهم} “Yahudilerin yaptıkları zulüm sebebiyle kendilerine helal kılınmış temiz şeyleri onlara haram kıldık” buyurmuştur. Allah Resulüne, bunu inkâr ettikleri takdirde onlara Tevrat'ı getirmelerini emretmesini buyurdu; fakat onlar bundan sonra da zulüm ve inatta ısrar ettiler. Bundan dolayı Allah Teâlâ: {فمن افترى على الله الكذب من بعد ذلك فأولئك هم الظالمون} “Artık bundan sonra kim Allah'a karşı yalan uydurursa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir” buyurmuştur. Kendi kitabının hakemliğine çağrıldığı halde inat, kibir ve zorbalıkla bundan kaçınan kimsenin zulmünden daha büyük hangi zulüm olabilir! Bu, Peygamberimiz Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğinin sıhhatine, doğruluğuna ve ancak Rabbinin bildirmesiyle bilebileceği durumları kendisine haber veren Zat'ın doğruluğuna dair çeşit çeşit apaçık delillerin ikame edilmiş olmasının en büyük kanıtlarındandır. Bundan dolayı Allah Teâlâ: {قل صدق الله} “De ki: ‘Allah doğru söylemiştir’” buyurmuştur; yani haber verdiği ve hükmettiği şeylerde... Bu, Allah'tan Resulüne ve ona tabi olanlara dilleriyle “Sadakallâh (Allah doğru söylemiştir)” demeleri, kalplerinde kesin delillerle buna inanmaları ve bunu inkâr edene karşı bu şahitliği ortaya koymaları yönünde bir emirdir. Buradan anlarsın ki Allah'ı en çok tasdik eden insanlar; ayrıntılı naklî ve aklî delilleri en çok bilen ve en güçlü yakîne sahip olan kimselerdir. Sonra saadetin mihveri olan, terk edilmesiyle ise şekavetin meydana geldiği tevhid ve şirki terk hususunda ataları İbrahim'in aleyhisselâm dinine uymalarını emretmiştir. Bunda Yahudilerin ve İbrahim'in dini üzere olmayan diğer kimselerin muvahhid değil müşrik olduklarına delil vardır. Tevhid ve şirki terk hususunda İbrahim'in dinine uymalarını emredince, hac ve diğer ibadetlerle Beyt-i Haram'ı tazim etme konusunda da ona uymalarını emrederek şöyle buyurmuştur:
{٩٦ - ٩٧} {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ * فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} .
{96 - 97} {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ * فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, elbette Bekke'de (Mekke'de) bulunan, âlemlere mübarek ve bir hidayet kaynağı olan evdir. Onda apaçık deliller, İbrahim'in makamı vardır. Oraya giren güvende olur. Yoluna güç yetirebilen herkesin o Beyt'i haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır. Kim inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir (hiçbir şeye muhtaç değildir).”
يخبر تعالى عن شرف هذا البيت الحرام، وأنه أول بيت وضعه الله للناس، يتعبدون فيه لربهم فتغفر أوزارهم، وتقال عثارهم، ويحصل لهم به من الطاعات والقربات ما ينالون به رضى ربهم والفوز بثوابه والنجاة من عقابه، ولهذا قال: {مباركا} أي: فيه البركة الكثيرة في المنافع الدينية والدنيوية كما قال تعالى {ليشهدوا منافع لهم ويذكروا اسم الله على ما رزقهم من بهيمة الأنعام} {وهدى للعالمين} والهدى نوعان: هدى في المعرفة، وهدى في العمل، فالهدى في العمل ظاهر، وهو ما جعل الله فيه من أنواع التعبدات المختصة به، وأما هدى العلم فبما يحصل لهم بسببه من العلم بالحق بسبب الآيات البينات التي ذكر الله تعالى في قوله {فيه آيات بينات} أي: أدلة واضحات، وبراهين قاطعات على أنواع من العلوم الإلهية والمطالب العالية، كالأدلة على توحيده ورحمته وحكمته وعظمته وجلاله وكمال علمه وسعة جوده، وما مَنَّ به على أوليائه وأنبيائه، فمن الآيات {مقام إبراهيم} يحتمل أن المراد به المقام المعروف وهو الحجر الذي كان يقوم عليه الخليل لبنيان الكعبة لما ارتفع البنيان، وكان ملصقا في جدار الكعبة، فلما كان عمر ﵁ وضعه في مكانه الموجود فيه الآن، والآية فيه قيل أثر قدمي إبراهيم، قد أثرت في الصخرة وبقي ذلك الأثر إلى أوائل هذه الأمة، وهذا من خوارق العادات، وقيل إن الآية فيه ما أودعه الله في القلوب من تعظيمه وتكريمه وتشريفه واحترامه، ويحتمل أن المراد بمقام إبراهيم أنه مفرد مضاف يراد به مقاماته في مواضع المناسك كلها، فيكون على هذا جميع أجزاء الحج ومفرداته آيات بينات، كالطواف والسعي ومواضعها، والوقوف بعرفة ومزدلفة، والرمي، وسائر الشعائر، والآية في ذلك ما جعله الله في القلوب من تعظيمها واحترامها وبذل نفائس النفوس والأموال في الوصول إليها وتحمل كل مشقة لأجلها، وما في ضمنها من الأسرار البديعة والمعاني الرفيعة، وما في أفعالها من الحكم والمصالح التي يعجز الخلق عن إحصاء بعضها، ومن الآيات البينات فيها أن من دخله كان آمنا شرعا وقدرا، فالشرع قد أمر الله رسوله إبراهيم ثم رسوله محمد باحترامه وتأمين من دخله، وأن لا يهاج، حتى إن التحريم في ذلك شمل صيودها وأشجارها ونباتها، وقد استدل بهذه الآية من ذهب من العلماء أن من جنى جناية خارج الحرم ثم لجأ إليه أنه يأمن ولا يقام عليه الحد حتى يخرج منه، وأما تأمينها قدرا فلأن الله تعالى بقضائه وقدره وضع في النفوس حتى نفوس المشركين به الكافرين بربهم احترامه، حتى إن الواحد منهم مع شدة حميتهم ونعرتهم وعدم احتمالهم للضيم يجد أحدهم قاتل أبيه في الحرم فلا يهيجه، ومن جعله حرما أن كل من أراده بسوء فلا بد أن يعاقبه عقوبة عاجلة، كما فعل بأصحاب الفيل وغيرهم، وقد رأيت لابن القيم هاهنا كلاما حسنا أحببت إيراده لشدة الحاجة إليه قال فائدة: {ولله على الناس حج البيت من استطاع إليه سبيلا} "حج البيت"مبتدأ وخبره في أحد المجرورين قبله، والذي يقتضيه المعنى أن يكون في قوله: "على الناس"لأنه وجوب، والوجوب يقتضي"على"ويجوز أن يكون في قوله: "ولله"لأنه متضمن الوجوب والاستحقاق، ويرجح هذا التقدير أن الخبر محط الفائدة وموضعها، وتقديمه في هذا الباب في نية التأخير، فكان الأحسن أن يكون"ولله على الناس". ويرجح الوجه الأول بأن يقال قوله: "حج البيت على الناس"أكثر استعمالا في باب الوجوب من أن يقال: "حج البيت لله"أي: حق واجب لله، فتأمله. وعلى هذا ففي تقديم المجرور الأول وليس بخبر فائدتان: إحداهما: أنه اسم للموجب للحج، فكان أحق بالتقديم من ذكر الوجوب، فتضمنت الآية ثلاثة أمور مرتبة بحسب الوقائع: أحدها: الموجب لهذا الفرض فبدأ بذكره، والثاني: مؤدي الواجب وهو المفترض عليه وهم الناس، والثالث: النسبة، والحق المتعلق به إيجابا وبهم وجوبا وأداء، وهو الحج.
Allah Teâlâ bu Beyt-i Haram'ın şerefini ve onun insanların içinde Rablerine ibadet etmeleri, günahlarının bağışlanması, hatalarının affedilmesi ve kendisiyle Rablerinin rızasına, mükâfatına ve azabından kurtuluşa erecekleri taat ve kurbetleri elde etmeleri için Allah'ın yeryüzüne koyduğu ilk ev olduğunu haber vermektedir. Bundan dolayı: {مباركا} “mübarek” buyurmuştur; yani dini ve dünyevi menfaatler bakımından içinde pek çok bereket vardır. Nitekim Allah Teâlâ: {ليشهدوا منافع لهم ويذكروا اسم الله على ما رزقهم من بهيمة الأنعام} “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar ve kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine Allah'ın adını ansınlar” buyurmuştur. {وهدى للعالمين} “ve âlemlere bir hidayet kaynağıdır.” Hidayet iki kısımdır: Marifette (bilgide) hidayet ve amelde hidayet. Ameldeki hidayet açıktır; o da Allah'ın oraya has kıldığı ibadet çeşitleridir. İlimdeki hidayete gelince; Allah Teâlâ'nın: {فيه آيات بينات} “Onda apaçık deliller vardır” buyruğunda zikrettiği açık ayetler sebebiyle hakka dair elde ettikleri ilimdir. Yani O'nun tevhidi, merhameti, hikmeti, azameti, celali, ilminin kemali, cömertliğinin genişliği, dostlarına ve peygamberlerine olan lütufları gibi ilahî ilim türlerine ve yüce hedeflere delalet eden apaçık deliller ve kesin bürhanlar vardır. Bu delillerden biri de {مقام إبراهيم} “İbrahim'in makamı”dır. Bundan kastın bilinen makam, yani bina yükseldiğinde Halil'in Kâbe'yi inşa etmek için üzerine çıktığı taş olması muhtemeldir; önceleri Kâbe duvarına bitişikti, Ömer radıyallâhu anh zamanında ise şu anda bulunduğu yere konuldu. Ondaki mucizevî delilin (ayetin); İbrahim'in kayaya iz bırakan ve bu ümmetin ilk zamanlarına kadar kalan iki ayak izi olduğu söylenmiştir ki bu harikulade (âdet dışı) hallerdendir. Ondaki ayetin; Allah'ın kalplere yerleştirdiği onu tazim etme, ikram etme, şereflendirme ve hürmet etme duygusu olduğu da söylenmiştir. İbrahim'in makamından kastın; muzaf tekil olup bütün menasik mekanlarındaki makamlarının kastedilmiş olması da muhtemeldir. Buna göre tavaf, sa'y ve bunların mekanları, Arafat'ta ve Müzdelife'de vakfe, şeytan taşlama ve diğer bütün şeair gibi haccın bütün cüzleri ve müfredatı apaçık deliller (ayetler) olur. Bundaki ayet (delil) ise; Allah'ın onların tazimini ve hürmetini kalplere koyması, oraya ulaşmak için en değerli canların ve malların harcanması, uğrunda her türlü meşakkatin çekilmesi, içerdikleri harika sırlar ve yüce manalar ile fiillerindeki insanların bir kısmını bile saymaktan aciz kaldığı hikmetler ve maslahatlardır. Ondaki apaçık delillerden biri de; şer'an ve kadaren oraya giren kimsenin güvende olmasıdır. Şer'î açıdan; Allah önce Resulü İbrahim'e, sonra da Resulü Muhammed'e oraya hürmet göstermeyi, oraya gireni güvenceye almayı ve ona dokunulmamasını emretmiştir; öyle ki bu konudaki haramlık av hayvanlarını, ağaçlarını ve bitkilerini bile kapsamıştır. Âlimlerden Harem dışında bir suç işleyip sonra oraya sığınan kimsenin güvende olacağına ve oradan çıkıncaya kadar ona had cezasının uygulanmayacağına hükmedenler bu ayetle delil getirmişlerdir. Kaza ve kader bakımından güvende olmasına gelince; çünkü Allah Teâlâ kaza ve kaderiyle O'na ortak koşan ve Rablerini inkâr eden müşriklerin bile nefislerine oraya hürmet etme duygusunu yerleştirmiştir. Öyle ki onlardan biri, şiddetli asabiyetlerine, taassuplarına ve haksızlığa tahammülsüzlüklerine rağmen Harem'de babasının katiliyle karşılaşsa bile ona dokunmazdı. Orayı Harem kılan hususlardan biri de; oraya kötülük yapmak isteyen herkesi, Fil ehline ve diğerlerine yaptığı gibi Allah'ın mutlaka peşin bir cezayla cezalandırmasıdır. Burada İbnü'l-Kayyim'in son derece ihtiyaç duyulan güzel bir sözünü gördüm ve onu aktarmak istedim; şöyle demiştir: Bir fayda: {ولله على الناس حج البيت من استطاع إليه سبيلا} “Yoluna güç yetirebilen herkesin o Beyt'i haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır.” “Haccü'l-beyt” mübtedadır; haberi ise kendisinden önceki iki mecrur ifadeden birindedir. Mananın gerektirdiği; “ale'n-nâs” (insanlar üzerinde) ifadesinde olmasıdır, çünkü bu bir vücubiyettir (farziyettir) ve vücubiyet “alâ” harf-i cerini gerektirir. “Ve lillâh” (Allah için) ifadesinde olması da caizdir, çünkü vücubiyet ve hak edişi içerir. Haberin asıl fayda mahalli oluşu ve bu babda öne geçirilmesinin aslında tehir niyetinde olması bu takdiri tercih ettirir; dolayısıyla en güzeli “ve lillâhi ale'n-nâs” şeklinde olmasıydı. Birinci görüş ise şöyle tercih edilir: “Haccü'l-beyti ale'n-nâs” (Beyt'in haccı insanlar üzerinedir) ifadesi vücubiyet babında “Haccü'l-beyti lillâh” (Beyt'in haccı Allah içindir, yani Allah için vacip bir haktır) denmesinden daha çok kullanılır; bunu iyi düşün! Buna göre birinci mecrurun haber olmadığı halde öne geçirilmesinde iki fayda vardır: Birincisi: Haccı farz kılan Zat'ın ismi olmasıdır; dolayısıyla farziyetin zikrinden önce öne geçirilmeye daha layıktır. Böylece ayet vakıalara göre tertip edilmiş üç hususu içermiştir: Birincisi: Bu farzı koyan Zat; söze O'nun zikriyle başlanmıştır. İkincisi: Vacibi yerine getirecek olan, yani üzerine farz kılınan kimseler; onlar da insanlardır. Üçüncüsü: Nispet; yani vacip kılma yönüyle O'na, vücubiyet ve ifa yönüyle de insanlara taalluk eden hak; o da hacdır.
والفائدة الثانية: أن الاسم المجرور من حيث كان اسما لله سبحانه، وجب الاهتمام بتقديمه تعظيما لحرمة هذا الواجب الذي أوجبه، وتخويفا من تضييعه، إذ ليس ما أوجبه الله سبحانه بمثابة ما يوجبه غيره.
İkinci fayda: Mecrur isim Allah Sübhânehu'nun ismi olduğu cihetle; farz kıldığı bu vacibin hürmetini tazim etmek ve onu zayi etmekten korkutmak maksadıyla öne alınmasına ihtimam gösterilmesi vacip olmuştur. Zira Allah Sübhânehu'nun farz kıldığı şey, başkasının farz kıldığı gibi değildir.
وأما قوله: "مَنْ"فهي بدل، وقد استهوى طائفة من الناس القول بأنها فاعل بالمصدر، كأنه قال: أن يحج البيت من استطاع إليه سبيلا وهذا القول يضعف من وجوه، منها: أن الحج فرض عين، ولو كان معنى الآية ما ذكره لأفهم فرض الكفاية، لأنه إذا حج المستطيعون برئت ذمم غيرهم، لأن المعنى يؤل إلى: ولله على الناس حج البيت مستطيعهم، فإذا أدى المستطيعون الواجب لم يبق واجبا على غير المستطيعين، وليس الأمر كذلك، بل الحج فرض عين على كل أحد، حج المستطيعون أو قعدوا، ولكن الله سبحانه عذر غير المستطيع بعجزه عن أداء الواجب، فلا يؤاخذه به ولا يطالبه بأدائه، فإذا حج سقط الفرض عن نفسه، وليس حج المستطيعين بمسقط الفرض عن العاجزين، وإذا أردت زيادة إيضاح، فإذا قلت: واجب على أهل هذه الناحية أن يجاهد منهم الطائفة المستطيعون للجهاد، فإذا جاهدت تلك الطائفة انقطع تعلق الوجوب في غيرهم، وإذا قلت واجب على الناس كلهم أن يجاهد منهم المستطيع، كان الوجوب متعلقا بالجميع وعذر العاجز بعجزه، ففي نظم الآية على هذا الوجه دون أن يقال: ولله حج البيت على المستطيعين، هذه النكتة البديعة فتأملها.
Âyetteki “men” (kim/kimse) lafzına gelince; o bedeldir. İnsanlardan bir grubun aklını, onun masdarın faili olduğunu söylemek cezbetmiştir; sanki: “Yoluna güç yetirebilen kimsenin o Beyt'i haccetmesi...” demiş gibi. Bu görüş birkaç yönden zayıftır: Birincisi: Hac farz-ı ayındır; şayet ayetin manası onların zikrettiği gibi olsaydı farz-ı kifaye manası anlaşılırdı. Çünkü güç yetirenler haccedince diğerlerinin zimmeti borçtan kurtulmuş olurdu; zira mana şuna varırdı: “Güç yetirenleri haccetmek şartıyla insanlar üzerine Allah için hac vardır.” Güç yetirenler vacibi yerine getirince artık güç yetiremeyenlerin üzerine vacip kalmazdı. Oysa mesele böyle değildir; bilakis güç yetirenler hacetsin veya etmesin hac herkes üzerine farz-ı ayındır. Ancak Allah Sübhânehu güç yetiremeyeni vacibi ifadan aciz olduğu için mazur saymış; bundan dolayı onu muaheze etmemiş ve ifasını talep etmemiştir. Haccederse farz bizzat kendi nefsinden düşer; yoksa güç yetirenlerin haccı acizlerin üzerinden farzı düşürücü değildir. Daha fazla açıklık istersen: Şayet “Bu bölge halkı üzerine, içlerinden cihada güç yetiren taifenin cihat etmesi vaciptir” dersen, o taife cihat ettiğinde başkalarına vücubiyetin taalluku kesilir. “Bütün insanlar üzerine, içlerinden güç yetirenin cihat etmesi vaciptir” dersen, vücubiyet herkese taalluk eder, aciz olan ise acziyeti sebebiyle mazur sayılır. İşte “Ve lillâhi haccü'l-beyti ale'l-müstetîîn” (Güç yetirenler üzerine haccetmek Allah'ın hakkıdır) denilmeyip ayetin bu şekilde nazmedilmesinde bu harika nüans vardır, onu iyi düşün!
الوجه الثاني: أن إضافة المصدر إلى الفاعل إذا وجد أولى من إضافته إلى المفعول ولا يعدل عن هذا الأصل إلا بدليل منقول، فلو كان من هو الفاعل لأضيف المصدر إليه فكان يقال: "ولله على الناس حج مَنْ استطاع"وحمله على باب"يعجبني ضرب زيد عمرا"وفيما يفصل فيه بين المصدر وفاعله المضاف إليه بالمفعول والظرف حمل على المكتوب المرجوح، وهي قراءة ابن عامر (قتل أولادهم شركائهم) ، فلا يصار إليه. وإذا ثبت أن"من"بدل بعض من كل وجب أن يكون في الكلام ضمير يعود إلى"الناس"كأنه قيل: من استطاع منهم، وحذف هذا الضمير في أكثر الكلام لا يحسن، وحسنه هاهنا أمور منها: أن"من"واقعة على من لا يعقل، كالاسم المبدل منه فارتبطت به، ومنها: أنها موصولة بما هو أخص من الاسم الأول، ولو كانت الصلة أعم لقبح حذف الضمير العائد، ومثال ذلك إذا قلت: رأيت إخوتك من ذهب إلى السوق منهم، كان قبيحا، لأن الذاهب إلى السوق أعم من الإخوة، وكذلك لو قلت: البس الثياب ما حسن وجمل، يريد منها، ولم يذكر الضمير كان أبعد في الجواز، لأن لفظ ما حسن أعم من الثياب.
İkinci yön: Masdar mevcut olduğunda faile izafe edilmesi mef'ule izafe edilmesinden daha evladır; naklî bir delil olmadıkça bu asıldan vazgeçilmez. Şayet “men” fail olsaydı masdar ona izafe edilir ve: “Ve lillâhi ale'n-nâsi haccü menistatâa” denilirdi. Bunu “Yu'cibunî darbu Zeydin Amran” babına ve masdar ile muzafun ileyh olan faili arasının mef'ul ve zarfla ayrıldığı yerlere hamletmek; mercuh olan İbn Âmir'in kıraatindeki (katlü evlâdihim şürekâihim) şeklindeki kullanıma hamletmek olur ki buna gidilmez. “Men” lafzının ba'z-ı kül (bütünden parça) bedeli olduğu sabit olunca, kelamda “en-nâs” kelimesine dönen bir zamirin bulunması vacip olur; sanki “menistatâa minhüm” (onlardan güç yetiren) denilmiş gibi... Kelamın çoğunda bu zamirin hazfedilmesi hoş görülmez; burada ise onu güzelleştiren sebepler vardır: Birincisi: “Men” akıl sahibi olmayan varlığa da gelir, tıpkı مبدل منه olan isim gibi; dolayısıyla ona bağlanmıştır. İkincisi: Birinci isimden daha hususi olan bir şeye sıla cümlesi yapılmıştır; şayet sıla cümlesi daha umumi olsaydı dönen zamirin hazfi çirkin olurdu. Bunun misali; “Raeytü ihveteke men zehebe ile's-sûkı minhüm” dersen çirkin olurdu, çünkü çarşıya giden kardeşlerden daha umumidir. Aynı şekilde zamiri zikretmeksizin “Onlardan” manasını kastederek “İlbesi's-siyâbe mâ hasüne ve cemüle” dersen caiz olmaktan daha uzak olurdu, çünkü “güzel olan” lafzı elbiselerden daha umumidir.
وباب البعض من الكل أن يكون أخص من المبدل منه، فإذا كان أعم وأضفته إلى ضمير أو قيدته بضمير يعود إلى الأول ارتفع العموم وبقي الخصوص، ومما حسن حذف المضاف في هذه أيضا مع ما تقدم طول الكلام بالصلة والموصول.
Ba'z-ı kül babında kural; bedelin mübdelün minhten daha hususi olmasıdır. Şayet daha umumi olur da onu bir zamire izafe eder veya birinciye dönen bir zamirle kayıtlarsan umumilik kalkar, hususilik kalır. Bu ayette yukarıda geçenlerle beraber muzafın hazfini güzelleştiren şeylerden biri de sıla ve mevsul ile kelamın uzamış olmasıdır.
وأما المجرور من قوله"لله"فيحتمل وجهين: أحدهما: أن يكون في موضع من سبيل، كأنه نعت نكرة قدم عليها، لأنه لو تأخر لكان في موضع النعت لسبيل، والثاني: أن يكون متعلقا بسبيل، فإن قلت: كيف يتعلق به وليس فيه معنى الفعل؟ قيل: السبيل لما كان عبارة هاهنا عن الموصل إلى البيت من قوت وزاد ونحوهما، كان فيه رائحة الفعل، ولم يقصد به السبيل الذي هو الطريق، فصلح تعلق المجرور به، واقتضى حسن النظم وإعجاز اللفظ تقديم المجرور وإن كان موضعه التأخير، لأنه ضمير يعود على البيت، والبيت هو المقصود به الاعتناء، وهم يقدمون في كلامهم ما هم به أهم وببيانه أعني هذا تقرير السهيلي، وهذا بعيد جدا بل الصواب في متعلق الجار والمجرور وجه آخر أحسن من هذين، ولا يليق بالآية سواه، وهو الوجوب المفهوم من قوله"على الناس"أي: يجب لله على الناس الحج، فهو حق واجب لله، وأما تعليقه بالسبيل وجعله حالا منها، ففي غاية البعد فتأمله، ولا يكاد يخطر بالبال من الآية، وهذا كما تقول: لله عليك الصلاة والزكاة والصيام.
“Lillâh” ifadesindeki mecrura gelince; iki veçhi muhtemeldir: Birincisi: “Sebîl” yerinde olmasıdır; sanki nekre bir kelimenin sıfatı olup onun önüne geçirilmiş gibidir, çünkü sonraya kalsaydı “sebîl” kelimesinin sıfatı konumunda olurdu. İkincisi: “Sebîl” kelimesine müteallik (bağlı) olmasıdır. Şayet: “Onda fiil manası olmadığı halde ona nasıl bağlanabilir?” dersen; şöyle denilir: “Sebîl” burada yol anlamındaki sebilden ziyade azık, binek ve benzeri Kâbe'ye ulaştıran vasıtaları ifade ettiği için onda fiil kokusu vardır; dolayısıyla mecrurun ona bağlanması sahih olmuştur. Nazmın güzelliği ve lafzın icazı, yeri sonradan gelmek olduğu halde mecrurun öne alınmasını iktiza etmiştir; çünkü o Beyt'e dönen bir zamirdir ve asıl ihtimam gösterilmesi kastedilen de Beyt'tir. Araplar kelamlarında daha çok önem verdikleri ve açıklamasını kastettikleri şeyi öne alırlar. Bu es-Süheylî'nin takriridir ve son derece uzaktır. Bilakis car ve mecrurun taalluk ettiği yer hususunda doğru olan; bu ikisinden daha güzel ve ayete ancak kendisi layık olan başka bir vecihtir ki o da “ale'n-nâs” buyruğundan anlaşılan vücubiyettir (farziyettir): Yani “Yecibü lillâhi ale'n-nâsi'l-hacc” (İnsanlar üzerine hac Allah için vaciptir); dolayısıyla o Allah için vacip bir haktır. Onu “sebîl”e bağlayıp ondan hal kılmak ise son derece uzaktır; bunu iyi düşün! Ayetten bu neredeyse akla bile gelmez. Bu tıpkı senin: “Lillâhi aleyke's-salâtü ve'z-zekâtü ve's-sıyâm” (Namaz, zekat ve oruç senin üzerine Allah için bir borçtur/haktır) demen gibidir.
ومن فوائد الآية وأسرارها أنه سبحانه إذا ذكر ما يوجبه ويحرمه يذكره بلفظ الأمر والنهي، وهو الأكثر، وبلفظ الإيجاب والكتابة والتحريم نحو {كتب عليكم الصيام} {حرمت عليكم الميتة} {قل تعالوا أتل ما حرم ربكم عليكم} وفي الحج أتى بهذا اللفظ الدال على تأكد الوجوب من عشرة أوجه، أحدها أنه قدم اسمه تعالى وأدخل عليه لام الاستحقاق والاختصاص ثم ذكر من أوجبه عليهم بصيغة العموم الداخلة عليها حرف على أبدل منه أهل الاستطاعة، ثم نكر السبيل في سياق الشرط إيذانا بأنه يجب الحج على أي: سبيل تيسرت، من قوت أو مال، فعلق الوجوب بحصول ما يسمى سبيلا ثم أتبع ذلك بأعظم التهديد بالكفر فقال {ومن كفر} أي: لعدم التزامه هذا الواجب وتركه ثم عظم الشأن وأكد الوعيد بإخباره ما يستغنى به عنه، والله تعالى هو الغني الحميد، ولا حاجة به إلى حج أحد، وإنما في ذكر استغنائه عنه هنا من الإعلام بمقته له وسخطه عليه وإعراضه بوجهه عنه ما هو أعظم التهديد وأبلغه، ثم أكد ذلك بذكر اسم"العالمين"عموما، ولم يقل: فإن الله غني عنه، لأنه إذا كان غنيا عن العالمين كلهم فله الغنى الكامل التام من كل وجه بكل اعتبار، فكان أدل لعظم مقته لتارك حقه الذي أوجبه عليه، ثم أكد هذا المعنى بأداة"إن"الدالة على التأكيد، فهذه عشرة أوجه تقتضي تأكد هذا الفرض العظيم.
Ayetin faydalarından ve sırlarından biri de şudur: Allah Sübhânehu farz kıldığı ve haram kıldığı şeyleri çoğunlukla emir ve nehiy lafzıyla; yahut {كتب عليكم الصيام} “Oruç size farz kılındı”, {حرمت عليكم الميتة} “Ölmüş hayvan eti size haram kılındı”, {قل تعالوا أتل ما حرم ربكم عليكم} “De ki: ‘Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım’” ayetlerinde olduğu gibi vücup, kitabet ve tahrîm lafızlarıyla zikreder. Hac konusunda ise vücubiyetin tekitli oluşuna delalet eden bu lafzı on vecihten getirmiştir: Birincisi: Yüce ismini öne almış ve üzerine istihkak ve ihtisas bildiren lâm harfini dahil etmiştir. Sonra üzerine “alâ” harfi dahil olan umum sîgasıyla üzerine farz kıldığı kimseleri zikretmiş, ardından istitaat ehlini ondan bedel kılmıştır. Sonra azık veya binek olsun kolaylaşan herhangi bir yolla haccın farz olduğunu bildirmek üzere şart bağlamında “sebîl” kelimesini nekre (belirsiz) getirmiş; böylece farziyeti “sebîl” diye isimlendirilen vasıtanın hasıl olmasına bağlamıştır. Sonra bunu küfürle en büyük tehdit takip ettirmiş ve bu vacibi yerine getirmemesi ve terk etmesi sebebiyle: {ومن كفر} “Kim inkâr ederse” buyurmuştur. Sonra Kendisinin ondan müstağni olduğunu haber vererek şanını yüceltmiş ve tehdidini tekit etmiştir. Allah Teâlâ Ganî ve Hamîd'dir; hiç kimsenin haccına ihtiyacı yoktur. Burada O'nun ondan müstağni olduğunu zikretmesinde, ona olan gazabını, öfkesini ve yüzünü ondan çevirdiğini bildiren en büyük ve en beliğ tehdit vardır. Sonra “fe innallâhe ganiyyün anhü” (Allah ondan müstağnidir) demeyip umum bildiren “el-âlemîn” ismini zikrederek bunu tekit etmiştir; zira bütün âlemlerden müstağni olduğuna göre her yönden ve her itibarla tam ve kamil bir zenginliğe sahiptir. Bu da üzerine farz kıldığı hakkını terk eden kimseye karşı gazabının büyüklüğüne daha çok delalet etmektedir. Sonra bu manayı tekit bildiren “inne” edatıyla pekiştirmiştir. İşte bu büyük farzın tekitli oluşunu iktiza eden on vecih bunlardır.
وتأمل سر البدل في الآية المقتضي لذكر الإسناد مرتين، مرة بإسناده إلى عموم الناس، ومرة بإسناده إلى خصوص المستطيعين، وهذا من فوائد البدل تقوية المعنى وتأكيده بتكرر الإسناد ولهذا كان في نية تكرار العامل وإعادته.
Ayetin isnadı iki defa zikretmeyi iktiza eden bedel sırrını iyi düşün: Bir defasında insanların geneline isnat ederek, diğerinde ise güç yetirenlerin özeline isnat ederek... İsnadın tekrarlanmasıyla manayı kuvvetlendirmek ve pekiştirmek bedelin faydalarındandır; bundan dolayı amilin tekrarlanması ve iadesi niyetindedir.
ثم تأمل ما في الآية من الإيضاح بعد الإبهام والتفصيل بعد الإجمال، وكيف تضمن ذلك إيراد الكلام في صورتين وخلتين، اعتناء به وتأكيد لشأنه، ثم تأمل كيف افتتح هذا الإيجاب بذكر محاسن البيت وعظم شأنه بما تدعوا النفوس إلى قصده وحجه وان لم يطلب ذلك منها، فقال: {إن أول بيت} إلخ، فوصفه بخمس صفات: أحدها كونه أسبق بيوت العالم وضع في الأرض، الثاني: أنه مبارك، والبركة كثرة الخير ودوامه، وليس في بيوت العالم أبرك منه ولا أكثر خيرا ولا أدوم ولا أنفع للخلائق، الثالث: أنه هدى، ووصفه بالمصدر نفسه مبالغة، حتى كأنه نفس الهدى، الرابع ما تضمن من الآيات البينات التي تزيد على أربعين آية، الخامس: الأمن الحاصل لداخله، وفي وصفه بهذه الصفات دون إيجاب قصده ما يبعث النفوس على حجه وإن شطت بالزائرين الديار وتناءت بهم الأقطار، ثم أتبع ذلك بصريح الوجوب المؤكد بتلك التأكيدات، وهذا يدل على الاعتناء منه سبحانه لهذا البيت العظيم، والتنويه بذكره، والتعظيم لشأنه، والرفعة من قدره، ولو لم يكن له شرف إلا إضافته إياه إلى نفسه بقوله {وطهر بيتي} لكفى بهذه الإضافة فضلا وشرفا، وهذه الإضافة هي التي أقبلت بقلوب العالمين إليه، وسلبت نفوسهم حباله وشوقا إلى رؤيته، فهذه المثابة للمحبين يثوبون إليه ولا يقضون منه وطرا أبدا، كلما ازدادوا له زيارة ازدادوا له حبا وإليه اشتياقا، فلا الوصال يشفيهم ولا البعاد يسليهم، كما قيل:
Sonra ayetteki kapalılıktan sonraki açıklığı ve mücmellikten sonraki tafsilatı, ona ihtimam göstermek ve şanını tekit etmek üzere kelamı iki suret ve iki haslet halinde getirmeyi nasıl içerdiğini iyi düşün! Sonra bu farziyetin başlangıcını, nefislerden talep edilmese bile onları orayı kastetmeye ve haccetmeye sevk edecek şekilde Beyt'in güzelliklerini ve şanının yüceliğini zikrederek nasıl açtığını düşün: {إن أول بيت} “Şüphesiz ilk ev...” buyurmuş ve onu beş sıfatla nitelemiştir: Birincisi: Yeryüzüne konulan âlemdeki evlerin en ilki olmasıdır. İkincisi: Mübarek olmasıdır; bereket ise hayrın çokluğu ve devamlılığıdır. Âlemdeki evler içinde ondan daha mübarek, daha çok hayırlı, daha devamlı ve yaratılmışlara daha faydalı hiçbir ev yoktur. Üçüncüsü: Hidayet olmasıdır; mübalağa amacıyla bizzat masdarın kendisiyle vasfedilmiştir, sanki hidayetin ta kendisidir. Dördüncüsü: Kırktan fazla apaçık delili içermesidir. Beşincisi: İçine giren kimsenin elde ettiği güvendir. Oraya yönelmeyi farz kılmaksızın sadece bu sıfatlarla nitelemesinde bile, ziyaretçilerin diyarları uzaklaşsa ve ülkeleri ırak düşse dahi nefisleri onu haccetmeye sevk edecek bir tesir vardır. Sonra bunu mezkûr tekitlerle pekiştirilmiş açık vücubiyetle takip ettirmiştir. Bu, Allah Sübhânehu'nun bu yüce Beyt'e gösterdiği ihtimama, zikrini yüceltmesine, şanını tazim etmesine ve kadrini yükseltmesine delalet eder. Şayet onun: {وطهر بيتي} “ve Evimi temizle” buyruğuyla onu Kendi Zatına izafe etmesinden başka bir şerefi olmasaydı bile fazilet ve şeref olarak bu izafet yeterdi! İşte âlemlerin kalplerini oraya yönelten, onu görme aşkı ve şevkiyle nefislerini cezbeden bu izafettir. Sevenler için burası öyle bir sığınaktır ki tekrar tekrar ona dönerler ve asla doyamazlar; onu ziyaretleri arttıkça sevgileri ve ona olan iştiyakları daha da artar: Ne kavuşmak onları doyurur ne de uzaklık onları teselli eder; nitekim şöyle denilmiştir:
أطوف به والنفس بعد مشوقة ... إليه وهل بعد الطواف تداني
Onu tavaf ederim, nefis ise hâlâ ona sevdalıdır / Tavaftan sonra daha yakın bir yakınlaşma var mıdır?
وألثم منه الركن أطلب برد ما ... بقلبي من شوق ومن هيمان
Kalbimdeki şevk ve sevdadan yanan harareti serinletmek umuduyla / Onun Rükn'ünü öperim.
فوالله ما ازداد إلا صبابة ... ولا القلب إلا كثرة الخفقان
Fakat Allah'a yemin olsun ki sevdadan başkası artmaz / Kalpte ise çarpıntının çoğalmasından gayrısı olmaz!
فيا جنة المأوى ويا غاية المنى ... ويا منيتي من دون كل أمان
Ey sığınılacak cennet, ey arzuların son gayesi / Ey bütün emellerin ötesindeki biricik emelim!
أبت غلبات الشوق إلا تقربا ... إليك فما لي بالبعاد يدان
Şevkin galebesi Sana yakınlaşmaktan başkasına razı olmadı / Zira uzaklığa benim dayanacak takatim yoktur!
وما كان صدى عنك صد ملالة ... ولي شاهد من مقلتي ولسان
Senden yüz çevirişim bir bıkkınlıktan ötürü değildi / Gözümden ve dilimden buna şahidim vardır!
دعوت اصطباري عنك بعدك والبكا ... فلبى البكا والصبر عنك عصاني
Ayrılığından sonra Senden uzak sabrı ve ağlamayı çağırdım / Ağlamak icabet etti, Senden uzak sabır ise bana isyan etti!
وقد زعموا أن المحب إذا نأى ... سيبلى هواه بعد طول زمان
İddia ettiler ki seven uzaklaşırsa / Uzun bir zaman sonra sevdası eskiyip sönecektir!
ولو كان هذا الزعم حقا لكان ذا ... دواء الهوى في الناس كل زمان
Şayet bu iddia doğru olsaydı / Her devirde insanlar arasında sevdanın ilacı bu olurdu!
بلى إنه يبلى والهوى على ... حاله لم يبله الملوان
Evet, beden eskir; sevda ise / Olduğu gibi kalır, gece ve gündüz onu eskitemez!
وهذا محب قاده الشوق والهوى ... بغير زمام قائد وعنان
İşte bu öyle bir aşıktır ki, şevk ve sevda onu / Önünde bir yedici yuları ve dizgini olmaksızın sürükleyip götürmüştür!
أتاك على بعد المزار ولو ونت ... مطيته جاءت به القدمان
Ziyaret yerinin uzaklığına rağmen Sana geldi / Bineği yorulup dursa bile ayakları onu Sana getirirdi!
انتهى كلامه رحمه الله تعالى.
[İbnü'l-Kayyim'in] —Allah Teâlâ ona rahmet etsin— sözü burada sona erdi.
{٩٨ - ١٠١} {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ * قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ} .
{98 - 101} {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ * قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ} “De ki: ‘Ey Kitap ehli! Allah yaptıklarınıza şahit iken Allah'ın ayetlerini niçin inkâr ediyorsunuz?’ De ki: ‘Ey Kitap ehli! Şahit olduğunuz halde niçin iman edeni onu eğri göstermek isteyerek Allah'ın yolundan alıkoyuyorsunuz? Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.’ Ey iman edenler! Kendilerine Kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi kâfirler olarak [küfre] döndürürler.”
يوبخ تعالى أهل الكتاب من اليهود والنصارى على كفرهم بآيات الله التي أنزلها الله على رسله، التي جعلها رحمة لعباده يهتدون بها إليه، ويستدلون بها على جميع المطالب المهمة والعلوم النافعة، فهؤلاء الكفرة جمعوا بين الكفر بها وصد من آمن بالله عنها وتحريفها وتعويجها عما جعلت له، وهم شاهدون بذلك عالمون بأن ما فعلوه أعظم الكفر الموجب لأعظم العقوبة {الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله زدناهم عذابا فوق العذاب بما كانوا يفسدون} فلهذا توعدهم هنا بقوله: {وما الله بغافل عما تعملون} بل محيط بأعمالكم ونياتكم ومكركم السيء، فمجازيكم عليه أشر الجزاء لما توعدهم ووبخهم عطف برحمته وجوده وإحسانه وحذر عباده المؤمنين منهم لئلا يمكروا بهم من حيث لا يشعرون، فقال: {يا أيها الذين آمنوا إن تطيعوا فريقا من الذين أوتوا الكتاب يردوكم بعد إيمانكم كافرين} وذلك لحسدهم وبغيهم عليكم، وشدة حرصهم على ردكم عن دينكم، كما قال تعالى: {ود كثير من أهل الكتاب لو يردونكم من بعد إيمانكم كفارا حسدا من عند أنفسهم من بعد ما تبين لهم الحق} .
Allah Teâlâ, resullerine indirdiği, kulları için bir rahmet kıldığı, kulların kendisi vasıtasıyla O'na hidayet bulduğu ve bütün mühim gayelere ve faydalı ilimlere onunla delil getirdiği Allah'ın ayetlerini inkâr etmelerinden ötürü Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitab'ı azarlamaktadır. Bu kâfirler; ayetleri inkâr etmeyi, Allah'a iman edenleri ondan alıkoymayı ve onları konulma amacından saptırıp tahrif etmeyi bir araya getirmişlerdir. Üstelik onlar buna bizzat şahittirler ve yaptıkları şeyin en büyük cezayı gerektiren en büyük küfür olduğunu bilmektedirler: {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ} “İnkâr edip de Allah'ın yolundan alıkoyanlara, bozgunculuk yapmalarına karşılık azap üstüne azap artırdık.” İşte bu sebeple Allah burada {وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan habersiz değildir” buyruğuyla onları tehdit etmiştir. Bilakis O; amellerinizi, niyetlerinizi ve kötü tuzaklarınızı çepeçevre kuşatmıştır; bundan dolayı sizi bunun karşılığında en kötü ceza ile cezalandıracaktır. [Allah] onları tehdit edip azarladıktan sonra rahmeti, cömertliği ve ihsanıyla yönelerek, farkında olmadıkları bir cihetten kendilerine hile ve tuzak kurmasınlar diye mümin kullarını onlara karşı uyarmış ve şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ} “Ey iman edenler! Şayet kendilerine kitap verilenlerden herhangi bir fırkaya uyarsanız, imanınızdan sonra sizi kâfirler olarak [küfre] döndürürler.” Bu da onların size karşı besledikleri haset ve azgınlıklarından ve sizi dininizden döndürmeye olan aşırı hırslarındandır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ} “Ehl-i Kitap'tan birçoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, sırf içlerindeki hasetten ötürü sizi imanınızdan sonra küfre döndürmek istedi.”
{وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} .
{وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Allah'ın ayetleri size okunup dururken ve aranızda O'nun Resulü bulunurken nasıl inkâr edersiniz? Kim Allah'a sımsıkı bağlanırsa, kesinlikle dosdoğru bir yola iletilmiştir.”
ثم ذكر تعالى السبب الأعظم والموجب الأكبر لثبات المؤمنين على إيمانهم، وعدم تزلزلهم عن إيقانهم، وأن ذلك من أبعد الأشياء، فقال: {وكيف تكفرون وأنتم تتلى عليكم آيات الله وفيكم رسوله} أي: الرسول بين أظهركم يتلو عليكم آيات ربكم كل وقت، وهي الآيات البينات التي توجب القطع بموجبها والجزم بمقتضاها وعدم الشك فيما دلت عليه بوجه من الوجوه، خصوصا والمبين لها أفضل الخلق وأعلمهم وأفصحهم وأنصحهم وأرأفهم بالمؤمنين، الحريص على هداية الخلق وإرشادهم بكل طريق يقدر عليه، فصلوات الله وسلامه عليه، فلقد نصح وبلغ البلاغ المبين، فلم يبق في نفوس القائلين مقالا ولم يترك لجائل في طلب الخير مجالا ثم أخبر أن من اعتصم به فتوكل عليه وامتنع بقوته ورحمته عن كل شر، واستعان به على كل خير {فقد هدي إلى صراط مستقيم} موصل له إلى غاية المرغوب، لأنه جمع بين اتباع الرسول في أقواله وأفعاله وأحواله وبين الاعتصام بالله.
Sonra Allah Teâlâ müminlerin imanları üzere sebat etmelerinin ve yakînlerinden sarsılmamalarının en büyük sebebini ve en mühim amilini, bunun ise [küfre sapmanın] en uzak ihtimal olduğunu zikrederek şöyle buyurmuştur: {وكيف تكفرون وأنتم تتلى عليكم آيات الله وفيكم رسوله} “Allah'ın ayetleri size okunup dururken ve aranızda O'nun Resulü bulunurken nasıl inkâr edersiniz?” Yani Resul aranızdadır, her vakit Rabbinizin ayetlerini size okumaktadır. Bunlar gereğiyle amel etmeyi kesin kılan, icabına kesin inanmayı vacip kılan ve hiçbir yönden delalet ettiği şeyde şüphe bırakmayan apaçık ayetlerdir; özellikle de onu açıklayan zat yaratılmışların en faziletlisi, en bilgilisi, en fasihi, en samimi nasihat edeni, müminlere en şefkatli olanı ve güç yetirebildiği her yolla insanları hidayete erdirmeye ve irşat etmeye son derece hırslı olan kimsedir. Allah'ın salât ve selamı onun üzerine olsun; o gerçekten hakkıyla nasihat etmiş ve apaçık tebliğde bulunmuştur; ne söz söyleyenlerin nefislerinde söylenecek bir söz bırakmış ne de hayır arayan bir kimse için bir eksiklik alanı bırakmıştır. Sonra O'na sımsıkı bağlanıp tevekkül eden, O'nun kuvveti ve merhametiyle her türlü şerden korunan ve her hayırda O'ndan yardım dileyen kimsenin {فقد هدي إلى صراط مستقيم} “kesinlikle dosdoğru bir yola iletildiğini,” yani arzu edilen en yüce gayeye ulaştıracak bir yola iletildiğini haber vermiştir. Çünkü o, sözlerinde, fiillerinde ve hallerinde Resul'e uymak ile Allah'a sımsıkı sarılmayı bir arada toplamıştır.
{١٠٢ - ١٠٣} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ * وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} .
{102 - 103} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ * وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “Ey iman edenler! Allah'tan, O'na yaraşır şekilde hakkıyla sakının ve ancak Müslümanlar olarak can verin. Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın ve parçalanıp bölünmeyin. Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşmandınız da kalplerinizi kaynaştırdı, O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz. Siz bir ateş çukurunun tam kenarındaydınız da sizi oradan kurtardı. İşte Allah size ayetlerini böyle açıklar ki hidayete eresiniz.”
هذا أمر من الله لعباده المؤمنين أن يتقوه حق تقواه، وأن يستمروا على ذلك ويثبتوا عليه ويستقيموا إلى الممات، فإن من عاش على شيء مات عليه، فمن كان في حال صحته ونشاطه وإمكانه مداوما لتقوى ربه وطاعته، منيبا إليه على الدوام، ثبته الله عند موته ورزقه حسن الخاتمة، وتقوى الله حق تقواه كما قال ابن مسعود: وهو أن يُطاع فلا يُعصى، ويُذكر فلا ينسى، ويشكر فلا يكفر، وهذه الآية بيان لما يستحقه تعالى من التقوى، وأما ما يجب على العبد منها، فكما قال تعالى: {فاتقوا الله ما استطعتم} وتفاصيل التقوى المتعلقة بالقلب والجوارح كثيرة جدا، يجمعها فعل ما أمر الله به وترك كل ما نهى الله عنه، ثم أمرهم تعالى بما يعينهم على التقوى وهو الاجتماع والاعتصام بدين الله، وكون دعوى المؤمنين واحدة مؤتلفين غير مختلفين، فإن في اجتماع المسلمين على دينهم، وائتلاف قلوبهم يصلح دينهم وتصلح دنياهم وبالاجتماع يتمكنون من كل أمر من الأمور، ويحصل لهم من المصالح التي تتوقف على الائتلاف ما لا يمكن عدها، من التعاون على البر والتقوى، كما أن بالافتراق والتعادي يختل نظامهم وتنقطع روابطهم ويصير كل واحد يعمل ويسعى في شهوة نفسه، ولو أدى إلى الضرر العام، ثم ذكرهم تعالى نعمته وأمرهم بذكرها فقال: {واذكروا نعمة الله عليكم إذ كنتم أعداء} يقتل بعضكم بعضا، ويأخذ بعضكم مال بعض، حتى إن القبيلة يعادي بعضهم بعضا، وأهل البلد الواحد يقع بينهم التعادي والاقتتال، وكانوا في شر عظيم، وهذه حالة العرب قبل بعثة النبي ﷺ فلما بعثه الله وآمنوا به واجتمعوا على الإسلام وتآلفت قلوبهم على الإيمان كانوا كالشخص الواحد، من تآلف قلوبهم وموالاة بعضهم لبعض، ولهذا قال: {فألف بين قلوبكم فأصبحتم بنعمته إخوانا وكنتم على شفا حفرة من النار} أي: قد استحقيتم النار ولم يبق بينكم وبينها إلا أن تموتوا فتدخلوها {فأنقذكم منها} بما مَنَّ عليكم من الإيمان بمحمد ﷺ {كذلك يبين الله لكم آياته} أي: يوضحها ويفسرها، ويبين لكم الحق من الباطل، والهدى من الضلال {لعلكم تهتدون} بمعرفة الحق والعمل به، وفي هذه الآية ما يدل أن الله يحب من عباده أن يذكروا نعمته بقلوبهم وألسنتهم ليزدادوا شكرا له ومحبة، وليزيدهم من فضله وإحسانه، وإن من أعظم ما يذكر من نعمه نعمة الهداية إلى الإسلام، واتباع الرسول ﷺ واجتماع كلمة المسلمين وعدم تفرقها.
Bu, Allah'ın mümin kullarına; Kendisinden hakkıyla sakınmalarını, bu hal üzere devam edip sebat göstermelerini ve ölüme kadar istikamet üzere olmalarını emretmesidir. Zira insan ne üzere yaşarsa onun üzere ölür: Sıhhati, zindeliği ve imkânı varken Rabbinin takvasına ve itaatine devam eden, daima O'na yönelen kimseyi Allah ölümü anında sabit kılar ve ona güzel bir son (hüsn-i hâtime) nasip eder. İbn Mes'ud'un dediği gibi Allah'tan hakkıyla sakınmak; O'na itaat edilip asla isyan edilmemesi, zikredilip asla unutulmaması ve şükredilip asla nankörlük edilmemesidir. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın hak ettiği takvanın beyanıdır; kula vacip olan takvaya gelince, Allah Teâlâ'nın: {فاتقوا الله ما استطعتم} “Gücünüz yettiğince Allah'tan sakının” buyurduğu gibidir. Kalbe ve azaların amellerine taalluk eden takvanın ayrıntıları pek çoktur; bunların tamamını Allah'ın emrettiğini yapmak ve Allah'ın yasakladığı her şeyi terk etmek bir araya getirir. Sonra Allah Teâlâ onlara takvaya yardımcı olacak şeyi, yani bir araya gelmeyi, Allah'ın dinine sımsıkı sarılmayı ve müminlerin gayesinin tek olup ihtilaf etmeksizin kaynaşmalarını emretmiştir. Zira Müslümanların dinleri üzerinde toplanmalarında ve kalplerinin kaynaşmasında hem dinleri hem de dünyaları ıslah olur. Birlik olmakla her işe güç yetirebilirler ve iyilik ile takva üzerinde yardımlaşmak gibi kaynaşmaya bağlı sayılamayacak kadar maslahatlar elde ederler. Ayrılık ve düşmanlıkta ise nizamları bozulur, bağları kopar ve herkes —genel bir zarara yol açsa bile— kendi nefsinin arzusu doğrultusunda çalışıp çabalar hale gelir. Sonra Allah Teâlâ onlara nimetini hatırlatıp onu anmalarını emrederek şöyle buyurmuştur: {واذكروا نعمة الله عليكم إذ كنتم أعداء} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşmandınız;” birbirinizi öldürüyor, birbirinizin malını alıyordunuz; öyle ki bir kabilenin fertleri birbirine düşman oluyor, aynı beldenin halkı arasında düşmanlık ve savaşlar meydana geliyordu ve büyük bir şer içindeydiler. Bu, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesinden önce Arapların durumu idi. Allah onu gönderip ona iman ettiklerinde, İslam üzere birleşip kalpleri iman ile kaynaştığında, kalplerinin uyuşması ve birbirlerini dost edinmeleri sebebiyle tek bir şahıs gibi oldular. Bundan dolayı: {فألف بين قلوبكم فأصبحتم بنعمته إخوانا وكنتم على شفا حفرة من النار} “Kalplerinizi kaynaştırdı, O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz. Siz bir ateş çukurunun tam kenarındaydınız;” yani ateşi hak etmiştiniz ve aranızda ancak ölmeniz kalmıştı ki oraya giresiniz, {فأنقذكم منها} “sizi oradan kurtardı;” Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem olan imanı size lütfetmek suretiyle... {كذلك يبين الله لكم آياته} “İşte Allah size ayetlerini böyle açıklar;” yani onları açıklar, tefsir eder, hak ile batılı, hidayet ile dalaleti size beyan eder ki {لعلكم تهتدون} “hidayete eresiniz;” hakkı bilmek ve onunla amel etmek suretiyle... Bu ayette; Allah'ın, kullarının O'na olan şükürleri ve sevgileri artsın ve O da lütuf ve ihsanını onlara artırsın diye kalpleriyle ve dilleriyle Kendi nimetini anmalarını sevdiğine delalet vardır. Anılacak nimetlerin en büyüklerinden biri de İslam'a hidayet, Resul'e sallallâhu aleyhi ve sellem uyma ve Müslümanların kelimesinin birleşip dağılmaması nimetidir.
{١٠٤ - ١٠٥} {وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ * وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} .
{104 - 105} {وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ * وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “İçinizden hayra davet eden, iyiliği emredip kötülükten sakındıran bir topluluk bulunsun. İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın. İşte onlar için büyük bir azap vardır.”
أي: وليكن منكم أيها المؤمنون الذين مَنَّ الله عليهم بالإيمان والاعتصام بحبله {أمة} أي: جماعة {يدعون إلى الخير} وهو اسم جامع لكل ما يقرب إلى الله ويبعد من سخطه {ويأمرون بالمعروف} وهو ما عرف بالعقل والشرع حسنه {وينهون عن المنكر} وهو ما عرف بالشرع والعقل قبحه، وهذا إرشاد من الله للمؤمنين أن يكون منهم جماعة متصدية للدعوة إلى سبيله وإرشاد الخلق إلى دينه، ويدخل في ذلك العلماء المعلمون للدين، والوعاظ الذين يدعون أهل الأديان إلى الدخول في دين الإسلام، ويدعون المنحرفين إلى الاستقامة، والمجاهدون في سبيل الله، والمتصدون لتفقد أحوال الناس وإلزامهم بالشرع كالصلوات الخمس والزكاة والصوم والحج وغير ذلك من شرائع الإسلام، وكتفقد المكاييل والموازين وتفقد أهل الأسواق ومنعهم من الغش والمعاملات الباطلة، وكل هذه الأمور من فروض الكفايات كما تدل عليه الآية الكريمة في قوله {ولتكن منكم أمة} إلخ أي: لتكن منكم جماعة يحصل المقصود بهم في هذه الأشياء المذكورة، ومن المعلوم المتقرر أن الأمر بالشيء أمر به وبما لا يتم إلا به فكل ما تتوقف هذه الأشياء عليه فهو مأمور به، كالاستعداد للجهاد بأنواع العدد التي يحصل بها نكاية الأعداء وعز الإسلام، وتعلم العلم الذي يحصل به الدعوة إلى الخير وسائلها ومقاصدها، وبناء المدارس للإرشاد والعلم، ومساعدة النواب ومعاونتهم على تنفيذ الشرع في الناس بالقول والفعل والمال، وغير ذلك مما تتوقف هذه الأمور عليه، وهذه الطائفة المستعدة للدعوة إلى الخير والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر هم خواص المؤمنين، ولهذا قال تعالى عنهم: {وأولئك هم المفلحون} الفائزون بالمطلوب، الناجون من المرهوب، ثم نهاهم عن التشبه بأهل الكتاب في تفرقهم واختلافهم، فقال: {ولا تكونوا كالذين تفرقوا واختلفوا} ومن العجائب أن اختلافهم {من بعد ما جاءهم البينات} الموجبة لعدم التفرق والاختلاف، فهم أولى من غيرهم بالاعتصام بالدين، فعكسوا القضية مع علمهم بمخالفتهم أمر الله، فاستحقوا العقاب البليغ، ولهذا قال تعالى: {وأولئك لهم عذاب عظيم} .
Yani ey Allah'ın kendilerine iman ve ipine sımsıkı sarılmayı lütfettiği müminler! İçinizden bir {أمة} “topluluk,” yani bir cemaat bulunsun; {يدعون إلى الخير} “hayra davet eden;” hayır, insanı Allah'a yaklaştıran ve O'nun gazabından uzaklaştıran her şeyi içine alan kapsamlı bir isimdir. {ويأمرون بالمعروف} “iyiliği emreden;” maruf, akıl ve şeriat ile güzelliği bilinen şeydir; {وينهون عن المنكر} “ve kötülükten sakındıran;” münker, şeriat ve akıl ile çirkinliği bilinen şeydir. Bu, Allah'ın müminlere Kendi yoluna davet etmeye ve insanları dinine irşat etmeye yönelen bir cemaatin içlerinden bulunması gerektiğine dair bir rehberliğidir. Dini öğreten âlimler; diğer din mensuplarını İslam dinine girmeye, yoldan sapanları da istikamete davet eden vaizler; Allah yolunda cihat edenler; insanların durumlarını teftiş edip onları beş vakit namaz, zekat, oruç, hac ve İslam'ın diğer şeriatları gibi dinin emirlerine bağlayanlar; ölçü ve tartıları denetleyip çarşı-pazar ehlini teftiş eden ve onları aldatmaktan ve batıl muamelelerden meneden görevliler bu kapsama dahildir. Bütün bu işler, kerim ayetteki: {ولتكن منكم أمة} “İçinizden bir topluluk bulunsun...” ifadesinin delalet ettiği üzere farz-ı kifayelerdendir; yani içinizden bu zikredilen hususlarda maksadın hasıl olacağı bir cemaat bulunsun. Bilinen ve yerleşmiş bir kuraldır ki; bir şeyi emretmek, hem o şeyin kendisini hem de ancak kendisiyle tamamlanabileceği vesileleri emretmektir. Dolayısıyla bu işlerin kendisine bağlı olduğu her şey de emredilmiştir: Düşmanlara zayiat verdirecek ve İslam'ı aziz kılacak teçhizat çeşitleriyle cihada hazırlanmak; hayra davetin vesile ve gayelerini sağlayacak ilmi öğrenmek; irşat ve ilim için medreseler inşa etmek; yöneticilere ve vekillere şeriatı insanlar arasında sözle, fiille ve malla tatbik etmeleri konusunda destek ve yardımcı olmak ve bu işlerin kendisine bağlı olduğu diğer bütün hususlar gibi... Hayra davet etmeye, iyiliği emredip kötülükten sakındırmaya hazır olan bu taife müminlerin seçkinleridir. Bundan dolayı Allah Teâlâ onlar hakkında: {وأولئك هم المفلحون} “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” buyurmuştur; yani arzulananı elde eden, korkulandan kurtulan kimselerdir. Sonra onları bölünme ve ayrılığa düşme hususunda Kitap ehline benzemekten nehyederek şöyle buyurmuştur: {ولا تكونوا كالذين تفرقوا واختلفوا} “Parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın.” Şaşılacak şeydir ki onların ihtilafları, bölünmemeyi ve ihtilaf etmemeyi gerektiren {من بعد ما جاءهم البينات} “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra” olmuştur. Oysa onlar dine sımsıkı sarılmaya başkalarından daha layıktılar; fakat Allah'ın emrine muhalefet ettiklerini bildikleri halde meseleyi tersine çevirdiler ve bu yüzden ağır bir cezayı hak ettiler. Bundan dolayı Allah Teâlâ: {وأولئك لهم عذاب عظيم} “İşte onlar için büyük bir azap vardır” buyurmuştur.
{١٠٦ - ١٠٨} {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ * تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ} .
{106 - 108} {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ * تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ} “Nice yüzlerin ağaracağı ve nice yüzlerin kararacağı günde... Yüzleri kararanlara: ‘İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz? Öyleyse inkâr edegeldiğinizden dolayı azabı tadın!’ denir. Yüzleri ağaranlara gelince; onlar Allah'ın rahmeti içindedirler, orada ebedî kalacaklardır. İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak olarak okuyoruz. Allah âlemlere hiçbir zulüm dilemez.”
يخبر تعالى عن حال يوم القيامة وما فيه من آثار الجزاء بالعدل والفضل، ويتضمن ذلك الترغيب والترهيب الموجب للخوف والرجاء فقال: {يوم تبيض وجوه} وهي وجوه أهل السعادة والخير، أهل الائتلاف والاعتصام بحبل الله {وتسود وجوه} وهي وجوه أهل الشقاوة والشر، أهل الفرقة والاختلاف، هؤلاء اسودت وجوههم بما في قلوبهم من الخزي والهوان والذلة والفضيحة، وأولئك ابيضت وجوههم، لما في قلوبهم من البهجة والسرور والنعيم والحبور الذي ظهرت آثاره على وجوههم كما قال تعالى: {ولقاهم نضرة وسرورا} نضرة في وجوههم وسرورا في قلوبهم، وقال تعالى: {والذين كسبوا السيئات جزاء سيئة بمثلها وترهقهم ذلة كأنما أغشيت وجوههم قطعا من الليل مظلما أولئك أصحاب النار هم فيها خالدون} {فأما الذين اسودت وجوههم} فيقال لهم على وجه التوبيخ والتقريع: {أكفرتم بعد إيمانكم} أي: كيف آثرتم الكفر والضلال على الإيمان والهدى؟ وكيف تركتم سبيل الرشاد وسلكتم طريق الغي؟ {فذوقوا العذاب بما كنتم تكفرون} فليس يليق بكم إلا النار، ولا تستحقون إلا الخزي والفضيحة والعار.
Allah Teâlâ kıyamet gününün halini, adalet ve lütufla verilecek karşılığın izlerini haber vermektedir. Bu ise korku ve ümidi gerektiren tergîb ve terhîbi (teşvik ve sakındırmayı) içermektedir. Şöyle buyurmuştur: {يوم تبيض وجوه} “Nice yüzlerin ağaracağı günde...” Bunlar saadet ve hayır ehlinin, kaynaşma ve Allah'ın ipine sımsıkı sarılma ehlinin yüzleridir. {وتسود وجوه} “ve nice yüzlerin kararacağı...” Bunlar da şekavet ve şer ehlinin, tefrika ve ihtilaf ehlinin yüzleridir. Bunların yüzleri kalplerindeki rüsvaylık, zillet, alçaklık ve rezillik sebebiyle kararmıştır. Onların yüzleri ise kalplerindeki sevinç, neşe, nimet ve ferahlık sebebiyle ağarmış ve bunun eserleri yüzlerinde belirmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: {ولقاهم نضرة وسرورا} “Onlara bir güzellik ve sevinç vermiştir” buyurmuştur; yani yüzlerinde bir güzellik, kalplerinde bir sevinç... Yine Allah Teâlâ: {والذين كسبوا السيئات جزاء سيئة بمثلها وترهقهم ذلة كأنما أغشيت وجوههم قطعا من الليل مظلما أولئك أصحاب النار هم فيها خالدون} “Kötülük kazananlara gelince; bir kötülüğün cezası misliyledir. Onları bir zillet kaplar. Sanki yüzleri karanlık geceden parçalarla kaplanmıştır. İşte onlar ateş ehlidirler, orada ebedî kalacaklardır” buyurmuştur. {فأما الذين اسودت وجوههم} “Yüzleri kararanlara gelince;” onlara azarlama ve kınama kabilinden şöyle denilir: {أكفرتم بعد إيمانكم} “‘İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?’;” yani imana ve hidayete karşı küfrü ve dalaleti nasıl tercih ettiniz? Doğruluk yolunu nasıl terk edip sapıklık yoluna girdiniz? {فذوقوا العذاب بما كنتم تكفرون} “‘Öyleyse inkâr edegeldiğinizden dolayı azabı tadın!’” Size ateşten başkası yakışmaz; rüsvaylık, rezillik ve utançtan başkasını hak etmezsiniz.
{وأما الذين ابيضت وجوههم} فيهنئون أكمل تهنئة ويبشرون أعظم بشارة، وذلك أنهم يبشرون بدخول الجنات ورضى ربهم ورحمته {ففي رحمة الله هم فيها خالدون} وإذا كانوا خالدين في الرحمة، فالجنة أثر من آثار رحمته تعالى، فهم خالدون فيها بما فيها من النعيم المقيم والعيش السليم، في جوار أرحم الراحمين، لما بين الله لرسوله ﷺ الأحكام الأمرية والأحكام الجزائية قال: {تلك آيات الله نتلوها} أي: نقصها {عليك بالحق} لأن أوامره ونواهيه مشتملة على الحكمة والرحمة وثوابها وعقابها، كذلك مشتمل على الحكمة والرحمة والعدل الخالي من الظلم، ولهذا قال: {وما الله يريد ظلما للعالمين} نفى إرادته ظلمهم فضلا عن كونه يفعل ذلك فلا ينقص أحدا شيئا من حسناته، ولا يزيد في ظلم الظالمين، بل يجازيهم بأعمالهم فقط، ثم قال تعالى:
{وأما الذين ابيضت وجوههم} “Yüzleri ağaranlara gelince;” onlar en kamil şekilde tebrik edilir ve en büyük müjdeyle müjdelenirler; o da cennetlere girmekle, Rablerinin rızası ve rahmetiyle müjdelenmeleridir. {ففي رحمة الله هم فيها خالدون} “Onlar Allah'ın rahmeti içindedirler, orada ebedî kalacaklardır.” Onlar rahmette ebedî kaldıklarına göre cennet de Allah Teâlâ'nın rahmetinin bir eseridir; dolayısıyla Erhamü'r-Râhimîn'in civarında, içindeki bitimsiz nimetler ve selametli hayatla birlikte orada ebedî kalacaklardır. Allah Resulüne sallallâhu aleyhi ve sellem emre dair hükümleri ve ceza/mükâfata dair hükümleri açıklayınca şöyle buyurmuştur: {تلك آيات الله نتلوها} “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana okuyoruz,” yani anlatıyoruz, {بالحق} “hak olarak;” çünkü emirleri ve nehiyleri hikmeti ve rahmeti; sevabı ve cezası da aynı şekilde hikmeti, merhameti ve zulümden arınmış adaleti içermektedir. Bundan dolayı: {وما الله يريد ظلما للعالمين} “Allah âlemlere hiçbir zulüm dilemez” buyurmuştur. Bunu bizzat yapması şöyle dursun, onlara zulmetmeyi irade etmesini bile nefyetmiştir. Dolayısıyla hiç kimsenin iyiliklerinden hiçbir şeyi eksiltmez, zalimlerin zulmüne de haksız bir ilave yapmaz; bilakis sadece amellerine göre onlara karşılık verir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
{١٠٩} {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ} .
{109} {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır ve bütün işler Allah'a döndürülür.”
أي: هو المالك لما في السماوات وما في الأرض، الذي خلقهم ورزقهم ويتصرف فيهم بقدره وقضائه، وفي شرعه وأمره، وإليه يرجعون يوم القيامة فيجازيهم بأعمالهم حسنها وسيئها.
Yani göklerde ve yerde olanların Malik'i O'dur; onları yaratan, rızıklandıran, kaza ve kaderiyle, şeriatı ve emriyle onlar üzerinde dilediği gibi tasarruf eden O'dur. Kıyamet gününde dönüşleri de O'nadır; böylece iyisiyle kötüsüyle onları amellerine göre cezalandırır/mükâfatlandırır.
{١١٠ - ١١٢} {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ * لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلا أَذًى وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الأدْبَارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ * ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الأنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} .
{110 - 112} {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ * لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلا أَذًى وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الأدْبَارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ * ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الأنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten sakındırır ve Allah'a iman edersiniz. Eğer Kitap ehli de iman etseydi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu. İçlerinden iman edenler vardır; fakat onların çoğu fasıklardır. Onlar size incitmekten başka asla bir zarar veremezler. Eğer sizinle savaşırlarsa arkalarını dönüp kaçarlar; sonra kendilerine yardım da edilmez. Nerede bulunurlarsa bulunsunlar —Allah'ın ahdine ve insanların ahdine sığınanlar müstesna— üzerlerine zillet damgası vurulmuştur; Allah'ın gazabına uğramışlar ve üzerlerine miskinlik (aşağılık) damgası vurulmuştur. Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyledir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları yüzündendir.”
يمدح تعالى هذه الأمة ويخبر أنها خير الأمم التي أخرجها الله للناس، وذلك بتكميلهم لأنفسهم بالإيمان المستلزم للقيام بكل ما أمر الله به، وبتكميلهم لغيرهم بالأمر بالمعروف والنهي عن المنكر المتضمن دعوة الخلق إلى الله وجهادهم على ذلك وبذل المستطاع في ردهم عن ضلالهم وغيهم وعصيانهم، فبهذا كانوا خير أمة أخرجت للناس، لما كانت الآية السابقة وهي قوله: {ولتكن منكم أمة يدعون إلى الخير ويأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر} أمرا منه تعالى لهذه الأمة، والأمر قد يمتثله المأمور ويقوم به، وقد لا يقوم به، أخبر في هذه الآية أن الأمة قد قامت بما أمرها الله بالقيام به، وامتثلت أمر ربها واستحقت الفضل على سائر الأمم {ولو آمن أهل الكتاب لكان خيرا لهم} وفي هذا من دعوته بلطف الخطاب ما يدعوهم إلى الإيمان، ولكن لم يؤمن منهم إلا قليل، وأكثرهم الفاسقون الخارجون عن طاعة الله المعادون لأولياء الله بأنواع العداوة، ولكن من لطف الله بعباده المؤمنين أنه رد كيدهم في نحورهم، فليس على المؤمنين منهم ضرر في أديانهم ولا أبدانهم، وإنما غاية ما يصلون إليه من الأذى أذية الكلام التي لا سبيل إلى السلامة منها من كل معادي، فلو قاتلوا المؤمنين لولوا الأدبار فرارا ثم تستمر هزيمتهم ويدوم ذلهم ولا هم ينصرون في وقت من الأوقات، ولهذا أخبر تعالى أنه عاقبهم بالذلة في بواطنهم والمسكنة على ظواهرهم، فلا يستقرون ولا يطمئنون {إلا بحبل} أي: عهد {من الله وحبل من الناس} فلا يكون اليهود إلا تحت أحكام المسلمين وعهدهم، تؤخذ منهم الجزية ويستذلون، أو تحت أحكام النصارى وقد {باءوا} مع ذلك {بغضب من الله} وهذا أعظم العقوبات، والسبب الذي أوصلهم إلى هذه الحال ذكره الله بقوله: {ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله} التي أنزلها الله على رسوله محمد ﷺ الموجبة لليقين والإيمان، فكفروا بها بغيا وعنادا {ويقتلون الأنبياء بغير حق} أي: يقابلون أنبياء الله الذين يحسنون إليهم أعظم إحسان بأشر مقابلة، وهو القتل، فهل بعد هذه الجراءة والجناية شيء أعظم منها، وذلك كله بسبب عصيانهم واعتدائهم، فهو الذي جرأهم على الكفر بالله وقتل أنبياء الله، ثم قال تعالى:
Allah Teâlâ bu ümmeti övmekte ve onun Allah'ın insanlar için çıkardığı en hayırlı ümmet olduğunu haber vermektedir. Bu ise; Allah'ın emrettiği her şeyi yerine getirmeyi gerektiren iman ile kendi nefislerini kemale erdirmeleri ve insanları Allah'a davet etmeyi, bunun uğrunda cihat etmeyi ve onları sapıklıklarından, azgınlıklarından ve isyanlarından döndürmek için güçlerinin yettiğini harcamayı içeren iyiliği emredip kötülükten sakındırmakla başkalarını kemale erdirmeleri sebebiyledir. İşte bununla insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet olmuşlardır. Önceki ayet olan: {ولتكن منكم أمة يدعون إلى الخير ويأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر} “İçinizden hayra davet eden, iyiliği emredip kötülükten sakındıran bir topluluk bulunsun” buyruğu Allah Teâlâ'dan bu ümmete bir emir iken —ki emredilen kimse emri yerine getirebilir de getirmeyebilir de— bu ayette ümmetin Allah'ın kendilerine emrettiği şeyi yerine getirdiğini, Rablerinin emrine uyduğunu ve diğer bütün ümmetlere karşı üstünlüğü hak ettiğini haber vermiştir. {ولو آمن أهل الكتاب لكان خيرا لهم} “Eğer Kitap ehli de iman etseydi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu.” Bunda hitabın nezaketiyle onları imana çeken bir davet vardır; fakat içlerinden ancak pek azı iman etmiş, çoğunluğu ise Allah'a itaatten çıkan ve Allah'ın dostlarına türlü türlü düşmanlık besleyen fasıklar olmuştur. Lakin Allah'ın mümin kullarına olan bir lütfudur ki onların tuzağını kendi aleyhlerine çevirmiştir; dolayısıyla onların dinlerinde veya bedenlerinde müminlere verebilecekleri hiçbir zarar yoktur. Onların ulaşabilecekleri en ileri zarar; her düşmandan gelebilecek ve kurtuluşu bulunmayan sözlü sataşmalardan ibarettir. Şayet müminlerle savaşırlarsa arkalarını dönüp kaçarlar; sonra hezimetleri devam eder, zilletleri sürer ve hiçbir zaman yardım da görmezler. Bundan dolayı Allah Teâlâ iç dünyalarında zilletle, dış görünüşlerinde ise miskinlikle (aşağılıkla) onları cezalandırdığını haber vermiştir; dolayısıyla {إلا بحبل} yani bir ahde {من الله وحبل من الناس} “Allah'ın ahdine ve insanların ahdine sığınanlar müstesna” hiçbir zaman huzur ve istikrara kavuşamazlar. Yahudiler ancak Müslümanların hükümleri ve ahdi altında olup kendilerinden cizye alınarak zelil kılınırlar yahut Hristiyanların hükümleri altında olurlar. Bununla birlikte {باءوا} “uğramışlardır” {بغضب من الله} “Allah'ın gazabına;” bu ise cezaların en büyüğüdür. Onları bu hale ulaştıran sebebi ise Allah Teâlâ şu buyruğuyla zikretmiştir: {ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله} “Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri sebebiyledir;” yani Allah'ın Resulü Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirdiği, kesin bilgiyi ve imanı gerektiren ayetleri azgınlık ve inatla inkâr etmeleri, {ويقتلون الأنبياء بغير حق} “ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyledir.” Yani kendilerine en büyük iyiliği yapan Allah'ın peygamberlerine en kötü muameleyle, yani öldürmekle karşılık vermişlerdir. Artık bu cüretten ve cinayetten daha büyük bir şey var mıdır? Bütün bunlar ise isyanları ve haddi aşmaları sebebiyledir; işte onları Allah'ı inkâr etmeye ve peygamberlerini öldürmeye cüretlendiren de budur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
{١١٣ - ١١٥} {لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ * يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ * وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ} .
{113 - 115} {لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ * يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ * وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ} “Onlar bir değildirler. Kitap ehlinden dosdoğru duran bir topluluk vardır; gece saatlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar. Allah'a ve ahiret gününe iman ederler, iyiliği emreder, kötülükten sakındırır ve hayırlarda yarışırlar. İşte onlar salihlerdendir. Yaptıkları hiçbir hayır karşılıksız bırakılmayacaktır. Allah sakınanları hakkıyla bilendir.”
لما بين تعالى الفرقة الفاسقة من أهل الكتاب وبين أفعالهم وعقوباتهم،
Allah Teâlâ Kitap ehlinden olan fasık fırkayı, onların fiillerini ve cezalarını beyan edince,
بين هاهنا الأمة المستقيمة، وبين أفعالها وثوابها، فأخبر أنهم لا يستوون عنده، بل بينهم من الفرق ما لا يمكن وصفه، فأما تلك الطائفة الفاسقة فقد مضى وصفهم، وأما هؤلاء المؤمنون، فقال تعالى منهم {أمة قائمة} أي: مستقيمة على دين الله، قائمة بما ألزمها الله به من المأمورات، ومن ذلك قيامها بالصلاة {يتلون آيات الله آناء الليل وهم يسجدون} وهذا بيان لصلاتهم في أوقات الليل وطول تهجدهم وتلاوتهم لكتاب ربهم وإيثارهم الخضوع والركوع والسجود له.
burada da istikamet sahibi ümmeti, fiillerini ve mükâfatlarını beyan etmiş ve Kendi katında onların bir olmadığını, bilakis aralarında tarif edilemeyecek kadar büyük fark bulunduğunu haber vermiştir. O fasık taifeye gelince onların vasıfları geçmişti. Bu müminlere gelince; Allah Teâlâ onlardan {أمة قائمة} “dosdoğru duran bir topluluk” olduğunu buyurmuştur; yani Allah'ın dini üzere dosdoğru olan, Allah'ın kendilerine yüklediği emirleri yerine getiren bir topluluktur. Namazı ikame etmeleri de bunlardandır: {يتلون آيات الله آناء الليل وهم يسجدون} “Gece saatlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar.” Bu, onların gece vakitlerindeki namazlarının, teheccüdlerinin uzunluğunun, Rablerinin Kitabını tilavet etmelerinin ve O'na karşı boyun eğmeyi, rükû ve secde etmeyi tercih etmelerinin beyanıdır.
{يؤمنون بالله واليوم الآخر} أي: كإيمان المؤمنين إيمانا يوجب لهم الإيمان بكل نبي أرسله، وكل كتاب أنزله الله، وخص الإيمان باليوم الآخر لأن الإيمان الحقيقي باليوم الآخر يحث المؤمن به على ما يقر به إلى الله، ويثاب عليه في ذلك اليوم، وترك كل ما يعاقب عليه في ذلك اليوم {ويأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر} فحصل منهم تكميل أنفسهم بالإيمان ولوازمه، وتكميل غيرهم بأمرهم بكل خير، ونهيهم عن كل شر، ومن ذلك حثهم أهل دينهم وغيرهم على الإيمان بمحمد ﷺ، ثم وصفهم بالهمم العالية {و} أنهم {يسارعون في الخيرات} أي: يبادرون إليها فينتهزون الفرصة فيها، ويفعلونها في أول وقت إمكانها، وذلك من شدة رغبتهم في الخير ومعرفتهم بفوائده وحسن عوائده، فهؤلاء الذين وصفهم الله بهذه الصفات الجميلة والأفعال الجليلة {من الصالحين} الذين يدخلهم الله في رحمته ويتغمدهم بغفرانه وينيلهم من فضله وإحسانه، وأنهم مهما فعلوا {من خير} قليلا كان أو كثيرا {فلن يكفروه} أي: لن يحرموه ويفوتوا أجره، بل يثيبهم الله على ذلك أكمل ثواب، ولكن الأعمال ثوابها تبع لما يقوم بقلب صاحبها من الإيمان والتقوى، فلهذا قال {والله عليم بالمتقين} كما قال تعالى: {إنما يتقبل الله من المتقين} .
{يؤمنون بالله واليوم الآخر} “Allah'a ve ahiret gününe iman ederler;” yani müminlerin imanı gibi, Allah'ın gönderdiği her peygambere ve indirdiği her kitaba iman etmeyi gerektiren bir imanla... Ahiret gününe imanı özellikle zikretti; çünkü ahiret gününe hakiki iman, buna inanan kimseyi insanı Allah'a yaklaştıracak ve o günde karşılığında mükâfat göreceği amellere sarılmaya ve o günde cezalandırılacağı her şeyi terk etmeye teşvik eder. {ويأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر} “İyiliği emreder, kötülükten sakındırırlar.” Böylece hem iman ve gerekleriyle kendi nefislerini kemale erdirmiş hem de her hayrı emredip her şerden nehyederek başkalarını olgunlaştırmış olurlar. Kendi dindaşlarını ve diğer insanları Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman etmeye teşvik etmeleri de bu kabildendir. Sonra onları yüksek himmetlerle nitelemiş {و} “ve” onların {يسارعون في الخيرات} “hayırlarda yarıştıklarını” bildirmiştir; yani hayırlara koşarlar, onlardaki fırsatları değerlendirirler ve mümkün olan ilk vakitte onları yaparlar. Bu ise onların hayra olan şiddetli rağbetlerinden, onun faydalarını ve güzel neticelerini bilmelerindendir. Allah'ın bu güzel sıfatlarla ve yüce amellerle vasfettiği kimseler; Allah'ın Kendi rahmetine koyacağı, bağışlamasıyla kuşatacağı, lütuf ve ihsanına eriştireceği {من الصالحين} “salihlerdendir.” İster az olsun ister çok, {من خير} “hayırdan” ne yaparlarsa yapsınlar {فلن يكفروه} “asla karşılıksız bırakılmayacaktır;” yani mükâfatından mahrum bırakılmazlar ve ecrini kaçırmazlar; bilakis Allah buna karşılık onlara mükâfatların en kamilini verir. Fakat amellerin mükâfatı, sahibinin kalbinde yerleşen iman ve takvaya tabidir. Bundan dolayı: {والله عليم بالمتقين} “Allah sakınanları hakkıyla bilendir” buyurmuştur; nitekim Allah Teâlâ: {إنما يتقبل الله من المتقين} “Allah ancak sakınanlardan kabul buyurur” demiştir.
{١١٦ - ١١٧} {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ * مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} .
{116 - 117} {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ * مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Şüphesiz inkâr edenlere ne malları ne de çocukları Allah'a karşı hiçbir fayda vermeyecektir. İşte onlar ateş ehlidirler, orada ebedî kalacaklardır. Bu dünya hayatında infak ettiklerinin durumu, kendilerine zulmeden bir topluluğun ekinine isabet edip onu helak eden dondurucu soğuk bir rüzgârın hali gibidir. Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı.”
يخبر تعالى أن الذين كفروا لن تغني عنهم أموالهم ولا أولادهم من الله شيئا، أي: لا تدفع عنهم شيئا من عذاب الله، ولا تجدي عليهم شيئا من ثواب الله، كما قال تعالى: {وما أموالكم ولا أولادكم بالتي تقربكم عندنا زلفى إلا من آمن وعمل صالحا} بل تكون أموالهم وأولادهم زادا لهم إلى النار، وحجة عليهم في زيادة نعم الله عليهم، تقتضي منهم شكرها، ويعاقبون على عدم القيام بها وعلى كفرها، ولهذا قال: {أولئك أصحاب النار هم فيها خالدون} .
Allah Teâlâ inkâr edenlere ne mallarının ne de çocuklarının Allah'a karşı hiçbir fayda vermeyeceğini haber vermektedir; yani ne Allah'ın azabından bir şeyi onlardan savuşturabilir ne de Allah'ın mükâfatından bir şeyi kendilerine sağlayabilir. Nitekim Allah Teâlâ: {وما أموالكم ولا أولادكم بالتي تقربكم عندنا زلفى إلا من آمن وعمل صالحا} “Sizi katımızda derece bakımından yaklaştıracak olan ne mallarınız ne de evlatlarınızdır; ancak iman edip salih amel işleyenler müstesnadır” buyurmuştur. Bilakis malları ve çocukları onlar için ateşe doğru birer azık ve üzerlerindeki Allah'ın nimetlerinin artışında aleyhlerine bir hüccet olur. Bu nimetler şükrü gerektirirken, şükrü yerine getirmemek ve nankörlük etmek sebebiyle cezalandırılırlar. Bundan dolayı: {أولئك أصحاب النار هم فيها خالدون} “İşte onlar ateş ehlidirler, orada ebedî kalacaklardır” buyurmuştur.
ثم ضرب مثلا لما ينفقه الكفار من أموالهم التي يصدون بها عن سبيل الله ويستعينون بها على إطفاء نور الله، بأنها تبطل وتضمحل، كمن زرع زرعا يرجو نتيجته ويؤمل إدراك ريعه، فبينما هو كذلك إذ أصابته ريح فيها صر، أي: برد شديد محرق، فأهلكت زرعه، ولم يحصل له إلا التعب والعناء وزيادة الأسف، فكذلك هؤلاء الكفار الذين قال الله فيهم: {إن الذين كفروا ينفقون أموالهم ليصدوا عن سبيل الله فسينفقونها ثم تكون عليهم حسرة ثم يغلبون} {وما ظلمهم الله} بإبطال أعمالهم {ولكن} كانوا {أنفسهم يظلمون} حيث كفروا بآيات الله وكذبوا رسوله وحرصوا على إطفاء نور الله، هذه الأمور هي التي أحبطت أعمالهم وذهبت بأموالهم، ثم قال تعالى:
Sonra kâfirlerin Allah'ın yolundan alıkoymak ve Allah'ın nurunu söndürmede yardım almak için harcadıkları mallarının boşa gidip yok olacağına dair bir misal vermiştir: Neticesini umarak ve mahsulünü elde etmeyi ümit ederek bir ekin eken kimse gibidirler; tam bu haldeyken ekine içinde sırr, yani yakıcı şiddetli bir soğuk bulunan bir rüzgâr isabet eder ve ekinini helak ediverir. Ona ise yorgunluktan, meşakkatten ve derin bir pişmanlıktan başka hiçbir şey kalmaz. İşte haklarında Allah'ın şöyle buyurduğu o kâfirler de böyledir: {إن الذين كفروا ينفقون أموالهم ليصدوا عن سبيل الله فسينفقونها ثم تكون عليهم حسرة ثم يغلبون} “Şüphesiz inkâr edenler, Allah'ın yolundan alıkoymak için mallarını harcarlar. Onu harcayacaklar; sonra bu kendilerine bir yürek acısı olacak, sonra da yenilgiye uğrayacaklardır.” Amellerini boşa çıkarmakla {وما ظلمهم الله} “Allah onlara zulmetmedi;” {ولكن} “fakat” onlar Allah'ın ayetlerini inkâr etmek, Resulünü yalanlamak ve Allah'ın nurunu söndürmeye hırs göstermek suretiyle {أنفسهم يظلمون} “kendilerine zulmediyorlardı.” İşte onların amellerini boşa çıkaran ve mallarını heba eden hususlar bunlardır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
{١١٨ - ١٢٠} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا يَأْلُونَكُمْ خَبَالا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ * هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الأنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ * إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} .
{118 - 120} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا يَأْلُونَكُمْ خَبَالا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ * هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الأنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ * إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin; onlar size bozgunculuk çıkarmaktan geri durmazlar, sıkıntıya düşmenizi çok arzu ederler. Kin ve düşmanlıkları ağızlarından dökülmüştür; sinelerinin gizlediği ise daha büyüktür. Eğer aklediyorsanız ayetleri size açıkladık. İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, oysa onlar sizi sevmezler. Siz Kitab'ın tamamına inanırsınız; sizinle karşılaştıklarında: ‘İman ettik’ derler, baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar. De ki: ‘Öfkenizle geberin!’ Şüphesiz Allah göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. Size bir iyilik dokunsa onları üzer; başınıza bir kötülük gelse buna sevinirler. Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzakları size hiçbir zarar vermez. Şüphesiz Allah yaptıklarını kuşatandır.”
ينهى تعالى عباده المؤمنين أن يتخذوا بطانة من المنافقين من أهل الكتاب وغيرهم يظهرونهم على سرائرهم أو يولونهم بعض الأعمال الإسلامية وذلك أنهم هم الأعداء الذين امتلأت قلوبهم من العداوة والبغضاء فظهرت على أفواههم {وما تخفي صدورهم أكبر} مما يسمع منهم فلهذا {لا يألونكم خبالا} أي: لا يقصرون في حصول الضرر عليكم والمشقة وعمل الأسباب التي فيها ضرركم ومساعدة الأعداء عليكم قال الله للمؤمنين {قد بينا لكم الآيات} أي: التي فيها مصالحكم الدينية والدنيوية {لعلكم تعقلون} فتعرفونها وتفرقون بين الصديق والعدو، فليس كل أحد يجعل بطانة، وإنما العاقل من إذا ابتلي بمخالطة العدو أن تكون مخالطة في ظاهره ولا يطلعه من باطنه على شيء ولو تملق له وأقسم أنه من أوليائه.
Allah Teâlâ mümin kullarını; Kitap ehlinden ve diğerlerinden olan münafıkları sırdaş edinmekten, onları sırlarına muttali kılmaktan veya İslami işlerden bazı vazifeleri onlara teslim etmekten nehyetmektedir. Zira onlar; kalpleri düşmanlık ve kinle dolup taşan, bu kinleri ağızlarından dökülen düşmanlardır. {وما تخفي صدورهم أكبر} “Sinelerinin gizlediği ise daha büyüktür;” yani onlardan işitilenden çok daha büyüktür. Bundan dolayı: {لا يألونكم خبالا} “Size bozgunculuk çıkarmaktan geri durmazlar;” yani size zarar ve meşakkat ulaştırmada, aleyhinize zarar verecek sebepleri işlemede ve düşmanlara size karşı yardım etmede hiçbir kusur etmezler. Allah müminlere: {قد بينا لكم الآيات} “Ayetleri size açıkladık;” yani dini ve dünyevi maslahatlarınızın bulunduğu ayetleri açıkladık ki {لعلكم تعقلون} “eğer aklediyorsanız;” yani onları bilesiniz ve dost ile düşmanı birbirinden ayırt edesiniz. Zira herkes sırdaş edinilmez; akıl sahibi kimse, şayet düşmanla bir arada bulunmakla imtihan olunursa bu birlikteliği sadece zahirde tutan, kendisine yaltaklansa ve dostlarından olduğuna yemin etse bile iç dünyasından hiçbir şeye onu muttali kılmayan kimsedir.
قال الله مهيجا للمؤمنين على الحذر من هؤلاء المنافقين من أهل الكتاب، ومبينا شدة عداوتهم {هاأنتم أولاء تحبونهم ولا يحبونكم وتؤمنون بالكتاب كله} أي: جنس الكتب التي أنزلها الله على أنبيائه وهم لا يؤمنون بكتابكم، بل إذا لقوكم أظهروا لكم الإيمان {وإذا لقوكم قالوا آمنا وإذا خلوا عضوا عليكم الأنامل} وهي أطراف الأصابع من شدة غيظهم عليكم {قل موتوا بغيظكم إن الله عليم بذات الصدور} وهذا فيه بشارة للمؤمنين أن هؤلاء الذين قصدوا ضرركم لا يضرون إلا أنفسهم، وإن غيظهم لا يقدرون على تنفيذه، بل لا يزالون معذبين به حتى يموتوا فيتنقلوا من عذاب الدنيا إلى عذاب الآخرة.
Allah Teâlâ müminleri Kitap ehlinden olan bu münafıklardan sakınmaya teşvik ederek ve düşmanlıklarının şiddetini açıklayarak şöyle buyurmuştur: {هاأنتم أولاء تحبونهم ولا يحبونكم وتؤمنون بالكتاب كله} “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, oysa onlar sizi sevmezler. Siz Kitab'ın tamamına inanırsınız;” yani Allah'ın peygamberlerine indirdiği kitaplar cinsinin tamamına... Onlar ise sizin Kitabınıza inanmazlar; bilakis sizinle karşılaştıklarında size imanı izhar ederler: {وإذا لقوكم قالوا آمنا وإذا خلوا عضوا عليكم الأنامل} “Sizinle karşılaştıklarında: ‘İman ettik’ derler, baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar.” Parmak uçlarını size olan öfkelerinin şiddetinden ısırırlar. {قل موتوا بغيظكم إن الله عليم بذات الصدور} “De ki: ‘Öfkenizle geberin! Şüphesiz Allah göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.’” Bunda müminler için bir müjde vardır: Size zarar vermeyi hedefleyen bu kimseler ancak kendilerine zarar verirler; öfkelerini eyleme dökmeye güç yetiremezler, bilakis ölünceye kadar onunla azap çekmeye devam ederler ve böylece dünya azabından ahiret azabına intikal ederler.
{إن تمسسكم حسنة} كالنصر على الأعداء وحصول الفتح والغنائم {تسؤهم} أي: تغمهم وتحزنهم {وإن تصبكم سيئة يفرحوا بها وإن تصبروا وتتقوا لا يضركم كيدهم شيئا إن الله بما يعملون محيط} فإذا أتيتم بالأسباب التي وعد الله عليها النصر - وهي الصبر والتقوى- لم يضركم مكرهم، بل يجعل الله مكرهم في نحورهم لأنه محيط بهم علمه وقدرته فلا منفذ لهم عن ذلك ولا يخفى عليهم منهم شيء.
Düşmanlara karşı zafer kazanmak, fetih ve ganimetler elde etmek gibi {إن تمسسكم حسنة} “Size bir iyilik dokunsa” {تسؤهم} “onları üzer;” yani onları kederlendirir ve tasalandırır. {وإن تصبكم سيئة يفرحوا بها وإن تصبروا وتتقوا لا يضركم كيدهم شيئا إن الله بما يعملون محيط} “Başınıza bir kötülük gelse buna sevinirler. Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzakları size hiçbir zarar vermez. Şüphesiz Allah yaptıklarını kuşatandır.” Allah'ın karşılığında zafer vadettiği sebepleri —ki onlar sabır ve takvadır— yerine getirdiğiniz takdirde onların tuzakları size zarar veremez; bilakis Allah ilmi ve kudretiyle onları kuşattığı için tuzaklarını kendi aleyhlerine çevirir. Artık bundan kurtulacak hiçbir çıkış yolları yoktur ve onlardan hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz.
{١٢١ - ١٢٢} {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} .
{121 - 122} {وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُbَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Hani sen, müminleri savaş mevzilerine yerleştirmek üzere ailenden erkenden ayrılmıştın. Allah Semi‘dir (hakkıyla işitendir), Alîm'dir (hakkıyla bilendir).”
هذه الآيات نزلت في وقعة "أُحد" وقصتها مشهورة في السير والتواريخ، ولعل الحكمة في ذكرها في هذا الموضع، وأدخل في أثنائها وقعة "بدر" لما أن الله تعالى قد وعد المؤمنين أنهم إذا صبروا واتقوا نصرهم، ورد كيد الأعداء عنهم، وكان هذا حكما عاما ووعدا صادقا لا يتخلف مع الإتيان بشرطه، فذكر نموذجا من هذا في هاتين القصتين، وأن الله نصر المؤمنين في "بدر" لما صبروا واتقوا، وأدال عليهم العدو لما صدر من بعضهم من الإخلال بالتقوى ما صدر، ومن حكمة الجمع بين القصتين أن الله يحب من عباده إذا أصابهم ما يكرهون أن يتذكروا ما يحبون، فيخف عنهم البلاء ويشكروا الله على نعمه العظيمة التي إذا قوبلت بما ينالهم من المكروه الذي هو في الحقيقة خير لهم، كان المكروه بالنسبة إلى المحبوب نزرا يسيرا، وقد أشار تعالى إلى هذه الحكمة في قوله {أولما أصابتكم مصيبة قد أصبتم مثليها} وحاصل قضية "أحد" وإجمالها أن المشركين لما رجع فلهم من "بدر" إلى مكة، وذلك في سنة اثنتين من الهجرة، استعدوا بكل ما يقدرون عليه من العدد بالأموال والرجال والعدد، حتى اجتمع عندهم من ذلك ما جزموا بحصول غرضهم وشفاء غيظهم، ثم وجهوا من مكة للمدينة في ثلاثة آلاف مقاتل، حتى نزلوا قرب المدينة، فخرج النبي ﷺ إليهم هو وأصحابه بعد المراجعة والمشاورة حتى استقر رأيهم على الخروج، وخرج في ألف، فلما ساروا قليلا رجع عبد الله بن أبي المنافق بثلث الجيش ممن هو على مثل طريقته، وهمت طائفتان من المؤمنين أن يرجعوا وهم بنو سلمة وبنو حارثة فثبتهم الله، فلما وصلوا إلى أحد رتبهم النبي ﷺ في مواضعهم وأسندوا ظهورهم إلى أحد، ورتب النبي ﷺ خمسين رجلا من أصحابه في خلة في جبل "أحد" وأمرهم أن يلزموا مكانهم ولا يبرحوا منه ليأمنوا أن يأتيهم أحد من ظهورهم، فلما التقى المسلمون والمشركون انهزم المشركون هزيمة قبيحة وخلفوا معسكرهم خلف ظهورهم، واتبعهم المسلمون يقتلون ويأسرون، فلما رآهم الرماة الذين جعلهم النبي ﷺ في الجبل، قال بعضهم لبعض: الغنيمة الغنيمة، ما يقعدنا هاهنا والمشركون قد انهزموا، ووعظهم أميرهم عبد الله بن جبير عن المعصية فلم يلتفتوا إليه، فلما أخلوا موضعهم فلم يبق فيه إلا نفر يسير، منهم أميرهم عبد الله بن جبير، جاءت خيل المشركين من ذلك الموضع واستدبرت المسلمين وقاتلت ساقتهم، فجال المسلمون جولة ابتلاهم الله بها وكفر بها عنهم، وأذاقهم فيها عقوبة المخالفة، فحصل ما حصل من قتل من قتل منهم، ثم إنهم انحازوا إلى رأس جبل "أحد" وكف الله عنهم أيدي المشركين وانكفأوا إلى بلادهم، ودخل رسول الله ﷺ وأصحابه المدينة قال الله تعالى {وإذ غدوت من أهلك} والغدو هاهنا مطلق الخروج، ليس المراد به الخروج في أول النهار، لأن النبي ﷺ وأصحابه لم يخرجوا إلا بعدما صلوا الجمعة {تبوئ المؤمنين مقاعد للقتال} أي: تنزلهم وترتبهم كل في مقعده اللائق به، وفيها أعظم مدح للنبي ﷺ حيث هو الذي يباشر تدبيرهم وإقامتهم في مقاعد القتال، وما ذاك إلا لكمال علمه ورأيه، وسداد نظره وعلو همته، حيث يباشر هذه الأمور بنفسه وشجاعته الكاملة صلوات الله وسلامه عليه {والله سميع} لجميع المسموعات، ومنه أنه يسمع ما يقول المؤمنون والمنافقون كل يتكلم بحسب ما في قلبه {عليم} بنيات العبيد، فيجازيهم عليها أتم الجزاء، وأيضا فالله سميع عليم بكم، يكلؤكم، ويتولى تدبير أموركم، ويؤيدكم بنصره كما قال تعالى لموسى وهارون {إنني معكما أسمع وأرى} .
Bu ayetler Uhud Gazvesi hakkında inmiştir ve kıssası siyer ve tarih kitaplarında meşhurdur. Bu kıssanın burada zikredilmesinin ve arasına Bedir Gazvesi'nin dahil edilmesinin hikmeti muhtemelen şudur: Allah Teâlâ müminlere sabredip sakındıkları takdirde kendilerine yardım edeceğini ve düşmanların tuzağını onlardan savuşturacağını vadetmişti. Bu, şartı yerine getirildiğinde asla şaşmayan genel bir hüküm ve sadık bir vaatti. İşte bu iki kıssada bunun bir örneğini zikretmiştir: Müminler sabredip sakındıklarında Allah'ın onlara Bedir'de yardım ettiğini; içlerinden bazılarından takvayı ihlal eden durumlar sadır olduğunda ise düşmanı onlara galip kıldığını beyan etmiştir. İki kıssayı bir arada zikretmenin hikmetlerinden biri de; kulların başlarına hoşlanmadıkları bir şey geldiğinde sevdikleri şeyleri hatırlamalarını Allah'ın sevmesidir; böylece bela hafifler ve müminler —başlarına gelen ve aslında haklarında hayır olan hoşnutsuzlukla karşılaştırıldığında sevilen nimetin yanında pek az ve değersiz kalan— o büyük nimetlerinden ötürü Allah'a şükrederler. Nitekim Allah Teâlâ bu hikmete: {أولما أصابتكم مصيبة قد أصبتم مثليها} “Başınıza bir musibet gelince —ki siz onun iki katını düşmanınıza tattırmıştınız—” buyruğuyla işaret etmiştir. Uhud hadisesinin özeti ve icmali şudur: Hicretin ikinci yılında Bedir'den hezimete uğrayan müşrikler Mekke'ye döndüklerinde, hedeflerine ulaşacaklarına ve öfkelerini dindireceklerine kesin kanaat getirene kadar mallarla, adamlarla ve teçhizatla güçlerinin yettiği her türlü hazırlığı yaptılar. Sonra Mekke'den Medine'ye doğru üç bin savaşçıyla yola çıktılar ve Medine yakınlarına indiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı istişare ve değerlendirmelerden sonra dışarı çıkma kararı alarak bin kişilik bir orduyla yola çıktılar. Biraz ilerledikten sonra münafık Abdullah b. Übey kendi yolundaki adamlarıyla ordunun üçte birini alarak geri döndü. Müminlerden iki grup —yani Selimeoğulları ile Hâriseoğulları— da geri dönmeye yeltendiler; fakat Allah onları sabit kıldı. Uhud'a vardıklarında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları mevzilerine yerleştirdi ve sırtlarını Uhud'a verdiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından elli okçuyu Uhud dağındaki bir gediğe yerleştirdi ve arkalarından bir düşman gelmesinden emin olmak için yerlerinden asla ayrılmamalarını emretti. Müslümanlarla müşrikler karşılaştığında müşrikler feci bir hezimete uğradı ve karargâhlarını arkalarında bırakıp kaçtılar; Müslümanlar da onları öldürerek ve esir alarak takip etti. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem dağa yerleştirdiği okçular bunu görünce birbirlerine: “Ganimet! Ganimet! Müşrikler hezimete uğramışken burada ne oturuyoruz?” dediler. Komutanları Abdullah b. Cübeyr onlara isyan etmemeleri için öğüt verdi ancak ona kulak asmadılar. Mevzilerini boşaltıp orada aralarında komutanları Abdullah b. Cübeyr'in de bulunduğu pek az kişi kalınca, müşriklerin süvarileri o gedikten gelip Müslümanları arkadan kuşattı ve artçı birliklerine saldırdı. Bunun üzerine Müslümanlar arasında sarsıntılı bir durum yaşandı; Allah bununla onları imtihan etti, günahlarına kefaret kıldı ve emre muhalefetin cezasını onlara tattırdı. Böylece öldürülenlerin öldürülmesi hadisesi vuku buldu. Sonra Müslümanlar Uhud dağının tepesine çekildiler; Allah müşriklerin ellerini onlardan çekti, müşrikler memleketlerine döndüler; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı da Medine'ye girdi. Allah Teâlâ: {وإذ غدوت من أهلك} “Hani sen ailenden erkenden ayrılmıştın” buyurmuştur; buradaki “ğudüvv” mutlak çıkış anlamındadır, günün ilk saatlerinde çıkış kastedilmemiştir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı ancak cuma namazını kıldıktan sonra çıkmışlardı. {تبوئ المؤمنين مقاعد للقتال} “müminleri savaş mevzilerine yerleştirmek üzere;” yani onları indiriyor ve her birini kendisine layık olan mevziye yerleştiriyordun. Bunda Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem en büyük övgü vardır; zira savaş mevzilerinde onları bizzat sevk ve idare eden oydu. Bu ise ancak onun ilminin ve reyinin kemalinden, isabetli görüşünden, yüksek himmetinden ve bu işleri bizzat üstlenen kamil şecaatindendir; Allah'ın salât ve selamı onun üzerine olsun. {والله سميع} “Allah Semi‘dir;” işitilen her şeyi işitendir; müminlerin ve münafıkların her birinin kalbindekine göre söylediklerini işitmesi de bundandır. {عليم} “Alîm'dir;” kulların niyetlerini hakkıyla bilir ve onlara tam karşılığını verir. Ayrıca Allah sizi hakkıyla işiten ve bilendir; sizi korur, işlerinizi idare eder ve Musa ile Harun'a: {إنني معكما أسمع وأرى} “Şüphesiz Ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm” buyurduğu gibi yardımıyla sizi destekler.
{إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} .
{إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} “Hani sizden iki grup, Allah onların yardımcısı olduğu halde korkup geri çekilmeye yeltenmişti. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.”
ومن لطفه بهم وإحسانه إليهم أنه، لما {همت طائفتان} من المؤمنين بالفشل وهم بنو سلمة وبنو حارثة كما تقدم ثبتهما الله تعالى نعمة عليهما وعلى سائر المؤمنين، فلهذا قال {والله وليهما} أي: بولايته الخاصة، التي هي لطفه بأوليائه، وتوفيقهم لما فيه صلاحهم وعصمتهم عما فيه مضرتهم، فمن توليه لهما أنهما لما هما بهذه المعصية العظيمة وهي الفشل والفرار عن رسول الله عصمهما، لما معهما من الإيمان كما قال تعالى: {الله ولي الذين آمنوا يخرجهم من الظلمات إلى النور} ثم قال {وعلى الله فليتوكل المؤمنون} ففيها الأمر بالتوكل الذي هو اعتماد القلب على الله في جلب المنافع ودفع المضار، مع الثقة بالله، وأنه بحسب إيمان العبد يكون توكله، وأن المؤمنين أولى بالتوكل على الله من غيرهم، وخصوصا في مواطن الشدة والقتال، فإنهم مضطرون إلى التوكل والاستعانة بربهم والاستنصار له، والتبري من حولهم وقوتهم، والاعتماد على حول الله وقوته، فبذلك ينصرهم ويدفع عنهم البلايا والمحن، ثم قال تعالى:
Allah'ın onlara lütfu ve ihsanındandır ki müminlerden {همت طائفتان} “iki grup” —daha önce geçtiği üzere Selimeoğulları ile Hâriseoğulları— korkup gevşemeye yeltendiklerinde, Allah Teâlâ hem onlara hem de diğer müminlere bir nimet olarak onları sabit kılmıştır. Bundan dolayı: {والله وليهما} “Allah onların yardımcısıdır/velisidir” buyurmuştur; yani velilerine olan lütfu, onları maslahatlarına muvaffak kılması ve zararlarına olan şeylerden koruması anlamına gelen özel velayetiyle... Onları veli edinmesinin bir tecellisi şudur: Korkup gevşemek ve Resûlullah'tan kaçmak gibi bu büyük günaha yeltendiklerinde, taşıdıkları iman sebebiyle Allah onları korumuştur. Nitekim Allah Teâlâ: {الله ولي الذين آمنوا يخرجهم من الظلمات إلى النور} “Allah iman edenlerin velisidir; onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır” buyurmuştur. Sonra: {وعلى الله فليتوكل المؤمنون} “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” buyurmuştur. Bunda; kalbin faydaları celbetme ve zararları savuşturmada Allah'a güvenerek O'na dayanması demek olan tevekkül emri vardır. Kulun imanı nispetinde tevekkülü olur; müminler Allah'a tevekkül etmeye başkalarından daha layıktırlar; özellikle de zorluk ve savaş anlarında... Zira onlar tevekkül etmeye, Rablerinden yardım ve zafer istemeye, kendi güç ve kuvvetlerinden sıyrılıp Allah'ın güç ve kuvvetine dayanmaya mecburdurlar. İşte bununla Allah onlara yardım eder, belaları ve mihnetleri onlardan savuşturur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
{١٢٣ - ١٢٦} {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ * إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ * بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ * وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلا بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ} .
{123 - 126} {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ * إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ * بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ * وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلا بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ} “Andolsun ki siz zayıf ve çaresiz bir haldeyken Allah size Bedir'de yardım etmişti. Öyleyse Allah'tan sakının ki şükredesiniz. Hani sen müminlere: ‘Rabbinizin indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?’ diyordun. Evet! Eğer sabreder, sakınır ve onlar hemen şu an üzerinize gelirlerse, Rabbiniz nişanlı beş bin melekle size yardım edecektir. Allah bunu ancak size bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla yatışsın diye yaptı. Zafer ancak Azîz ve Hakîm olan Allah katındandır.”
وهذا امتنان منه على عباده المؤمنين، وتذكير لهم بما نصرهم به يوم بدر وهم أذلة في قلة عَددهم وعُددهم مع كثرة عدد عدوهم وعُددهم، وكانت وقعة بدر في السنة الثانية من الهجرة، خرج النبي ﷺ من المدينة بثلاث مئة وبضعة عشر من أصحابه، ولم يكن معهم إلا سبعون بعيرا وفرسان لطلب عير لقريش قدمت من الشام، فسمع به المشركون فتجهزوا من مكة لفكاك عيرهم، وخرجوا في زهاء ألف مقاتل مع العدة الكاملة والسلاح العام والخيل الكثيرة، فالتقوا هم والمسلمون في ماء يقال له "بدر" بين مكة والمدينة فاقتتلوا، ونصر الله المسلمين نصرا عظيما، فقتلوا من المشركين سبعين قتيلا من صناديد المشركين وشجعانهم، وأسروا سبعين، واحتووا على معسكرهم ستأتي - إن شاء الله - القصة في سورة الأنفال، فإن ذلك موضعها، ولكن الله تعالى هنا أتى بها ليتذكر بها المؤمنون ليتقوا ربهم ويشكروه، فلهذا قال {فاتقوا الله لعلكم تشكرون} لأن من اتقى ربه فقد شكره، ومن ترك التقوى فلم يشكره، إذ تقول يا محمد للمؤمنين يوم بدر مبشرا لهم بالنصر.
Bu, Allah'ın mümin kullarına bir lütfu ve düşmanlarının sayı ve teçhizatlarının çokluğuna karşılık kendi sayı ve teçhizatlarının azlığı sebebiyle zayıf bir durumdayken Bedir gününde onlara nasıl yardım ettiğini hatırlatmasıdır. Bedir Gazvesi hicretin ikinci yılında vuku bulmuştu: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Şam'dan dönen Kureyş kervanını aramak üzere ashabından üç yüz on küsur kişiyle Medine'den çıkmıştı; yanlarında sadece yetmiş deve ve iki at vardı. Müşrikler bunu haber alınca kervanlarını kurtarmak için Mekke'den hazırlandılar ve tam teçhizat, genel silahlar ve çok sayıda atla yaklaşık bin savaşçıyla çıktılar. Müslümanlarla Mekke ile Medine arasındaki “Bedir” denilen su başında karşılaşıp savaştılar. Allah Müslümanlara büyük bir zafer nasip etti; müşriklerin ileri gelenlerinden ve cengaverlerinden yetmiş kişiyi öldürdüler, yetmişini esir aldılar ve karargâhlarını ele geçirdiler. Bu kıssa —inşallah— asıl yeri olan Enfâl suresinde gelecektir; fakat Allah Teâlâ müminlerin hatırlayıp Rablerinden sakınmaları ve O'na şükretmeleri için burada zikretmiştir. Bundan dolayı: {فاتقوا الله لعلكم تشكرون} “Öyleyse Allah'tan sakının ki şükredesiniz” buyurmuştur; zira Rabbinden sakınan O'na şükretmiş olur, takvayı terk eden ise O'na şükretmemiş olur. Hani ey Muhammed, Bedir gününde zaferle müjdeleyerek müminlere şöyle diyordun:
{ألن يكفيكم أن يمدكم ربكم بثلاثة آلاف من الملائكة منزلين بلى إن تصبروا وتتقوا ويأتوكم من فورهم هذا} أي: من مقصدهم هذا، وهو وقعة بدر {يمددكم ربكم بخمسة آلاف من الملائكة مسومين} أي: معلمين بعلامة الشجعان، فشرط الله لإمدادهم ثلاثة شروط: الصبر، والتقوى، وإتيان المشركين من فورهم هذا، فهذا الوعد بإنزال الملائكة المذكورين وإمدادهم بهم، وأما وعد النصر وقمع كيد الأعداء فشرط الله له الشرطين الأولين كما تقدم في قوله: {وإن تصبروا وتتقوا لا يضركم كيدهم شيئا} .
{ألن يكفيكم أن يمدكم ربكم بثلاثة آلاف من الملائكة منزلين بلى إن تصبروا وتتقوا ويأتوكم من فورهم هذا} “‘Rabbinizin indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?’ Evet! Eğer sabreder, sakınır ve onlar hemen şu an üzerinize gelirlerse;” yani bu gelişleriyle, yani Bedir Gazvesi maksadıyla gelirlerse, {يمددكم ربكم بخمسة آلاف من الملائكة مسومين} “Rabbiniz nişanlı beş bin melekle size yardım edecektir.” Yani cengaverlerin alametleriyle işaretlenmiş meleklerle... Allah onlara meleklerle yardım etmek için üç şart koşmuştur: Sabır, takva ve müşriklerin hemen o anda üzerlerine gelmesi. Bu, zikredilen meleklerin indirilmesi ve onlarla yardım edilmesine dair vaattir. Zafer ve düşmanların tuzağının bertaraf edilmesi vaadine gelince; daha önce geçen: {وإن تصبروا وتتقوا لا يضركم كيدهم شيئا} “Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzakları size hiçbir zarar vermez” ayetinde olduğu gibi Allah bunun için ilk iki şartı koşmuştur.
{وما جعله الله} أي: إمداده لكم بالملائكة {إلا بشرى} تستبشرون بها وتفرحون {ولتطمئن قلوبكم به وما النصر إلا من عند الله} فلا تعتمدوا على ما معكم من الأسباب، بل الأسباب فيها طمأنينة لقلوبكم، وأما النصر الحقيقي الذي لا معارض له، فهو مشيئة الله لنصر من يشاء من عباده، فإنه إن شاء نصر من معه الأسباب كما هي سنته في خلقه، وإن شاء نصر المستضعفين الأذلين ليبين لعباده أن الأمر كله بيديه، ومرجع الأمور إليه، ولهذا قال {عند الله العزيز} فلا يمتنع عليه مخلوق، بل الخلق كلهم أذلاء مدبرون تحت تدبيره وقهره {الحكيم} الذي يضع الأشياء مواضعها، وله الحكمة في إدالة الكفار في بعض الأوقات على المسلمين إدالة غير مستقرة، قال تعالى: {ذلك ولو يشاء الله لانتصر منهم ولكن ليبلو بعضكم ببعض} .
{وما جعله الله} “Allah bunu yaptı;” yani meleklerle size yardım etmesini {إلا بشرى} “ancak bir müjde olsun diye yaptı;” onunla müjdelenip sevinesiniz {ولتطمئن قلوبكم به وما النصر إلا من عند الله} “ve kalpleriniz bununla yatışsın diye. Zafer ancak Allah katındandır.” Dolayısıyla elinizdeki sebeplere güvenip dayanmayın; bilakis sebepler kalplerinizin yatışması içindir. Karşı durulamayacak hakiki zafere gelince; o Allah'ın kullarından dilediğine zafer verme meşietidir (dilemesidir). Zira O dilerse yaratılıştaki sünneti gereği sebeplere sarılanlara yardım eder; dilerse bütün işlerin Kendi elinde olduğunu ve dönüşün Kendisine ait olduğunu kullarına beyan etmek için zayıf ve güçsüz olanlara yardım eder. Bundan dolayı: {عند الله العزيز} “Azîz olan Allah katındandır” buyurmuştur; zira hiçbir yaratılmış O'na karşı koyamaz, bilakis bütün yaratılmışlar O'nun tedbiri ve kahrı altında zelil ve idare edilen varlıklardır. {الحكيم} “Hakîm'dir;” her şeyi yerli yerine koyandır. Kâfirlere bazı vakitlerde Müslümanlara karşı geçici bir üstünlük vermesinde de O'nun hikmeti vardır. Nitekim Allah Teâlâ: {ذلك ولو يشاء الله لانتصر منهم ولكن ليبلو بعضكم ببعض} “İşte böyle; şayet Allah dileseydi onlardan intikam alırdı, fakat kiminizi kiminizle imtihan etmek için [böyle yapar]” buyurmuştur.
{١٢٧} {لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ} .
{127} {لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ} “Bunu, inkâr edenlerden bir kısmının kökünü kessin yahut perişan etsin de hayal kırıklığına uğramış olarak geri dönsünler diye [yaptı].”
يخبر تعالى أن نصره عباده المؤمنين لأحد أمرين: إما أن يقطع طرفا من الذين كفروا، أي: جانبا منهم وركنا من أركانهم، إما بقتل، أو أسر، أو استيلاء على بلد، أو غنيمة مال، فيقوى بذلك المؤمنون ويذل الكافرون، وذلك لأن مقاومتهم ومحاربتهم للإسلام تتألف من أشخاصهم وسلاحهم وأموالهم وأرضهم فبهذه الأمور تحصل منهم المقاومة والمقاتلة فقطع شيء من ذلك ذهاب لبعض قوتهم، الأمر الثاني أن يريد الكفار بقوتهم وكثرتهم، طمعا في المسلمين، ويمنوا أنفسهم ذلك، ويحرصوا عليه غاية الحرص، ويبذلوا قواهم وأموالهم في ذلك، فينصر الله المؤمنين عليهم ويردهم خائبين لم ينالوا مقصودهم، بل يرجعون بخسارة وغم وحسرة، وإذا تأملت الواقع رأيت نصر الله لعباده المؤمنين دائرا بين هذين الأمرين، غير خارج عنهما إما نصر عليهم أو خذل لهم.
Allah Teâlâ mümin kullarına yardım etmesinin iki amaçtan biri için olduğunu haber vermektedir: Ya inkâr edenlerden bir tarafı, yani onlardan bir kesimi ve rükünlerinden bir rüknü öldürmek, esir almak, bir beldeyi ele geçirmek veya mallarını ganimet almak suretiyle kesip yok etmektir; böylece müminler güçlenir, kâfirler ise zelil olur. Çünkü onların İslam'a karşı direnişleri ve savaşları şahıslarından, silahlarından, mallarından ve topraklarından oluşur; direniş ve savaş bu unsurlarla gerçekleşir; bunlardan bir şeyin kesilmesi ise kuvvetlerinin bir kısmının gitmesi demektir. İkinci amaç ise; kâfirlerin güçleri ve çokluklarıyla Müslümanlara tamah edip bunu arzulamaları, buna son derece hırs göstermeleri, güçlerini ve mallarını bu uğurda harcamaları; bunun üzerine Allah'ın müminlere onlara karşı zafer verip onları maksatlarına ulaşamamış, hüsran, keder ve pişmanlıkla geri dönmüş hüsrana uğramışlar olarak püskürtmesidir. Vakıayı düşündüğün zaman Allah'ın mümin kullarına yardımının bu iki husus etrafında döndüğünü ve bunların dışına çıkmadığını görürsün: Ya kâfirlere karşı kesin bir zafer ya da onları perişan edip yüzüstü bırakmak...
{١٢٨ - ١٢٩} {لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ * وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .
{128 - 129} {لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ * وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Bu işte senin yapacağın hiçbir şey yoktur; [Allah] ya onların tevbelerini kabul eder yahut zalim oldukları için onlara azap eder. Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. O dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Allah Gafûr'dur (çok bağışlayandır), Rahîm'dir (çok merhamet edendir).”
لما جرى يوم "أحد" ما جرى، وجرى على النبي ﷺ مصائب، رفع الله بها درجته، فشج رأسه وكسرت رباعيته، قال "كيف يفلح قوم شجوا نبيهم" وجعل يدعو على رؤساء من المشركين مثل أبي سفيان بن حرب، وصفوان بن أمية وسهيل بن عمرو، والحارث بن هشام، أنزل الله تعالى على رسوله نهيا له عن الدعاء عليهم باللعنة والطرد عن رحمة الله {ليس لك من الأمر شيء} إنما عليك البلاغ وإرشاد الخلق والحرص على مصالحهم، وإنما الأمر لله تعالى هو الذي يدبر الأمور، ويهدي من يشاء ويضل من يشاء، فلا تدع عليهم بل أمرهم راجع إلى ربهم، إن اقتضت حكمته ورحمته أن يتوب عليهم ويمن عليهم بالإسلام فعل، وإن اقتضت حكمته إبقاءهم على كفرهم وعدم هدايتهم، فإنهم هم الذين ظلموا أنفسهم وضروها وتسببوا بذلك، فعل، وقد تاب الله على هؤلاء المعينين وغيرهم، فهداهم للإسلام ﵃، وفي هذه الآية مما يدل على أن اختيار الله غالب على اختيار العباد، وأن العبد وإن ارتفعت درجته وعلا قدره قد يختار شيئا وتكون الخيرة والمصلحة في غيره، وأن الرسول ﷺ ليس له من الأمر شيء فغيره من باب أولى ففيها أعظم رد على من تعلق بالأنبياء أو غيرهم من الصالحين وغيرهم، وأن هذا شرك في العبادة، نقص في العقل، يتركون من الأمر كله له ويدعون من لا يملك من الأمر مثقال ذرة، إن هذا لهو الضلال البعيد، وتأمل كيف لما ذكر تعالى توبته عليهم أسند الفعل إليه، ولم يذكر منهم سببا موجبا لذلك، ليدل ذلك على أن النعمة محض فضله على عبده، من غير سبق سبب من العبد ولا وسيلة، ولما ذكر العذاب ذكر معه ظلمهم، ورتبه على العذاب بالفاء المفيدة للسببية، فقال {أو يعذبهم فإنهم ظالمون} ليدل ذلك على كمال عدل الله وحكمته، حيث وضع العقوبة موضعها، ولم يظلم عبده بل العبد هو الذي ظلم نفسه، ولما نفى عن رسوله أنه ليس له من الأمر شيء قرر من الأمر له فقال {ولله ما في السماوات وما في الأرض} من الملائكة والإنس والجن والحيوانات والأفلاك والجمادات كلها، وجميع ما في السماوات والأرض، الكل ملك لله مخلوقون مدبرون متصرف فيهم تصرف المماليك، فليس لهم مثقال ذرة من الملك، وإذا كانوا كذلك فهم دائرون بين مغفرته وتعذيبه فيغفر لمن يشاء بأن يهديه للإسلام فيغفر شركه ويمن عليه بترك العصيان فيغفر له ذنبه، {ويعذب من يشاء} بأن يكله إلى نفسه الجاهلة الظالمة المقتضية لعمل الشر فيعمل الشر ويعذبه على ذلك، ثم ختم الآية باسمين كريمين دالين على سعة رحمته وعموم مغفرته وسعة إحسانه وعميم إحسانه، فقال {والله غفور رحيم} ففيها أعظم بشارة بأن رحمته غلبت غضبه، ومغفرته غلبت مؤاخذته، فالآية فيها الإخبار عن حالة الخلق وأن منهم من يغفر الله له ومنهم من يعذبه، فلم يختمها باسمين أحدهما دال على الرحمة، والثاني دال على النقمة، بل ختمها باسمين كليهما يدل على الرحمة، فله تعالى رحمة وإحسان سيرحم بها عباده لا تخطر ببال بشر، ولا يدرك لها وصف، فنسأله تعالى أن يتغمدنا ويدخلنا برحمته في عباده الصالحين.
Uhud günü cereyan eden hadiseler yaşanıp Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem başına Allah'ın onunla derecesini yükselttiği musibetler geldiğinde —başı yarılmış, ön dişi kırılmıştı— şöyle buyurmuştu: “Peygamberlerini yaralayan bir kavim nasıl kurtuluşa erer?” ve Ebû Süfyân b. Harb, Safvân b. Ümeyye, Süheyl b. Amr ve el-Hâris b. Hişâm gibi müşriklerin reislerine beddua etmeye başlamıştı. Bunun üzerine Allah Teâlâ, onlara lanet ve Allah'ın rahmetinden kovulma şeklinde beddua etmesini nehyederek Resulüne şu ayeti indirdi: {ليس لك من الأمر شيء} “Bu işte senin yapacağın hiçbir şey yoktur.” Sana düşen ancak tebliğ etmek, insanları irşat etmek ve onların maslahatlarına hırs göstermektir. Hüküm ve emir ise ancak Allah Teâlâ'nındır; işleri çekip çeviren, dilediğini hidayete erdirip dilediğini saptıran O'dur. Artık onlara beddua etme; bilakis onların işi Rablerine kalmıştır. Şayet hikmeti ve merhameti tevbelerini kabul edip onlara İslam'ı lütfetmeyi iktiza ederse bunu yapar; şayet hikmeti onları küfürleri üzere bırakmayı ve hidayete erdirmemeyi iktiza ederse —ki nefislerine zulmeden, zarar veren ve buna sebep olanlar bizzat kendileridir— yine öyle yapar. Nitekim Allah bu adı geçen şahısların ve başkalarının tevbelerini kabul etmiş ve onları İslam'a hidayet etmiştir —Allah onlardan razı olsun—. Bu ayette; Allah'ın tercihinin kulların tercihine galip geldiğine, kulun derecesi ne kadar yükselse ve kadri ne kadar yüce olsa da bazen bir şeyi tercih edebileceğine fakat hayır ve maslahatın başka bir şeyde olabileceğine ve Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem bile iş ve tasarrufta hiçbir yetkisi olmadığına delalet vardır; o halde başkaları için bu evleviyetle geçerlidir. Bunda peygamberlere yahut salihlere ve başkalarına bağlanan kimselere en büyük bir reddiye vardır; zira bu ibadette şirk koşmaktır, akılda noksanlıktır: Bütün iş ve tasarrufun Kendisine ait olduğu Zat'ı terk edip iş ve tasarruftan zerre ağırlığınca bile bir şeye malik olmayan kimselere dua etmektedirler; şüphesiz bu pek uzak bir sapıklıktır! Allah Teâlâ'nın onlara tevbe nasip etmesini zikrettiğinde fiili bizzat Kendisine isnat ettiğine, kuldan bunu gerektiren hiçbir sebep zikretmediğine dikkat et; bu, nimetin kuldan önce gelen bir sebep ve vesile olmaksızın sırf kuluna bir lütfu olduğuna delalet eder. Azabı zikrettiğinde ise onunla birlikte zulümlerini zikretmiş ve sebebiyet bildiren fâ harfiyle azaba bağlayarak: {أو يعذبهم فإنهم ظالمون} “yahut zalim oldukları için onlara azap eder” buyurmuştur. Bu da cezayı tam layık olduğu yere koyduğu, kuluna asla zulmetmediği, bilakis kulun kendi nefsine zulmettiği cihetle Allah'ın adaletinin ve hikmetinin kemaline delalet eder. Resulünden iş ve tasarrufta hiçbir yetkisi olmadığını nefyedince, mülk ve tasarrufun kime ait olduğunu takrir ederek şöyle buyurmuştur: {ولله ما في السماوات وما في الأرض} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır;” melekler, insanlar, cinler, hayvanlar, felekler, bütün cansız varlıklar ve göklerde ve yerde bulunan her şey... Hepsi Allah'ın mülküdür; yaratılmış, idare edilen ve kölelerin sevk ve idaresi gibi üzerlerinde tasarrufta bulunulan varlıklardır. Mülkten zerre ağırlığınca bir payları bile yoktur. Onlar böyle olduklarına göre O'nun bağışlaması ile cezalandırması arasında dönüp dururlar: Dilediğini İslam'a hidayet etmek suretiyle bağışlar; böylece şirki affeder, isyanı terk etmeyi ona lütfeder ve günahını bağışlar. {ويعذب من يشاء} “Dilediğine de azap eder;” yani onu şer işlemeyi gerektiren cahil ve zalim nefsine havale eder, o da şer işler ve bunun üzerine Allah ona azap eder. Sonra ayeti rahmetinin genişliğine, bağışlamasının umumiliğine, ihsanının genişliğine ve cömertliğine delalet eden iki kerim isimle tamamlayarak şöyle buyurmuştur: {والله غفور رحيم} “Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir.” Bunda rahmetinin gazabına, bağışlamasının muahezesine (cezalandırmasına) galip geldiğine dair en büyük müjde vardır. Ayette yaratılmışların hali ve içlerinden kimini Allah'ın bağışlayacağı, kimine de azap edeceği haber verilmektedir; fakat ayeti biri rahmete diğeri intikama delalet eden iki isimle değil, her ikisi de rahmete delalet eden iki isimle sonlandırmıştır. Zira Allah Teâlâ'nın kullarına öyle bir rahmet ve ihsanı olacaktır ki hiçbir insanın hatırına gelmez ve hiçbir vasıfla idrak edilemez. Allah Teâlâ'dan bizi rahmetiyle kuşatmasını ve salih kulları arasına dahil etmesini dileriz.
تم السفر الأول من هذا التفسير المبارك بيسر من الله وإعانة، فله الحمد والشكر والثناء، وأسأله المزيد من فضله وكرمه وإحسانه، ويليه المجلد الثاني، أوله قول الباري ﷻ {يا أيها الذين آمنوا لا تأكلوا الربا أضعافا مضاعفة} الآية وذلك في تسع وعشرين من شهر ربيع الأول من سنة ١٣٤٣ ثلاث وأربعين وثلاث مئة وألف من الهجرة النبوية وصلى الله على محمد وسلم تسليما كثيرا بقلم جامعه عبد الرحمن بن ناصر بن عبد الله السعدي غفر الله له ولوالديه وإخوانه المسلمين، والحمد لله رب العالمين.
Bu mübarek tefsirin birinci cildi Allah'ın kolaylaştırması ve yardımıyla tamamlandı. Hamd, şükür ve sena O'na mahsustur; lütfundan, kereminden ve ihsanından artırmasını niyaz ederim. Bunu takip eden ikinci cilt olup başı Bâri Teâlâ'nın: {يا أيها الذين آمنوا لا تأكلوا الربا أضعافا مضاعفة} “Ey iman edenler! Kat kat katlanmış faiz yemeyin...” ayetidir. Bu, Nebevî hicretin 1343 (bin üç yüz kırk üç) senesinin Rebiülevvel ayının yirmi dokuzunda tamamlanmıştır. Allah Muhammed'e çokça salât ve bolca selam eylesin. Müellifi: Abdurrahman b. Nâsır b. Abdillâh es-Sa‘dî'nin kalemiyle —Allah onu, anne-babasını ve Müslüman kardeşlerini bağışlasın—. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.
المجلد الثاني من تيسير الكريم المنان في تفسير كلام الرحمن لجامعه الفقير إلى الله: عبد الرحمن بن ناصر بن عبد الله بن سعدي غفر الله له ولوالديه وللمسلمين آمين. بسم الله الرحمن الرحيم
Allah'ın fakir kulu: Abdurrahman b. Nâsır b. Abdillâh b. Sa‘dî'nin derlediği Teysîru'l-Kerîmi'l-Mennân fî Tefsîri Kelâmi'r-Rahmân adlı eserin ikinci cildi —Allah onu, anne-babasını ve bütün Müslümanları bağışlasın, âmin—. Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.
الحمد لله نحمده ونستعينه ونستغفره، ونعوذ بالله من شرور أنفسنا وسيئات أعمالنا، من يهد الله فلا مضل له، ومن يضلل فلا هادي له، وأشهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له، وأشهد أن محمدا عبده ورسوله ﷺ تسليما كثيرا قال تعالى:
Hamd Allah'a mahsustur; O'na hamdeder, O'ndan yardım diler ve O'ndan bağışlanma dileriz. Nefislerimizin şerlerinden ve kötü amellerimizden Allah'a sığınırız. Allah kime hidayet verirse onu saptıracak yoktur; kimi de saptırırsa ona hidayet edecek yoktur. Şahitlik ederim ki Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur, O tektir ve hiçbir ortağı yoktur; yine şahitlik ederim ki Muhammed O'nun kulu ve resulüdür sallallâhu aleyhi ve sellem çokça selam ile... Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
{١٣٠ - ١٣٦} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ * وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ * وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} .
{130 - 136} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ * وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ * وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Ey iman edenler! Kat kat katlanmış faiz yemeyin ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz. Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının. Allah'a ve Resul'e itaat edin ki merhamet olunasınız.”
تقدم في مقدمة هذا التفسير أن العبد ينبغي له مراعاة الأوامر والنواهي في نفسه وفي غيره، وأن الله تعالى إذا أمره بأمر وجب عليه -أولا- أن يعرف حده، وما هو الذي أمر به ليتمكن بذلك من امتثاله، فإذا عرف ذلك اجتهد، واستعان بالله على امتثاله في نفسه وفي غيره، بحسب قدرته وإمكانه، وكذلك إذا نهي عن أمر عرف حده، وما يدخل فيه وما لا يدخل، ثم اجتهد واستعان بربه في تركه، وأن هذا ينبغي مراعاته في جميع الأوامر الإلهية والنواهي، وهذه الآيات الكريمات قد اشتملت عن أوامر وخصال من خصال الخير، أمر الله [بها] وحث على فعلها، وأخبر عن جزاء أهلها، وعلى نواهي حث على تركها.
Bu tefsirin mukaddimesinde geçtiği üzere; kulun gerek kendi nefsinde gerekse başkalarında emir ve yasakları gözetmesi gerekir. Allah Teâlâ ona bir şey emrettiğinde, öncelikle emre uyabilmesi için onun sınırını ve neyin emredildiğini bilmesi vaciptir. Bunu bildikten sonra gücü ve imkânı nispetinde hem kendi nefsinde hem de başkalarında onu yerine getirmek için gayret gösterir ve Allah'tan yardım diler. Aynı şekilde bir şeyden nehyedildiğinde de onun sınırını, neyin içine girip neyin girmediğini bilir; sonra onu terk etmek için gayret sarf eder ve Rabbinden yardım ister. Bütün ilahî emir ve yasaklarda bunun gözetilmesi gerekir. İşte bu kerim ayetler; Allah'ın emrettiği, yapılmasını teşvik ettiği ve ehline verilecek karşılığı haber verdiği emirleri ve hayır hasletlerini, ayrıca terk edilmesini teşvik ettiği yasakları içermektedir.
ولعل الحكمة -والله أعلم- في إدخال هذه الآيات أثناء قصة "أحد" أنه قد تقدم أن الله تعالى وعد عباده المؤمنين، أنهم إذا صبروا واتقوا نصرهم على أعدائهم، وخذل الأعداء عنهم، كما في قوله تعالى: {وإن تصبروا وتتقوا لا يضركم كيدهم شيئا} .
Bu ayetlerin Uhud kıssasının arasına dahil edilmesinin hikmeti —Allah en iyisini bilir— muhtemelen şudur: Daha önce geçtiği üzere Allah Teâlâ mümin kullarına sabredip sakındıkları takdirde düşmanlarına karşı kendilerine yardım edeceğini ve düşmanları hezimete uğratacağını vadetmişti; nitekim Allah Teâlâ: {وإن تصبروا وتتقوا لا يضركم كيدهم شيئا} “Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzakları size hiçbir zarar vermez” buyurmuştur.
ثم قال: {بلى إن تصبروا وتتقوا ويأتوكم من فورهم هذا يمددكم ربكم} الآيات.
Sonra: {بلى إن تصبروا وتتقوا ويأتوكم من فورهم هذا يمددكم ربكم} “Evet! Eğer sabreder, sakınır ve onlar hemen şu an üzerinize gelirlerse, Rabbiniz size yardım edecektir...” ayetlerini buyurmuştur.
فكأن النفوس اشتاقت إلى معرفة خصال التقوى، التي يحصل بها النصر والفلاح والسعادة، فذكر الله في هذه الآيات أهم خصال التقوى التي إذا قام العبد بها فقيامه بغيرها من باب أولى وأحرى، ويدل على ما قلنا أن الله ذكر لفظ "التقوى" في هذه الآيات ثلاث مرات: مرة مطلقة وهي قوله: {أعدت للمتقين} ومرتين مقيدتين، فقال: {واتقوا الله} {واتقوا النار} فقوله تعالى: {يا أيها الذين آمنوا} كل ما في القرآن من قوله تعالى: {يا أيها الذين آمنوا} افعلوا كذا، أو اتركوا كذا، يدل على أن الإيمان هو السبب الداعي والموجب لامتثال ذلك الأمر، واجتناب ذلك النهي؛ لأن الإيمان هو التصديق الكامل بما يجب التصديق به، المستلزم لأعمال الجوارح، فنهاهم عن أكل الربا أضعافا مضاعفة، وذلك هو ما اعتاده أهل الجاهلية، ومن لا يبالي بالأوامر الشرعية من أنه إذا حل الدين، على المعسر ولم يحصل منه شيء، قالوا له: إما أن تقضي ما عليك من الدين، وإما أن نزيد في المدة، ويزيد ما في ذمتك، فيضطر الفقير ويستدفع غريمه ويلتزم ذلك، اغتناما لراحته الحاضرة،، فيزداد -بذلك- ما في ذمته أضعافا مضاعفة، من غير نفع وانتفاع.
Sanki nefisler kendisiyle zaferin, kurtuluşun ve saadetin elde edileceği takva hasletlerini öğrenmeye iştiyak duymuş; bunun üzerine Allah bu ayetlerde takvanın en mühim hasletlerini zikretmiştir ki kul bunları yerine getirdiği takdirde diğerlerini yerine getirmesi evleviyetle geçerlidir. Söylediğimize delil şudur ki Allah bu ayetlerde “takva” lafzını üç defa zikretmiştir: Biri mutlak olarak {أعدت للمتقين} “muttakiler için hazırlanmıştır” buyruğunda, ikisi ise mukayyet olarak {واتقوا الله} “Allah'tan sakının” ve {واتقوا النار} “ateşten sakının” buyruklarındadır. Allah Teâlâ'nın: {يا أيها الذين آمنوا} “Ey iman edenler!” buyruğuna gelince; Kur'an'da geçen her “Ey iman edenler! Şunu yapın veya şunu terk edin” hitabı, o emre uymayı ve o yasaktan sakınmayı gerektiren ve buna sevk eden sebebin bizzat iman olduğuna delalet eder. Zira iman; tasdik edilmesi vacip olan şeyleri tam bir tasdikle tasdik etmek olup azaların amellerini gerektirir. Allah onları kat kat katlanmış faiz yemekten nehyetmiştir. Bu ise cahiliye ehlinin ve şer'î emirlere aldırış etmeyenlerin âdetiydi: Darlık içindeki borçlunun borç vadesi geldiğinde ve borçtan bir şey ödeyemediğinde ona: “Ya borcunu ödersin ya da süreyi uzatırız ve zimmetindeki borç miktarı artar” derlerdi. Fakir borçlu mecbur kalır, alacaklısını savuşturmak ve o anki rahatını ganimet bilmek için bunu kabul ederdi. Böylece hiçbir fayda ve yarar olmaksızın zimmetindeki miktar kat kat katlanarak artardı.
ففي قوله: {أضعافًا مضاعفة} تنبيه على شدة شناعته بكثرته، وتنبيه لحكمة تحريمه، وأن تحريم الربا حكمته أن الله منع منه لما فيه من الظلم.
{أضعافًا مضاعفة} “kat kat katlanmış” buyruğunda; faizin çokluğu sebebiyle çirkinliğinin şiddetine bir dikkat çekme ve haram kılınış hikmetine bir tenbih vardır ki o da faizin haram kılınmasındaki hikmetin, içindeki zulüm sebebiyle Allah'ın onu yasaklamış olmasıdır.
وذلك أن الله أوجب إنظار المعسر، وبقاء ما في ذمته من غير زيادة، فإلزامه بما فوق ذلك ظلم متضاعف، فيتعين على المؤمن المتقي تركه وعدم قربانه، لأن تركه من موجبات التقوى.
Zira Allah darlık içindeki borçluya mühlet vermeyi ve zimmetindeki borcun artırılmaksızın olduğu gibi kalmasını vacip kılmıştır; dolayısıyla bunun üzerindeki bir miktarı ona yüklemek katmerli bir zulümdür. Muttaki mümine düşen ise faizi terk etmek ve ona yaklaşmamaktır; çünkü onu terk etmek takvanın gereklerindendir.
والفلاح متوقف على التقوى، فلهذا قال: {واتقوا الله لعلكم تفلحون واتقوا النار التي أعدت للكافرين} بترك ما يوجب دخولها، من الكفر والمعاصي، على اختلاف درجاتها، فإن المعاصي كلها- وخصوصا المعاصي الكبار- تجر إلى الكفر، بل هي من خصال الكفر الذي أعد الله النار لأهله، فترك المعاصي ينجي من النار، ويقي من سخط الجبار، وأفعال الخير والطاعة توجب رضا الرحمن، ودخول الجنان، وحصول الرحمة، ولهذا قال: {وأطيعوا الله والرسول} بفعل الأوامر امتثالا واجتناب النواهي {لعلكم ترحمون} .
Kurtuluş takvaya bağlıdır; bundan dolayı: {واتقوا الله لعلكم تفلحون واتقوا النار التي أعدت للكافرين} “Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz. Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının” buyurmuştur; yani dereceleri ne olursa olsun küfür ve günahlardan oraya girmeyi gerektiren şeyleri terk etmek suretiyle... Zira bütün günahlar —özellikle de büyük günahlar— küfre sürükler; hatta Allah'ın ehline ateşi hazırladığı küfrün hasletlerindendir. Günahları terk etmek ateşten kurtarır ve Cebbâr olan Allah'ın gazabından korur; hayır ve taat amelleri ise Rahmân'ın rızasını, cennetlere girmeyi ve rahmete nail olmayı gerektirir. Bundan dolayı: {وأطيعوا الله والرسول} “Allah'a ve Resul'e itaat edin;” emirlere uyarak ve yasaklardan kaçınarak, {لعلكم ترحمون} “ki merhamet olunasınız” buyurmuştur.
فطاعة الله وطاعة رسوله، من أسباب حصول الرحمة كما قال تعالى: {ورحمتي وسعت كل شيء فسأكتبها للذين يتقون ويؤتون الزكاة} الآيات.
Allah'a ve Resulüne itaat rahmete nail olmanın sebeplerindendir; nitekim Allah Teâlâ: {ورحمتي وسعت كل شيء فسأكتبها للذين يتقون ويؤتون الزكاة} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır; onu sakınanlara ve zekatı verenlere yazacağım...” ayetlerini buyurmuştur.
{وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ * الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ * وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ * أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ} .
{وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ * الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ * وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ * أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ} “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve genişliği gökler ile yer kadar olan, sakınanlar için hazırlanmış cennete koşuşun. Onlar bollukta da darlıkta da infak edenler, öfkelerini yutanlar ve insanları affedenlerdir. Allah ihsan edenleri sever. Onlar çirkin bir hayasızlık işledikleri yahut nefislerine zulmettikleri zaman Allah'ı hatırlayıp günahları için bağışlanma dilerler —günahları Allah'tan başka kim bağışlar?— ve yaptıklarında bile bile ısrar etmezler. İşte onların mükâfatı Rablerinden bir bağışlanma ve altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlerdir. [Böyle güzel] amel edenlerin mükâfatı ne güzeldir!”
ثم أمرهم تعالى بالمسارعة إلى مغفرته وإدراك جنته التي عرضها السماوات والأرض، فكيف بطولها، التي أعدها الله للمتقين، فهم أهلها وأعمال التقوى هي الموصلة إليها، ثم وصف المتقين وأعمالهم، فقال: {الذين ينفقون في السراء والضراء} أي: في حال عسرهم ويسرهم، إن أيسروا أكثروا من النفقة، وإن أعسروا لم يحتقروا من المعروف شيئا ولو قل.
Sonra Allah Teâlâ onlara; bağışlanmasına ve Allah'ın muttakiler için hazırladığı genişliği gökler ve yer kadar olan —artık uzunluğu nasıldır siz düşünün— cennetine erişmeye koşuşmalarını emretmiştir. Muttakiler cennetin ehlidir ve takva amelleri oraya ulaştırıcı vasıtalardır. Sonra muttakileri ve amellerini vasfederek şöyle buyurmuştur: {الذين ينفقون في السراء والضراء} “Onlar bollukta da darlıkta da infak edenlerdir;” yani darlık ve genişlik hallerinde... Genişlikte olurlarsa infakı çoğaltırlar, darlıkta olurlarsa az bile olsa iyilikten hiçbir şeyi küçük görmezler.
{والكاظمين الغيظ} أي: إذا حصل لهم من غيرهم أذية توجب غيظهم -وهو امتلاء قلوبهم من الحنق، الموجب للانتقام بالقول والفعل-، هؤلاء لا يعملون بمقتضى الطباع البشرية، بل يكظمون ما في القلوب من الغيظ، ويصبرون عن مقابلة المسيء إليهم.
{والكاظمين الغيظ} “Öfkelerini yutanlardır;” yani başkalarından kendilerine öfkelerini gerektiren —ki öfke, kalplerin söz ve fiille intikam almayı gerektiren bir hınçla dolmasıdır— bir eziyet ulaştığında, bu kimseler beşerî tabiatların gereğine göre hareket etmezler; bilakis kalplerindeki öfkeyi yutar ve kendilerine kötülük edene karşılık vermekten sabredip kaçınırlar.
{والعافين عن الناس} يدخل في العفو عن الناس، العفو عن كل من أساء إليك بقول أو فعل، والعفو أبلغ من الكظم، لأن العفو ترك المؤاخذة مع السماحة عن المسيء، وهذا إنما يكون ممن تحلى بالأخلاق الجميلة، وتخلى عن الأخلاق الرذيلة، وممن تاجر مع الله، وعفا عن عباد الله رحمة بهم، وإحسانا إليهم، وكراهة لحصول الشر عليهم، وليعفو الله عنه، ويكون أجره على ربه الكريم، لا على العبد الفقير، كما قال تعالى: {فمن عفا وأصلح فأجره على الله} .
{والعافين عن الناس} “Ve insanları affedenlerdir.” İnsanları affetmenin kapsamına; sözle veya fiille sana kötülük eden herkesi affetmek girer. Af, öfkeyi yutmaktan daha beliğdir; çünkü af, cezalandırmayı terk etmekle birlikte kötülük edene hoşgörü göstermektir. Bu ise ancak güzel ahlakla bezenmiş, rezil ahlaktan arınmış, Allah ile ticaret yapmış, Allah'ın kullarına merhameten, onlara ihsan etmek ve başlarına kötülük gelmesini kerih görmek amacıyla ve Allah da kendisini affetsin diye kulları affeden kimseden sadır olur. Böylece mükâfatı fakir kula değil, Kerîm olan Rabbine kalır; nitekim Allah Teâlâ: {فمن عفا وأصلح فأجره على الله} “Kim affeder ve ıslah ederse, onun mükâfatı Allah'a aittir” buyurmuştur.
ثم ذكر حالة أعم من غيرها، وأحسن وأعلى وأجل، وهي الإحسان، فقال [تعالى] : {والله يحب المحسنين} والإحسان نوعان: الإحسان في عبادة الخالق. [والإحسان إلى المخلوق، فالإحسان في عبادة الخالق] . (١) .
Sonra diğerlerinden daha umumi, daha güzel, daha yüce ve daha celil olan bir hali, yani ihsanı zikrederek şöyle buyurmuştur: {والله يحب المحسنين} “Allah ihsan edenleri sever.” İhsan iki kısımdır: Yaratıcıya kullukta ihsan ve yaratılmışlara ihsan. Yaratıcıya kullukta ihsanı (1)