Binûn

Âl-i İmrân Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فسرها النبي ﷺ بقوله: "أن تعبد الله كأنك تراه، فإن لم تكن تراه فإنه يراك"

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah'a O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmüyorsan da O seni görmektedir” sözüyle tefsir etmiştir.

وأما الإحسان إلى المخلوق، فهو إيصال النفع الديني والدنيوي إليهم، ودفع الشر الديني والدنيوي عنهم، فيدخل في ذلك أمرهم بالمعروف، ونهيهم عن المنكر، وتعليم جاهلهم، ووعظ غافلهم، والنصيحة لعامتهم وخاصتهم، والسعي في جمع كلمتهم، وإيصال الصدقات والنفقات الواجبة والمستحبة إليهم، على اختلاف أحوالهم وتباين أوصافهم، فيدخل في ذلك بذل الندى وكف الأذى، واحتمال الأذى، كما وصف الله به المتقين في هذه الآيات، فمن قام بهذه الأمور، فقد قام بحق الله وحق عبيده.

Yaratılmışlara ihsana gelince; onlara dini ve dünyevi faydaları ulaştırmak, onlardan dini ve dünyevi şerleri savuşturmaktır. İyiliği emredip kötülükten sakındırmak, cahillerine öğretmek, gafillerine vaaz etmek, avam ve havaslarına samimiyetle nasihat etmek, kelimelerini (birliklerini) toplamaya çalışmak, farklı durum ve vasıflarına göre vacip ve müstehap sadaka ve nafakaları onlara ulaştırmak bu kapsama girer. Cömertlikte bulunmak, eziyet vermekten kaçınmak ve bu ayetlerde Allah'ın muttakileri vasfettiği gibi eziyetlere katlanmak da buna dahildir. Kim bu hususları yerine getirirse hem Allah'ın hakkını hem de kullarının hakkını yerine getirmiş olur.

ثم ذكر اعتذارهم لربهم من جناياتهم وذنوبهم، فقال: {والذين إذا فعلوا فاحشة أو ظلموا أنفسهم} أي: صدر منهم أعمال [سيئة] (٢) كبيرة، أو ما دون ذلك، بادروا إلى التوبة والاستغفار، وذكروا ربهم، وما توعد به العاصين ووعد به المتقين، فسألوه المغفرة لذنوبهم، والستر لعيوبهم، مع إقلاعهم عنها وندمهم عليها، فلهذا قال: {ولم يصروا على ما فعلوا وهم يعلمون} .

Sonra onların cinayetlerinden ve günahlarından ötürü Rablerine özür beyan etmelerini zikrederek şöyle buyurmuştur: {والذين إذا فعلوا فاحشة أو ظلموا أنفسهم} “Onlar çirkin bir hayasızlık işledikleri yahut nefislerine zulmettikleri zaman...” Yani kendilerinden büyük yahut bundan daha küçük kötü ameller sadır olduğunda (2) derhal tevbeye ve istiğfara koşarlar; Rablerini, O'nun isyankârlara yönelik tehditlerini ve muttakilere olan vaatlerini hatırlarlar; böylece o günahı terk edip yaptıklarına pişman olmakla birlikte günahlarının bağışlanmasını ve kusurlarının örtülmesini O'ndan dilerler. Bundan dolayı: {ولم يصروا على ما فعلوا وهم يعلمون} “ve yaptıklarında bile bile ısrar etmezler” buyurmuştur.

{أولئك} الموصوفون بتلك الصفات {جزاؤهم مغفرة من ربهم} تزيل عنهم كل محذور {وجنات تجري من تحتها الأنهار} فيها من النعيم المقيم، والبهجة والسرور والبهاء، والخير والسرور، والقصور والمنازل الأنيقة العاليات، والأشجار المثمرة البهية، والأنهار الجاريات في تلك المساكن الطيبات، {خالدين فيها} لا يحولون عنها، ولا يبغون بها بدلا ولا يغير ما هم فيه من النعيم، {ونعم أجر العاملين} عملوا لله قليلا فأجروا كثيرا فـ "عند الصباح يحمد القوم السرى" وعند الجزاء يجد العامل أجره كاملا موفرا.

İşte bu sıfatlarla nitelenen {أولئك} “o kimselerin” {جزاؤهم مغفرة من ربهم} “mükâfatı Rablerinden bir bağışlanmadır;” kendilerinden korkulan her şeyi gideren bir bağışlanma... {وجنات تجري من تحتها الأنهار} “ve altından ırmaklar akan cennetlerdir;” içlerinde bitimsiz nimetler, sevinç, neşe, güzellik, hayır, mutluluk, yüksek ve zarif köşkler ve konaklar, meyveli ve göz alıcı ağaçlar ve o tertemiz meskenlerde akan nehirler bulunan cennetler... {خالدين فيها} “Orada ebedî kalacaklardır;” oradan ayrılmazlar, ona karşılık başka bir yer istemezler ve içinde bulundukları nimet asla değişmez. {ونعم أجر العاملين} “[Böyle güzel] amel edenlerin mükâfatı ne güzeldir!” Allah için az bir amel ettiler, buna karşılık pek çok mükâfata eriştiler. Nitekim: “Sabah olunca topluluk gece yürüyüşünü över;” karşılık gününde ise amel eden kimse ecrini eksiksiz ve tastamam bulur.

وهذه الآيات الكريمات من أدلة أهل السنة والجماعة، على أن الأعمال تدخل في الإيمان، خلافا للمرجئة، ووجه الدلالة إنما يتم بذكر الآية، التي في سورة الحديد، نظير هذه الآيات، وهي قوله تعالى: {سابقوا إلى مغفرة من ربكم وجنة عرضها كعرض السماء والأرض أعدت للذين آمنوا بالله ورسله} فلم يذكر فيها إلا لفظ الإيمان به وبرسله، وهنا قال: {أعدت للمتقين} ثم وصف المتقين بهذه الأعمال المالية والبدنية، فدل على أن هؤلاء المتقين الموصوفين بهذه الصفات هم أولئك المؤمنون.

Bu kerim ayetler, Mürcie'nin aksine amellerin imana dâhil olduğuna dair Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in delillerindendir. Delil olma yönü ise ancak bu ayetlerin benzeri olan Hadîd Suresi'ndeki şu ayet-i kerimenin zikredilmesiyle tam olarak anlaşılır: {سابقوا إلى مغفرة من ربكم وجنة عرضها كعرض السماء والأرض أعدت للذين آمنوا بالله ورسله} “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve Allah’a ve peygamberlerine iman edenler için hazırlanmış, genişliği gökle yerin genişliği kadar olan bir cennete koşuşun (yarışın)!” Zira orada yalnızca Allah'a ve peygamberlerine iman lafzı zikredilmiştir. Burada ise: {أعدت للمتقين} “Muttakiler için hazırlanmıştır” buyurmuş, ardından muttakileri bu mali ve bedeni amellerle nitelemiştir. Bu da bu vasıflarla nitelenen söz konusu muttakilerin, [Hadîd Suresi'nde geçen] o müminler olduğunu göstermiştir.

ثم قال تعالى: {١٣٧ - ١٣٨} {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الأرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ * هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ} .

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {137 - 138} {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الأرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ * هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ} “Sizden önce nice sünnetler (örnek hayat tarzları ve ilahî kanunlar) gelip geçmiştir. Yeryüzünde gezin dolaşın da yalanlayanların sonu nasıl olmuş bir bakın! Bu, insanlar için bir açıklama; sakınanlar için ise bir hidayet ve bir öğüttür.”

وهذه الآيات الكريمات، وما بعدها في قصة "أحد" يعزي تعالى عباده المؤمنين ويسليهم، ويخبرهم أنه مضى قبلهم أجيال وأمم كثيرة، امتحنوا، وابتلي المؤمنون منهم بقتال الكافرين، فلم يزالوا في مداولة ومجاولة، حتى جعل الله العاقبة للمتقين، والنصر لعباده المؤمنين، وآخر الأمر حصلت الدولة على المكذبين، وخذلهم الله بنصر رسله وأتباعهم.

Bu kerim ayetler ve devamı Uhud kıssası hakkındadır; Allah Teâlâ mümin kullarına taziye vermekte, onları teselli etmekte ve kendilerinden önce imtihan edilen nice nesillerin ve ümmetlerin gelip geçtiğini haber vermektedir: İçlerindeki müminler kâfirlerle savaşmakla imtihan olunmuş, nihayetinde Allah güzel akıbeti muttakilere ve zaferi mümin kullarına kılana kadar üstünlük aralarında nöbetleşe el değiştirip durmuştur. İşin sonunda üstünlük yalanlayanların aleyhine dönmüş; Allah resullerine ve tabilerine yardım ederek inkârcıları hezimete uğratmıştır.

{فسيروا في الأرض} بأبدانكم وقلوبكم {فانظروا كيف كان عاقبة المكذبين} فإنكم لا تجدونهم إلا معذبين بأنواع العقوبات الدنيوية، قد خوت ديارهم، وتبين لكل أحد خسارهم، وذهب عزهم وملكهم، وزال بذخهم وفخرهم، أفليس في هذا أعظم دليل، وأكبر شاهد على صدق ما جاءت به الرسل؟ "

Bedenlerinizle ve kalplerinizle {فسيروا في الأرض} “yeryüzünde gezin dolaşın da” {فانظروا كيف كان عاقبة المكذبين} “yalanlayanların sonu nasıl olmuş bir bakın!” Zira onları dünyevi cezaların her türlüsüyle cezalandırılmış bulursunuz: Diyarları bomboş kalmış, hüsranları herkese aşikâr olmuş, izzet ve mülkleri gitmiş, şatafat ve övünçleri yok olup gitmiştir. Bunda resullerin getirdiği şeylerin doğruluğuna en büyük delil ve en yüce şahit yok mudur?

وحكمة الله التي يمتحن بها عباده، ليبلوهم ويتبين صادقهم من كاذبهم، ولهذا قال تعالى: {هذا بيان للناس} أي: دلالة ظاهرة، تبين للناس الحق من الباطل، وأهل السعادة من أهل الشقاوة، وهو الإشارة إلى ما أوقع الله بالمكذبين.

Allah'ın kullarını imtihan etmesindeki hikmeti; onları sınamak, doğruları yalancılardan ayırt etmektir. Bundan dolayı Allah Teâlâ: {هذا بيان للناس} “Bu, insanlar için bir açıklamadır” buyurmuştur; yani insanlara hak ile batılı, saadet ehli ile şekavet ehlini açıklayan apaçık bir delildir ki bu da Allah'ın yalanlayanların başına getirdiği akıbete işarettir.

{وهدى وموعظة للمتقين} لأنهم هم المنتفعون بالآيات فتهديهم إلى سبيل الرشاد، وتعظهم وتزجرهم عن طريق الغي، وأما باقي الناس فهي بيان لهم، تقوم [به] عليهم الحجة من الله، ليهلك من هلك عن بينة.

{وهدى وموعظة للمتقين} “ve sakınanlar için bir hidayet ve bir öğüttür;” çünkü ayetlerden faydalananlar onlardır; böylece ayetler onları doğruluk yoluna iletir, onlara öğüt verir ve onları sapıklık yolundan meneder. İnsanların geri kalanına gelince; ayetler onlar için bir açıklamadır; helak olan apaçık bir delille helak olsun diye Allah'tan onlara karşı aleyhlerine hüccet bununla ikame edilir.

ويحتمل أن الإشارة في قوله: {هذا بيان للناس} للقرآن العظيم، والذكر الحكيم، وأنه بيان للناس عموما، وهدى وموعظة للمتقين خصوصا، وكلا المعنيين حق.

{هذا بيان للناس} “Bu, insanlar için bir açıklamadır” buyruğundaki işaretin yüce Kur'an'a ve Zikr-i Hakîm'e yönelik olması da muhtemeldir: Yani genel olarak insanlar için bir açıklama, özel olarak da muttakiler için bir hidayet ve öğüttür. Her iki mana da haktır.

{١٣٩ - ١٤٣} {وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الأعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ * إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الأيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ} .

{139 - 143} {وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الأعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ * إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الأيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ} “Gevşemeyin, hüzünlenmeyin; eğer inanıyorsanız en üstün olan sizlersiniz. Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur. O günleri Biz insanlar arasında döndürür dururuz; ta ki Allah iman edenleri bilsin (ortaya çıkarsın) ve sizden şehitler edinsin. Allah zalimleri sevmez.”

يقول تعالى مشجعا لعباده المؤمنين، ومقويا لعزائمهم ومنهضا لهممهم: {ولا تهنوا ولا تحزنوا} أي: ولا تهنوا وتضعفوا في أبدانكم، ولا تحزنوا في قلوبكم، عندما أصابتكم المصيبة، وابتليتم بهذه البلوى، فإن الحزن في القلوب، والوهن على الأبدان، زيادة مصيبة عليكم، وعون لعدوكم عليكم، بل شجعوا قلوبكم وصبروها، وادفعوا عنها الحزن وتصلبوا على قتال عدوكم، وذكر تعالى أنه لا ينبغي ولا يليق بهم الوهن والحزن، وهم الأعلون في الإيمان، ورجاء نصر الله وثوابه، فالمؤمن المتيقن ما وعده الله من الثواب الدنيوي والأخروي لا ينبغي منه ذلك، ولهذا قال [تعالى] : {وأنتم الأعلون إن كنتم مؤمنين} .

Allah Teâlâ mümin kullarını cesaretlendirerek, azimlerini kuvvetlendirerek ve himmetlerini şahlandırarak şöyle buyurmaktadır: {ولا تهنوا ولا تحزنوا} “Gevşemeyin, hüzünlenmeyin;” yani başınıza musibet geldiğinde ve bu imtihana maruz kaldığınızda bedenlerinizde gevşeyip zaaf göstermeyin, kalplerinizde de kederlenmeyin. Zira kalplerdeki hüzün ve bedenlerdeki gevşeklik sizin aleyhinize fazladan bir musibet ve düşmanınızın size karşı bir desteğidir. Bilakis kalplerinizi cesaretlendirin, sabredin, hüznü ondan savuşturun ve düşmanınızla savaşta sebat gösterip sert durun. Allah Teâlâ; imanda, Allah'ın yardımını ve mükâfatını ummada en üstün oldukları halde onlara gevşeklik ve hüznün yakışmayacağını ve yaraşmayacağını zikretmiştir. Zira Allah'ın vadettiği dünyevi ve uhrevi mükâfata kesin inanan müminin böyle davranması yakışmaz. Bundan dolayı: {وأنتم الأعلون إن كنتم مؤمنين} “Eğer inanıyorsanız en üstün olan sizlersiniz” buyurmuştur.

ثم سلاهم بما حصل لهم من الهزيمة، وبيَّن الحكم العظيمة المترتبة على ذلك، فقال: {إن يمسسكم قرح فقد مس القوم قرح مثله} فأنتم وإياهم قد تساويتم في القرح، ولكنكم ترجون من الله ما لا يرجون كما قال تعالى: {إن تكونوا تألمون فإنهم يألمون كما تألمون وترجون من الله ما لا يرجون} .

Sonra başlarına gelen hezimet hususunda onları teselli etmiş ve buna bağlı büyük hikmetleri açıklayarak şöyle buyurmuştur: {إن يمسسكم قرح فقد مس القوم قرح مثله} “Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur.” Siz de onlar da yara alma hususunda eşit oldunuz; fakat siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri ummaktasınız. Nitekim Allah Teâlâ: {إن تكونوا تألمون فإنهم يألمون كما تألمون وترجون من الله ما لا يرجون} “Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekmektedirler. Üstelik siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri ummaktasınız” buyurmuştur.

ومن الحكم في ذلك أن هذه الدار يعطي الله منها المؤمن والكافر، والبر والفاجر، فيداول الله الأيام بين الناس، يوم لهذه الطائفة، ويوم للطائفة الأخرى؛ لأن هذه الدار الدنيا منقضية فانية، وهذا بخلاف الدار الآخرة، فإنها خالصة للذين آمنوا.

Bundaki hikmetlerden biri de şudur: Allah bu dünyadan mümine de kâfire de, iyiye de kötüye de verir; günleri insanlar arasında döndürür durur: Bir gün bu taifeye, bir gün diğer taifeye... Çünkü bu dünya yurdu geçici ve fanidir; ahiret yurdu ise bunun aksine sırf iman edenlere aittir.

{وليعلم الله الذين آمنوا} هذا أيضا من الحكم أنه يبتلي الله عباده بالهزيمة والابتلاء، ليتبين المؤمن من المنافق؛ لأنه لو استمر النصر للمؤمنين في جميع الوقائع لدخل في الإسلام من لا يريده، فإذا حصل في بعض الوقائع بعض أنواع الابتلاء، تبين المؤمن حقيقة الذي يرغب في الإسلام، في الضراء والسراء، واليسر والعسر، ممن ليس كذلك.

{وليعلم الله الذين آمنوا} “Ta ki Allah iman edenleri bilsin (ortaya çıkarsın).” Hikmetlerden biri de şudur: Mümin ile münafık birbirinden ayırt edilsin diye Allah kullarını hezimet ve musibetlerle imtihan eder. Çünkü bütün savaşlarda müminlere zafer devam etseydi, onu gerçekten istemeyen kimseler de İslam'a girerdi. Bazı savaşlarda birtakım imtihanlar vuku bulduğunda; darlıkta ve bollukta, kolaylıkta ve zorlukta İslam'a rağbet eden hakiki mümin ile böyle olmayan kimse açıkça ortaya çıkar.

{ويتخذ منكم شهداء} وهذا أيضا من بعض الحكم، لأن الشهادة عند الله من أرفع المنازل، ولا سبيل لنيلها إلا بما يحصل من وجود أسبابها، فهذا من رحمته بعباده المؤمنين، أن قيَّض لهم من الأسباب ما تكرهه النفوس، لينيلهم ما يحبون من المنازل العالية والنعيم المقيم، {والله لا يحب الظالمين} الذين ظلموا أنفسهم، وتقاعدوا عن القتال في سبيله، وكأن في هذا تعريضا بذم المنافقين، وأنهم مبغضون لله، ولهذا ثبطهم عن القتال في سبيله.

{ويتخذ منكم شهداء} “ve sizden şehitler edinsin.” Bu da hikmetlerden biridir; çünkü şehitlik Allah katında en yüce mertebelerdendir ve sebeplerinin varlığıyla meydana gelen durumlar dışında ona ulaşmanın bir yolu yoktur. İşte nefislerin hoşlanmadığı sebepleri onlara takdir etmesi mümin kullarına bir rahmetidir; ta ki sevdikleri yüce mertebelere ve bitimsiz nimetlere onları ulaştırsın. {والله لا يحب الظالمين} “Allah zalimleri sevmez;” yani kendi nefislerine zulmeden ve O'nun yolunda savaştan geri duran kimseleri... Bunda münafıkları yermeye, onların Allah katında buğzedilen kimseler olduğuna ve bundan dolayı Allah yolunda savaştan onları geri bıraktığına dair üstü kapalı bir işaret vardır.

{ولو أرادوا الخروج لأعدوا له عدة ولكن كره الله انبعاثهم فثبطهم وقيل اقعدوا مع القاعدين} .

{ولو أرادوا الخروج لأعدوا له عدة ولكن كره الله انبعاثهم فثبطهم وقيل اقعدوا مع القاعدين} “Eğer [savaşa] çıkmak isteselerdi elbette onun için bir hazırlık yaparlardı. Fakat Allah onların sefere çıkmalarını kerih gördü de onları alıkoydu ve: ‘Oturanlarla beraber oturun!’ denildi.”

{وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ * أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ * وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} .

{وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ * أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ * وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “Bir de Allah iman edenleri arındırsın ve kâfirleri helak etsin [diye böyle yapar]. Yoksa siz, Allah içinizden cihat edenleri bilmeden (ortaya çıkarmadan) ve sabredenleri bilmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Andolsun ki siz, onunla karşılaşmadan önce ölümü temenni ediyordunuz. İşte onu gözlerinizle baka baka gördünüz!”

{وليمحص الله الذين آمنوا} وهذا أيضا من الحكم أن الله يمحص بذلك المؤمنين من ذنوبهم وعيوبهم، يدل ذلك على أن الشهادة والقتال في سبيل الله يكفر الذنوب، ويزيل العيوب، وليمحص الله أيضا المؤمنين من غيرهم من المنافقين، فيتخلصون منهم، ويعرفون المؤمن من المنافق، ومن الحكم أيضا أنه يقدر ذلك، ليمحق الكافرين، أي: ليكون سببا لمحقهم واستئصالهم بالعقوبة، فإنهم إذا انتصروا، بغوا، وازدادوا طغيانا إلى طغيانهم، يستحقون به المعاجلة بالعقوبة، رحمة بعباده المؤمنين.

{وليمحص الله الذين آمنوا} “Bir de Allah iman edenleri arındırsın...” Bu da hikmetlerdendir: Allah bununla müminleri günahlarından ve kusurlarından arındırır. Bu, Allah yolunda şehit olmanın ve savaşmanın günahlara kefaret olduğuna ve kusurları giderdiğine delalet eder. Ayrıca Allah müminleri münafıklardan da arındırır; böylece onlardan kurtulurlar ve mümin ile münafık birbirinden ayırt edilir. Hikmetlerden biri de Allah'ın kâfirleri helak etmek için bunu takdir etmesidir; yani onların cezalandırılarak köklerinin kazınmasına bir sebep olsun diye... Zira onlar zafer kazandıklarında azarlar, taşkınlıklarına taşkınlık katarlar ve mümin kullara bir rahmet olarak peşin cezalandırılmayı hak ederler.

ثم قال تعالى: {أم حسبتم أن تدخلوا الجنة ولما يعلم الله الذين جاهدوا منكم ويعلم الصابرين} هذا استفهام إنكاري، أي: لا تظنوا، ولا يخطر ببالكم أن تدخلوا الجنة من دون مشقة واحتمال المكاره في سبيل الله وابتغاء مرضاته، فإن الجنة أعلى المطالب، وأفضل ما به يتنافس المتنافسون، وكلما عظم المطلوب عظمت وسيلته، والعمل الموصل إليه، فلا يوصل إلى الراحة إلا بترك الراحة، ولا يدرك النعيم إلا بترك النعيم، ولكن مكاره الدنيا التي تصيب العبد في سبيل الله عند توطين النفس لها، وتمرينها عليها ومعرفة ما تئول إليه، تنقلب عند أرباب البصائر منحا يسرون بها، ولا يبالون بها، وذلك فضل الله يؤتيه من يشاء.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أم حسبتم أن تدخلوا الجنة ولما يعلم الله الذين جاهدوا منكم ويعلم الصابرين} “Yoksa siz, Allah içinizden cihat edenleri bilmeden ve sabredenleri bilmeden cennete gireceğinizi mi sandınız?” Bu inkârî bir istifhamdır; yani Allah yolunda ve O'nun rızasını kazanma uğrunda meşakkat çekmeden ve hoşa gitmeyen zorluklara katlanmadan cennete gireceğinizi zannetmeyin ve aklınızdan bile geçirmeyin! Zira cennet taleplerin en yücesi, yarışanların uğrunda yarıştığı hedeflerin en faziletlisidir. Talep edilen şey ne kadar büyük olursa, ona ulaştıran vesile ve amel de o kadar büyük olur. Rahata ancak rahatı terk etmekle ulaşılır; nimete ancak nefsin hazlarını terk etmekle erilir. Ancak kulun Allah yolunda başına gelen dünya sıkıntıları; nefis buna alıştırıldığında, eğitildiğinde ve varacağı nihayet bilindiğinde, basiret sahipleri nezdinde sevindikleri ve aldırmadıkları birer ihsana dönüşür. Bu ise Allah'ın dilediğine verdiği bir lütfudur.

ثم وبخهم تعالى على عدم صبرهم بأمر كانوا يتمنونه ويودون حصوله، فقال: {ولقد كنتم تمنون الموت من قبل أن تلقوه} وذلك أن كثيرا من الصحابة ﵃ ممن فاته بدر يتمنون أن يحضرهم الله مشهدا يبذلون فيه جهدهم، قال الله [تعالى] لهم: {فقد رأيتموه} أي: رأيتم ما تمنيتم بأعينكم {وأنتم تنظرون} فما بالكم وترك الصبر؟ هذه حالة لا تليق ولا تحسن، خصوصا لمن تمنى ذلك، وحصل له ما تمنى، فإن الواجب عليه بذل الجهد، واستفراغ الوسع في ذلك.

Sonra Allah Teâlâ, temenni ettikleri ve gerçekleşmesini arzuladıkları bir hususta sabır göstermemeleri sebebiyle onları azarlayarak şöyle buyurmuştur: {ولقد كنتم تمنون الموت من قبل أن تلقوه} “Andolsun ki siz, onunla karşılaşmadan önce ölümü temenni ediyordunuz.” Zira Bedir'e katılamayan pek çok sahabî —Allah onlardan razı olsun— gayretlerini ortaya koyacakları bir savaş meydanında Allah'ın kendilerini bulundurmasını temenni ediyorlardı. Allah Teâlâ onlara: {فقد رأيتموه} “İşte onu gördünüz;” yani temenni ettiğiniz şeyi bizzat gözlerinizle gördünüz, {وأنتم تنظرون} “siz bakıp dururken!” Artık sabrı terk etmek de ne oluyor? Bu, özellikle bunu temenni edip temennisi gerçekleşen kimseye asla yakışmayan ve yaraşmayan bir durumdur; zira ona düşen, bu uğurda bütün gayret ve gücünü sarf etmektir.

وفي هذه الآية دليل على أنه لا يكره تمني الشهادة، ووجه الدلالة أن الله تعالى أقرهم على أمنيتهم، ولم ينكر عليهم، وإنما أنكر عليهم عدم العمل بمقتضاها، والله أعلم.

Bu ayette şehitliği temenni etmenin mekruh olmadığına delil vardır. Delil olma yönü ise; Allah Teâlâ'nın onların bu temennilerini ikrar edip ayıplamamış olmasıdır; bilakis sadece gereğiyle amel etmemelerini kınamıştır. Allah en iyisini bilir.

ثم قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

{١٤٤ - ١٤٥} {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ * وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ} .

{144 - 145} {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ * وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ} “Muhammed ancak bir peygamberdir; ondan önce de nice peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz? Kim iki ökçesi üzerinde geriye dönerse, Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez. Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır. Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan, belirlenmiş bir yazıyla yazılmış vakti gelmeden ölmez. Kim dünya mükâfatını isterse ona ondan veririz; kim de ahiret mükâfatını isterse ona da ondan veririz. Biz şükredenleri mükâfatlandıracağız.”

يقول تعالى: {وما محمد إلا رسول قد خلت من قبله الرسل} أي: ليس ببدع من الرسل، بل هو من جنس الرسل الذين قبله، وظيفتهم تبليغ رسالات ربهم وتنفيذ أوامره، ليسوا بمخلدين، وليس بقاؤهم شرطا في امتثال أوامر الله، بل الواجب على الأمم عبادة ربهم في كل وقت وبكل حال، ولهذا قال: {أفإن مات أو قتل انقلبتم على أعقابكم} بترك ما جاءكم من إيمان أو جهاد، أو غير ذلك.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وما محمد إلا رسول قد خلت من قبله الرسل} “Muhammed ancak bir peygamberdir; ondan önce de nice peygamberler gelip geçmiştir.” Yani o peygamberler arasında eşi görülmemiş ilk peygamber değildir; bilakis kendisinden önceki peygamberler cinsindendir. Görevleri Rablerinin risaletlerini tebliğ etmek ve emirlerini uygulamaktır; ölümsüz değillerdir ve hayatta kalmaları Allah'ın emirlerine uymak için bir şart da değildir. Bilakis ümmetlere vacip olan her vakitte ve her halükarda Rablerine kulluk etmektir. Bundan dolayı: {أفإن مات أو قتل انقلبتم على أعقابكم} “Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?” buyurmuştur; yani size getirdiği imanı, cihadı veya başka hususları terk etmek suretiyle...

قال [الله] تعالى: {ومن ينقلب على عقبيه فلن يضر الله شيئا} إنما يضر نفسه، وإلا فالله تعالى غني عنه، وسيقيم دينه، ويعز عباده المؤمنين، فلما وبخ تعالى من انقلب على عقبيه، مدح من ثبت مع رسوله، وامتثل أمر ربه، فقال: {وسيجزي الله الشاكرين} والشكر لا يكون إلا بالقيام بعبودية الله تعالى في كل حال.

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ومن ينقلب على عقبيه فلن يضر الله شيئا} “Kim iki ökçesi üzerinde geriye dönerse, Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez.” O ancak kendi nefsine zarar verir; yoksa Allah Teâlâ ondan müstağnidir; dinini ayakta tutacak ve mümin kullarını aziz kılacaktır. Allah Teâlâ gerisin geriye döneni azarlayınca, Resulüyle birlikte sebat eden ve Rabbinin emrine uyan kimseyi övmüş ve şöyle buyurmuştur: {وسيجزي الله الشاكرين} “Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır.” Şükür ise ancak her halükarda Allah Teâlâ'ya kulluğu yerine getirmekle olur.

وفي هذه الآية الكريمة إرشاد من الله تعالى لعباده أن يكونوا بحالة لا يزعزعهم عن إيمانهم أو عن بعض لوازمه، فقدُ رئيس ولو عظم، وما ذاك إلا بالاستعداد في كل أمر من أمور الدين بعدة أناس من أهل الكفاءة فيه، إذا فقد أحدهم قام به غيره، وأن يكون عموم المؤمنين قصدهم إقامة دين الله، والجهاد عنه، بحسب الإمكان، لا يكون لهم قصد في رئيس دون رئيس، فبهذه الحال يستتب لهم أمرهم، وتستقيم أمورهم.

Bu kerim ayette Allah Teâlâ'dan kullarına; ne kadar büyük olursa olsun bir liderin kaybedilmesinin kendilerini imanlarından veya imanın gereklerinden hiçbir şekilde sarsmayacağı bir hal üzere bulunmalarına dair bir irşat vardır. Bu da ancak din işlerinden her bir meselede ehliyet sahibi birden fazla insanın hazır bulundurulmasıyla mümkündür ki içlerinden biri kaybedildiğinde görevi bir başkası üstlensin. Ayrıca bütün müminlerin asıl maksadının güçleri yettiğince Allah'ın dinini ikame etmek ve onu savunmak için cihat etmek olması, falan veya filan lideri gaye edinmemeleri gerekir. İşte bu halde düzenleri tam oturur ve işleri istikamet bulur.

وفي هذه الآية أيضا أعظم دليل على فضيلة الصديق الأكبر أبي بكر، وأصحابه الذين قاتلوا المرتدين بعد رسول الله ﷺ لأنهم هم سادات الشاكرين.

Bu ayette ayrıca Sıddîk-ı Ekber Ebû Bekir'in ve Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem sonra irtidat edenlerle savaşan ashabının faziletine en büyük delil vardır; çünkü onlar şükredenlerin efendileridir.

ثم أخبر تعالى أن النفوس جميعها متعلقة بآجالها بإذن الله وقدره وقضائه، فمن حتَّم عليه بالقدر أن يموت، مات ولو بغير سبب، ومن أراد بقاءه، فلو أتى (١) من الأسباب كل سبب، لم يضره ذلك قبل بلوغ أجله، وذلك أن الله قضاه وقدره وكتبه إلى أجل مسمى: {إذا جاء أجلهم فلا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون} .

Sonra Allah Teâlâ bütün nefislerin ecellerinin Allah'ın iznine, kaderine ve kazasına bağlı olduğunu haber vermiştir: Kaderde ölmesi kesinleşen kimse sebepsiz yere de olsa ölür; hayatta kalmasını dilediği kimseye ise bütün sebepler gelse bile (1) eceli gelmeden önce bunlar ona zarar veremez. Zira Allah onu kaza ve takdir etmiş, belirlenmiş bir vakte kadar yazmıştır: {إذا جاء أجلهم فلا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون} “Ecelleri geldiği zaman ne bir saat ertelenir ne de öne alınırlar.”

ثم أخبر تعالى أنه يعطي الناس من ثواب الدنيا والآخرة ما تعلقت به إراداتهم، فقال: {ومن يرد ثواب الدنيا نؤته منها ومن يرد ثواب الآخرة نؤته منها} .

Sonra Allah Teâlâ insanlara, iradelerinin taalluk ettiği dünya ve ahiret mükâfatından vereceğini haber vererek şöyle buyurmuştur: {ومن يرد ثواب الدنيا نؤته منها ومن يرد ثواب الآخرة نؤته منها} “Kim dünya mükâfatını isterse ona ondan veririz; kim de ahiret mükâfatını isterse ona da ondan veririz.”

قال الله تعالى: {كلا نمدُّ هؤلاء وهؤلاء من عطاء ربك وما كان عطاء ربك محظورا انظر كيف فضلنا بعضهم على بعض وللآخرة أكبر درجات وأكبر تفضيلا} .

Allah Teâlâ: {كلا نمدُّ هؤلاء وهؤلاء من عطاء ربك وما كان عطاء ربك محظورا انظر كيف فضلنا بعضهم على بعض وللآخرة أكبر درجات وأكبر تفضيلا} “Hepsine, onlara da bunlara da Rabbinin ihsanından veririz. Rabbinin ihsanı kısıtlanmış değildir. Bak, onları birbirine nasıl üstün kıldık! Elbette ahiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür” buyurmuştur.

{وسنجزي الشاكرين} ولم يذكر جزاءهم ليدل ذلك على كثرته وعظمته، وليعلم أن الجزاء على قدر الشكر، قلة وكثرة وحسنا.

{وسنجزي الشاكرين} “Şükredenleri ise mükâfatlandıracağız.” [Burada] onların mükâfatını zikretmemiştir ki bu, onun çokluğuna ve büyüklüğüne delalet etsin ve mükâfatın azlık, çokluk ve güzellik bakımından şükrün derecesine göre olacağı bilinsin.

{١٤٦ - ١٤٨} {وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ * وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ * فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} .

{146 - 148} {وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ * وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ * فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “Nice peygamberler vardır ki, beraberinde pek çok rabbânî (ihlaslı âlim ve takva ehli topluluk) savaştı da Allah yolunda başlarına gelenlerden ötürü ne gevşediler ne zaaf gösterdiler ne de boyun eğdiler. Allah sabredenleri sever. Onların sözü sadece şöyle demekten ibaretti: ‘Rabbimiz! Bizim günahlarımızı ve işimizdeki taşkınlıklarımızı bağışla, ayaklarımızı sabit kıl ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!’ Bunun üzerine Allah onlara dünya mükâfatını ve ahiret mükâfatının en güzelini verdi. Allah ihsan edenleri sever.”

هذا تسلية للمؤمنين، وحث على الاقتداء بهم، والفعل كفعلهم، وأن هذا أمر قد كان متقدما، لم تزل سنة الله جارية بذلك، فقال: {وكأين من نبي} أي: وكم من نبي {قاتل معه ربيون كثير} أي: جماعات كثيرون من أتباعهم، الذين قد ربتهم الأنبياء بالإيمان والأعمال الصالحة، فأصابهم قتل وجراح وغير ذلك.

Bu, müminlere bir teselli, onlara uymaya ve onlar gibi davranmaya bir teşviktir; ayrıca bu durumun geçmişte de yaşandığını ve Allah'ın kanununun hep böyle cereyan ettiğini bildirmektedir. Şöyle buyurmuştur: {وكأين من نبي} “Nice peygamberler vardır ki;” yani ne kadar çok peygamber vardır ki {قاتل معه ربيون كثير} “beraberinde pek çok rabbânî savaştı.” Yani peygamberlerin iman ve salih amellerle eğittiği tabilerinden pek çok cemaatler savaştı; başlarına ölüm, yaralanma ve benzeri musibetler geldi.

{فما وهنوا لما أصابهم في سبيل الله وما ضعفوا وما استكانوا} أي: ما ضعفت قلوبهم، ولا وهنت أبدانهم، ولا استكانوا، أي: ذلوا لعدوهم، بل صبروا وثبتوا، وشجعوا أنفسهم، ولهذا قال: {والله يحب الصابرين} .

{فما وهنوا لما أصابهم في سبيل الله وما ضعفوا وما استكانوا} “Allah yolunda başlarına gelenlerden ötürü ne gevşediler ne zaaf gösterdiler ne de boyun eğdiler.” Yani ne kalpleri zayıfladı ne bedenleri gevşedi ne de istikânet ettiler, yani düşmanlarına boyun eğip zelil oldular. Bilakis sabrettiler, sebat gösterdiler ve nefislerini cesaretlendirdiler. Bundan dolayı: {والله يحب الصابرين} “Allah sabredenleri sever” buyurmuştur.

ثم ذكر قولهم واستنصارهم لربهم، فقال: {وما كان قولهم} أي: في تلك المواطن الصعبة {إلا أن قالوا ربنا اغفر لنا ذنوبنا وإسرافنا في أمرنا} والإسراف: هو مجاوزة الحد إلى ما حرم، علموا أن الذنوب والإسراف من أعظم أسباب الخذلان، وأن التخلي منها من أسباب النصر، فسألوا ربهم مغفرتها.

Sonra onların sözlerini ve Rablerinden yardım dilemelerini zikrederek şöyle buyurmuştur: {وما كان قولهم} “Onların sözü sadece şuydu;” yani o zorlu anlarda: {إلا أن قالوا ربنا اغفر لنا ذنوبنا وإسرافنا في أمرنا} “şöyle demekten ibaretti: ‘Rabbimiz! Bizim günahlarımızı ve işimizdeki taşkınlıklarımızı bağışla.’” İsraf; haddi aşıp harama girmektir. Onlar günahların ve israfın hezimete uğramanın en büyük sebeplerinden, bunlardan arınmanın ise zafer sebeplerinden olduğunu bildiler ve Rablerinden bunların bağışlanmasını dilediler.

ثم إنهم لم يتكلوا على ما بذلوا جهدهم به من الصبر، بل اعتمدوا على الله، وسألوه أن يثبت أقدامهم عند ملاقاة الأعداء الكافرين، وأن ينصرهم عليهم، فجمعوا بين الصبر وترك ضده، والتوبة والاستغفار، والاستنصار بربهم، لا جرم أن الله نصرهم، وجعل لهم العاقبة في الدنيا والآخرة، ولهذا قال: {فآتاهم الله ثواب الدنيا} من النصر والظفر والغنيمة، {وحُسن ثواب الآخرة} وهو الفوز برضا ربهم، والنعيم المقيم الذي قد سلم من جميع المنكدات، وما ذاك إلا أنهم أحسنوا له الأعمال، فجازاهم بأحسن الجزاء، فلهذا قال: {والله يحب المحسنين} في عبادة الخالق ومعاملة الخلق، ومن الإحسان أن يفعل عند جهاد الأعداء، كفعل هؤلاء الموصوفين ثم قال تعالى:

Sonra onlar, sabır konusunda gösterdikleri bütün gayrete güvenip dayanmadılar; bilakis Allah'a tevekkül ettiler ve kâfir düşmanlarla karşılaştıklarında ayaklarını sabit kılmasını, onlara karşı kendilerine yardım etmesini O'ndan istediler. Böylece sabır ile onun zıddını terk etmeyi, tevbe ile istiğfarı ve Rablerinden yardım dilemeyi bir arada topladılar. Şüphesiz Allah da onlara yardım etti ve dünyada da ahirette de akıbeti onların kıldı. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {فآتاهم الله ثواب الدنيا} “Allah da onlara hem dünya mükâfatını” [yani] zaferi, galibiyeti ve ganimeti {وحُسن ثواب الآخرة} “hem de ahiret mükâfatının en güzelini verdi.” Bu ise Rablerinin rızasını kazanmak ve her türlü kederden arınmış ebedî nimete ermektir. Bütün bunlar onların amelleri O'nun için en güzel şekilde yapmalarından ötürüdür; Allah da onları en güzel mükâfatla ödüllendirmiştir. İşte bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {والله يحب المحسنين} “Allah ihsan sahiplerini sever.” [Yani] Yaratıcıya kullukta ve yaratılanlara muamelede ihsan üzere olanları... Düşmanlarla cihad ederken, bu nitelenenlerin yaptığı gibi davranmak da ihsandandır. Sonra [Allah] Teâlâ şöyle buyurdu:

{١٤٩ - ١٥١} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ * بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ * سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ} .

{149 - 151} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ * بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ * سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ} “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere uyarsanız, sizi ökçeleriniz üzerinde gerisin geriye döndürürler de hüsrana uğrayanlar olarak dönersiniz. Bilakis sizin Mevlânız Allah'tır ve O, yardım edenlerin en hayırlısıdır. Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koştukları sebebiyle inkâr edenlerin kalplerine korku salacağız. Onların varacağı yer ateştir. Zalimlerin durağı ne kötüdür!”

وهذا نهي من الله للمؤمنين أن يطيعوا الكافرين من المنافقين والمشركين، فإنهم إن أطاعوهم لم يريدوا لهم إلا الشر، وهم [قصدهم] (١) ردهم إلى الكفر الذي عاقبته الخيبة والخسران.

Bu, Allah'ın müminleri münafıklardan ve müşriklerden olan kâfirlere uymaktan nehyetmesidir. Zira onlara uydukları takdirde onlar müminler için şerden başkasını istemezler; onların maksadı (1) müminleri sonu hayal kırıklığı ve hüsran olan küfre döndürmektir.

ثم أخبر أنه مولاهم وناصرهم، ففيه إخبار لهم بذلك، وبشارة بأنه سيتولى أمورهم بلطفه، ويعصمهم من أنواع الشرور.

Sonra Allah onların Mevlâsı ve yardımcısı olduğunu haber vermiştir. Bunda hem bunu bildirme hem de lütfuyla işlerini üstleneceğine ve onları her türlü şerden koruyacağına dair bir müjde vardır.

وفي ضمن ذلك الحث لهم على اتخاذه وحده وليا وناصرا من دون كل أحد، فمن ولايته ونصره لهم أنه وعدهم أنه سيلقي في قلوب أعدائهم من الكافرين الرعب، وهو الخوف العظيم الذي يمنعهم من كثير من مقاصدهم، وقد فعل تعالى.

Bunun zımnında, başkasını değil yalnız O'nu veli ve yardımcı edinmeye bir teşvik vardır. O'nun velayet ve yardımının bir tecellisi olarak; kâfirlerden olan düşmanlarının kalplerine korku —ki bu onları pek çok hedeflerinden alıkoyan büyük bir dehşettir— salacağını vadetmiştir; nitekim Allah Teâlâ bunu yapmıştır.

وذلك أن المشركين -بعدما انصرفوا من وقعة "أحد" - تشاوروا بينهم، وقالوا: كيف ننصرف، بعد أن قتلنا منهم من قتلنا، وهزمناهم ولما نستأصلهم؟ فهموا بذلك، فألقى الله الرعب في قلوبهم، فانصرفوا خائبين، ولا شك أن هذا من أعظم النصر، لأنه قد تقدم أن نصر الله لعباده المؤمنين لا يخرج عن أحد أمرين: إما أن يقطع طرفا من الذين كفروا، أو يكبتهم فينقلبوا خائبين، وهذا من الثاني.

Şöyle ki müşrikler Uhud Gazvesi'nden ayrıldıktan sonra kendi aralarında istişare ettiler ve: “Onlardan öldürdüğümüzü öldürdükten ve onları hezimete uğrattıktan sonra köklerini kazımadan nasıl geri döneriz?” dediler ve buna yeltendiler. Bunun üzerine Allah onların kalplerine korku saldı ve hayal kırıklığı içinde geri döndüler. Şüphe yok ki bu en büyük zaferlerdendir; zira daha önce geçtiği üzere Allah'ın mümin kullarına yardımı iki husustan dışarı çıkmaz: Ya inkâr edenlerden bir kısmının kökünü kesmek yahut onları perişan edip hayal kırıklığı içinde geri püskürtmektir; işte bu ikincisindendir.

ثم ذكر السبب الموجب لإلقاء الرعب في قلوب الكافرين، فقال: {بما أشركوا بالله ما لم ينزل به سلطانا} أي: ذلك بسبب ما اتخذوا من دونه من الأنداد والأصنام، التي اتخذوها على حسب أهوائهم وإرادتهم الفاسدة، من غير حجة ولا برهان، وانقطعوا من ولاية الواحد الرحمن، فمن ثم كان المشرك مرعوبا من المؤمنين، لا يعتمد على ركن وثيق، وليس له ملجأ عند كل شدة وضيق، هذا حاله في الدنيا، وأما في الآخرة فأشد وأعظم، ولهذا قال: {ومأواهم النار} أي: مستقرهم الذي يأوون إليه وليس لهم عنها خروج، {وبئس مثوى الظالمين} بسبب ظلمهم وعدوانهم صارت النار مثواهم.

Sonra [Allah], kâfirlerin kalplerine korku salınmasını gerektiren sebebi zikrederek şöyle buyurdu: {بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا} “Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koşmaları sebebiyle...” Yani bu, O'nun yanı sıra edindikleri denkler ve putlar sebebiyledir; ki onları hiçbir delil ve bürhan olmaksızın, sırf heva ve heveslerine, bozuk iradelerine göre edinmişler ve bir olan Rahmân'ın velâyetinden kopmuşlardır. İşte bu yüzden müşrik, müminlerden korkar vaziyettedir; sağlam bir dayanağa yaslanamaz ve her darlık ile sıkıntı anında sığınacak bir melcesi yoktur. Onun dünyadaki hâli böyledir; ahiretteki hâli ise daha şiddetli ve daha büyüktür. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ} “Onların barınağı ateştir.” Yani varıp sığınacakları yerleşik yurtlarıdır ve oradan çıkışları da yoktur. {وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ} “Zalimlerin durağı ne kötüdür!” Zulümleri ve haddi aşmaları sebebiyle ateş onların durağı olmuştur.

{١٥٢} {وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الأمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} .

{152} {وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الأمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “Andolsun ki O'nun izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada Allah size olan vaadini yerine getirmişti. Nihayet korkup zaaf gösterdiniz, verilen emir hakkında çekiştiniz ve sevdiğiniz şeyi (zaferi) size gösterdikten sonra isyan ettiniz. İçinizden kimi dünyayı istiyordu, kimi de ahireti istiyordu. Sonra sizi imtihan etmek için onlardan [yüzünüzü] çevirdi. Yine de sizi affetti. Allah müminlere karşı lütuf sahibidir.”

أي: {ولقد صدقكم الله وعده} بالنصر، فنصركم عليهم، حتى ولوكم أكتافهم، وطفقتم فيهم قتلا حتى صرتم سببا لأنفسكم، وعونا لأعدائكم عليكم، فلما حصل منكم الفشل وهو الضعف والخور {وتنازعتم في الأمر} الذي فيه ترك أمر الله بالائتلاف وعدم الاختلاف، فاختلفتم، فمن قائل نقيم في مركزنا الذي جعلنا فيه النبي ﷺ، ومن قائل: ما مقامنا فيه وقد انهزم العدو، ولم يبق محذور، فعصيتم الرسول، وتركتم أمره من بعد ما أراكم الله ما تحبون وهو انخذال أعدائكم؛ لأن الواجب على من أنعم الله عليه بما أحب، أعظم من غيره.

Yani {ولقد صدقكم الله وعده} “Andolsun ki Allah size vaadini yerine getirmişti;” yani zafer vaadini... Böylece onlara karşı size yardım etti, hatta arkalarını dönüp kaçtılar ve onları öldürmeye başladınız; ta ki kendi aleyhinize bir sebep ve düşmanlarınızın size karşı bir desteği olana kadar... Sizden gevşeklik —yani zayıflık ve zaaf— sadır olduğunda, {وتنازعتم في الأمر} “verilen emir hakkında çekiştiniz;” yani Allah'ın kaynaşma ve ayrılığa düşmeme emrini terk etmek suretiyle ihtilaf ettiniz: Kiminiz “Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bizi yerleştirdiği mevzimizde kalalım” derken, kiminiz de “Düşman hezimete uğramış ve hiçbir tehlike kalmamışken burada durmamızın ne anlamı var?” diyordu. Böylece Allah size sevdiğiniz şeyi —yani düşmanlarınızın hezimetini— gösterdikten sonra Resul'e isyan ettiniz ve onun emrini terk ettiniz. Zira Allah'ın kendisine sevdiği şeyleri lütfettiği kimseye vacip olan görev başkalarından çok daha büyüktür.

فالواجب في هذه الحال خصوصًا، وفي غيرها عموما، امتثال أمر الله ورسوله.

Dolayısıyla özellikle bu durumda ve genel olarak diğer bütün hallerde vacip olan; Allah'ın ve Resulünün emrine boyun eğmektir.

{منكم من يريد الدنيا} وهم الذين أوجب لهم ذلك ما أوجب، {ومنكم من يريد الآخرة} وهم الذين لزموا أمر رسول الله ﷺ وثبتوا حيث أمروا.

{منكم من يريد الدنيا} “İçinizden kimi dünyayı istiyordu;” onlar bu duruma yol açan kimselerdir. {ومنكم من يريد الآخرة} “Kimi de ahireti istiyordu;” onlar da Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem emrine bağlı kalıp emredildikleri yerde sebat gösteren kimselerdir.

{ثم صرفكم عنهم} أي: بعدما وجدت هذه الأمور منكم، صرف الله وجوهكم عنهم، فصار الوجه لعدوكم، ابتلاء من الله لكم وامتحانا، ليتبين المؤمن من الكافر، والطائع من العاصي، وليكفر الله عنكم بهذه المصيبة ما صدر منكم، فلهذا قال: {ولقد عفا عنكم والله ذو فضل على المؤمنين} أي: ذو فضل عظيم عليهم، حيث منَّ عليهم بالإسلام، وهداهم لشرائعه، وعفا عنهم سيئاتهم، وأثابهم على مصيباتهم.

{ثم صرفكم عنهم} “Sonra [yüzünüzü] onlardan çevirdi;” yani sizden bu durumlar sadır olduktan sonra, mümin kâfirden, itaat eden isyankârdan ayırt edilsin ve sizden sadır olan şeylere bu musibetle kefaret olsun diye Allah'tan size bir ibtila ve imtihan olarak Allah yüzlerinizi onlardan çevirdi ve üstünlük düşmanınıza geçti. Bundan dolayı: {ولقد عفا عنكم والله ذو فضل على المؤمنين} “Yine de sizi affetti. Allah müminlere karşı lütuf sahibidir” buyurmuştur; yani onlara İslam'ı lütfetmesi, şeriatlarına hidayet etmesi, kötülüklerini affetmesi ve musibetlerine karşılık mükâfat vermesi yönüyle üzerlerine büyük lütuf sahibidir.

ومن فضله على المؤمنين أنه لا يقدّر عليهم خيرا ولا مصيبة، إلا كان خيرا لهم. إن أصابتهم سراء فشكروا جازاهم جزاء الشاكرين، وإن أصابتهم ضراء فصبروا، جازاهم جزاء الصابرين.

Müminlere olan lütfundandır ki onlar için takdir ettiği her hayır ve her musibet mutlaka haklarında bir hayır olur: Başlarına bir genişlik gelse ve şükretseler onlara şükredenlerin mükâfatını verir; başlarına bir darlık gelse ve sabretseler onlara sabredenlerin mükâfatını verir.

{١٥٣ - ١٥٤} {إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} .

{153 - 154} {إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Hani siz hiç kimseye dönüp bakmaksızın boyuna uzaklaşıp kaçıyordunuz; Peygamber ise arkanızdan sizi çağırıyordu. Bunun üzerine [Allah] elinizden kaçana ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye size keder üstüne keder verdi. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

يذكرهم تعالى حالهم في وقت انهزامهم عن القتال، ويعاتبهم على ذلك، فقال: {إذ تصعدون} أي: تجدون في الهرب {ولا تلوون على أحد} أي: لا يلوي أحد منكم على أحد، ولا ينظر إليه، بل ليس لكم هم إلا الفرار والنجاء عن القتال.

Allah Teâlâ savaştan kaçtıkları andaki hallerini onlara hatırlatmakta ve bundan ötürü onları muaheze ederek şöyle buyurmaktadır: {إذ تصعدون} “Hani siz boyuna uzaklaşıp kaçıyordunuz;” yani kaçmak için var gücünüzle koşuyordunuz, {ولا تلوون على أحد} “hiç kimseye dönüp bakmıyordunuz.” Yani hiçbiriniz diğerine dönüp bakmıyor, onu gözetmiyordu; bilakis tek derdiniz savaştan kaçıp kurtulmaktı.

والحال أنه ليس عليكم خطر كبير، إذ لستم آخر الناس مما يلي الأعداء، ويباشر الهيجاء، بل {الرسول يدعوكم في أخراكم} أي: مما يلي القوم يقول: "إليَّ عباد الله" فلم تلتفتوا إليه، ولا عرجتم عليه، فالفرار نفسه موجب للوم، ودعوة الرسول الموجبة لتقديمه على النفس، أعظم لَوْمًا بتخلفكم عنها، {فأثابكم} أي: جازاكم على فعلكم {غما بغم} أي: غما يتبع غما، غم بفوات النصر وفوات الغنيمة، وغم بانهزامكم، وغم أنساكم كل غم، وهو سماعكم أن محمدا ﷺ قد قتل.

Oysa üzerinizde büyük bir tehlike de yoktu; zira düşmana en yakın ve bizzat çarpışan en arkadaki kimseler sizler değildiniz. Bilakis {الرسول يدعوكم في أخراكم} “Peygamber ise arkanızdan sizi çağırıyordu;” yani düşmana yakın olan arka taraftan: “Bana gelin ey Allah'ın kulları!” diyordu. Siz ise ne ona iltifat ettiniz ne de dönüp baktınız. Firarın bizzat kendisi kınanmayı gerektirirken, Resul'ün canın önüne geçirilmesini vacip kılan çağrısına icabet etmeyip geri kalmanız kınanma bakımından çok daha büyüktür. {فأثابكم} “Bunun üzerine size verdi;” yani bu yaptığınıza karşılık {غما بغم} “keder üstüne keder verdi.” Yani birbirini takip eden kederler: Zaferin ve ganimetin kaçması kederi, hezimet kederiniz ve Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem öldürüldüğünü işitmenizle size bütün kederleri unutturan keder...

ولكن الله -بلطفه وحسن نظره لعباده- جعل اجتماع هذه الأمور لعباده المؤمنين خيرا لهم، فقال: {لكيلا تحزنوا على ما فاتكم} من النصر والظفر، {ولا ما أصابكم} من الهزيمة والقتل والجراح، إذا تحققتم أن الرسول ﷺ لم يقتل هانت عليكم تلك المصيبات، واغتبطتم بوجوده المسلي عن كل مصيبة ومحنة، فلله ما في ضمن البلايا والمحن من الأسرار والحكم، وكل هذا صادر عن علمه وكمال خبرته بأعمالكم، وظواهركم وبواطنكم، ولهذا قال: {والله خبير بما تعملون} .

Fakat Allah —kullarına lütfu ve güzel inayetiyle— bu durumların bir araya gelmesini mümin kulları için bir hayır kılmıştır. Şöyle buyurmuştur: {لكيلا تحزنوا على ما فاتكم} “Elinizden kaçana üzülmeyesiniz diye;” yani zafer ve üstünlükten kaçana, {ولا ما أصابكم} “ve başınıza gelene;” yani hezimet, ölüm ve yaralardan isabet edene... Zira Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem öldürülmediğini kesin olarak anladığınızda bu musibetler size hafif geldi ve her musibet ve mihneti unutturan onun varlığıyla sevindiniz. İmtihanların ve mihnetlerin içinde ne büyük sırlar ve hikmetler vardır! Bütün bunlar ise O'nun ilminin ve amellerinizden, zahir ve batınınızdan kamil haberdarlığının bir sonucudur. Bundan dolayı: {والله خبير بما تعملون} “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyurmuştur.

ويحتمل أن معنى قوله: {لكيلا تحزنوا على ما فاتكم ولا ما أصابكم} يعني: أنه قدَّر ذلك الغم والمصيبة عليكم، لكي تتوطن نفوسكم، وتمرنوا على الصبر على المصيبات، ويخف عليكم تحمل المشقات:

{لكيلا تحزنوا على ما فاتكم ولا ما أصابكم} “Elinizden kaçana ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye” buyruğunun manasının şu olması da muhtemeldir: Nefisleriniz alışsın, musibetlere sabretmeye idmanlı olasınız ve meşakkatleri yüklenmek size hafif gelsin diye o kederi ve musibeti üzerinize takdir etmiştir.

{ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الأمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الأمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ} .

{ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الأمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الأمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الأمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} “Sonra o kederin ardından üzerinize bir güven duygusu, sizden bir grubu bürüyen bir uyuklama indirdi. Bir grup ise kendi canlarının kaygısına düşmüştü; cahiliye zannı ile Allah hakkında haksız zanda bulunuyorlar: ‘Bu işten bize bir pay var mı?’ diyorlardı. De ki: ‘Bütün iş ve hüküm Allah'ındır.’ Onlar sana açıklamadıklarını içlerinde gizliyorlar; ‘Bu işte bizim bir payımız olsaydı burada öldürülmezdik’ diyorlar. De ki: ‘Evlerinizde dahi olsaydınız, haklarında ölüm yazılmış olanlar mutlaka devrilecekleri (ölecekleri) yerlere çıkıp giderlerdi.’ [Bu,] Allah'ın sinelerinizdekini sınaması ve kalplerinizdekini arındırması içindir. Allah göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.”

{ثم أنزل عليكم من بعد الغم} الذي أصابكم {أمنة نعاسا يغشى طائفة منكم} .

{ثم أنزل عليكم من بعد الغم} “Sonra o kederin ardından üzerinize indirdi;” yani başınıza gelen kederin ardından {أمنة نعاسا يغشى طائفة منكم} “bir güven duygusu, sizden bir grubu bürüyen bir uyuklama...”

ولا شك أن هذا رحمة بهم، وإحسان وتثبيت لقلوبهم، وزيادة طمأنينة؛ لأن الخائف لا يأتيه النعاس لما في قلبه من الخوف، فإذا زال الخوف عن القلب أمكن أن يأتيه النعاس.

Hiç şüphe yok ki bu onlara bir rahmet, bir ihsan, kalplerini sabit kılma ve fazladan bir huzurdur. Zira korkan kimsenin kalbindeki korku sebebiyle gözüne uyku girmez; kalpten korku kalktığı vakit ise uyuklama gelebilir.

وهذه الطائفة التي أنعم الله عليها بالنعاس هم المؤمنون الذين ليس لهم هم إلا إقامة دين الله، ورضا الله ورسوله، ومصلحة إخوانهم المسلمين.

Allah'ın kendilerine uyuklama nimeti verdiği bu grup; Allah'ın dinini ikame etmekten, Allah'ın ve Resulünün rızasından ve Müslüman kardeşlerinin maslahatından başka hiçbir kaygısı olmayan müminlerdir.

وأما الطائفة الأخرى الذين {قد أهمتهم أنفسهم} فليس لهم هم في غيرها، لنفاقهم أو ضعف إيمانهم، فلهذا لم يصبهم من النعاس ما أصاب غيرهم، {يقولون هل لنا من الأمر من شيء} وهذا استفهام إنكاري، أي: ما لنا من الأمر -أي: النصر والظهور- شيء، فأساءوا الظن بربهم وبدينه ونبيه، وظنوا أن الله لا يتم أمر رسوله، وأن هذه الهزيمة هي الفيصلة والقاضية على دين الله، قال الله في جوابهم: {قل إن الأمر كله لله} الأمر يشمل الأمر القدري، والأمر الشرعي، فجميع الأشياء بقضاء الله وقدره، وعاقبة (١) النصر والظفر لأوليائه وأهل طاعته، وإن جرى عليهم ما جرى.

Diğer gruba gelince; onlar {قد أهمتهم أنفسهم} “kendi canlarının kaygısına düşmüşlerdi;” nifakları veya imanlarının zayıflığı sebebiyle nefislerinden başka hiçbir dertleri yoktu. Bundan dolayı başkalarına gelen uyuklama onlara isabet etmedi. {يقولون هل لنا من الأمر من شيء} “‘Bu işten bize bir pay var mı?’ diyorlardı.” Bu inkârî bir istifhamdır; yani “Bu işte —yani zafer ve galebede— bizim hiçbir payımız yoktur” dediler; böylece Rableri, dini ve peygamberi hakkında kötü zanda bulundular ve Allah'ın Resulünün işini tamamlamayacağını, bu hezimetin Allah'ın dinini bitiren kesin bir son olduğunu zannettiler. Allah onlara cevap olarak şöyle buyurdu: {قل إن الأمر كله لله} “De ki: ‘Bütün iş ve hüküm Allah'ındır.’” Emir; kaderî emri de şer'î emri de kapsar; dolayısıyla bütün eşya Allah'ın kaza ve kaderiyledir. Başlarına gelenler gelse bile zaferin ve üstünlüğün güzel akıbeti (1) O'nun dostlarına ve itaat ehline aittir.

{يخفون} يعني المنافقين {في أنفسهم ما لا يبدون لك} ثم بين الأمر الذي يخفونه، فقال: {يقولون لو كان لنا من الأمر شيء} أي: لو كان لنا في هذه الواقعة رأي ومشورة {ما قتلنا هاهنا} وهذا إنكار منهم وتكذيب بقدر الله، وتسفيه منهم لرأي رسول الله ﷺ، ورأي أصحابه، وتزكية منهم لأنفسهم، فرد الله عليهم بقوله: {قل لو كنتم في بيوتكم} التي هي أبعد شيء عن مظان القتل {لبرز الذين كتب عليهم القتل إلى مضاجعهم} فالأسباب -وإن عظمت- إنما تنفع إذا لم يعارضها القدر والقضاء، فإذا عارضها القدر لم تنفع شيئا، بل لا بد أن يمضي الله ما كتب في اللوح المحفوظ من الموت والحياة، {وليبتلي الله ما في صدوركم} أي: يختبر ما فيها من نفاق وإيمان وضعف إيمان، {وليمحص ما في قلوبكم} من وساوس الشيطان، وما تأثر عنها من الصفات غير الحميدة.

{يخفون} “Gizliyorlar;” yani münafıklar {في أنفسهم ما لا يبدون لك} “sana açıklamadıklarını içlerinde...” Sonra gizledikleri şeyi açıklayarak şöyle buyurmuştur: {يقولون لو كان لنا من الأمر شيء} “‘Bu işte bizim bir payımız olsaydı;’” yani bu hadisede bir görüşümüz ve istişaremiz olsaydı {ما قتلنا هاهنا} “‘burada öldürülmezdik’ diyorlar.” Bu, onların Allah'ın kaderini inkâr ve tekzip etmeleri, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının reyini akılsızlık saymaları ve kendi nefislerini temize çıkarmalarıdır. Allah Teâlâ şu buyruğuyla onları reddetmiştir: {قل لو كنتم في بيوتكم} “De ki: ‘Evlerinizde dahi olsaydınız’” —ki evler öldürülme ihtimalinden en uzak yerlerdir— {لبرز الذين كتب عليهم القتل إلى مضاجعهم} “‘haklarında ölüm yazılmış olanlar mutlaka devrilecekleri yerlere çıkıp giderlerdi.’” Zira sebepler ne kadar büyük olursa olsun ancak kader ve kaza ile çatışmadığı takdirde fayda verir; kaderle çatıştığı vakit hiçbir fayda sağlamaz; bilakis Allah Levh-i Mahfuz'da yazılı olan ölüm ve hayatı mutlaka infaz eder. {وليبتلي الله ما في صدوركم} “[Bu,] Allah'ın sinelerinizdekini sınaması;” yani içindeki nifak, iman ve zayıf imanı imtihan etmesi {وليمحص ما في قلوبكم} “ve kalplerinizdekini arındırması içindir;” yani şeytanın vesveselerinden ve onun tesiriyle oluşan övgüye layık olmayan sıfatlardan temizlemesi içindir.

{والله عليم بذات الصدور} أي: بما فيها وما أكنته، فاقتضى علمه وحكمته أن قدر من الأسباب، ما به تظهر مخبآت الصدور وسرائر الأمور.

{والله عليم بذات الصدور} “Allah göğüslerin özünü hakkıyla bilendir;” yani içindekileri ve gizlediklerini... O'nun ilmi ve hikmeti; sinelerin gizliliklerini ve işlerin sırlarını ortaya çıkaracak sebepleri takdir etmesini iktiza etmiştir.

ثم قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

{١٥٥} {إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ} .

{155} {إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ} “İki topluluğun karşılaştığı gün sizden geri dönenleri, kazandıkları bazı şeyler (günahlar) yüzünden ancak şeytan kaydırmak istemişti. Yine de andolsun ki Allah onları affetti. Şüphesiz Allah Gafûr'dur (çok bağışlayandır), Halîm'dir (cezalandırmada acele etmeyendir).”

يخبر تعالى عن حال الذين انهزموا يوم "أحد" وما الذي أوجب لهم الفرار، وأنه من تسويل الشيطان، وأنه تسلط عليهم ببعض ذنوبهم. فهم الذين أدخلوه على أنفسهم، ومكنوه بما فعلوا من المعاصي، لأنها مركبه ومدخله، فلو اعتصموا بطاعة ربهم لما كان له عليهم من سلطان.

Allah Teâlâ Uhud günü hezimete uğrayanların halini, kaçmalarına neyin sebep olduğunu, bunun şeytanın bir aldatması olduğunu ve bazı günahları sebebiyle üzerlerine musallat kılındığını haber vermektedir. İşledikleri günahlar ile onu kendi nefislerine sokan ve ona imkân verenler bizzat kendileridir; zira günahlar şeytanın bineği ve giriş kapısıdır. Şayet Rablerinin itaatine sımsıkı sarılsalardı, şeytanın onlar üzerinde hiçbir otoritesi (hâkimiyeti) olmazdı.

قال تعالى: {إن عبادي ليس لك عليهم سلطان} ثم أخبر أنه عفا عنهم بعدما فعلوا ما يوجب المؤاخذة، وإلا فلو واخذهم لاستأصلهم.

Allah Teâlâ: {إن عبادي ليس لك عليهم سلطان} “Şüphesiz Benim kullarım üzerinde senin hiçbir otoriten yoktur” buyurmuştur. Sonra cezalandırılmayı gerektiren fiili işledikten sonra onları affettiğini haber vermiştir; yoksa şayet onları cezalandırsaydı köklerini kazırdı.

{إن الله غفور} للمذنبين الخطائين بما يوفقهم له من التوبة والاستغفار، والمصائب المكفرة، {حليم} لا يعاجل من عصاه، بل يستأني به، ويدعوه إلى الإنابة إليه، والإقبال عليه.

{إن الله غفور} “Şüphesiz Allah Gafûr'dur;” kendilerini muvaffak kıldığı tevbe, istiğfar ve günahlara kefaret olan musibetlerle günahkâr ve hatalı kullarını çok bağışlayandır. {حليم} “Halîm'dir;” Kendisine isyan edeni cezalandırmada acele etmez; bilakis ona mühlet verir, Kendisine yönelmeye ve tövbe etmeye davet eder.

ثم إن تاب وأناب قبل منه، وصيره كأنه لم يجر منه ذنب، ولم يصدر منه عيب، فلله الحمد على إحسانه.

Sonra şayet tevbe edip yönelirse bunu kabul eder ve onu sanki hiç günah işlememiş, kendisinden hiçbir kusur sadır olmamış gibi kılar. İhsanından ötürü Allah'a hamdolsun!

{١٥٦ - ١٥٨} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لإخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الأرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ * وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ} .

{156 - 158} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لإخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الأرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ * وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ} “Ey iman edenler! İnkâr edenler ve yeryüzünde sefere çıkan yahut savaşa giden kardeşleri hakkında: ‘Eğer bizim yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi’ diyenler gibi olmayın. Allah bunu onların kalplerinde bir yürek acısı (hasret) kılsın diye [böyle yaptılar]. Yaşatan da öldüren de Allah'tır. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir. Andolsun ki Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz, Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıkları [dünyalıklardan] çok daha hayırlıdır.”

ينهى تعالى عباده المؤمنين أن يشابهوا الكافرين، الذين لا يؤمنون بربهم، ولا بقضائه وقدره، من المنافقين وغيرهم.

Allah Teâlâ mümin kullarını; Rablerine, O'nun kaza ve kaderine inanmayan münafıklardan ve diğer inkârcılardan oluşan kâfirlere benzemekten nehyetmektedir.

ينهاهم عن مشابهتهم في كل شيء، وفي هذا الأمر الخاص وهو أنهم يقولون لإخوانهم في الدين أو في النسب: {إذا ضربوا في الأرض} أي: سافروا للتجارة {أو كانوا غزى} أي: غزاة، ثم جرى عليهم قتل أو موت، يعارضون القدر ويقولون: {لو كانوا عندنا ما ماتوا وما قتلوا} وهذا كذب منهم، فقد قال تعالى: {قل لو كنتم في بيوتكم لبرز الذين كتب عليهم القتل إلى مضاجعهم} ولكن هذا التكذيب لم يفدهم، إلا أن الله يجعل هذا القول، وهذه العقيدة حسرة في قلوبهم، فتزداد مصيبتهم، وأما المؤمنون بالله فإنهم يعلمون أن ذلك بقدر الله، فيؤمنون ويسلمون، فيهدي الله قلوبهم ويثبتها، ويخفف بذلك عنهم المصيبة.

Onları her hususta ve özellikle de şu özel meselede kâfirlere benzemekten nehyetmektedir: Onlar dinde veya nesepten kardeşleri {إذا ضربوا في الأرض} “yeryüzünde sefere çıktıklarında,” yani ticaret için yolculuk yaptıklarında {أو كانوا غزى} “yahut savaşa gittiklerinde” ve başlarına ölüm veya öldürülme geldiğinde kadere karşı çıkarak: {لو كانوا عندنا ما ماتوا وما قتلوا} “‘Eğer bizim yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi’” derler. Bu onların bir yalanıdır; nitekim Allah Teâlâ: {قل لو كنتم في بيوتكم لبرز الذين كتب عليهم القتل إلى مضاجعهم} “De ki: ‘Evlerinizde dahi olsaydınız, haklarında ölüm yazılmış olanlar mutlaka devrilecekleri yerlere çıkıp giderlerdi’” buyurmuştur. Ancak bu yalanlama, Allah'ın bu sözü ve bu inancı onların kalplerinde bir yürek acısı (hasret) kılması ve böylece musibetlerinin katlanması dışında kendilerine hiçbir fayda vermemiştir. Allah'a iman eden müminlere gelince; onlar bunun Allah'ın kaderiyle olduğunu bilir, iman eder ve teslim olurlar; Allah da onların kalplerini hidayete erdirir, sabit kılar ve bu sayede musibeti onlara hafifletir.

قال الله ردا عليهم: {والله يحيي ويميت} أي: هو المنفرد (١) بذلك، فلا يغني حذر عن قدر.

Allah Teâlâ onlara reddiye olarak şöyle buyurmuştur: {والله يحيي ويميت} “Yaşatan da öldüren de Allah'tır;” yani bunda tek olan O'dur (1); dolayısıyla sakınmak kaderi savuşturmaz.

{والله بما تعملون بصير} فيجازيكم بأعمالكم وتكذيبكم.

{والله بما تعملون بصير} “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir;” böylece amellerinize ve yalanlamalarınıza göre sizi cezalandıracaktır.

ثم أخبر تعالى أن القتل في سبيله أو الموت فيه، ليس فيه نقص ولا محذور، وإنما هو مما ينبغي أن يتنافس فيه المتنافسون، لأنه سبب مفض وموصل إلى مغفرة الله ورحمته، وذلك خير مما يجمع أهل الدنيا من دنياهم.

Sonra [Allah] Teâlâ, Kendi yolunda öldürülmenin veya bu yolda ölmenin hiçbir eksiklik ve sakınca barındırmadığını, bilakis yarışanların uğrunda yarışması gereken bir şey olduğunu; zira bunun Allah'ın mağfiretine ve rahmetine götüren ve ulaştıran bir sebep olduğunu ve bunun dünya ehlinin dünyalarından topladıklarından daha hayırlı olduğunu haber vermiştir.

{وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لإلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ} .

{وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لإلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ} “Andolsun ki ölseniz de öldürülseniz de mutlaka Allah'ın huzurunda toplanacaksınız.”

وأن الخلق أيضا إذا ماتوا أو قتلوا بأي حالة كانت، فإنما مرجعهم إلى الله، ومآلهم إليه، فيجازي كلا بعمله، فأين الفرار إلا إلى الله، وما للخلق عاصم إلا الاعتصام بحبل الله؟ "

Ayrıca yaratılmışlar hangi halde olursa olsun öldüklerinde veya öldürüldüklerinde dönüşleri ancak Allah'adır, varacakları yer O'nadır; böylece herkesi ameliyle cezalandırır/mükâfatlandırır. O halde Allah'a kaçmaktan başka nereye kaçılabilir ve yaratılmışlar için Allah'ın ipine sımsıkı sarılmaktan başka hangi koruyucu bulunabilir?

{١٥٩} {فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الأمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ} .

{159} {فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الأمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ} “Allah'tan bir rahmet sayesindedir ki sen onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, elbette etrafından dağılıp giderlerdi. Artık onları affet, onlar için bağışlanma dile ve iş hususunda onlarla istişare et. Karar verdiğin zaman da Allah'a tevekkül et. Şüphesiz Allah tevekkül edenleri sever.”

أي: برحمة الله لك ولأصحابك، منَّ الله عليك أن ألنت (١) لهم جانبك، وخفضت لهم جناحك، وترققت عليهم، وحسنت لهم خلقك، فاجتمعوا عليك وأحبوك، وامتثلوا أمرك.

Yani sana ve ashabına Allah'ın bir rahmeti olarak; Allah onlara yumuşak davranmanı (1), onlara kol kanat germeni, onlara şefkat göstermeni ve onlara karşı ahlakını güzelleştirmeni sana lütfetti. Böylece senin etrafında toplandılar, seni sevdiler ve emrine itaat ettiler.

{ولو كنت فظا} أي: سيئ الخلق {غليظ القلب} أي: قاسيه، {لانفضوا من حولك} لأن هذا ينفرهم ويبغضهم لمن قام به هذا الخلق السيئ.

{ولو كنت فظا} “Eğer kaba” yani kötü ahlaklı, {غليظ القلب} “katı yürekli” yani katı kalpli olsaydın, {لانفضوا من حولك} “elbette etrafından dağılıp giderlerdi;” çünkü bu durum onları nefret ettirir ve bu kötü ahlakı taşıyan kimseye karşı onları soğutur.

فالأخلاق الحسنة من الرئيس في الدين، تجذب الناس إلى دين الله، وترغبهم فيه، مع ما لصاحبه من المدح والثواب الخاص، والأخلاق السيئة من الرئيس في الدين تنفر الناس عن الدين، وتبغضهم إليه، مع ما لصاحبها من الذم والعقاب الخاص، فهذا الرسول المعصوم يقول الله له ما يقول، فكيف بغيره؟!

Dindeki bir önderin güzel ahlakı; sahibine kazandıracağı özel övgü ve sevapla birlikte insanları Allah'ın dinine çeker ve onları dine rağbet ettirir. Dindeki bir önderin kötü ahlakı ise; sahibine getireceği özel yergi ve ceza ile birlikte insanları dinden kaçırır ve dinden nefret ettirir. İşte bu masum Resul'e bile Allah Teâlâ bu hitapta bulunmaktadır; o halde başkaları için durum nasıldır!

أليس من أوجب الواجبات، وأهم المهمات، الاقتداء بأخلاقه الكريمة، ومعاملة الناس بما يعاملهم به ﷺ، من اللين وحسن الخلق والتأليف، امتثالا لأمر الله، وجذبا لعباد الله لدين الله.

Allah'ın emrine uymak ve Allah'ın kullarını Allah'ın dinine çekmek için; onun yüce ahlakına uymak, yumuşaklık, güzel ahlak ve kaynaştırma hususunda insanlara onun sallallâhu aleyhi ve sellem davrandığı gibi davranmak en vacip görevlerden ve en mühim meselelerden değil midir?

ثم أمره الله تعالى بأن يعفو عنهم ما صدر منهم من التقصير في حقه ﷺ، ويستغفر لهم في التقصير في حق الله، فيجمع بين العفو والإحسان.

Sonra Allah Teâlâ, kendi hakkındaki sallallâhu aleyhi ve sellem kusurlarından ötürü onları affetmesini, Allah'ın hakkındaki kusurları için de onlar adına bağışlanma dilemesini emretmiştir; böylece hem affı hem de ihsanı bir arada toplamış olur.

{وشاورهم في الأمر} أي: الأمور التي تحتاج إلى استشارة ونظر وفكر، فإن في الاستشارة من الفوائد والمصالح الدينية والدنيوية ما لا يمكن حصره:

{وشاورهم في الأمر} “ve iş hususunda onlarla istişare et;” yani danışmaya, değerlendirmeye ve fikre ihtiyaç duyulan işlerde... Zira istişarede sayılamayacak kadar pek çok dini ve dünyevi faydalar ve maslahatlar vardır:

منها: أن المشاورة من العبادات المتقرب بها إلى الله.

Bunlardan biri: İstişarenin kendisiyle Allah'a yaklaşılan ibadetlerden olmasıdır.

ومنها: أن فيها تسميحا لخواطرهم، وإزالة لما يصير في القلوب عند الحوادث، فإن من له الأمر على الناس -إذا جمع أهل الرأي: والفضل وشاورهم في حادثة من الحوادث- اطمأنت نفوسهم وأحبوه، وعلموا أنه ليس بمستبد (٢) عليهم، وإنما ينظر إلى المصلحة الكلية العامة للجميع، فبذلوا جهدهم ومقدورهم في طاعته، لعلمهم بسعيه في مصالح العموم، بخلاف من ليس كذلك، فإنهم لا يكادون يحبونه محبة صادقة، ولا يطيعونه وإن أطاعوه فطاعة غير تامة.

Bunlardan biri: İstişarede insanların gönüllerini hoş tutma ve hadiseler anında kalplerde oluşabilecek kırgınlıkları giderme faydası vardır. Zira insanlar üzerinde yetki sahibi olan kimse —hadiselerden biri meydana geldiğinde rey ve fazilet ehlini toplayıp onlarla istişare ettiğinde— onların nefisleri mutmain olur, onu severler ve onun üzerlerine tahakküm kuran bir müstebit (2) olmadığını, bilakis herkes için geçerli genel ve külli maslahatı gözettiğini bilirler. Böylece onun kamu maslahatları uğruna gayret gösterdiğini bildiklerinden ona itaat hususunda bütün güç ve takatlerini sarf ederler. Böyle davranmayan kimsenin aksine... Zira onlar böyle birini neredeyse hiç samimiyetle sevmezler ve ona itaat etmezler; itaat etseler bile bu tam bir itaat olmaz.

ومنها: أن في الاستشارة تنور الأفكار، بسبب إعمالها فيما وضعت له، فصار في ذلك زيادة للعقول.

Bunlardan biri: İstişarede; fikirlerin vazedildikleri amaç doğrultusunda işletilmesi sebebiyle aydınlanması ve dolayısıyla akılların artması faydası vardır.

ومنها: ما تنتجه الاستشارة من الرأي: المصيب، فإن المشاور لا يكاد يخطئ في فعله، وإن أخطأ أو لم يتم له مطلوب، فليس بملوم، فإذا كان الله يقول لرسوله ﷺ وهو أكمل الناس عقلا وأغزرهم علما، وأفضلهم رأيا-: {وشاورهم في الأمر} فكيف بغيره؟!

Bunlardan biri: İstişarenin isabetli bir rey neticesi vermesidir; zira istişare eden kimse fiilinde neredeyse hiç yanılmaz; yanılsaydı veya arzuladığı şey gerçekleşmeseydi bile kınanmaz. Allah Resulüne —ki o insanların akılca en kâmili, ilimce en zengini ve rey bakımından en faziletlisidir— sallallâhu aleyhi ve sellem: {وشاورهم في الأمر} “ve iş hususunda onlarla istişare et” buyuruyorsa, artık başkaları için durum nasıl olur!

ثم قال تعالى: {فإذا عزمت} أي: على أمر من الأمور بعد الاستشارة فيه، إن كان يحتاج إلى استشارة {فتوكل على الله} أي: اعتمد على حول الله وقوته، متبرئا من حولك وقوتك، {إن الله يحب المتوكلين} عليه، اللاجئين إليه.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {فَإِذَا عَزَمْتَ} “Bir kere de azmettin mi” yani şayet istişareye ihtiyaç duyuyorsa o konuda yapılan istişareden sonra işlerden bir işe [kesin karar verdin mi], {فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} “artık Allah'a tevekkül et.” Yani kendi güç ve kuvvetinden teberri ederek (kendi gücünden sıyrılarak) Allah'ın güç ve kuvvetine güvenip dayan. {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ} “Şüphesiz Allah, tevekkül edenleri sever.” [Yani] O'na tevekkül edenleri ve O'na sığınanları [sever].

{١٦٠} {إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غَالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} .

{160} {إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غَالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} “Eğer Allah size yardım ederse, artık size galip gelecek hiç kimse yoktur. Eğer sizi yardımsız bırakırsa, O'ndan sonra size yardım edecek kimdir? Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.”

أي: إن يمددكم الله بنصره ومعونته {فلا غالب لكم} فلو اجتمع عليكم من في أقطارها وما عندهم من العدد والعُدد، لأن الله لا مغالب له، وقد قهر العباد وأخذ بنواصيهم، فلا تتحرك دابة إلا بإذنه، ولا تسكن إلا بإذنه.

Yani şayet Allah yardımı ve inayetiyle sizi desteklerse {فلا غالب لكم} “artık size galip gelecek hiç kimse yoktur;” yeryüzünün her köşesindekiler bütün sayıları ve teçhizatlarıyla aleyhinize bir araya gelseler bile... Çünkü Allah'a galip gelecek hiçbir varlık yoktur; O kulları kahretmiş ve perçemlerinden yakalamıştır; hiçbir canlı O'nun izni olmadan hareket edemez ve O'nun izni olmadan duramaz.

{وإن يخذلكم} ويكلكم إلى أنفسكم {فمن ذا الذي ينصركم من بعده} فلا بد أن تنخذلوا ولو أعانكم جميع الخلق.

{وإن يخذلكم} “Eğer sizi yardımsız bırakırsa” ve kendi nefislerinize havale ederse, {فمن ذا الذي ينصركم من بعده} “O'ndan sonra size yardım edecek kimdir?” Bütün yaratılmışlar size yardım etse bile mutlaka hezimete uğrarsınız.

وفي (١) ضمن ذلك الأمر بالاستنصار بالله والاعتماد عليه، والبراءة من الحول والقوة، ولهذا قال: {وعلى الله فليتوكل المؤمنون} بتقديم المعمول يؤذن بالحصر، أي: على الله توكلوا لا على غيره، لأنه قد علم أنه هو الناصر وحده، فالاعتماد عليه توحيد محصل للمقصود، والاعتماد على غيره شرك غير نافع لصاحبه، بل ضار.

Bunun zımnında (1); Allah'tan yardım dileme, O'na dayanma ve kendi güç ve kuvvetinden sıyrılma emri vardır. Bundan dolayı: {وعلى الله فليتوكل المؤمنون} “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” buyurmuştur; mef'ulün öne geçirilmesi hasır ifade eder: Yani başkasına değil yalnız Allah'a tevekkül edin! Zira tek yardım edicinin yalnız O olduğu bilinmektedir; dolayısıyla O'na dayanmak maksadı hasıl eden bir tevhiddir, O'ndan başkasına dayanmak ise sahibine fayda vermeyen bilakis zarar veren bir şirktir.

وفي هذه الآية الأمر بالتوكل على الله وحده، وأنه بحسب إيمان العبد يكون توكله.

Bu ayette yalnızca Allah'a tevekkül etme emri ve kulun tevekkülünün imanı nispetinde olacağı [hususu] yer almaktadır.

{١٦١} {وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} .

{161} {وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} “Hiçbir peygamber için ganimete hıyanet etmek (ondan mal aşırmak) yaraşmaz/mümkün değildir. Kim hıyanet ederse, kıyamet gününde aşırdığı şeyle gelir. Sonra herkese kazandığı eksiksiz ödenir ve onlara asla zulmedilmez.”

الغلول هو: الكتمان من الغنيمة، [والخيانة في كل مال يتولاه الإنسان] (١) وهو محرم إجماعا، بل هو من الكبائر، كما تدل عليه هذه الآية الكريمة وغيرها من النصوص، فأخبر الله تعالى أنه ما ينبغي ولا يليق بنبي أن يغل، لأن الغلول -كما علمت- من أعظم الذنوب وأشر العيوب. وقد صان الله تعالى أنبياءه عن كل ما يدنسهم ويقدح فيهم، وجعلهم أفضل العالمين أخلاقا، وأطهرهم نفوسا، وأزكاهم وأطيبهم، ونزههم عن كل عيب، وجعلهم محل رسالته، ومعدن حكمته {الله أعلم حيث يجعل رسالته} .

Gulûl; ganimetten mal gizlemek [ve insanın idaresini üstlendiği her malda hıyanet etmektir] (1). Bu ise icma ile haramdır; bilakis bu kerim ayetin ve diğer nassların delalet ettiği üzere büyük günahlardandır. Allah Teâlâ hiçbir peygambere gulûlün yakışmayacağını ve yaraşmayacağını haber vermiştir; zira gulûl —bildiğin üzere— günahların en büyüğünden ve kusurların en kötüsündendir. Allah Teâlâ peygamberlerini kendilerini lekeleyecek ve haklarında şüphe doğuracak her şeyden korumuş; onları ahlak bakımından âlemlerin en faziletlisi, nefisçe en temizi, en arınmışı ve en güzeli kılmış, her türlü kusurdan münezzeh eylemiş ve onları risaletinin mahalli, hikmetinin madeni yapmıştır: {الله أعلم حيث يجعل رسالته} “Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir.”

فبمجرد علم العبد بالواحد منهم، يجزم بسلامتهم من كل أمر يقدح فيهم، ولا يحتاج إلى دليل على ما قيل فيهم من أعدائهم، لأن معرفته بنبوتهم، مستلزم لدفع ذلك، ولذلك أتى بصيغة يمتنع معها وجود الفعل منهم، فقال: {وما كان لنبي أن يغل} أي: يمتنع ذلك ويستحيل على من اختارهم الله لنبوته.

Kul içlerinden birini sadece bilmekle bile onların kendilerini lekeleyecek her türlü şeyden beri ve masum olduklarına kesin kanaat getirir; düşmanlarının haklarında söyledikleri iddialara karşı ayrıca bir delile ihtiyaç duymaz, çünkü onların peygamberliğini bilmesi zaten bu iftiraları savuşturmayı gerektirir. Bundan dolayı Allah onlardan bu fiilin sadır olmasının imkânsızlığını bildiren bir sîga ile: {وما كان لنبي أن يغل} “Hiçbir peygamber için ganimete hıyanet etmek mümkün değildir” buyurmuştur; yani Allah'ın peygamberliği için seçtiği kimseler hakkında bu durum muhaldir ve imkânsızdır.

ثم ذكر الوعيد على من غل، فقال: {ومن يغلل يأت بما غل يوم القيامة} أي: يأت به حامله على ظهره، حيوانا كان أو متاعا، أو غير ذلك، ليعذب به يوم القيامة، {ثم توفى كل نفس ما كسبت} الغال وغيره، كل يوفى أجره ووزره على مقدار كسبه، {وهم لا يظلمون} أي: لا يزاد في سيئاتهم، ولا يهضمون شيئا من حسناتهم، وتأمل حسن هذا الاحتراز في هذه الآية الكريمة.

Sonra hıyanet eden kimseye yönelik tehdidi zikrederek şöyle buyurmuştur: {ومن يغلل يأت بما غل يوم القيامة} “Kim hıyanet ederse, kıyamet gününde aşırdığı şeyle gelir;” yani ister bir hayvan ister bir eşya veya başka bir şey olsun kıyamet gününde onunla azap olunmak üzere onu sırtında taşıyarak gelir. {ثم توفى كل نفس ما كسبت} “Sonra herkese kazandığı eksiksiz ödenir;” hainlik eden de başkaları da, herkes kazandığı ölçüde mükâfatını veya günahının karşılığını tastamam alır. {وهم لا يظلمون} “ve onlara asla zulmedilmez;” yani ne günahlarına haksız bir ilave yapılır ne de iyiliklerinden bir şey eksiltilir. Bu kerim ayetteki şu güzel ihtiraza dikkat et:

لما ذكر عقوبة الغال، وأنه يأتي يوم القيامة بما غله، ولما أراد أن يذكر توفيته وجزاءه، وكان الاقتصار على الغال يوهم -بالمفهوم- أن غيره من أنواع العاملين قد لا يوفون -أتى بلفظ عام جامع له ولغيره.

Hıyanet edenin cezasını ve aşırdığı şeyle kıyamet günü geleceğini zikredip hak ettiği cezanın ve karşılığın eksiksiz verileceğini belirtmek istediğinde; [hükmü] sadece hıyanet edenle sınırlandırmak, mefhumuyla (dolaylı anlamıyla) diğer amel sahiplerine karşılıklarının tam olarak verilmeyebileceği vehmini oluşturabileceğinden dolayı, hem onu hem de diğerlerini içine alan genel ve kuşatıcı bir lafız getirmiştir.

{١٦٢ - ١٦٣} {أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ * هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} .

{162 - 163} {أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ * هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} “Allah'ın rızasına uyan kimse, Allah'ın gazabına uğrayan ve varacağı yer cehennem olan kimse gibi midir? O ne kötü bir varış yeridir! Onlar Allah katında derece derecedirler. Allah yaptıklarını hakkıyla görendir.”

يخبر تعالى أنه لا يستوي من كان قصده رضوان ربه، والعمل على ما يرضيه، كمن ليس كذلك، ممن هو مكب على المعاصي، مسخط لربه، هذان لا يستويان في حكم الله، وحكمة الله، وفي فطر عباد الله.

Allah Teâlâ; maksadı Rabbinin rızası olan ve O'nu razı edecek ameller işleyen kimse ile böyle olmayıp günahlara dalan ve Rabbini gazaplandıran kimsenin asla bir olmadığını haber vermektedir. Bu iki sınıf; Allah'ın hükmünde, Allah'ın hikmetinde ve Allah'ın kullarının fıtratlarında asla eşit olmazlar.