Binûn

Âl-i İmrân Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{أفمن كان مؤمنا كمن كان فاسقا لا يستوون} ولهذا قال هنا: {هم درجات عند الله} أي: كل هؤلاء متفاوتون في درجاتهم ومنازلهم بحسب تفاوتهم في أعمالهم.

{أفمن كان مؤمنا كمن كان فاسقا لا يستوون} “Mümin olan kimse fasık olan kimse gibi midir? Onlar eşit olamazlar.” Bundan dolayı burada: {هم درجات عند الله} “Onlar Allah katında derece derecedirler” buyurmuştur; yani bütün bu kimseler amellerindeki farklılıklara göre derecelerinde ve mertebelerinde farklı farklıdırlar.

فالمتبعون لرضوان الله يسعون في نيل الدرجات العاليات، والمنازل والغرفات، فيعطيهم الله من فضله وجوده على قدر أعمالهم، والمتبعون لمساخط الله يسعون في النزول في الدركات إلى أسفل سافلين، كل على حسب عمله، والله تعالى بصير بأعمالهم، لا يخفى عليه منها شيء، بل قد علمها، وأثبتها في اللوح المحفوظ، ووكل ملائكته الأمناء الكرام، أن يكتبوها ويحفظوها، ويضبطونها.

Allah'ın rızasına uyanlar yüce derecelere, yüksek konaklara ve köşklere nail olmaya çalışırlar; Allah da lütuf ve cömertliğinden amelleri nispetinde onlara verir. Allah'ın gazabına uyanlar ise esfel-i sâfilîne (aşağıların en aşağısına) doğru derekelere inmeye çalışırlar; herkes ameline göredir. Allah Teâlâ onların amellerini hakkıyla görendir; onlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz; bilakis onları bilmiş, Levh-i Mahfuz'da tespit etmiş ve şerefli emin meleklerini onları yazmak, muhafaza etmek ve kayda geçirmekle görevlendirmiştir.

{١٦٤} {لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ} .

{164} {لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ} “Andolsun ki Allah, müminlere kendi içlerinden onlara ayetlerini okuyan, onları arındıran ve onlara Kitab'ı ve Hikmeti öğreten bir peygamber göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur. Oysa onlar daha önce apaçık bir sapıklık içindeydiler.”

هذه المنة التي امتن الله بها على عباده، أكبر النعم، بل أصلها، وهي الامتنان عليهم بهذا الرسول الكريم الذي أنقذهم الله به من الضلالة، وعصمهم به من الهلكة، فقال: {لقد منَّ الله على المؤمنين إذ بعث فيهم رسولا من أنفسهم} يعرفون نسبه، وحاله، ولسانه، من قومهم وقبيلتهم، ناصحا لهم، مشفقا عليهم، يتلو عليهم آيات الله، يعلمهم ألفاظها ومعانيها.

Allah'ın kullarına lütfettiği bu minnet, nimetlerin en büyüğü, bilakis aslıdır; o da kendisiyle Allah'ın onları sapıklıktan kurtardığı ve helakten koruduğu bu kerim Resul'ü onlara lütfetmesidir. Şöyle buyurmuştur: {لقد منَّ الله على المؤمنين إذ بعث فيهم رسولا من أنفسهم} “Andolsun ki Allah, müminlere kendi içlerinden bir peygamber göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur;” onun nesebini, halini, dilini bilirler; kendi kavimlerinden ve kabilelerindendir; onlara samimiyetle nasihat eden, üzerlerine titreyendir; onlara Allah'ın ayetlerini okur, lafızlarını ve manalarını öğretir.

{ويزكيهم} من الشرك، والمعاصي، والرذائل، وسائر مساوئ الأخلاق.

{ويزكيهم} “ve onları arındırır;” şirkten, günahlardan, rezilliklerden ve diğer bütün kötü ahlaklardan...

و {يعلمهم الكتاب} إما جنس الكتاب الذي هو القرآن، فيكون قوله: {يتلو عليهم آياته} المراد به الآيات الكونية، أو المراد بالكتاب -هنا- الكتابة، فيكون قد امتن عليهم، بتعليم الكتاب والكتابة، التي بها تدرك العلوم وتحفظ، {والحكمة} هي: السنة، التي هي شقيقة القرآن، أو وضع الأشياء مواضعها، ومعرفة أسرار الشريعة.

Ve {يعلمهم الكتاب} “onlara Kitab'ı öğretir;” ya Kur'an olan kitap cinsidir ki bu durumda {يتلو عليهم آياته} “onlara ayetlerini okur” buyruğundan kastın kevni ayetler olması gerekir; yahut buradaki Kitap'tan kasıt yazı yazmaktır ki bu durumda kendisiyle ilimlerin idrak edilip korunduğu Kitab'ı ve yazıyı öğretmekle onlara lütufta bulunmuş olur. {والحكمة} “ve Hikmeti;” o da Kur'an'ın ikizi olan Sünnet'tir yahut her şeyi yerli yerine koymak ve şeriatın sırlarını bilmektir.

فجمع لهم بين تعليم الأحكام، وما به تنفذ الأحكام، وما به تدرك فوائدها وثمراتها، ففاقوا بهذه الأمور العظيمة جميع المخلوقين، وكانوا من العلماء الربانيين، {وإن كانوا من قبل} بعثة هذا الرسول {لفي ضلال مبين} لا يعرفون الطريق الموصل إلى ربهم، ولا ما يزكي النفوس ويطهرها، بل ما زين لهم جهلهم فعلوه، ولو ناقض ذلك عقول العالمين.

Böylece onlara hükümleri öğretmeyi, hükümlerin kendisiyle tatbik edileceği şeyleri ve fayda ile semerelerinin kendisiyle idrak edileceği hikmeti bir arada toplamıştır. Bu yüce esaslarla bütün yaratılmışlara üstün gelmiş ve rabbânî âlimlerden olmuşlardır. Bu Resul'ün gönderilmesinden {وإن كانوا من قبل} “önce ise” {لفي ضلال مبين} “apaçık bir sapıklık içindeydiler;” Rablerine ulaştıran yolu, nefisleri neyin arındırıp temizleyeceğini bilmezlerdi; bilakis bütün âlemlerin akıllarına aykırı olsa bile cehaletlerinin kendilerine süslü gösterdiği şeyleri yaparlardı.

{١٦٥ - ١٦٨} {أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} .

{165 - 168} {أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Başınıza bir musibet gelince —ki siz onun iki katını düşmanınıza tattırmıştınız—: ‘Bu nereden geldi?’ dediniz. De ki: ‘O kendi katınızdandır.’ Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir.”

هذا تسلية من الله تعالى لعباده المؤمنين، حين أصابهم ما أصابهم يوم "أحد" وقتل منهم نحو سبعين، فقال الله: إنكم {قد أصبتم} من المشركين {مثليها} يوم بدر فقتلتم سبعين من كبارهم وأسرتم سبعين، فليهن الأمر ولتخف المصيبة عليكم، مع أنكم لا تستوون أنتم وهم، فإن قتلاكم في الجنة وقتلاهم في النار.

Bu, Uhud gününde başlarına gelenler gelip içlerinden yaklaşık yetmiş kişi öldürüldüğü vakit Allah Teâlâ'dan mümin kullarına bir tesellidir. Allah buyurmuştur ki: Siz Bedir günü müşriklere {قد أصبتم} “tattırmıştınız” {مثليها} “onun iki katını;” ileri gelenlerinden yetmişini öldürmüş, yetmişini de esir almıştınız. O halde mesele size kolay gelsin ve musibet hafiflesin; üstelik siz onlarla bir de değilsiniz: Zira sizin ölüleriniz cennette, onların ölüleri ise cehennemdedir.

{قلتم أنى هذا} أي: من أين أصابنا ما أصابنا وهزمنا؟ {قل هو من عند أنفسكم} حين تنازعتم وعصيتم من بعد ما أراكم ما تحبون، فعودوا على أنفسكم باللوم، واحذروا من الأسباب المردية.

{قلتم أنى هذا} “‘Bu nereden geldi?’ dediniz;” yani bu başımıza gelenler nereden isabet etti ve nasıl hezimete uğradık? {قل هو من عند أنفسكم} “De ki: ‘O kendi katınızdandır;’” yani sevdiğiniz şeyi size gösterdikten sonra çekiştiğiniz ve isyan ettiğiniz vakit... O halde kendi nefislerinizi kınayın ve helak edici sebeplerden sakının!

{إن الله على كل شيء قدير} فإياكم وسوء الظن بالله، فإنه قادر على نصركم، ولكن له أتم الحكمة في ابتلائكم ومصيبتكم. {ذلك ولو يشاء الله لانتصر منهم ولكن ليبلو بعضكم ببعض} .

{إن الله على كل شيء قدير} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” Sakın Allah hakkında kötü zanda bulunmayın; zira O size yardım etmeye kadirdir, fakat sizi imtihan etmesinde ve musibete uğratmasında O'nun tam bir hikmeti vardır: {ذلك ولو يشاء الله لانتصر منهم ولكن ليبلو بعضكم ببعض} “İşte böyle; şayet Allah dileseydi onlardan intikam alırdı, fakat kiminizi kiminizle imtihan etmek için [böyle yapar].”

{وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ * وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالا لاتَّبَعْنَاكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلإيمَانِ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ * الَّذِينَ قَالُوا لإخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} .

{وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ * وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالا لاتَّبَعْنَاكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلإيمَانِ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ * الَّذِينَ قَالُوا لإخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler Allah'ın izniyledir; müminleri bilsin (ortaya çıkarsın) ve münafıklık edenleri de bilsin diyedir. Onlara: ‘Gelin, Allah yolunda savaşın yahut savunma yapın!’ denildiğinde: ‘Eğer savaşmayı bilseydik elbette size uyardık’ dediler. Onlar o gün imandan çok küfre yakındılar. Kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlar. Allah onların gizlediklerini çok iyi bilendir. Kendileri oturup [savaşa gitmeyen] ve kardeşleri hakkında: ‘Eğer bize uysalardı öldürülmezlerdi’ diyenlere de ki: ‘Eğer doğru sözlüler iseniz ölümü kendi nefislerinizden savuşturun bakalım!’”

ثم أخبر أن ما أصابهم يوم التقى الجمعان، جمع المسلمين وجمع المشركين في "أحد" من القتل والهزيمة، أنه بإذنه وقضائه وقدره، لا مرد له ولا بد من وقوعه. والأمر القدري -إذا نفذ، لم يبق إلا التسليم له، وأنه قدره لحكم عظيمة وفوائد جسيمة، وأنه ليتبين بذلك المؤمن من المنافق، الذين لما أمروا بالقتال، {وقيل لهم تعالوا قاتلوا في سبيل الله} أي: ذبا عن دين الله، وحماية له وطلبا لمرضاة الله، {أو ادفعوا} عن محارمكم وبلدكم، إن لم يكن لكم نية صالحة، فأبوا ذلك واعتذروا بأن {قالوا لو نعلم قتالا لاتبعناكم} أي: لو نعلم أنكم يصير بينكم وبينهم قتال لاتبعناكم، وهم كذبة في هذا. قد علموا وتيقنوا وعلم كل أحد أن هؤلاء المشركين، قد ملئوا من الحنق والغيظ على المؤمنين بما أصابوا منهم، وأنهم قد بذلوا أموالهم، وجمعوا ما يقدرون عليه من الرجال والعدد، وأقبلوا في جيش عظيم قاصدين المؤمنين في بلدهم، متحرقين على قتالهم، فمن كانت هذه حالهم، كيف يتصور أنهم لا يصير بينهم وبين المؤمنين قتال؟ خصوصا وقد خرج المسلمون من المدينة وبرزوا لهم، هذا من المستحيل، ولكن المنافقين ظنوا أن هذا العذر، يروج على المؤمنين، قال تعالى: {هم للكفر يومئذ} أي: في تلك الحال التي تركوا فيها الخروج مع المؤمنين {أقرب منهم للإيمان يقولون بأفواههم ما ليس في قلوبهم} وهذه خاصة المنافقين، يظهرون بكلامهم وفعالهم ما يبطنون ضده في قلوبهم وسرائرهم.

Sonra iki topluluğun —yani Uhud'da Müslümanlar topluluğu ile müşrikler topluluğunun— karşılaştığı gün ölüm ve hezimetten başlarına gelenlerin Allah'ın izni, kaza ve kaderiyle olduğunu, bunun geri çevrilmesinin mümkün olmayıp mutlaka vuku bulacağını haber vermiştir. Kaderî emir infaz edildiğinde teslim olmaktan başka çare kalmaz. Allah bunu büyük hikmetler ve muazzam faydalar için takdir etmiştir; bununla mümin ile savaşa çağrıldıklarında {وقيل لهم تعالوا قاتلوا في سبيل الله} “onlara: ‘Gelin, Allah yolunda savaşın’” yani Allah'ın dinini savunmak, onu korumak ve Allah'ın rızasını aramak için savaşın, {أو ادفعوا} “‘yahut savunma yapın!’” yani şayet salih bir niyetiniz yoksa bari dokunulmazlarınızı ve memleketinizi savunun denildiğinde bundan kaçınan ve {قالوا لو نعلم قتالا لاتبعناكم} “‘Eğer savaşmayı bilseydik elbette size uyardık’” yani sizinle onlar arasında bir savaş çıkacağını bilseydik size uyardık diye mazeret ileri süren münafıklar ayırt edilsin diye takdir etmiştir. Onlar bu sözlerinde yalancıdırlar: Zira onlar da herkes gibi kesin olarak biliyorlardı ki o müşrikler Bedir'de başlarına gelenler sebebiyle müminlere karşı hınç ve öfkeyle dolup taşmışlardı; mallarını harcamış, güçlerinin yettiği kadar adam ve teçhizat toplamış, memleketlerinde müminleri hedef alarak büyük bir orduyla gelmiş ve onlarla savaşmak için yanıp tutuşmuşlardı. Hali böyle olan kimselerle müminler arasında bir savaşın çıkmayacağı nasıl tasavvur edilebilir! Hele hele Müslümanlar Medine'den çıkıp onların karşısına dikilmişken... Bu imkânsızdır! Fakat münafıklar bu mazeretin müminler nezdinde geçerli olacağını sandılar. Allah Teâlâ: {هم للكفر يومئذ} “Onlar o gün;” yani müminlerle birlikte sefere çıkmayı terk ettikleri o halde {أقرب منهم للإيمان يقولون بأفواههم ما ليس في قلوبهم} “imandan çok küfre yakındılar. Kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlar” buyurmuştur. Bu ise münafıkların en belirgin özelliğidir: Sözleri ve fiilleriyle kalplerinde ve iç dünyalarında gizlediklerinin tam zıddını açığa vururlar.

ومنه قولهم: {لو نعلم قتالا لاتبعناكم} فإنهم قد علموا وقوع القتال.

Onların: {لو نعلم قتالا لاتبعناكم} “‘Eğer savaşmayı bilseydik elbette size uyardık’” sözleri de bundandır; zira onlar savaşın çıkacağını kesin olarak biliyorlardı.

ويستدل بهذه الآية على قاعدة "ارتكاب أخف المفسدتين لدفع أعلاهما، وفعل أدنى المصلحتين، للعجز عن أعلاهما"؛ [لأن المنافقين أمروا أن يقاتلوا للدين، فإن لم يفعلوا فللمدافعة عن العيال والأوطان] (١) {والله أعلم بما يكتمون} فيبديه لعباده المؤمنين، ويعاقبهم عليه.

Bu ayetle “Daha büyük olanını savuşturmak için iki mefsedetten daha hafif olanını işlemek ve daha üstününe güç yetirilemediği için iki maslahattan daha aşağı olanını yapmak” kaidesine delil getirilir; zira münafıklara din için savaşmaları, bunu yapmazlarsa çoluk çocuklarını ve vatanlarını müdafaa etmek için savaşmaları emredilmiştir (1). {والله أعلم بما يكتمون} “Allah onların gizlediklerini çok iyi bilendir;” böylece onu mümin kullarına açıklar ve bundan ötürü onları cezalandırır.

ثم قال تعالى: {الذين قالوا لإخوانهم وقعدوا لو أطاعونا ما قتلوا} أي: جمعوا بين التخلف عن الجهاد، وبين الاعتراض والتكذيب بقضاء الله وقدره، قال الله ردًّا عليهم: {قل فادرءوا} أي: ادفعوا {عن أنفسكم الموت إن كنتم صادقين} إنهم لو أطاعوكم ما قتلوا، لا تقدرون على ذلك ولا تستطيعونه.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {الذين قالوا لإخوانهم وقعدوا لو أطاعونا ما قتلوا} “Kendileri oturup [savaşa gitmeyen] ve kardeşleri hakkında: ‘Eğer bize uysalardı öldürülmezlerdi’ diyenler...” Yani cihaddan geri kalmak ile Allah'ın kaza ve kaderine itiraz edip yalanlamayı bir arada topladılar. Allah onlara reddiye olarak şöyle buyurdu: {قل فادرءوا} “De ki: ‘Savuşturun;’” yani {عن أنفسكم الموت إن كنتم صادقين} “‘Eğer doğru sözlüler iseniz ölümü kendi nefislerinizden savuşturun!’” Yani size uysalardı öldürülmeyecekleri iddiasında doğru sözlüyseniz... Oysa siz buna ne güç yetirebilirsiniz ne de muktedir olabilirsiniz.

وفي هذه الآيات دليل على أن العبد قد يكون فيه خصلة كفر وخصلة إيمان، وقد يكون إلى أحدهما أقرب منه إلى الأخرى.

Bu ayetlerde, kulda hem küfürden bir haslet hem de imandan bir haslet bulunabileceğine ve bu ikisinden birine diğerinden daha yakın olabileceğine delil vardır.

{١٦٩ - ١٧١} {وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ * فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ * يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ} .

{169 - 171} {وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ * فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ * يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis onlar diridirler; Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar. Allah'ın lütfundan kendilerine verdikleriyle sevinç içindedirler ve arkalarından henüz kendilerine yetişemeyenlere de hiçbir korku olmayacağını ve onların üzülmeyeceklerini müjdelemek isterler. Onlar Allah'tan bir nimeti, bir lütfu ve Allah'ın müminlerin mükâfatını zayi etmeyeceğini müjdelerler.”

هذه الآيات الكريمة (١) فيها فضيلة (٢) الشهداء وكرامتهم، وما منَّ الله عليهم به من فضله وإحسانه، وفي ضمنها تسلية الأحياء عن قتلاهم وتعزيتهم، وتنشيطهم للقتال في سبيل الله والتعرض للشهادة، فقال: {ولا تحسبن الذين قتلوا في سبيل الله} أي: في جهاد أعداء الدين، قاصدين بذلك إعلاء كلمة الله {أمواتا} أي: لا يخطر ببالك وحسبانك أنهم ماتوا وفقدوا، وذهبت عنهم لذة الحياة الدنيا والتمتع بزهرتها، الذي يحذر من فواته، من جبن عن القتال، وزهد في الشهادة. {بل} قد حصل لهم أعظم مما يتنافس فيه المتنافسون. فهم {أحياء عند ربهم} في دار كرامته.

Bu kerim ayetlerde (1); şehitlerin fazileti (2), kerameti ve Allah'ın lütuf ve ihsanından kendilerine bahşettiği nimetler yer almaktadır. Bunun zımnında hayattakileri şehit düşen yakınları hususunda teselli etme, onlara taziye verme ve Allah yolunda savaşmaya ve şehadete talip olmaya onları teşvik etme manası vardır. Şöyle buyurmuştur: {ولا تحسبن الذين قتلوا في سبيل الله} “Allah yolunda öldürülenleri sakın sanma;” yani din düşmanlarıyla cihat ederken ve bununla Allah'ın kelimesini yüceltmeyi kastederken öldürülenleri {أمواتا} “ölüler!” Yani onların öldükleri, yok olup gittikleri, savaştan korkup şehadete rağbet etmeyen kimselerin elden kaçmasından sakındıkları dünya hayatının lezzetinin ve süsünün onlardan gittiği aklından ve zannından bile geçmesin! {بل} “Bilakis” yarışanların uğrunda yarıştığı hedeflerin en büyüğü onlar için hasıl olmuştur: Onlar O'nun keramet yurdunda {أحياء عند ربهم} “Rableri katında diridirler.”

ولفظ: {عند ربهم} يقتضي علو درجتهم، وقربهم من ربهم، {يرزقون} من أنواع النعيم الذي لا يعلم وصفه، إلا من أنعم به عليهم، ومع هذا {فرحين بما آتاهم الله من فضله} أي: مغتبطين بذلك، قد قرت به عيونهم، وفرحت به نفوسهم، وذلك لحسنه وكثرته، وعظمته، وكمال اللذة في الوصول إليه، وعدم المنغص، فجمع الله لهم بين نعيم البدن بالرزق، ونعيم القلب والروح بالفرح بما آتاهم من فضله: فتم لهم (٣) النعيم والسرور، وجعلوا {يستبشرون بالذين لم يلحقوا بهم من خلفهم} أي: يبشر بعضهم بعضا، بوصول إخوانهم الذين لم يلحقوا بهم، وأنهم سينالون ما نالوا، {ألا خوف عليهم ولا هم يحزنون} أي: يستبشرون بزوال المحذور عنهم وعن إخوانهم المستلزم كمال السرور

{عند ربهم} “Rableri katında” lafzı derecelerinin yüceliğini ve Rablerine yakınlıklarını iktiza eder. {يرزقون} “Rızıklandırılmaktadırlar;” vasfını ancak bunu kendilerine lütfeden Zat'ın bildiği nimet türleriyle... Bununla birlikte: {فرحين بما آتاهم الله من فضله} “Allah'ın lütfundan kendilerine verdikleriyle sevinç içindedirler;” yani onunla mesrurdurlar; güzelliği, çokluğu, azameti, ona kavuşmanın tam lezzeti ve hiçbir keder verici unsurun bulunmaması sebebiyle gözleri aydın olmuş ve nefisleri ferahlamıştır. Böylece Allah onlar için rızık ile bedenin nimetini; lütfundan verdikleriyle sevinç duyarak kalbin ve ruhun nimetini bir arada toplamıştır: Böylece nimet ve sürur onlar için kemale ermiştir (3). Bir de: {يستبشرون بالذين لم يلحقوا بهم من خلفهم} “Arkalarından henüz kendilerine yetişemeyenleri müjdelemek isterler;” yani henüz kendilerine kavuşmamış kardeşlerinin varışını ve kendilerinin nail oldukları şeylere onların da nail olacağını birbirlerine müjdelerler. {ألا خوف عليهم ولا هم يحزنون} “Onlara hiçbir korku olmayacağını ve onların üzülmeyeceklerini...” Yani tam sevinci gerektiren şekilde kendilerinden ve kardeşlerinden korkulan şeylerin kalktığını müjdelerler.

{يستبشرون بنعمة من الله وفضل} أي: يهنىء بعضهم بعضا، بأعظم مهنأ به، وهو: نعمة ربهم، وفضله، وإحسانه، {وأن الله لا يضيع أجر المؤمنين} بل ينميه ويشكره، ويزيده من فضله، ما لا يصل إليه سعيهم.

{يستبشرون بنعمة من الله وفضل} “Onlar Allah'tan bir nimeti ve bir lütfu müjdelerler;” yani tebrik edilecek şeylerin en büyüğü olan Rablerinin nimeti, lütfu ve ihsanı ile birbirlerini tebrik ederler {وأن الله لا يضيع أجر المؤمنين} “ve Allah'ın müminlerin mükâfatını zayi etmeyeceğini...” Bilakis onu nemalandırır, kabul edip şükreder ve lütfundan onların gayretlerinin tek başına ulaşamayacağı fazlalıkları onlara verir.

وفي هذه الآيات إثبات نعيم البرزخ، وأن الشهداء في أعلى مكان عند ربهم، وفيه تلاقي أرواح أهل الخير، وزيارة بعضهم بعضا، وتبشير بعضهم بعضا.

Bu ayetlerde berzah âlemindeki nimetlerin varlığı, şehitlerin Rableri katında en yüce makamda bulundukları, ayrıca hayır ehlinin ruhlarının birbiriyle buluşması, birbirlerini ziyaret etmeleri ve birbirlerini müjdelemeleri [gerçeği] yer almaktadır.

{١٧٢ - ١٧٥} {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ * الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} .

{172 - 175} {الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ * الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} “Kendilerine yara isabet ettikten sonra Allah'ın ve Resul'ün çağrısına icabet edenler var ya; içlerinden iyilik edip sakınanlar için büyük bir mükâfat vardır. Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine: ‘İnsanlar size karşı toplandılar, onlardan korkun!’ dediklerinde bu onların imanını artırdı ve: ‘Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!’ dediler.”

لما رجع النبي ﷺ من "أحد" إلى المدينة، وسمع أن أبا سفيان ومن معه من المشركين قد هموا بالرجوع إلى المدينة، ندب أصحابه إلى الخروج، فخرجوا -على ما بهم من الجراح- استجابة لله ولرسوله، وطاعة لله ولرسوله، فوصلوا إلى "حمراء الأسد" وجاءهم من جاءهم وقال لهم: {إن الناس قد جمعوا لكم} وهموا باستئصالكم، تخويفا لهم وترهيبا، فلم يزدهم ذلك إلا إيمانا بالله واتكالا عليه.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'dan Medine'ye döndüğünde Ebû Süfyân ve beraberindeki müşriklerin Medine'ye geri dönmeye niyetlendiklerini işitince ashabını sefere çıkmaya çağırdı. Onlar da yaralı hallerine rağmen Allah'a ve Resulüne icabet ederek, Allah'a ve Resulüne itaat ederek çıktılar ve “Hamrâü'l-Esed” mevkiine ulaştılar. Birileri gelip onları korkutmak ve sindirmek amacıyla kendilerine: {إن الناس قد جمعوا لكم} “İnsanlar size karşı toplandılar” ve kökünüzü kazımaya azmettiler dedi; fakat bu onların ancak Allah'a olan imanlarını ve O'na tevekküllerini artırdı.

{وقالوا حسبنا الله} أي: كافينا كل ما أهمنا {ونعم الوكيل} المفوض إليه تدبير عباده، والقائم بمصالحهم.

{وقالوا حسبنا الله} “Ve: ‘Allah bize yeter’ dediler;” yani bizi kederlendiren her şeyde bize kâfidir. {ونعم الوكيل} “‘O ne güzel vekildir!’” Yani kullarının idaresi Kendisine havale edilen ve onların maslahatlarını ayakta tutan en güzel vekildir.

{فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ * إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} .

{فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ * إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Böylece kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan, Allah'tan bir nimet ve lütufla geri döndüler ve Allah'ın rızasına uydular. Allah büyük lütuf sahibidir. İşte o şeytan ancak kendi dostlarını korkutur. Eğer inanıyorsanız onlardan korkmayın, Benden korkun!”

{فانقلبوا} أي: رجعوا {بنعمة من الله وفضل لم يمسسهم سوء} .

{فانقلبوا} “Geri döndüler;” yani {بنعمة من الله وفضل لم يمسسهم سوء} “kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan, Allah'tan bir nimet ve lütufla...”

وجاء الخبر المشركين أن الرسول وأصحابه قد خرجوا إليكم، وندم من تخلف منهم، فألقى الله الرعب في قلوبهم، واستمروا راجعين إلى مكة، ورجع المؤمنون بنعمة من الله وفضل، حيث مَنَّ عليهم بالتوفيق للخروج بهذه الحالة والاتكال على ربهم، ثم إنه قد كتب لهم أجر غزاة تامة، فبسبب إحسانهم بطاعة ربهم، وتقواهم عن معصيته، لهم أجر عظيم، وهذا فضل الله عليهم.

Müşriklere Peygamber'in ve ashabının üzerlerine doğru sefere çıktığı ve geride kalanların da pişman olduğu haberi ulaştı. Bunun üzerine Allah onların kalplerine korku saldı ve Mekke'ye doğru dönüşlerini sürdürdüler. Müminler ise Allah'tan bir nimet ve lütufla döndüler: Zira Allah bu haldeyken sefere çıkma ve Rablerine tevekkül etme başarısını kendilerine lütfetmişti. Ayrıca onlar için tam bir gazvenin mükâfatı yazılmıştı. Rablerinin itaatinde ihsan göstermeleri ve O'na isyandan sakınmaları sebebiyle onlar için büyük bir mükâfat vardır; bu da Allah'ın onlara olan lütfudur.

ثم قال تعالى: {إنما ذلكم الشيطان يخوف أولياءه} أي: إن ترهيب من رهب من المشركين، وقال: إنهم جمعوا لكم، داع من دعاة الشيطان، يخوف أولياءه الذين عدم إيمانهم، أو ضعف. {فلا تخافوهم وخافون إن كنتم مؤمنين} أي: فلا تخافوا المشركين أولياء الشيطان، فإن نواصيهم بيد الله، لا يتصرفون إلا بقدره، بل خافوا الله الذي ينصر أولياءه الخائفين منه (١) المستجيبين لدعوته.

Sonra Allah Teâlâ: {إنما ذلكم الشيطان يخوف أولياءه} “İşte o şeytan ancak kendi dostlarını korkutur” buyurmuştur; yani müşriklerden korkutan ve “Onlar size karşı toplandılar” diyen kimse şeytanın davetçilerinden biridir; imanı bulunmayan veya zayıf olan dostlarını korkutur. {فلا تخافوهم وخافون إن كنتم مؤمنين} “Eğer inanıyorsanız onlardan korkmayın, Benden korkun!” Yani şeytanın dostları olan müşriklerden korkmayın; zira onların perçemleri Allah'ın elindedir, ancak O'nun kaderiyle hareket edebilirler. Bilakis Kendisinden korkan (1) ve davetine icabet eden dostlarına yardım eden Allah'tan korkun!

وفي هذه الآية وجوب الخوف من الله وحده، وأنه من لوازم الإيمان، فعلى قدر إيمان العبد يكون خوفه من الله، والخوف المحمود: ما حجز العبد عن محارم الله.

Bu ayette, yalnızca Allah'tan korkmanın vacip olduğu ve bunun imanın gereklerinden bulunduğu [belirtilmektedir]. Kulun Allah'tan korkusu, imanının derecesine göre olur. Övgüye değer korku ise kulu Allah'ın haram kıldığı şeylerden alıkoyan korkudur.

{١٧٦ - ١٧٧} {وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا يُرِيدُ اللَّهُ أَلا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ * إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالإيمَانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} .

{176 - 177} {وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا يُرِيدُ اللَّهُ أَلا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ * إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالإيمَانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Küfürde yarışanlar seni üzmesin. Şüphesiz onlar Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler. Allah, ahirette onlara hiçbir pay vermemek istiyor. Onlar için büyük bir azap vardır. İmana karşılık küfrü satın alanlar, Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler. Onlar için elem verici bir azap vardır.”

كان النبي ﷺ حريصا على الخلق، مجتهدا في هدايتهم، وكان يحزن إذا لم يهتدوا، قال الله تعالى: {ولا يحزنك الذين يسارعون في الكفر} من شدة رغبتهم فيه، وحرصهم عليه {إنهم لن يضروا الله شيئا} فالله ناصر دينه، ومؤيد رسوله، ومنفذ أمره من دونهم، فلا تبالهم ولا تحفل بهم، إنما يضرون ويسعون في ضرر أنفسهم، بفوات الإيمان في الدنيا، وحصول العذاب الأليم في الأخرى، من هوانهم على الله وسقوطهم من عينه، وإرادته أن لا يجعل لهم نصيبا في الآخرة من ثوابه. خذلهم فلم يوفقهم لما وفق له أولياءه ومن أراد به خيرا، عدلا منه وحكمة، لعلمه بأنهم غير زاكين على الهدى، ولا قابلين للرشاد، لفساد أخلاقهم وسوء قصدهم.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara çok düşkündü, onların hidayete ermesi için var gücüyle çabalar ve hidayete ermediklerinde üzülürdü. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ولا يحزنك الذين يسارعون في الكفر} “Küfürde yarışanlar seni üzmesin;” yani küfre olan aşırı rağbetleri ve hırsları sebebiyle... {إنهم لن يضروا الله شيئا} “Şüphesiz onlar Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler.” Zira Allah onlar olmaksızın da dinine yardım edecek, Resulünü destekleyecek ve emrini infaz edecektir. O halde onlara aldırma ve onları önemseme! Onlar dünyada imanı kaçırmak ve ahirette elem verici azaba uğramak suretiyle ancak kendilerine zarar verirler ve kendi zararlarına çalışırlar. Allah katındaki değersizliklerinden, gözden düşmelerinden ve Allah'ın ahirette Kendi mükâfatından onlara hiçbir pay vermeyi irade etmemesindendir ki; bir adalet ve hikmet olarak onları yardımsız bırakmış, dostlarını ve hakkında hayır dilediği kimseleri muvaffak kıldığı şeylere onları muvaffak kılmamıştır. Çünkü O, ahlaklarının bozukluğu ve niyetlerinin kötülüğü sebebiyle hidayet üzere arınmayacaklarını ve doğru yolu kabul etmeyeceklerini bilmektedir.

ثم أخبر أن الذين اختاروا الكفر على الإيمان، ورغبوا فيه رغبة من بذل ما يحب من المال، في شراء ما يحب من السلع {لن يضروا الله شيئا} بل ضرر فعلهم يعود على أنفسهم، ولهذا قال: {ولهم عذاب أليم} وكيف يضرون الله شيئا، وهم قد زهدوا أشد الزهد في الإيمان، ورغبوا كل الرغبة بالكفر بالرحمن؟! فالله غني عنهم، وقد قيض لدينه من عباده الأبرار الأزكياء سواهم، وأعد له -ممن ارتضاه لنصرته- أهل البصائر والعقول، وذوي الألباب من الرجال الفحول، قال الله تعالى: {قل آمنوا به أو لا تؤمنوا إن الذين أوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم يخرون للأذقان سجدا} الآيات.

Sonra imana karşılık küfrü tercih eden ve sevdiği malları satın almak için sevdiği parayı harcayan kimsenin rağbeti gibi küfre rağbet eden kimselerin {لن يضروا الله شيئا} “Allah'a hiçbir şekilde zarar veremeyeceklerini,” bilakis fiillerinin zararının kendi nefislerine döneceğini haber vermiştir. Bundan dolayı: {ولهم عذاب أليم} “Onlar için elem verici bir azap vardır” buyurmuştur. İmandan son derece yüz çevirmiş ve Rahmân'ı inkâr etmeye alabildiğine rağbet etmişken Allah'a nasıl bir zarar verebilirler ki? Zira Allah onlardan müstağnidir; dini için onların dışında iyi ve tertemiz kullarını takdir etmiş ve dinine yardım etmesi için razı olduğu kimselerden basiret ve akıl ehlini, yiğit erkeklerden sağduyu sahiplerini hazırlamıştır. Nitekim Allah Teâlâ: {قل آمنوا به أو لا تؤمنوا إن الذين أوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم يخرون للأذقان سجدا} “De ki: ‘İster ona inanın, ister inanmayın! Şüphesiz bundan önce kendilerine ilim verilenlere o okunduğu zaman, çeneleri üstü secdeye kapanırlar...’” ayetlerini buyurmuştur.

{١٧٨} {وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لأنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ} .

{178} {وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لأنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ} “İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizi sakın kendileri için hayırlı sanmasınlar! Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz. Onlar için alçaltıcı bir azap vardır.”

أي: ولا يظن الذين كفروا بربهم ونابذوا دينه، وحاربوا رسوله أن تركنا إياهم في هذه الدنيا، وعدم استئصالنا لهم، وإملاءنا لهم خير لأنفسهم، ومحبة منا لهم.

Yani Rablerini inkâr eden, O'nun dinine sırt çeviren ve Resulüyle savaşanlar; onları bu dünyada bırakmamızı, köklerini hemen kazımamamızı ve kendilerine mühlet vermemizi nefisleri için bir hayır ve katımızdan kendilerine bir sevgi zannetmesinler!

كلا ليس الأمر كما زعموا، وإنما ذلك لشر يريده الله بهم، وزيادة عذاب وعقوبة إلى عذابهم، ولهذا قال: {إنما نملي لهم ليزدادوا إثما ولهم عذاب مهين} فالله تعالى يملي للظالم، حتى يزداد طغيانه، ويترادف كفرانه، حتى إذا أخذه أخذه أخذ عزيز مقتدر، فليحذر الظالمون من الإمهال، ولا يظنوا أن يفوتوا الكبير المتعال.

Hayır, durum iddia ettikleri gibi değildir! Bilakis bu, Allah'ın onlar hakkında dilediği bir şer ve azaplarına azap ve ceza katmak içindir. Nitekim bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ} “Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz. Onlar için alçaltıcı bir azap vardır.” Zira Allah Teâlâ, zalime azgınlığı artsın ve küfrü peş peşe katmerlensin diye mühlet verir; nihayet onu yakaladığında mutlak güç ve kudret sahibinin yakalayışıyla yakalar. O halde zalimler [kendilerine verilen] mühletten sakınsınlar ve o pek yüce ve ulu olan [Allah'ın elinden] kaçıp kurtulabileceklerini zannetmesinler!

{١٧٩} {مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ} .

{179} {مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ} “Allah, pisi temizden ayırt edinceye kadar müminleri bulunduğunuz bu hal üzere bırakacak değildir. Allah size gaybı bildirecek de değildir. Fakat Allah peygamberlerinden dilediğini seçer. Öyleyse Allah'a ve peygamberlerine iman edin. Eğer iman eder ve sakınırsanız, sizin için büyük bir mükâfat vardır.”

أي: ما كان في حكمة الله أن يترك المؤمنين على ما أنتم عليه من الاختلاط وعدم التميز (١) حتى يميز الخبيث من الطيب، والمؤمن من المنافق، والصادق من الكاذب.

Yani pisi temizden, mümini münafıktan ve doğruyu yalancıdan ayırt edene kadar müminleri bulunduğunuz bu karışıklık ve ayrışmamışlık hali üzere bırakmak Allah'ın hikmetine yakışmaz (1).

ولم يكن في حكمته أيضا أن يطلع عباده على الغيب الذي يعلمه من عباده، فاقتضت حكمته الباهرة أن يبتلي عباده، ويفتنهم بما به يتميز الخبيث من الطيب، من أنواع الابتلاء والامتحان، فأرسل [الله] رسله، وأمر بطاعتهم، والانقياد لهم، والإيمان بهم، ووعدهم على الإيمان والتقوى الأجر العظيم.

Kulları hakkında bildiği gaybı kullarına doğrudan bildirmek de O'nun hikmetine uygun değildi. Bu sebeple O'nun göz kamaştırıcı hikmeti; pisi temizden ayırt edecek imtihan ve ibtila türleriyle kullarını sınamayı iktiza etti. Böylece Allah resullerini gönderdi; onlara itaat etmeyi, boyun eğmeyi ve iman etmeyi emretti ve iman ile takvaya karşılık onlara büyük mükâfat vadetti.

فانقسم الناس بحسب اتباعهم للرسل قسمين: مطيعين وعاصين، ومؤمنين ومنافقين، ومسلمين وكافرين، ليرتب على ذلك الثواب والعقاب، وليظهر عدله وفضله، وحكمته لخلقه.

Böylece insanlar resullere uymaları bakımından iki kısma ayrıldılar: İtaat edenler ve isyan edenler, müminler ve münafıklar, müslümanlar ve kâfirler. [Bu durum ise] buna bağlı olarak sevap ve cezayı tertip etmek, yaratılmışlarına adaletini, lütfunu ve hikmetini göstermek içindir.

{١٨٠} {وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} .

{180} {وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “Allah'ın Kendi lütfundan verdiklerinde cimrilik edenler, bunu sakın kendileri için hayırlı sanmasınlar! Bilakis bu onlar için bir şerdir. Cimrilik ettikleri şey kıyamet gününde boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

أي: ولا يظن الذين يبخلون، أي: يمنعون ما عندهم مما آتاهم الله من فضله، من المال والجاه والعلم، وغير ذلك مما منحهم الله، وأحسن إليهم به، وأمرهم ببذل ما لا يضرهم منه لعباده، فبخلوا بذلك، وأمسكوه، وضنوا به على عباد الله، وظنوا أنه خير لهم، بل هو شر لهم، في دينهم ودنياهم، وعاجلهم وآجلهم {سيطوقون ما بخلوا به يوم القيامة} أي: يجعل ما بخلوا به طوقا في أعناقهم، يعذبون به كما ورد في الحديث الصحيح، "إن البخيل يمثل له ماله يوم القيامة شجاعا أقرع، له زبيبتان، يأخذ بلهزمتيه يقول: أنا مالك، أنا كنزك" وتلا رسول الله ﷺ مصداق ذلك، هذه الآية.

Yani cimrilik edenler, yani Allah'ın lütfundan kendilerine verdiği mal, makam, ilim ve Allah'ın kendilerine bahşedip ihsanda bulunduğu ve kendilerine zarar vermeyecek kısmını kullarına harcamalarını emrettiği diğer şeyleri vermekten kaçınanlar, cimrilik edip onu tutanlar, Allah'ın kullarından onu esirgeyenler ve bunun kendileri için hayırlı olduğunu zannedenler sakın böyle sanmasınlar! Bilakis bu; dinlerinde ve dünyalarında, peşin hayatlarında ve geleceklerinde onlar için bir şerdir. {سيطوقون ما بخلوا به يوم القيامة} “Cimrilik ettikleri şey kıyamet gününde boyunlarına dolanacaktır;” yani sahih hadiste varid olduğu üzere azap olunmaları için cimrilik ettikleri şey boyunlarına bir tasma kılınır: “Kıyamet gününde cimrinin malı, gözlerinin üstünde iki siyah nokta bulunan zehirli kel bir yılana dönüştürülür; onun avurtlarından yakalayıp: ‘Ben senin malınım, ben senin hazinenim!’ der.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunun doğruluğunu tasdik etmek üzere bu ayeti okumuştur.

فهؤلاء حسبوا أن بخلهم نافعهم، ومجد عليهم، فانقلب عليهم الأمر، وصار من أعظم مضارهم، وسبب عقابهم.

İşte bunlar cimriliklerinin kendilerine fayda vereceğini ve kendilerine kazanç sağlayacağını sandılar; fakat mesele aleyhlerine döndü, zararlarının en büyüğü ve cezalandırılmalarının sebebi oldu.

{ولله ميراث السماوات والأرض} أي: هو تعالى مالك الملك، وترد جميع الأملاك إلى مالكها، وينقلب العباد من الدنيا ما معهم درهم ولا دينار، ولا غير ذلك من المال.

{ولله ميراث السماوات والأرض} “Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır;” yani Mülkün Sahibi Allah Teâlâ'dır; bütün mülkler gerçek Sahibine geri döner ve kullar dünyadan yanlarında ne bir dirhem ne bir dinar ne de başka bir mal olmaksızın ayrılırlar.

قال تعالى: {إنا نحن نرث الأرض ومن عليها وإلينا يرجعون} وتأمل كيف ذكر السبب الابتدائي والسبب الغائي، الموجب كل واحد منهما أن لا يبخل العبد بما أعطاه الله.

Allah Teâlâ: {إنا نحن نرث الأرض ومن عليها وإلينا يرجعون} “Şüphesiz yeryüzüne ve üzerindekilere Biz varis oluruz ve onlar ancak Bize döndürülürler” buyurmuştur. Her biri kulun Allah'ın kendisine verdiklerinde cimrilik etmemesini gerektiren başlangıç sebebini ve gaye sebebini nasıl zikrettiğine dikkat et:

أخبر أولا أن الذي عنده وفي يده فضل من الله ونعمة، ليس ملكا للعبد، بل لولا فضل الله عليه وإحسانه، لم يصل إليه منه شيء، فمنعه لذلك منع لفضل الله وإحسانه؛ ولأن إحسانه موجب للإحسان إلى عبيده كما قال تعالى: {وأحسن كما أحسن الله إليك} .

Öncelikle kulun yanında ve elinde bulunan şeylerin Allah'tan bir lütuf ve nimet olduğunu, kulun mülkü olmadığını, bilakis Allah'ın ona olan lütuf ve ihsanı olmasaydı ondan hiçbir şeyin kendisine ulaşamayacağını haber vermiştir. Dolayısıyla onu vermekten kaçınması, Allah'ın lütuf ve ihsanını engellemesidir. Ayrıca O'nun ihsanı, kullarına da ihsanda bulunmayı gerektirir; nitekim Allah Teâlâ: {وأحسن كما أحسن الله إليك} “Allah'ın sana ihsan ettiği gibi sen de ihsanda bulun” buyurmuştur.

فمن تحقق أن ما بيده، فضل من الله، لم يمنع الفضل الذي لا يضره، بل ينفعه في قلبه وماله، وزيادة إيمانه، وحفظه من الآفات.

Elindekinin Allah'tan bir lütuf olduğunu kesin olarak anlayan kimse, kendisine hiçbir zarar vermeyecek, bilakis kalbinde, malında, imanının artmasında ve afetlerden korunmasında kendisine fayda sağlayacak olan bir lütfu başkalarından esirgemez.

ثم ذكر ثانيا: أن هذا الذي بيد العباد كلها ترجع إلى الله، ويرثها تعالى، وهو خير الوارثين، فلا معنى للبخل بشيء هو زائل عنك منتقل إلى غيرك.

İkinci olarak; kulların elinde bulunan bütün bu şeylerin Allah'a döneceğini ve O'nun varislerin en hayırlısı olarak onlara varis olacağını zikretmiştir. O halde senden yok olup gidecek ve başkasına geçecek bir şeyde cimrilik etmenin hiçbir anlamı yoktur.

ثم ذكر ثالثا: السبب الجزائي، فقال: {والله بما تعملون خبير} فإذا كان خبيرا بأعمالكم جميعها -ويستلزم ذلك الجزاء الحسن على الخيرات، والعقوبات على الشر- لم يتخلف من في قلبه مثقال ذرة من إيمان عن الإنفاق الذي يجزى به الثواب، ولا يرضى بالإمساك الذي به العقاب.

Üçüncü olarak ceza/mükâfat sebebini zikrederek: {والله بما تعملون خبير} “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyurmuştur. Bütün amellerinizden hakkıyla haberdar olduğuna ve bu da hayırlara güzel mükâfatı, şerre ise cezayı gerektirdiğine göre; kalbinde zerre ağırlığınca iman bulunan hiç kimse karşılığında sevap verilecek infaktan geri kalmaz ve karşılığında ceza verilecek cimriliğe asla razı olmaz.

{١٨١ - ١٨٢} {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الأنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ * ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ} .

{181 - 182} {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الأنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ * ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ} “Andolsun ki Allah: ‘Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz’ diyenlerin sözünü işitmiştir. Onların söylediklerini ve peygamberleri haksız yere öldürmelerini yazacağız ve: ‘Tadın yakıcı azabı!’ diyeceğiz. Bu, ellerinizin önden sunduğu [ameller] sebebiyledir. Şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir.”

يخبر تعالى، عن قول هؤلاء المتمردين، الذين قالوا أقبح المقالة وأشنعها، وأسمجها، فأخبر أنه قد سمع ما قالوه وأنه سيكتبه ويحفظه، مع أفعالهم الشنيعة، وهو: قتلهم الأنبياء الناصحين، وأنه سيعاقبهم على ذلك أشد العقوبة، وأنه يقال لهم -بدل قولهم إن الله فقير ونحن أغنياء- {ذوقوا عذاب الحريق} المحرق النافذ من البدن إلى الأفئدة، وأن عذابهم ليس ظلما من الله لهم، فإنه {ليس بظلام للعبيد} فإنه منزه عن ذلك، وإنما ذلك بما قدمت أيديهم من المخازي والقبائح، التي أوجبت استحقاقهم العذاب، وحرمانهم الثواب.

Allah Teâlâ sözlerin en çirkinini, en fahişini ve en kabasını söyleyen bu hadsizlerin sözünü haber vermektedir: Söylediklerini işittiğini, samimi nasihatçi peygamberleri öldürmeleri şeklindeki şeni fiilleriyle birlikte bunu yazıp kaydedeceğini ve bundan ötürü onları cezaların en şiddetlisiyle cezalandıracağını haber vermiştir. “Allah fakirdir, biz ise zenginiz” sözlerine karşılık onlara: {ذوقوا عذاب الحريق} “Tadın yakıcı azabı!” yani bedenden kalplere işleyen yakıcı azabı tadın denileceğini ve bu azaplarının Allah'tan kendilerine bir zulüm olmadığını, zira O'nun {ليس بظلام للعبيد} “kullara asla zulmedici olmadığını,” bilakis bundan münezzeh bulunduğunu bildirmiştir. Bu azap ancak azabı hak etmelerini ve mükâfattan mahrum kalmalarını gerektiren elleriyle önden sundukları rezillikler ve çirkinlikler sebebiyledir.

وقد ذكر المفسرون أن هذه الآية نزلت في قوم من اليهود، تكلموا بذلك، وذكروا منهم "فنحاص بن عازوراء" من رؤساء علماء اليهود في المدينة، وأنه لما سمع قول الله تعالى: {من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا} {وأقرضوا الله قرضا حسنا} قال: -على وجه التكبر والتجرهم- هذه المقالة قبحه الله، فذكرها الله عنهم، وأخبر أنه ليس ببدع من شنائعهم، بل قد سبق لهم من الشنائع ما هو نظير ذلك، وهو: {قتلهم الأنبياء بغير حق} هذا القيد يراد به، أنهم تجرأوا على قتلهم مع علمهم بشناعته، لا جهلا وضلالا بل تمردا وعنادا.

Müfessirler bu ayetin bu tür sözleri söyleyen bir grup Yahudi hakkında indiğini zikretmişlerdir. Bunlardan biri olarak Medine'deki Yahudi hahamlarının reislerinden “Finhâs b. Âzûrâ”yı zikretmişlerdir. O, Allah Teâlâ'nın: {من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا} “Kimdir o adam ki Allah'a güzel bir borç versin...” ve {وأقرضوا الله قرضا حسنا} “ve Allah'a güzel bir borç verin” buyruklarını işitince kibir ve küstahlıkla —Allah onu kahretsin— bu sözü söylemişti. Allah bunu onlardan nakletmiş ve bunun onların kötülükleri arasında ilk ve tek olmadığını, bilakis geçmişte de bunun benzeri şeni fiilleri bulunduğunu haber vermiştir ki o da: {قتلهم الأنبياء بغير حق} “peygamberleri haksız yere öldürmeleridir.” Bu kayıttan maksat; cehalet ve sapıklıkla değil, sırf hadsizlik ve inatla, çirkinliğini bildikleri halde peygamberleri öldürmeye cüret etmiş olmalarıdır.

{١٨٣ - ١٨٤} {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ} .

{183 - 184} {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ} “Onlar: ‘Şüphesiz Allah bize, ateşin yiyeceği (yakacağı) bir kurban getirmedikçe hiçbir peygambere iman etmememizi emretti’ dediler. De ki: ‘Benden önce size apaçık delillerle ve dediğiniz şeyle peygamberler gelmişti; eğer doğru sözlüler iseniz onları niçin öldürdünüz?’ Eğer seni yalanlarlarsa, senden önce apaçık deliller, sahifeler ve aydınlatıcı Kitap getiren peygamberler de yalanlanmıştı.”

يخبر تعالى عن حال هؤلاء المفترين القائلين: {إن الله عهد إلينا} أي: تقدم إلينا وأوصى، {ألا نؤمن لرسول حتى يأتينا بقربان تأكله النار} فجمعوا بين الكذب على الله، وحصر آية الرسل بما قالوه، من هذا الإفك المبين، وأنهم إن لم يؤمنوا برسول لم يأتهم بقربان تأكله النار، فهم -في ذلك- مطيعون لربهم، ملتزمون عهده، وقد علم أن كل رسول يرسله الله، يؤيده من الآيات والبراهين، ما على مثله آمن البشر، ولم يقصرها على ما قالوه، ومع هذا فقد قالوا إفكا لم يلتزموه، وباطلا لم يعملوا به، ولهذا أمر الله رسوله أن يقول لهم: {قل قد جاءكم رسل من قبلي بالبينات} الدالات على صدقهم {وبالذي قلتم} بأن أتاكم بقربان تأكله النار {فلم قتلتموهم إن كنتم صادقين} أي: في دعواهم (١) الإيمان برسول يأتي (٢) بقربان تأكله النار، فقد تبين بهذا كذبهم، وعنادهم وتناقضهم.

Allah Teâlâ: {إن الله عهد إلينا} “‘Şüphesiz Allah bize emretti/vasiyet etti:’” {ألا نؤمن لرسول حتى يأتينا بقربان تأكله النار} “‘Ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe hiçbir peygambere iman etmememizi’” diyen bu iftiracıların halini haber vermektedir. Onlar; Allah'a karşı yalan söylemeyi, peygamberlerin mucizelerini bu apaçık iftiralarıyla sınırlandırmayı ve kendilerine ateşin yiyeceği bir kurban getirmeyen peygambere iman etmedikleri takdirde Rablerine itaat eden ve ahdine bağlı kalan kimseler olduklarını iddia etmeyi bir arada toplamışlardır. Oysa bilinmektedir ki Allah'ın gönderdiği her peygamber, insanların benzerine iman edeceği ayetler ve bürhanlarla desteklenmiştir; mucizeler onların söylediği şeyle sınırlandırılmamıştır. Bununla birlikte onlar kendilerinin de uymadığı bir iftira ve gereğince amel etmedikleri bir batıl söylemişlerdir. Bundan dolayı Allah Resulüne onlara şöyle demesini emretmiştir: {قل قد جاءكم رسل من قبلي بالبينات} “De ki: ‘Benden önce size apaçık delillerle’” yani doğruluklarına delalet eden delillerle {وبالذي قلتم} “‘ve dediğiniz şeyle’” yani ateşin yediği kurbanı getirmekle {فلم قتلتموهم إن كنتم صادقين} “‘peygamberler gelmişti; eğer doğru sözlüler iseniz onları niçin öldürdünüz?’” Yani ateşin yiyeceği kurbanı getiren peygambere iman edecekleri iddialarında (1) şayet doğru sözlü iseler (2)... Böylece onların yalanları, inatları ve çelişkileri ortaya çıkmıştır.

ثم سلَّى رسوله ﷺ، فقال: {فإن كذبوك فقد كذب رسل من قبلك} أي: هذه عادة الظالمين، ودأبهم الكفر بالله، وتكذيب رسل الله وليس تكذيبهم لرسل الله، عن قصور ما أتوا به، أو عدم تبين حجة، بل قد {جاءوا بالبينات} أي: الحجج العقلية، والبراهين النقلية، {والزبر} أي: الكتب المزبورة المنزلة من السماء، التي لا يمكن أن يأتي بها غير الرسل.

Sonra Resulünü sallallâhu aleyhi ve sellem teselli ederek şöyle buyurmuştur: {فإن كذبوك فقد كذب رسل من قبلك} “Eğer seni yalanlarlarsa, senden önceki peygamberler de yalanlanmıştı.” Yani bu zalimlerin âdetidir; onların tutumu Allah'ı inkâr etmek ve Allah'ın resullerini yalanlamaktır. Onların Allah'ın resullerini yalanlamaları, resullerin getirdikleri şeylerin yetersizliğinden veya hüccetin açıklığa kavuşmamasından ötürü değildir; bilakis onlar {جاءوا بالبينات} “apaçık delillerle,” yani aklî hüccetler ve naklî bürhanlarla, {والزبر} “ve sahifelerle,” yani semadan indirilmiş yazılı kitaplarla gelmişlerdi ki bunları resullerden başkasının getirmesi mümkün değildir.

{والكتاب المنير} للأحكام الشرعية، وبيان ما اشتملت عليه من المحاسن العقلية، ومنير أيضا للأخبار الصادقة، فإذا كان هذا عادتهم في عدم الإيمان بالرسل، الذين هذا وصفهم، فلا يحزنك أمرهم، ولا يهمنك شأنهم. ثم قال تعالى:

{والكتاب المنير} “Ve aydınlatıcı Kitap'la [gelmişlerdi].” [Bu Kitap] şer‘î hükümleri ve onların içerdiği aklî güzellikleri açıklayıcı, aynı zamanda doğru haberleri aydınlatıcıdır. Nitelikleri bu şekilde olan resullere iman etmemek onların âdeti olduğuna göre, onların bu durumu seni üzmesin ve halleri seni tasalandırmasın. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

{١٨٥} {كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ} .

{185} {كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ} “Her nefis ölümü tadacaktır. Mükâfatlarınız kıyamet gününde size ancak eksiksiz verilecektir. Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, kesinlikle o kurtulmuştur. Dünya hayatı aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir.”

هذه الآية الكريمة فيها التزهيد في الدنيا بفنائها وعدم بقائها، وأنها متاع الغرور، تفتن بزخرفها، وتخدع بغرورها، وتغر بمحاسنها، ثم هي منتقلة، ومنتقل عنها إلى دار القرار، التي توفى فيها النفوس ما عملت في هذه الدار، من خير وشر.

Bu kerim ayette faniliği ve baki kalmaması sebebiyle dünyadan sakındırma vardır: Dünya aldatıcı bir menfaattir; süsüyle fitneye düşürür, aldatmacasıyla kandırır ve cazibesiyle aldatır. Sonra o yok olup gider; oradan bu yurtta hayır ve şerden işlenen amellerin karşılığının eksiksiz verileceği karar yurduna (ahirete) göç edilir.

{فمن زحزح} أي: أخرج، {عن النار وأدخل الجنة فقد فاز} أي: حصل له الفوز العظيم من العذاب الأليم، والوصول إلى جنات النعيم، التي فيها ما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر.

{فمن زحزح} “Kim uzaklaştırılırsa;” yani çıkarılırsa, {عن النار وأدخل الجنة فقد فاز} “ateşten ve cennete sokulursa, kesinlikle o kurtulmuştur.” Yani elem verici azaptan kurtularak büyük bir zafere kavuşmuş ve içinde hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir insanın kalbinden dahi geçmeyen nimetlerin bulunduğu Naîm cennetlerine ulaşmıştır.

ومفهوم الآية، أن من لم يزحزح عن النار ويدخل الجنة، فإنه لم يفز، بل قد شقي الشقاء الأبدي، وابتلي بالعذاب السرمدي.

Ayetin mefhumu şudur: Ateşten uzaklaştırılmayıp cennete sokulmayan kimse kurtuluşa erememiş, bilakis ebedî bir bedbahtlığa uğramış ve bitimsiz bir azapla cezalandırılmıştır.

وفي هذه الآية إشارة لطيفة إلى نعيم البرزخ وعذابه، وأن العاملين يجزون فيه بعض الجزاء مما عملوه، ويقدم لهم أنموذج مما أسلفوه، يفهم هذا من قوله: {وإنما توفون أجوركم يوم القيامة} أي: توفية الأعمال التامة، إنما يكون يوم القيامة، وأما ما دون ذلك فيكون في البرزخ، بل قد يكون قبل ذلك في الدنيا كقوله تعالى: {ولنذيقنهم من العذاب الأدنى دون العذاب الأكبر} .

Bu ayette berzah alemindeki nimet ve azaba, amel edenlerin işlediklerinden bir kısmının karşılığını orada alacaklarına ve önden gönderdikleri şeylerin bir numunesinin kendilerine sunulacağına latif bir işaret vardır. Bu mana: {وإنما توفون أجوركم يوم القيامة} “Mükâfatlarınız kıyamet gününde size ancak eksiksiz verilecektir” buyruğundan anlaşılmaktadır. Yani amellerin tastamam ve eksiksiz ödenmesi ancak kıyamet günündedir; bundan daha azı ise berzahta olur, hatta bundan önce dünyada da olabilir; nitekim Allah Teâlâ: {ولنذيقنهم من العذاب الأدنى دون العذاب الأكبر} “En büyük azaptan önce onlara mutlaka daha yakın azaptan da tattıracağız” buyurmuştur.

{١٨٦} {لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الأمُورِ} .

{186} {لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الأمُورِ} “Andolsun ki mallarınız ve canlarınız hususunda imtihan olunacaksınız; sizden önce kendilerine Kitap verilenlerden ve müşriklerden pek çok incitici söz işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu azmedilmeye değer (büyük) işlerdendir.”

يخبر تعالى ويخاطب المؤمنين أنهم سيبتلون في أموالهم من النفقات الواجبة والمستحبة، ومن التعريض لإتلافها في سبيل الله، وفي أنفسهم من التكليف بأعباء التكاليف الثقيلة على كثير من الناس، كالجهاد في سبيل الله، والتعرض فيه للتعب والقتل والأسر والجراح، وكالأمراض التي تصيبه في نفسه، أو فيمن يحب.

Allah Teâlâ müminlere hitap ederek onların; mallarında vacip ve müstehap nafakalarla ve malların Allah yolunda telef olmasına maruz kalmakla; canlarında ise Allah yolunda cihat etmek, bu uğurda yorgunluğa, ölüme, esarete ve yaralanmalara maruz kalmak gibi pek çok insana ağır gelen külfetli mükellefiyetlerle ve bizzat kendi bedeninde yahut sevdiklerinde isabet eden hastalıklarla imtihan olunacaklarını haber vermektedir.

{ولتسمعن من الذين أوتوا الكتاب من قبلكم، ومن الذين أشركوا أذى كثيرا} من الطعن فيكم، وفي دينكم وكتابكم ورسولكم.

{ولتسمعن من الذين أوتوا الكتاب من قبلكم، ومن الذين أشركوا أذى كثيرا} “Sizden önce kendilerine Kitap verilenlerden ve müşriklerden pek çok incitici söz işiteceksiniz;” yani şahsınıza, dininize, Kitabınıza ve Peygamberinize dil uzatmalarından...

وفي إخباره لعباده المؤمنين بذلك، عدة فوائد:

Allah'ın mümin kullarına bunu önceden haber vermesinde pek çok fayda vardır:

منها: أن حكمته تعالى تقتضي ذلك، ليتميز المؤمن الصادق من غيره.

Bunlardan biri: Sadık müminin başkalarından ayırt edilmesi için Allah Teâlâ'nın hikmetinin bunu iktiza etmesidir.

ومنها: أنه تعالى يقدر عليهم هذه الأمور، لما يريده بهم من الخير ليعلي درجاتهم، ويكفر من سيئاتهم، وليزداد بذلك إيمانهم، ويتم به إيقانهم، فإنه إذا أخبرهم بذلك ووقع كما أخبر {قالوا هذا ما وعدنا الله ورسوله، وصدق الله ورسوله، وما زادهم إلا إيمانا وتسليما} .

Bunlardan biri: Haklarında dilediği hayır sebebiyle derecelerini yükseltmek, günahlarına kefaret kılmak, bu sayede imanlarını artırıp yakînlerini kemale erdirmek için Allah Teâlâ'nın bu durumları onların üzerine takdir etmesidir. Zira Allah bunu kendilerine haber verip de haber verdiği gibi vuku bulunca: {قالوا هذا ما وعدنا الله ورسوله، وصدق الله ورسوله، وما زادهم إلا إيمانا وتسليما} “‘Bu, Allah'ın ve Resulünün bize vadettiği şeydir; Allah ve Resulü doğru söylemiştir’ derler ve bu onların ancak imanını ve teslimiyetini artırır.”

ومنها: أنه أخبرهم بذلك لتتوطن نفوسهم على وقوع ذلك، والصبر عليه إذا وقع؛ لأنهم قد استعدوا لوقوعه، فيهون عليهم حمله، وتخف عليهم مؤنته، ويلجأون إلى الصبر والتقوى، ولهذا قال: {وإن تصبروا وتتقوا} أي: إن تصبروا على ما نالكم في أموالكم وأنفسكم، من الابتلاء والامتحان وعلى أذية الظالمين، وتتقوا الله في ذلك الصبر بأن تنووا به وجه الله والتقرب إليه، ولم تتعدوا في صبركم الحد الشرعي من الصبر في موضع لا يحل لكم فيه الاحتمال، بل وظيفتكم فيه الانتقام من أعداء الله.

Bunlardan biri: Nefisleri bunun vukuuna alışsın ve vuku bulduğunda sabretsinler diye bunu onlara haber vermesidir. Zira onun gerçekleşmesine önceden hazırlandıkları için onu yüklenmek kendilerine kolay gelir, külfeti hafifler ve sabır ile takvaya sığınırlar. Bundan dolayı: {وإن تصبروا وتتقوا} “Eğer sabreder ve sakınırsanız” buyurmuştur; yani mallarınızda ve canlarınızda imtihan ve ibtila kabilinden başınıza gelenlere ve zalimlerin eziyetlerine sabreder, bu sabırda Allah'ın rızasını ve O'na yakınlaşmayı niyet ederek Allah'tan sakınırsanız ve sabrınızda katlanmanın helal olmadığı, bilakis görevinizin Allah'ın düşmanlarından intikam almak olduğu yerlerde sabretmek gibi şer'î sınırı aşmazsanız...

{فإن ذلك من عزم الأمور} أي: من الأمور التي يعزم عليها، وينافس فيها، ولا يوفق لها إلا أهل العزائم والهمم العالية كما قال تعالى: {وما يلقاها إلا الذين صبروا، وما يلقاها إلا ذو حظ عظيم} .

{فإن ذلك من عزم الأمور} “Şüphesiz bu azmedilmeye değer işlerdendir;” yani azimle sarılınacak, uğrunda yarışılacak ve ancak azim ve yüksek himmet sahiplerinin muvaffak kılınacağı işlerdendir. Nitekim Allah Teâlâ: {وما يلقاها إلا الذين صبروا، وما يلقاها إلا ذو حظ عظيم} “Buna ancak sabredenler kavuşturulur; buna ancak büyük bir nasip sahibi olan kavuşturulur” buyurmuştur.

{١٨٧ - ١٨٨} {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ * لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} .

{187 - 188} {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ * لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Hani Allah, kendilerine Kitap verilenlerden: ‘Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve gizlemeyeceksiniz’ diye misak (sağlam söz) almıştı. Fakat onlar onu arkalarına atıp sırt çevirdiler ve ona karşılık az bir bedeli satın aldılar. Satın aldıkları şey ne kötüdür! Yaptıklarıyla sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenleri sakın sanma; onları sakın azaptan kurtulmuş sanma! Onlar için elem verici bir azap vardır.”

الميثاق هو العهد الثقيل المؤكد، وهذا الميثاق أخذه الله تعالى على كل من أعطاه [الله] الكتب وعلمه العلم، أن يبين للناس ما يحتاجون إليه مما علمه الله، ولا يكتمهم ذلك، ويبخل عليهم به، خصوصا إذا سألوه، أو وقع ما يوجب ذلك، فإن كل من عنده علم يجب عليه في تلك الحال أن يبينه، ويوضح الحق من الباطل.

Mîsak; ağır ve tekitli ahittir. Bu misakı Allah Teâlâ kendisine Kitab'ı verdiği ve ilmi öğrettiği herkesten almıştır: Allah'ın kendisine öğrettiği şeylerden insanların muhtaç olduğu hususları onlara açıklayacak, bunu onlardan gizlemeyecek ve onlardan esirgemeyecektir; özellikle de kendisine sorduklarında veya açıklamayı gerektiren bir durum meydana geldiğinde... Zira yanında ilim bulunan herkesin bu durumda onu açıklaması, hak ile batılı beyan etmesi vaciptir.

فأما الموفقون، فقاموا بهذا أتم القيام، وعلموا الناس مما علمهم الله، ابتغاء مرضاة ربهم، وشفقة على الخلق، وخوفا من إثم الكتمان.

Muvaffak kılınanlara gelince; onlar bu görevi en mükemmel şekilde yerine getirdiler; Rablerinin rızasını arayarak, yaratılmışlara şefkat göstererek ve ilmi gizleme günahından korkarak Allah'ın kendilerine öğrettiği şeylerden insanlara öğrettiler.

وأما الذين أوتوا الكتاب، من اليهود والنصارى ومن شابههم، فنبذوا هذه العهود والمواثيق وراء ظهورهم، فلم يعبأوا بها، فكتموا الحق، وأظهروا الباطل، تجرؤا على محارم الله، وتهاونا بحقوق الله، وحقوق الخلق، واشتروا بذلك الكتمان ثمنا قليلا وهو ما يحصل لهم إن حصل من بعض الرياسات، والأموال الحقيرة، من سفلتهم المتبعين أهواءهم، المقدمين شهواتهم على الحق، {فبئس ما يشترون} لأنه أخس العوض، والذي رغبوا عنه -وهو بيان الحق، الذي فيه السعادة الأبدية، والمصالح الدينية والدنيوية- أعظم المطالب وأجلها، فلم يختاروا الدنيء الخسيس ويتركوا العالي النفيس، إلا لسوء حظهم وهوانهم، وكونهم لا يصلحون لغير ما خلقوا له.

Kendilerine Kitap verilen Yahudiler, Hristiyanlar ve onlara benzeyenlere gelince; onlar bu ahitleri ve misakları arkalarına atıp sırt çevirdiler, bunlara hiç aldırış etmediler; böylece hakkı gizleyip batılı açığa vurdular. Allah'ın haramlarına karşı cüretkârlık gösterdiler, Allah'ın ve kulların haklarını hafife aldılar ve bu gizlemelerine karşılık az bir bedeli satın aldılar: Bu da hevalarına uyan ve şehvetlerini hakka tercih eden ayak takımından elde ettikleri —şayet elde edebilirlerse— birtakım makamlar ve değersiz dünyalıklardır. {فبئس ما يشترون} “Satın aldıkları şey ne kötüdür!” Çünkü o en alçak karşılıktır; yüz çevirdikleri şey ise —yani ebedî saadetin, dinî ve dünyevî maslahatların içinde bulunduğu hakkın beyanı— gayelerin en büyüğü ve en yücesidir. Onların yüce ve pek değerli olanı bırakıp bu alçak ve değersizi tercih etmeleri; ancak bahtsızlıklarından, Allah katındaki değersizliklerinden ve yaratıldıkları o kötü akıbetten başkasına elverişli olmamalarındandır.

ثم قال تعالى: {لا تحسبن الذين يفرحون بما أتوا} أي: من القبائح والباطل القولي والفعلي.

Sonra Allah Teâlâ: {لا تحسبن الذين يفرحون بما أتوا} “Yaptıklarıyla sevinenleri sakın sanma!” buyurmuştur; yani sözlü ve fiilî çirkinlikler ve batıllardan işledikleri şeylerle...

{ويحبون أن يحمدوا بما لم يفعلوا} أي: بالخير الذي لم يفعلوه، والحق الذي لم يقولوه، فجمعوا بين فعل الشر وقوله، والفرح بذلك ومحبة أن يحمدوا على فعل الخير الذي ما فعلوه.

{ويحبون أن يحمدوا بما لم يفعلوا} “Ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenleri...” Yani işlemedikleri hayırla ve söylemedikleri hakikatle... Böylece kötülüğü işleme ve söylemeyi, bununla sevinmeyi ve yapmadıkları hayır fiilinden ötürü övülmeyi sevmeyi bir arada toplamışlardır.

{فلا تحسبنهم بمفازة من العذاب} أي: بمحل نجوة منه وسلامة، بل قد استحقوه، وسيصيرون إليه، ولهذا قال: {ولهم عذاب أليم} .

{فلا تحسبنهم بمفازة من العذاب} “Onları sakın azaptan kurtulmuş sanma!” Yani ondan kurtulacakları ve esenlikte olacakları bir yerde sanma; bilakis onlar azabı hak etmişlerdir ve ona varacaklardır. Bundan dolayı: {ولهم عذاب أليم} “Onlar için elem verici bir azap vardır” buyurmuştur.

ويدخل في هذه الآية الكريمة أهل الكتاب الذين فرحوا بما عندهم من العلم، ولم ينقادوا للرسول، وزعموا أنهم هم المحقون في حالهم ومقالهم، وكذلك كل من ابتدع بدعة قولية أو فعلية، وفرح بها، ودعا إليها، وزعم أنه محق وغيره مبطل، كما هو الواقع من أهل البدع.

Bu kerim ayetin kapsamına; yanlarındaki ilimle şımarıp Resul'e boyun eğmeyen, hallerinde ve sözlerinde hak üzere olduklarını iddia eden Ehl-i Kitap girdiği gibi, sözlü yahut amelî bir bidat uyduran, bununla sevinen, buna davet eden ve bidat ehlinin yaptığı gibi kendisinin haklı başkalarının haksız olduğunu iddia eden herkes de girer.

ودلت الآية بمفهومها على أن من أحب أن يحمد ويثنى عليه بما فعله من الخير واتباع الحق، إذا لم يكن قصده بذلك الرياء والسمعة، أنه غير مذموم، بل هذا من الأمور المطلوبة، التي أخبر الله أنه يجزي بها المحسنين له الأعمال والأقوال، وأنه جازى بها خواص خلقه، وسألوها منه، كما قال إبراهيم ﵇: {واجعل لي لسان صدق في الآخرين} وقال: {سلام على نوح في العالمين، إنا كذلك نجزي المحسنين} وقد قال عباد الرحمن: {واجعلنا للمتقين إماما} وهي من نعم الباري على عبده، ومننه التي تحتاج إلى الشكر.

Ayet mefhumuyla delalet eder ki; işlediği bir hayırdan ve hakka uymasından ötürü —bununla riya ve şöhreti kastetmediği müddetçe— övülmeyi ve methedilmeyi seven kimse kınanmaz; bilakis bu, Allah'ın amelleri ve sözleri ihsan üzere olanlara mükâfat olarak vereceğini haber verdiği, seçkin kullarına lütfettiği ve onların da Allah'tan istedikleri arzu edilen hususlardandır. Nitekim İbrâhim aleyhisselâm: {واجعل لي لسان صدق في الآخرين} “Sonrakiler arasında benim için bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıl!” demiştir. Allah Teâlâ da: {سلام على نوح في العالمين، إنا كذلك نجزي المحسنين} “Âlemler içinde Nûh'a selam olsun! Şüphesiz Biz ihsan edenleri böyle mükâfatlandırırız” buyurmuştur. Rahmân'ın kulları da: {واجعلنا للمتقين إماما} “Ve bizi takva sahiplerine önder kıl!” demişlerdir. Bu, Yaratıcı'nın kuluna olan nimetlerinden ve şükrü gerektiren lütuflarındandır.

{١٨٩} {وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} .

{189} {وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. Allah her şeye hakkıyla kadirdir.”

أي: هو المالك للسماوات والأرض وما فيهما، من سائر أصناف الخلق، المتصرف فيهم بكمال القدرة، وبديع الصنعة، فلا يمتنع عليه منهم أحد، ولا يعجزه أحد.

Yani göklerin, yerin ve bu ikisinde bulunan her türlü yaratılmışın Mâliki O'dur; tam bir kudret ve eşsiz bir sanatla onlar üzerinde dilediği gibi tasarruf eder. Onlardan hiç kimse O'na karşı direnemez ve hiç kimse O'nu aciz bırakamaz.

{١٩٠ - ١٩٤} {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأولِي الألْبَابِ * الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ * رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ * رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلإيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الأبْرَارِ * رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ} .

{190 - 194} {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأولِي الألْبَابِ * الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ * رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ * رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلإيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الأبْرَارِ * رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için kesin deliller (ayetler) vardır. Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı zikrederler; göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde tefekkür ederler [ve şöyle derler]: ‘Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın. Sen yücesin, bizi cehennem azabından koru! Rabbimiz! Şüphesiz Sen kimi ateşe sokarsan, kesinlikle onu rezil rüsva etmişsindir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur. Rabbimiz! Şüphesiz biz: ‘Rabbinize iman edin!’ diye imana çağıran bir davetçiyi işittik ve hemen iman ettik. Rabbimiz! Günahlarımızı bağışla, kötülüklerimizi ört ve canımızı iyilerle (ebkârla) beraber al! Rabbimiz! Peygamberlerin vasıtasıyla bize vadettiklerini ver ve kıyamet gününde bizi rezil etme! Şüphesiz Sen vaadinden asla dönmezsin.’”

يخبر تعالى: {إن في خلق السماوات والأرض واختلاف الليل والنهار لآيات لأولي الألباب} وفي ضمن ذلك حث العباد على التفكر فيها، والتبصر بآياتها، وتدبر خلقها، وأبهم قوله: {آيات} ولم يقل: "على المطلب الفلاني" إشارة لكثرتها وعمومها، وذلك لأن فيها من الآيات العجيبة ما يبهر الناظرين، ويقنع المتفكرين، ويجذب أفئدة الصادقين، وينبه العقول النيرة على جميع المطالب الإلهية، فأما تفصيل ما اشتملت عليه، فلا يمكن لمخلوق أن يحصره، ويحيط ببعضه، وفي الجملة فما فيها من العظمة والسعة، وانتظام السير والحركة، يدل على عظمة خالقها، وعظمة سلطانه وشمول قدرته. وما فيها من الإحكام والإتقان، وبديع الصنع، ولطائف الفعل، يدل على حكمة الله ووضعه الأشياء مواضعها، وسعة علمه. وما فيها من المنافع للخلق، يدل على سعة رحمة الله، وعموم فضله، وشمول بره، ووجوب شكره.

Allah Teâlâ: {إن في خلق السماوات والأرض واختلاف الليل والنهار لآيات لأولي الألباب} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için kesin deliller vardır” buyurmaktadır. Bunun zımnında kulları bunlar üzerinde tefekkür etmeye, ayetlerinden ibret almaya ve yaratılışını tedebbür etmeye bir teşvik vardır. Çokluğuna ve kapsamlılığına işaret etmek üzere “falan gayeye delildir” dememiş, {آيات} “deliller” ifadesini mutlak bırakmıştır. Çünkü bunlarda bakanları hayrete düşüren, düşünenleri ikna eden, sadıkların gönüllerini cezbeden ve aydınlık akılları bütün ilahî gayelere uyandıran akıllara durgunluk veren ayetler vardır. İçerdiği hakikatlerin tafsilatını ise hiçbir mahlûkun sayıp bitirmesi ve tamamını kuşatması mümkün değildir. Özetle: Bunlardaki azamet, genişlik ve hareket ile akışın intizamı; Yaratıcısının azametine, mülk ve hâkimiyetinin büyüklüğüne ve kudretinin her şeyi kuşattığına delalet eder. Bunlardaki sağlamlık, kusursuz nizam, eşsiz sanat ve latif fiiller; Allah'ın hikmetine, her şeyi yerli yerine koymasına ve ilminin genişliğine delalet eder. Yaratılmışlar için bunlarda bulunan menfaatler ise Allah'ın rahmetinin genişliğine, lütfunun umumiliğine, ihsanının kuşatıcılığına ve O'na şükretmenin vacip olduğuna delalet eder.

وكل ذلك يدل على تعلق القلب بخالقها ومبدعها، وبذل الجهد في مرضاته، وأن لا يشرك به سواه، ممن لا يملك لنفسه ولا لغيره مثقال ذرة في الأرض ولا في السماء.

Bütün bunlar; kalbin onların Yaratıcısına ve Eşsiz Varedicisine bağlanmasına, O'nun rızası uğrunda gayret sarf edilmesine ve yerde de gökte de ne kendi nefsine ne de başkasına zerre ağırlığınca fayda ve zarar veremeyecek olan varlıkların O'na ortak koşulmamasına delalet eder.

وخص الله بالآيات أولي الألباب، وهم أهل العقول؛ لأنهم هم المنتفعون بها، الناظرون إليها بعقولهم لا بأبصارهم.

Allah bu ayetleri “ulü'l-elbâb”a, yani akıl sahiplerine tahsis etmiştir; çünkü onlardan asıl faydalananlar, onlara sadece gözleriyle değil akıllarıyla bakanlar bizzat onlardır.

ثم وصف أولي الألباب بأنهم {يذكرون الله} في جميع أحوالهم: {قياما وقعودا وعلى جنوبهم} وهذا يشمل جميع أنواع الذكر بالقول والقلب، ويدخل في ذلك الصلاة قائما، فإن لم يستطع فقاعدا، فإن لم يستطع فعلى جنب، وأنهم {يتفكرون في خلق السماوات والأرض} أي: ليستدلوا بها على المقصود منها، ودل هذا على أن التفكر عبادة من صفات أولياء الله العارفين، فإذا تفكروا بها، عرفوا أن الله لم يخلقها عبثا، فيقولون: {ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانك} عن كل ما لا يليق بجلالك، بل خلقتها بالحق وللحق، مشتملة على الحق.

Sonra akıl sahiplerini her hallerinde {يذكرون الله} “Allah'ı zikrederler;” yani {قياما وقعودا وعلى جنوبهم} “ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken...” diyerek vasfetmiştir. Bu sözlü ve kalbî her türlü zikri kapsar; ayakta, buna güç yetiremezse oturarak, buna da güç yetiremezse yanı üzere namaz kılmak da bu kapsama girer. Ayrıca onlar {يتفكرون في خلق السماوات والأرض} “göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde tefekkür ederler;” yani onlardan kastedilen hakikate bunlarla delil getirmek için... Bu durum tefekkürün Allah'ın arif dostlarının sıfatlarından olan bir ibadet olduğuna delalet eder. Onlar bunlar üzerinde tefekkür ettiklerinde Allah'ın bunları boş yere yaratmadığını anlar ve şöyle derler: {ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانك} “Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın. Sen yücesin;” yani celaline yakışmayan her türlü şeyden münezzehsin! Bilakis Sen onları hak ile ve hak için, hakkı içerecek şekilde yarattın.

{فقنا عذاب النار} بأن تعصمنا من السيئات، وتوفقنا للأعمال الصالحات، لننال بذلك النجاة من النار.

{فقنا عذاب النار} “Bizi cehennem azabından koru!” Yani bizi kötülüklerden muhafaza eyleyip salih amellere muvaffak kıl ki bu sayede ateşten kurtuluşa erelim.

ويتضمن ذلك سؤال الجنة، لأنهم إذا وقاهم الله عذاب النار حصلت لهم الجنة، ولكن لما قام الخوف بقلوبهم، دعوا الله بأهم الأمور عندهم، {ربنا إنك من تدخل النار فقد أخزيته} أي: لحصوله على السخط من الله، ومن ملائكته، وأوليائه، ووقوع الفضيحة التي لا نجاة منها، ولا منقذ منها، ولهذا قال: {وما للظالمين من أنصار} ينقذونهم من عذابه، وفيه دلالة على أنهم دخلوها بظلمهم.

Bu dua cenneti istemeyi de tazammun eder; zira Allah onları cehennem azabından koruduğunda cennet onlar için hasıl olmuş olur. Fakat kalplerinde korku galip geldiği için Allah'a katlarındaki en mühim mesele ile dua etmişlerdir: {ربنا إنك من تدخل النار فقد أخزيته} “Rabbimiz! Şüphesiz Sen kimi ateşe sokarsan, kesinlikle onu rezil rüsva etmişsindir;” yani Allah'ın, meleklerinin ve dostlarının gazabına uğraması ve kendisinden hiçbir kurtuluş ve kurtarıcı bulunmayan bir rezilliğe düşmesi sebebiyle... Bundan dolayı: {وما للظالمين من أنصار} “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” buyurmuştur; yani kendilerini O'nun azabından kurtaracak hiçbir yardımcıları yoktur. Bunda onların ateşe bizzat kendi zulümleri sebebiyle girdiklerine de delalet vardır.

{ربنا إننا سمعنا مناديا ينادي للإيمان} وهو محمد ﷺ، أي: يدعو الناس إليه، ويرغبهم فيه، في أصوله وفروعه.

{ربنا إننا سمعنا مناديا ينادي للإيمان} “Rabbimiz! Şüphesiz biz imana çağıran bir davetçiyi işittik;” o Muhammed'dir sallallâhu aleyhi ve sellem; yani insanları imanın asıllarına ve füruuna davet eden ve onları buna rağbet ettiren davetçiyi...

{فآمنا} أي: أجبناه مبادرة، وسارعنا إليه، وفي هذا إخبار منهم بمنة الله عليهم، وتبجح بنعمته، وتوسل إليه بذلك، أن يغفر ذنوبهم ويكفر سيئاتهم، لأن الحسنات يذهبن السيئات، والذي من عليهم بالإيمان، سيمن عليهم بالأمان التام.

{فآمنا} “Ve hemen iman ettik;” yani hemen ona icabet ettik ve ona koştuk. Bunda Allah'ın kendilerine olan lütfunu haber verme, O'nun nimetiyle sevinme ve günahlarını bağışlaması ve kötülüklerini örtmesi için bununla O'na tevessülde bulunma manası vardır; zira iyilikler kötülükleri giderir. Kendilerine imanı lütfeden Zat, onlara tam bir güven ve esenliği de lütfedecektir.

{وتوفنا مع الأبرار} يتضمن هذا الدعاء التوفيق لفعل الخير، وترك الشر، الذي به يكون العبد من الأبرار، والاستمرار عليه، والثبات إلى الممات.

{وتوفنا مع الأبرار} “Ve canımızı iyilerle (ebrârla) beraber al!” Bu dua; kulun kendisiyle iyilerden olacağı hayırları işlemeye, şerleri terk etmeye, bunda devamlı olmaya ve ölüme kadar sebat göstermeye muvaffak kılınmayı tazammun eder.

ولما ذكروا توفيق الله إياهم للإيمان، وتوسلهم به إلى تمام النعمة، سألوه الثواب على ذلك، وأن ينجز لهم ما وعدهم به على ألسنة رسله من النصر، والظهور في الدنيا، ومن الفوز برضوان الله وجنته في الآخرة، فإنه تعالى لا يخلف الميعاد، فأجاب الله دعاءهم، وقبل تضرعهم، فلهذا قال:

Onlar Allah'ın kendilerini imana muvaffak kılmasını zikredip nimetin tamamlanması için bununla O'na tevessül edince; buna karşılık mükâfatı, peygamberlerinin dilleriyle kendilerine vadettiği dünyadaki zafer ve galebeyi, ahirette ise Allah'ın rızasına ve cennetine nail olarak kurtuluşa ermeyi kendileri için gerçekleştirmesini O'ndan istediler. Zira Allah Teâlâ vaadinden asla dönmez. Allah da onların dualarına icabet etmiş ve yakarışlarını kabul buyurmuştur; bundan dolayı şöyle buyurmuştur:

{١٩٥} {فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لأكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلأدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ} .

{195} {فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لأكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلأدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ} “Bunun üzerine Rableri onlara icabet etti: ‘Ben, erkek olsun kadın olsun —ki hepiniz birbirinizdensiniz— içinizden çalışan hiçbir kimsenin amelini zayi etmem. Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, Benim yolumda eziyete uğrayanların, savaşanların ve öldürülenlerin mutlaka kötülüklerini örteceğim ve Allah katından bir mükâfat olarak onları altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. Mükâfatın en güzeli Allah katındadır.’”

أي: أجاب الله دعاءهم، دعاء العبادة، ودعاء الطلب، وقال: إني لا أضيع عمل عامل منكم من ذكر وأنثى، فالجميع سيلقون ثواب أعمالهم كاملا موفرا، {بعضكم من بعض} أي: كلكم على حد سواء في الثواب والعقاب، {فالذين هاجروا وأخرجوا من ديارهم وأوذوا في سبيلي وقاتلوا وقتلوا} فجمعوا بين الإيمان والهجرة، ومفارقة المحبوبات من الأوطان والأموال، طلبا لمرضاة ربهم، وجاهدوا في سبيل الله.

Yani Allah onların ibadet ve talep dualarına icabet etti ve: “Erkek olsun kadın olsun içinizden çalışan hiçbir kimsenin amelini zayi etmem” buyurdu; dolayısıyla herkes amellerinin mükâfatına eksiksiz ve tastamam kavuşacaktır. {بعضكم من بعض} “Hepiniz birbirinizdensiniz;” yani sevap ve ceza bakımından hepiniz eşit durumdasınız. {فالذين هاجروا وأخرجوا من ديارهم وأوذوا في سبيلي وقاتلوا وقتلوا} “Hicret edenler, yurtlarından çıkarılanlar, Benim yolumda eziyete uğrayanlar, savaşanlar ve öldürülenler...” Böylece onlar Rablerinin rızasını aramak için iman ile hicreti, vatanlar ve mallar gibi sevilen şeylerden ayrılmayı bir arada topladılar ve Allah yolunda cihat ettiler.

{لأكفرن عنهم سيئاتهم ولأدخلنهم جنات تجري من تحتها الأنهار ثوابا من عند الله} الذي يعطي عبده الثواب الجزيل على العمل القليل.

{لأكفرن عنهم سيئاتهم ولأدخلنهم جنات تجري من تحتها الأنهار ثوابا من عند الله} “Mutlaka kötülüklerini örteceğim ve Allah katından bir mükâfat olarak onları altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım.” O Allah ki kuluna az amele karşılık pek bol mükâfat verir.

{والله عنده حسن الثواب} مما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر، فمن أراد ذلك، فليطلبه من الله بطاعته والتقرب إليه، بما يقدر عليه العبد.

{والله عنده حسن الثواب} “Mükâfatın en güzeli Allah katındadır;” hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir insanın kalbinden dahi geçmeyen nimetlerden... O halde bunu arzu eden kimse; gücünün yettiği ölçüde O'na itaat ederek ve O'na yakınlaşarak bunu Allah'tan istesin!

{١٩٦ - ١٩٨} {لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ * مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ * لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلأبْرَارِ} .

{196 - 198} {لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ * مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ * لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلأبْرَارِ} “İnkâr edenlerin memleketlerde gezip dolaşması sakın seni aldatmasın! [Bu,] az bir menfaattir. Sonra onların varacağı yer cehennemdir. O ne kötü bir yataktır! Fakat Rablerinden sakınanlar için altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler vardır; Allah katından bir ikram olarak... Allah katında olanlar ise iyiler (ebrâr) için daha hayırlıdır.”

وهذه الآية المقصود منها التسلية عما يحصل للذين كفروا من متاع الدنيا، وتنعمهم فيها، وتقلبهم في البلاد بأنواع التجارات والمكاسب واللذات، وأنواع العز، والغلبة في بعض الأوقات، فإن هذا كله {متاع قليل} ليس له ثبوت ولا بقاء، بل يتمتعون به قليلا ويعذبون عليه طويلا هذه أعلى حالة تكون للكافر، وقد رأيت ما تؤول إليه.

Bu ayetten maksat; inkâr edenlerin elde ettiği dünya menfaatine, oradaki refahlarına, türlü ticaretler, kazançlar ve lezzetlerle beldelerde gezip dolaşmalarına, bazen elde ettikleri birtakım izzet ve üstünlüklere karşı teselli vermektir. Zira bütün bunlar {متاع قليل} “az bir menfaattir;” hiçbir sebatı ve bekası yoktur; bilakis onunla az bir süre faydalanırlar, buna karşılık uzun süre azap görürler. Kâfirin sahip olabileceği en yüksek hal işte budur ve onun nasıl bir sonuca varacağını gördün!

وأما المتقون لربهم، المؤمنون به- فمع ما يحصل لهم من عز الدنيا ونعيمها {لهم جنات تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها} .

Rablerinden sakınan ve O'na iman eden müminlere gelince; dünyada elde ettikleri izzet ve nimetle birlikte {لهم جنات تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها} “onlar için altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler vardır.”

فلو قدر أنهم في دار الدنيا، قد حصل لهم كل بؤس وشدة، وعناء ومشقة، لكان هذا بالنسبة إلى النعيم المقيم، والعيش السليم، والسرور والحبور، والبهجة نزرا يسيرا، ومنحة في صورة محنة، ولهذا قال تعالى: {وما عند الله خير للأبرار} وهم الذين برت قلوبهم، فبرت أقوالهم وأفعالهم، فأثابهم البر الرحيم من بره أجرا عظيما، وعطاء جسيما، وفوزا دائما.

Şayet dünya yurdunda her türlü yoksulluk, şiddet, meşakkat ve zorlukla karşılaşmış oldukları varsayılsa bile; bu durum bitimsiz nimetlere, kusursuz hayata, sevinç, neşe ve huzura nispetle pek az, önemsiz bir şey ve bir imtihan kılığında gelmiş bir ihsandır. Bundan dolayı Allah Teâlâ: {وما عند الله خير للأبرار} “Allah katında olanlar ise iyiler (ebrâr) için daha hayırlıdır” buyurmuştur. Onlar kalpleri iyilikle dolmuş, dolayısıyla sözleri ve amelleri de hayır olmuş kimselerdir. Berr ve Rahîm olan Allah da Kendi iyiliğinden ötürü onlara büyük bir mükâfat, muazzam bir bağış ve ebedî bir kurtuluş vermiştir.

{١٩٩ - ٢٠٠} {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} .

{199 - 200} {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Şüphesiz Kitap ehlinden öyleleri vardır ki, Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene Allah'a boyun eğerek (saygı duyarak) iman ederler; Allah'ın ayetlerini az bir bedel karşılığında satmazlar. İşte onlar var ya, Rableri katında mükâfatları onlar içindir. Şüphesiz Allah hesabı çabuk görendir. Ey iman edenler! Sabredin, sabır yarışında üstün gelin (düşmana karşı sebat gösterin), cihad için hazırlıklı ve nöbette olun ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.”